Baza zadań z filozofii

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

a) Podaj nazwę koncepcji prawdy, której współtwórcą jest William James. b) Uzupełnij poniższą definicję prawdy zgodnie z koncepcją, której współtwórcą jest William James. Zdanie jest prawdziwe zawsze i tylko wtedy, gdy …

Co trzeba wiedzieć?

Pragmatyczna koncepcja prawdy wiąże prawdziwość przekonania z praktycznymi następstwami jego przyjęcia i stosowania. W definicji trzeba wskazać właściwe tej koncepcji kryterium, a nie jedynie podać nazwisko jej przedstawiciela.

1. Chodzi o pragmatyczną koncepcję prawdy: uznanie zdania jest prawdziwe, gdy sprawdza się w doświadczeniu i przynosi korzyść w działaniu.

2. James uwzględnia dalszą perspektywę oraz bilans skutków, nie tylko chwilową wygodę.

3. Dlatego nie wyjaśniaj tej teorii jako przyzwolenia na dowolne korzystne kłamstwo; dalsze doświadczenia mogą wymusić rewizję przekonania.

Przykład pełnej odpowiedzi

Pragmatyczna koncepcja prawdy. b) Zdanie jest prawdziwe zawsze i tylko wtedy, gdy zastosowane przynosi korzyść (gdy uznanie tego zdania za prawdziwe, jest korzystne).

Za co są punkty?

1 p. – za podanie prawidłowej odpowiedzi. 0 p. – za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

a) Koncepcja prawdy, której współtwórcą jest William James, należy do nieklasycznych koncepcji prawdy. Podaj nazwę innej nieklasycznej koncepcji prawdy. … b) Uzupełnij poniższą definicję zgodnie z wybraną w podpunkcie 14 a) nieklasyczną koncepcją prawdy, różną od koncepcji, której współtwórcą jest William James. Zdanie jest prawdziwe zawsze i tylko wtedy, gdy …

Co trzeba wiedzieć?

Nieklasyczne koncepcje prawdy różnią się przyjmowanym kryterium. Koherencja dotyczy spójności zdania z systemem uznanych zdań; praktyczna użyteczność jest kryterium innej, pragmatycznej koncepcji. Nazwa i podana definicja muszą opisywać to samo stanowisko.

1. Możesz wybrać koherencyjną koncepcję prawdy i zdefiniować prawdziwe zdanie jako spójne z pozostałymi zdaniami uznanego systemu.

2. Nazwa i definicja muszą dotyczyć tej samej teorii.

Przykład pełnej odpowiedzi

Nazwa nieklasycznej koncepcji prawdy: np. koherencyjna koncepcja prawdy. Uwaga: Inne możliwe odpowiedzi: ewidencyjna, deflacyjna, epistemiczna. b) Koherencyjna def. prawdy: Zdanie jest prawdziwe zawsze i tylko wtedy, gdy jest spójne z innymi, uznanymi już zdaniami (w danym systemie zdań).

Na co uważać?

Nie podawaj zgodności z rzeczywistością, ponieważ byłaby to definicja klasyczna, ani korzyści praktycznej, ponieważ powtórzyłaby koncepcję Jamesa wykluczoną przez polecenie.

Za co są punkty?

1 p. – za podanie prawidłowej nazwy (innej niż pragmatyczna), nieklasycznej koncepcji prawdy. 0 p. – za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.

Jak opracować wypracowanie?

Poniższe tezy, argumenty i konteksty są autorskimi propozycjami pracy nad tematem, nie jedynymi odpowiedziami wymaganymi przez CKE. Wybierz jeden temat. Plan służy przygotowaniu spójnego wywodu; nie jest gotowym wypracowaniem do oddania.

Temat 1. Problem i pojęcia

Konieczny związek przyjaźni i cnoty: czy mowa o każdej przyjaźni, czy o jej postaci doskonałej?

Przykładowa teza

Cnota jest konieczna dla przyjaźni doskonałej, ale nie dla każdej relacji nazywanej przyjaźnią.

Argumentacja krok po kroku

1. Arystoteles wyróżnia więzi dla korzyści i przyjemności. Takie relacje mogą istnieć między osobami, których charakter nie jest moralnie doskonały.

2. Przyjaźń ze względu na dobro przyjaciela wymaga trwałej troski i wiarygodności. Cnoty wyjaśniają, dlaczego więź nie znika po utracie doraźnej korzyści.

Zarzut do tej argumentacji

Relacje interesowne są tylko pozorem przyjaźni, więc każda rzeczywista przyjaźń wymaga cnoty.

Przykładowa odpowiedź na zarzut

To dopuszczalne węższe użycie słowa, lecz trzeba je jawnie przyjąć. W klasyfikacji Arystotelesa niższe postacie również są przyjaźniami, choć niedoskonałymi.

Jak wykorzystać kontekst?

Relacja Małego Księcia z lisem pozwala przeanalizować trwałość zobowiązania wykraczającego poza doraźny pożytek.

Inna możliwa droga

Można bronić konieczności minimalnych cnót w każdej przyjaźni, np. ograniczonej lojalności, odróżniając je od pełnej doskonałości.

Temat 2. Problem i pojęcia

Tabula rasa: czy brak wrodzonych idei oznacza brak wrodzonych zdolności?

Przykładowa teza

Doświadczenie dostarcza treści poznania, ale nie opisuje wyczerpująco wszystkich warunków jego możliwości.

Argumentacja krok po kroku

1. Locke wyjaśnia pochodzenie idei przez doznania i refleksję. Nie trzeba zakładać gotowych wrodzonych treści, aby wyjaśniać ich nabywanie.

2. Kant wskazuje formy naoczności i kategorie porządkujące doświadczenie. Nie są one po prostu kolejnymi wrażeniami; pozwalają postawić pytanie o strukturę poznającego podmiotu.

Zarzut do tej argumentacji

Bez idei wrodzonych nie da się wyjaśnić konieczności prawd matematycznych.

Przykładowa odpowiedź na zarzut

Należy oddzielić psychologiczne pochodzenie pojęcia od sposobu uzasadnienia twierdzenia. Spór o konieczność nie zostaje rozstrzygnięty samym wskazaniem momentu uczenia się.

Jak wykorzystać kontekst?

Uczenie się języka może ilustrować współdziałanie zdolności i doświadczenia. Sam przykład nie rozstrzyga całego sporu o wiedzę a priori.

Inna możliwa droga

Można bronić silniejszego empiryzmu albo natywizmu, ale nie utożsamiać zdolności poznawczej z gotową treścią wiedzy.

Jak ułożyć pracę?

We wstępie objaśnij problem i sformułuj stanowisko. W rozwinięciu połącz każdy argument z tezą: przedstaw rację, objaśnij odpowiednią myśl filozoficzną i pokaż, dlaczego wspiera Twój wniosek. Następnie rozpatrz rzeczywisty zarzut i odpowiedz na niego. W zakończeniu wyprowadź wniosek z przeprowadzonego rozumowania, nie wprowadzając nowego, nieuzasadnionego argumentu.

Na co uważać?

Nie zastępuj argumentacji streszczeniem poglądów ani zestawieniem nazwisk. Cytat otwiera problem, ale nie dowodzi sam Twojej tezy. Kontekst ma objaśniać rację, a nie tylko potwierdzać, że znasz utwór. Nie przenoś limitu słów ani progów punktowania z innego rocznika lub formuły.

Za co są punkty?

Kryteria oceniania CKE — maksymalnie 25 pkt (układ redakcyjny tabeli z klucza). I. Sformułowanie stanowiska — maks. 3 pkt. 3 pkt — jasna teza lub hipoteza dotycząca problematyki pracy. 2 pkt — stanowisko dotyczące problematyki pracy, lecz nieprecyzyjne. 1 pkt — związek stanowiska z problematyką jest niejednoznaczny albo przekonania zdającego wynikają jedynie z kontekstu. II. Uzasadnienie stanowiska — maks. 18 pkt. a) Adekwatność — maks. 3 pkt: 3 pkt za bezpośredni związek wszystkich argumentów ze stanowiskiem i przyjętym rozwiązaniem; 1 pkt za luźny związek, dotyczący drugorzędnych elementów rozwiązania. b) Trafność — maks. 4 pkt: 4 pkt za poprawne argumenty i kontrargumenty bez błędów rzeczowych i logicznych; 3 pkt za na ogół poprawne argumenty i kontrargumenty z nielicznymi usterkami rzeczowymi i jednym błędem logicznym; 2 pkt za na ogół poprawne argumenty tylko na rzecz stanowiska, z nielicznymi usterkami i jednym błędem logicznym; 1 pkt za błędną argumentację, sądy sprzeczne, rozumowania non sequitur oraz liczne błędy rzeczowe i logiczne. c) Pogłębienie — maks. 4 pkt: 4 pkt za więcej niż jeden istotny argument oraz więcej niż jeden kontrargument, uzasadnione ich wprowadzenie i swobodne użycie wiedzy oraz terminologii filozoficznej; 3 pkt za co najmniej jeden istotny argument i jeden kontrargument, wystarczające uzasadnienie oraz sporadyczne użycie pojęć filozoficznych; 2 pkt za argumentację jednostronną i ogólnikowe uzasadnienie; 1 pkt za argumentację jednostronną, nieistotne argumenty lub kontrargumenty i powierzchowne uzasadnienie. d) Krytyczność — maks. 4 pkt: 4 pkt za krytyczną analizę argumentów i kontrargumentów, rozważenie ich racji i uzasadnienie kontrargumentacji; 2 pkt za analizę krytyczną obecną, lecz niewystarczającą. e) Nawiązania kulturowe — maks. 3 pkt: 3 pkt za swobodne wykazanie związków filozofii z innymi dziedzinami kultury, np. literaturą i sztuką; 2 pkt za nawiązania w niewielkim stopniu. III. Kompozycja — maks. 2 pkt. 2 pkt — poprawna i przejrzysta kompozycja, z wyodrębnionymi i konsekwentnie uporządkowanymi częściami potrzebnymi do sformułowania i uzasadnienia stanowiska. 1 pkt — zaburzenia kompozycji. IV. Poprawność językowa — maks. 2 pkt. 2 pkt — język komunikatywny i na ogół poprawny pod względem składni, słownictwa, frazeologii, fleksji, ortografii i interpunkcji. 1 pkt — język w większości komunikatywny, lecz z błędami fleksyjnymi, leksykalnymi, frazeologicznymi, ortograficznymi i interpunkcyjnymi. Zestawienie odzwierciedla poziomy wymienione w tabeli CKE. Nie dopisano progów niewymienionych w źródle. Pełny oryginał znajduje się pod odnośnikiem do zasad oceniania.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

Wybierz i zaznacz właściwe uzupełnienie poniższego zdania. Zagadnienia przedstawione we fragmencie tekstu G. Berkeleya reprezentują następujące dziedziny filozofii: A. ontologię i etykę. B. etykę i logikę. C. epistemologię i ontologię. D. logikę i epistemologię.

Jak połączyć te ustalenia?

Wybierz epistemologię i ontologię. Berkeley rozważa, co poznajemy bezpośrednio oraz jaki związek ma poznanie z istnieniem rzeczy. Pierwszy problem dotyczy teorii poznania, drugi teorii bytu.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

C.

Na co uważać?

Nie są to rozważania etyczne, ponieważ nie ustalają zasad dobrego działania; samo występowanie argumentów nie czyni logiki głównym tematem tekstu.

Za co są punkty?

1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

a) Sformułuj główną tezę zawartą w pierwszym akapicie tekstu G. Berkeleya. b) Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A, B albo C oraz dokończenie 1, 2 albo 3. Główna teza pierwszego akapitu tekstu Berkeleya reprezentuje [A/B/C], czyli pogląd wspólny [1/2/3].

Co trzeba wiedzieć?

U Berkeleya przedmioty zmysłowe są ideami, których istnienie zależy od postrzegania. Tezy tej nie należy utożsamiać z Kartezjańskim dualizmem substancji ani z twierdzeniem, że istnieje tylko jeden ludzki umysł.

Jak połączyć te ustalenia?

Teza brzmi: istnienie rzeczy zmysłowych polega na byciu postrzeganymi. Odpowiada jej idealizm subiektywny, czyli B, oraz wskazane w zadaniu zestawienie z Kantem, czyli 1. Pamiętaj jednak, że systemy obu filozofów różnią się: Kant nie utożsamia swojej filozofii z Berkeleyowskim immaterializmem. Istotą pierwszej części odpowiedzi jest zależność przedmiotów doświadczenia od poznającego umysłu.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

Główna teza: Rzeczy inne niż umysły istnieją tylko wtedy, gdy są postrzegane („esse to percipi”). b) (0–1) B1

Za co są punkty?

1 p. – za poprawne sformułowanie tezy. 0 p. – za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Podaj przykład XX-wiecznego filozofa, który głosił tezę przeciwną do tezy Berkeleya z pierwszego akapitu tekstu. Wyjaśnij, na czym polega różnica między ich stanowiskami.

1. Możesz wskazać Romana Ingardena i realizm: świat zewnętrzny nie zawdzięcza istnienia temu, że go postrzegamy.

2. Berkeley uzależnia istnienie przedmiotów zmysłowych od postrzegania przez umysł.

3. Porównaj więc zależność i niezależność ontologiczną świata, zamiast ogólnie przeciwstawiać „idealizm” i „realizm” bez wyjaśnienia, czego te nazwy dotyczą.

Przykład pełnej odpowiedzi

a) Roman Ingarden b) Inaczej niż Berkeley, Ingarden uważa, że świat zewnętrzny istnieje niezależnie od wszystkich umysłów poznających.

Za co są punkty?

2 p. – za wymienienie przykładowego filozofa z XX w. głoszącego tezę przeciwną do tezy Berkeleya oraz poprawne wyjaśnienie różnicy. 1 p. – za wymienienie przykładowego filozofa z XX w. 0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Czy – zdaniem G. Berkeleya – domy, góry, rzeki, słowem wszelkie przedmioty zmysłowe istniałyby, gdyby nie postrzegał ich żaden człowiek? Odpowiedz na pytanie, a następnie przytocz argument, którym posłużył się filozof.

1. Tak, brak ludzkiego obserwatora nie oznacza u Berkeleya nieistnienia przedmiotu.

2. Rzeczy są stale postrzegane przez Boga, czyli Ducha wiecznego.

3. To pozwala zachować ich istnienie mimo przerw w ludzkim doświadczeniu.

Przykład pełnej odpowiedzi

Tak. Przedmioty zmysłowe istniałyby bez ludzkiego obserwatora, ponieważ nadal postrzegałby je Bóg (Duch wieczny).

Na co uważać?

Nie utożsamiaj tezy „istnieć to być postrzeganym” z tezą „istnieć to być aktualnie postrzeganym przeze mnie”.

Za co są punkty?

2 p. – za poprawną odpowiedź wraz z trafnym argumentem. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

Na podstawie tekstu G. Berkeleya oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe. 1. Rozpowszechnione wśród ludzi pojęcie materii jest wewnętrznie sprzeczne. P F 2. Umysły skończone istnieją tylko w umyśle jakiegoś Ducha Wiecznego. P F 3. Istnieje tylko to, czego doświadczamy w chwili teraźniejszej. P F

Jak połączyć te ustalenia?

Układ odpowiedzi to P, F, F. Berkeley uznaje pojęcie niepostrzeganej materii za sprzeczne, ponieważ przedmioty zmysłowe są ideami. Umysły są natomiast aktywnymi podmiotami, nie ideami istniejącymi wyłącznie w innym umyśle. Rzeczy nie znikają przy braku naszego aktualnego doświadczenia, gdyż postrzega je Bóg.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

1P, 2F, 3F

Na co uważać?

Odróżnij status ducha od statusu postrzeganej idei.

Za co są punkty?

1 p. – za poprawne wskazanie wszystkich odpowiedzi. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub niepoprawną albo brak odpowiedzi

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

a) Wyjaśnij znaczenie terminu solipsyzm. b) Czy – według Ciebie – G. Berkeley był solipsystą? Uzasadnij swoją odpowiedź.

1. Solipsyzm głosi, że istnieje wyłącznie moje „ja”, a wszystko inne stanowi jego treść lub przedstawienie.

2. Berkeley nie jest solipsystą: uznaje Boga i inne duchy skończone, a nie tylko jeden ludzki umysł.

3. Zależność rzeczy zmysłowych od postrzegania nie oznacza zatem, że cała rzeczywistość jest wytworem mojej prywatnej świadomości.

Test rozróżnienia

Solipsysta ogranicza istnienie do własnego podmiotu i jego treści. Berkeley przyjmuje Boga oraz innych skończonych duchów. Wskazanie choćby tych innych podmiotów obala utożsamienie jego teorii z solipsyzmem, mimo idealistycznego statusu rzeczy zmysłowych.

Przykład pełnej odpowiedzi

Solipsyzm to pogląd, który zakłada, że istnieje tylko jeden podmiot poznania, mianowicie aktualnie filozofujące ‚ja‘. b) (0–1) Berkeley nie był solipsystą, ponieważ przyjmował istnieje umysłu boskiego oraz wielu umysłów skończonych.

Za co są punkty?

1 p. – za poprawne wyjaśnienie terminu. 0 p. – za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

Dla każdej z poniższych tez wskaż, czy jest zgodna z koncepcją idei Platona, z koncepcją idei Berkeleya, z obiema czy z żadną z nich. Uwaga: możliwa jest zgodność z obiema koncepcjami albo niezgodność z żadną. 1. Idee istnieją w umysłach ludzkich. 2. Idee istnieją poza umysłami. 3. Idee istniały przed narodzinami Platona. 4. Idee są rozciągłe. 5. Idee są tym, co postrzegamy. 6. Idee są prawzorami rzeczy materialnych.

Co trzeba wiedzieć?

U Platona idee są niezależnymi, ogólnymi wzorcami rzeczy. U Berkeleya „idee” to treści postrzegania. Ten sam termin w różnych systemach może mieć odmienne znaczenie.

Jak połączyć te ustalenia?

U Platona idee są niezależnymi od ludzkich umysłów, wiecznymi wzorcami rzeczy; u Berkeleya są treściami postrzegania zależnymi od umysłu. Obie koncepcje dopuszczają ich istnienie przed narodzinami Platona, lecz z odmiennych powodów. Nie przenoś znaczenia słowa „idea” między systemami. Rozciągłość wymaga szczególnej ostrożności: Berkeley uznaje ją za postrzeganą jakość, odrzucając rozciągłą substancję poza umysłem; tabela klucza stosuje uproszczone rozróżnienie.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

Kolejno: 1 — Berkeley; 2 — Platon; 3 — obaj; 4 — żaden według tabeli CKE; 5 — Berkeley; 6 — Platon.

Za co są punkty?

2 p. – za poprawne uzupełnienie wszystkich wierszy tabeli. 1 p. – za poprawne uzupełnienie trzech wierszy tabeli. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Granica interpretacji klucza

Wiersz 4 odtwarza odpowiedź opublikowaną przez CKE. Trzeba odróżnić rozciągłość postrzeganej treści, którą Berkeley uznaje za zależną od umysłu, od istnienia niezależnej rozciągłej substancji, które odrzuca. Nie należy przedstawiać zapisu „żaden” jako bezspornego dowodu, że Berkeley odmawiał wszelkim ideom jakości przestrzennych. Jest to zastrzeżenie do uproszczenia źródła; nie zmieniono odpowiedzi egzaminacyjnej bez erraty.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Stanowisko Berkeleya w kwestii jakości pierwotnych i wtórnych jest modyfikacją stanowiska J. Locke’a. Spośród poniższych tez przyporządkuj dokładnie jedną Locke’owi i dokładnie jedną Berkeleyowi. 1. Zarówno jakości pierwotne, jak i jakości wtórne są niezależne od ludzkiego umysłu poznającego. 2. Wyłącznie jakości pierwotne, w odróżnieniu od jakości wtórnych, są niezależne od ludzkiego umysłu poznającego. 3. Zarówno jakości pierwotne, jak i jakości wtórne są zależne od ludzkiego umysłu poznającego. A. John Locke — teza: [uzupełnij] B. George Berkeley — teza: [uzupełnij]

1. Locke’owi przyporządkuj tezę 2, Berkeleyowi tezę 3.

2. Locke uznaje jakości pierwotne, takie jak kształt, za własności samych rzeczy, a jakości wtórne, takie jak barwa, wiąże z doznaniami podmiotu.

3. Berkeley podważa tę granicę: również kształt i rozciągłość znamy jako idee zależne od postrzegania.

4. Teza 1 nie wyraża stanowiska żadnego z nich.

Przykład pełnej odpowiedzi

A2, B3

Za co są punkty?

1 p. – za poprawne przyporządkowanie obu tez odpowiednim filozofom. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Zanalizuj następujące rozumowanie – załóż, że jego przesłanki są prawdziwe. Przesłanka 1.: Napoleon nie był wielkiego wzrostu. Przesłanka 2.: Tylko wielcy ludzie odgrywali ważną rolę w dziejach Europy. Wniosek: Napoleon nie odegrał żadnej ważnej roli w dziejach Europy. a) Podaj nazwę błędu językowo-logicznego, który występuje w tym rozumowaniu. b) Wyjaśnij, na czym polega ten błąd.

Co trzeba wiedzieć?

Poprawność formalna oznacza, że nie może być prawdziwości wszystkich przesłanek przy fałszywym wniosku. Poprawność materialna dotyczy prawdziwości przesłanek. Poprawny schemat nie gwarantuje, że przyjęte przesłanki są prawdziwe.

1. To ekwiwokacja: słowo „wielki” zmienia znaczenie w toku rozumowania.

2. W pierwszej przesłance dotyczy wzrostu, w drugiej znaczenia historycznego człowieka.

3. Niski wzrost nie wyklucza wielkich osiągnięć.

4. Nawet uznanie obu przesłanek za prawdziwe nie naprawia wniosku, bo wspólny pozornie termin nie zachowuje tego samego sensu.

Dlaczego przesłanki nie wystarczają?

„Niewielkiego wzrostu” nie oznacza „nieznaczący historycznie”. Po rozdzieleniu tych znaczeń pierwsza przesłanka nie wyklucza należenia Napoleona do grupy wybitnych osób z drugiej przesłanki. Problem dotyczy więc użytego terminu, a nie konieczności kwestionowania wzrostu Napoleona.

Jak skontrolować wynik?

Sprawdź, czy da się przyjąć wszystkie przesłanki, a zarazem odrzucić wniosek. Jeżeli jest to możliwe bez sprzeczności, nie ma wynikania dedukcyjnego. Nie wystarczy, że wniosek wydaje się prawdopodobny lub jest faktycznie prawdziwy.

Przykład pełnej odpowiedzi

a) błąd ekwiwokacji (wieloznaczności) b) Termin „wielki” ma inne znaczenie w przesłance drugiej niż w przesłance pierwszej.

Za co są punkty?

2 p. – za poprawne nazwanie błędu oraz wyjaśnienie, na czym błąd polegał. 1 p. – za poprawne nazwanie błędu lub wyjaśnienie, na czym błąd polegał. 0 p. – za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

Autorem Listu do Menoikeusa jest Epikur, założyciel jednej z trzech wielkich szkół hellenistycznych. Uzupełnij trzy zestawienia: nazwa szkoły, jeden jej przedstawiciel i oznaczenie charakterystycznej tezy A, B albo C. W pierwszym zestawieniu podano już przedstawiciela. 1. Nazwa szkoły: [uzupełnij] Przedstawiciel: Epikur Teza: [uzupełnij] 2. Nazwa szkoły: [uzupełnij] Przedstawiciel: [uzupełnij] Teza: [uzupełnij] 3. Nazwa szkoły: [uzupełnij] Przedstawiciel: [uzupełnij] Teza: [uzupełnij]

Jak połączyć te ustalenia?

Epikureizm połącz z Epikurem i tezą A: szczęście wymaga roztropnego wyboru przyjemności oraz braku bólu i niepokoju. Stoicyzm, na przykład Senekę, połącz z C: dobro polega na zgodności z rozumem i naturą. Sceptycyzm, na przykład Sekstusa Empiryka, połącz z B: nierozstrzygalność poznawcza skłania do powstrzymania się od sądu. Każdy wiersz musi zawierać szkołę, przedstawiciela i właściwą tezę.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

Lp. Nazwa szkoły Przedstawiciel, np.: Teza 1. epikureizm Epikur A 2. stoicyzm Seneka C 3. sceptycyzm Sekstus Empiryk B

Za co są punkty?

2 p. – za poprawne uzupełnienie wszystkich wierszy tabeli. 1 p. – za poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

Na podstawie wiedzy o filozofii Epikura oceń prawdziwość poniższych twierdzeń. Zaznacz P, jeśli twierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe. 1. Przyjemność czyni człowieka szczęśliwym. P F 2. „Grono przyjaciół i kwiaty w ogrodzie” to największa przyjemność. P F 3. Bogowie opiekują się sprawami ludzi. P F 4. Dusze ludzi cnotliwych osiągają nieśmiertelność. P F

Co trzeba wiedzieć?

Cnota oznacza trwałą dyspozycję do dobrego działania. Jej rolę trzeba odczytać w danej teorii: stoicy uznają ją za wystarczającą do szczęścia, Arystoteles wiąże dobre życie z jej realizacją, a Epikur z jej pomocą w osiąganiu przyjemnego życia.

Jak połączyć te ustalenia?

Odpowiedzi to P, P, F, F. Epikur uznaje przyjemność za dobro, lecz ceni przede wszystkim spokojne życie, przyjaźń i niewygórowane potrzeby. Bogowie nie ingerują w ludzkie sprawy, dlatego nie należy bać się ich kar. Dusza jest materialna i rozpada się wraz ze śmiercią.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

1P, 2P, 3F, 4F

Na co uważać?

Nie utożsamiaj epikureizmu z nieograniczonym poszukiwaniem intensywnych doznań.

Za co są punkty?

1 p. – za podanie wszystkich poprawnych odpowiedzi. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Według jednej z interpretacji tekstu Epikura przeprowadzone w nim rozumowanie zakłada, że sensowny (racjonalny) lęk przed czymkolwiek wymaga istnienia tego, kto się boi, oraz tego, czego ów ktoś się boi. Czy według autora tekstu oba te warunki mogą być w przypadku lęku przed śmiercią jednocześnie spełnione? Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do stosownego zdania tekstu.

Co trzeba wiedzieć?

Poprawność formalna oznacza, że nie może być prawdziwości wszystkich przesłanek przy fałszywym wniosku. Poprawność materialna dotyczy prawdziwości przesłanek. Poprawny schemat nie gwarantuje, że przyjęte przesłanki są prawdziwe.

1. Według Epikura oba warunki nie zachodzą jednocześnie: gdy człowiek żyje, jego śmierć jeszcze nie nastąpiła; gdy następuje, nie ma już odczuwającego podmiotu.

2. Odwołaj się do zdania przeciwstawiającego obecność człowieka i obecność śmierci.

3. Argument dotyczy śmierci jako końca czucia, a nie zaprzeczenia, że proces umierania może boleć.

Jak skontrolować wynik?

Sprawdź, czy da się przyjąć wszystkie przesłanki, a zarazem odrzucić wniosek. Jeżeli jest to możliwe bez sprzeczności, nie ma wynikania dedukcyjnego. Nie wystarczy, że wniosek wydaje się prawdopodobny lub jest faktycznie prawdziwy.

Przykład pełnej odpowiedzi

Odpowiedź: Nie. Przykładowe rozwiązanie: Uzasadnienie: Gdy istniejemy, lęk przed śmiercią jest nieracjonalny, ponieważ nie istnieje przedmiot tego lęku, czyli śmierć. Natomiast w momencie, gdy istnieje śmierć, nie istnieje już ten, kto się boi. Odpowiedni fragment tekstu: „gdy my istniejemy, śmierć jest nieobecna, a gdy tylko śmierć się pojawi, wtedy nas już nie ma”.

Za co są punkty?

2 p. – za podanie właściwej odpowiedzi wraz jej poprawnym uzasadnienie i przytoczeniem cytatu. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Stanowisko etyczne zbliżone do tego, które wyznawał Epikur, reprezentował w nowożytności J.S. Mill. Podaj nazwę tego stanowiska oraz odpowiedz na pytanie: Czy według Epikura i Milla osiągnięcie władzy oraz bogactwa może być uznane za przejaw dobrego (szczęśliwego) życia? Uzasadnij swoją odpowiedź. Nazwa stanowiska J.S. Milla: Wg Epikura osiągnięcie władzy i bogactwa może / nie może być uznane za przejaw dobrego (szczęśliwego) życia, ponieważ Wg J.S. Milla osiągnięcie władzy i bogactwa może / nie może być uznane za przejaw dobrego (szczęśliwego) życia, ponieważ

1. Stanowisko Milla to utylitaryzm.

2. Epikur przestrzega przed dążeniem do władzy i nieograniczonego bogactwa, ponieważ rodzi ono zależności i niepokój zamiast zaspokajać naturalne, konieczne potrzeby.

3. U Milla władza lub majątek mogą służyć dobremu życiu, jeśli zwiększają szczęście ogółu.

4. Kryterium nie stanowi sama korzyść posiadacza, lecz bilans dobrostanu wszystkich zainteresowanych.

Przykład pełnej odpowiedzi

Nazwa stanowiska: utylitaryzm Przykładowe wyjaśnienie: Wg Epikura żadna przyjemność nie może być złem, ale szczęście gwarantują tylko przyjemności naturalne i konieczne. Człowiek roztropny powinien wybierać przyjemności naturalne i konieczne, ograniczać naturalne i niekonieczne a wystrzegać się nienaturalnych i niekoniecznych. Władza i bogactwo, to przyjemności nienaturalne i niekonieczne, a zatem należy się ich wystrzegać. Wg Milla władza i bogactwo mogą być uznane za przejaw dobrego życia, o ile prowadzą do maksymalizacji szczęścia jak największej liczby ludzi.

Za co są punkty?

Po 1 p. za: – poprawną nazwę stanowiska – poprawne wyjaśnienie stanowiska Epikura – poprawne wyjaśnienie stanowiska Milla. 0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Połącz każdą z trzech teorii etycznych z dwoma charakterystycznymi dla niej terminami z poniższej listy. Teorie etyczne: 1. Arystotelesowska etyka cnót. 2. Kantowska etyka obowiązku. 3. Utylitaryzm J.S. Milla.

Co trzeba wiedzieć?

Utylitaryzm ocenia działanie według jego wpływu na szczęście i cierpienie wszystkich zainteresowanych. Nie jest zasadą maksymalizowania wyłącznie własnej korzyści; u Milla liczy się także jakość przyjemności. Imperatyw kategoryczny obowiązuje bez uzależniania nakazu od prywatnego celu. W formule człowieczeństwa zakazane jest traktowanie osoby wyłącznie jako środka; korzystanie z czyjejś pomocy samo w sobie nie narusza tej zasady.

1. Arystotelesowską etykę cnót połącz z dzielnością etyczną i umiarem; Kantowską etykę z obowiązkiem i imperatywem kategorycznym; utylitaryzm Milla z korzyścią i konsekwencjami.

2. Rozpoznaj odmienny punkt ciężkości: charakter człowieka, motyw zgodny z prawem moralnym albo skutki działania.

3. „Spolegliwy opiekun” należy do etyki Kotarbińskiego i jest tutaj odpowiedzią niewykorzystaną.

Przykład pełnej odpowiedzi

Teorie etyczne Terminy Arystotelesowska etyka cnót Dzielność etyczna, umiar Kantowska etyka obowiązku Imperatyw kategoryczny, obowiązek Utylitaryzm J.S. Milla Korzyść, konsekwencje

Za co są punkty?

2 p. – za poprawne przyporządkowanie wszystkich terminów. 1 p. – za poprawne przyporządkowanie pięciu lub czterech terminów. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Jak opracować wypracowanie?

Poniższe tezy, argumenty i konteksty są autorskimi propozycjami pracy nad tematem, nie jedynymi odpowiedziami wymaganymi przez CKE. Wybierz jeden temat. Plan służy przygotowaniu spójnego wywodu; nie jest gotowym wypracowaniem do oddania.

Temat 1. Problem i pojęcia

Czas i przestrzeń: czy ograniczają rzeczywistość, czy sposób, w jaki człowiek jej doświadcza?

Przykładowa teza

Czas i przestrzeń są niezbędnymi ramami naszego doświadczenia, ale nie daje to pewności, że opisują każdy możliwy byt.

Argumentacja krok po kroku

1. Kant ujmuje je jako formy naoczności. Doświadczane przedmioty ujmujemy czasowo i przestrzennie, co wyjaśnia zakres tezy o ludzkim poznaniu.

2. Platońskie idee są pojmowane jako niematerialne i niezmienne. Sama możliwość takiej koncepcji pokazuje, że twierdzenie o każdym bycie wymaga dodatkowego uzasadnienia.

Zarzut do tej argumentacji

Skoro nie potrafimy doświadczyć niczego poza tymi ramami, byty poza nimi są pustą spekulacją.

Przykładowa odpowiedź na zarzut

Ograniczenie doświadczenia uzasadnia ostrożność, lecz nie utożsamienie granic doświadczenia z udowodnionymi granicami istnienia.

Jak wykorzystać kontekst?

Fikcja literacka przedstawiająca istotę bezczasową może unaocznić trudność wyobrażenia; nie stanowi dowodu istnienia takiego bytu.

Inna możliwa droga

Można przyjąć realizm czasu i przestrzeni albo bronić ich relacyjności, objaśniając wybraną teorię.

Temat 2. Problem i pojęcia

Natura i geneza zła: odróżnij zło moralne od cierpienia niezawinionego.

Przykładowa teza

Augustyńska koncepcja braku dobra trafnie ujmuje część zła moralnego, lecz nie rozwiązuje sama problemu całego cierpienia.

Argumentacja krok po kroku

1. Zło jako brak nie wymaga przyjęcia osobnej złej substancji. Niesprawiedliwość można rozumieć jako brak należnego ładu, a okrucieństwo jako wypaczenie działania osoby.

2. Wolna wola wyjaśnia możliwość zawinionego wyboru. Nie wyjaśnia jednak bez dodatkowych założeń cierpienia wynikającego z katastrof lub chorób.

Zarzut do tej argumentacji

Jeżeli zło jest tylko brakiem, teoria pomniejsza jego realność.

Przykładowa odpowiedź na zarzut

Brak może mieć dotkliwe realne skutki: brak zdrowia nie jest osobną substancją, ale cierpienie pozostaje rzeczywiste. Status ontologiczny nie określa intensywności doświadczenia.

Jak wykorzystać kontekst?

Dżuma Camusa pozwala zestawić zło niezawinione z moralnymi odpowiedziami ludzi na cierpienie.

Inna możliwa droga

Można odrzucić wyjaśnienie Augustyna lub bronić szerszej teodycei, wyraźnie wskazując jej dodatkowe założenia.

Jak ułożyć pracę?

We wstępie objaśnij problem i sformułuj stanowisko. W rozwinięciu połącz każdy argument z tezą: przedstaw rację, objaśnij odpowiednią myśl filozoficzną i pokaż, dlaczego wspiera Twój wniosek. Następnie rozpatrz rzeczywisty zarzut i odpowiedz na niego. W zakończeniu wyprowadź wniosek z przeprowadzonego rozumowania, nie wprowadzając nowego, nieuzasadnionego argumentu.

Na co uważać?

Nie zastępuj argumentacji streszczeniem poglądów ani zestawieniem nazwisk. Cytat otwiera problem, ale nie dowodzi sam Twojej tezy. Kontekst ma objaśniać rację, a nie tylko potwierdzać, że znasz utwór. Nie przenoś limitu słów ani progów punktowania z innego rocznika lub formuły.

Za co są punkty?

Kryteria oceniania CKE — maksymalnie 25 pkt (układ redakcyjny tabeli z klucza). I. Sformułowanie stanowiska — maks. 3 pkt. 3 pkt — jasna teza lub hipoteza dotycząca problematyki pracy. 2 pkt — stanowisko dotyczące problematyki pracy, lecz nieprecyzyjne. 1 pkt — związek stanowiska z problematyką jest niejednoznaczny albo przekonania zdającego wynikają jedynie z kontekstu. II. Uzasadnienie stanowiska — maks. 18 pkt. a) Adekwatność — maks. 3 pkt: 3 pkt za bezpośredni związek wszystkich argumentów ze stanowiskiem i przyjętym rozwiązaniem; 1 pkt za luźny związek, dotyczący drugorzędnych elementów rozwiązania. b) Trafność — maks. 4 pkt: 4 pkt za poprawne argumenty i kontrargumenty bez błędów rzeczowych i logicznych; 3 pkt za na ogół poprawne argumenty i kontrargumenty z nielicznymi usterkami rzeczowymi i jednym błędem logicznym; 2 pkt za na ogół poprawne argumenty tylko na rzecz stanowiska, z nielicznymi usterkami i jednym błędem logicznym; 1 pkt za błędną argumentację, sądy sprzeczne, rozumowania non sequitur oraz liczne błędy rzeczowe i logiczne. c) Pogłębienie — maks. 4 pkt: 4 pkt za więcej niż jeden istotny argument oraz więcej niż jeden kontrargument, uzasadnione ich wprowadzenie i swobodne użycie wiedzy oraz terminologii filozoficznej; 3 pkt za co najmniej jeden istotny argument i jeden kontrargument, wystarczające uzasadnienie oraz sporadyczne użycie pojęć filozoficznych; 2 pkt za argumentację jednostronną i ogólnikowe uzasadnienie; 1 pkt za argumentację jednostronną, nieistotne argumenty lub kontrargumenty i powierzchowne uzasadnienie. d) Krytyczność — maks. 4 pkt: 4 pkt za krytyczną analizę argumentów i kontrargumentów, rozważenie ich racji i uzasadnienie kontrargumentacji; 2 pkt za analizę krytyczną obecną, lecz niewystarczającą. e) Nawiązania kulturowe — maks. 3 pkt: 3 pkt za swobodne wykazanie związków filozofii z innymi dziedzinami kultury, np. literaturą i sztuką; 2 pkt za nawiązania w niewielkim stopniu. III. Kompozycja — maks. 2 pkt. 2 pkt — poprawna i przejrzysta kompozycja, z wyodrębnionymi i konsekwentnie uporządkowanymi częściami potrzebnymi do sformułowania i uzasadnienia stanowiska. 1 pkt — zaburzenia kompozycji. IV. Poprawność językowa — maks. 2 pkt. 2 pkt — język komunikatywny i na ogół poprawny pod względem składni, słownictwa, frazeologii, fleksji, ortografii i interpunkcji. 1 pkt — język w większości komunikatywny, lecz z błędami fleksyjnymi, leksykalnymi, frazeologicznymi, ortograficznymi i interpunkcyjnymi. Zestawienie odzwierciedla poziomy wymienione w tabeli CKE. Nie dopisano progów niewymienionych w źródle. Pełny oryginał znajduje się pod odnośnikiem do zasad oceniania.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

W powyższym dialogu Sokrates argumentuje na rzecz powszechnie przypisywanego mu stanowiska etycznego. Podaj nazwę tego stanowiska i wyrażaną w nim tezę.

1. Rozmówcą Menona jest Sokrates.

2. Rozwijane stanowisko to intelektualizm etyczny: cnota zostaje powiązana z wiedzą o dobru, a właściwe rozpoznanie dobra ma kierować działaniem.

3. Wskaż nazwę i wyjaśnij związek wiedzy z moralnością.

Przykład pełnej odpowiedzi

Nazwa: intelektualizm etyczny. Przykładowe sformułowania tezy: • Wiedza o dobru jest wystarczającym warunkiem cnoty (bycia dobrym). • Wiedza moralna jest koniecznym i wystarczającym warunkiem dobrego działania.

Na co uważać?

Samo stwierdzenie, że Sokrates lubił rozumowanie, nie przedstawia jego tezy etycznej.

Za co są punkty?

2 p. – za podanie nazwy stanowiska (intelektualizm etyczny) oraz poprawne sformułowanie tezy. 1 p. – za podanie nazwy stanowiska (intelektualizm etyczny) lub poprawne sformułowanie tezy. 0 p. – za odpowiedzi błędną albo brak odpowiedzi.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

Spośród poniższych twierdzeń wybierz i zaznacz to, na które nie zgodził się Menon. A. Cnota jest tożsama z wiedzą. B. To, co dobre, jest też korzystne. C. Uczenie się zawsze przynosi pożytek. D. Kierowanie się rozsądkiem przynosi korzyść w postępowaniu moralnym.

Co trzeba wiedzieć?

Cnota oznacza trwałą dyspozycję do dobrego działania. Jej rolę trzeba odczytać w danej teorii: stoicy uznają ją za wystarczającą do szczęścia, Arystoteles wiąże dobre życie z jej realizacją, a Epikur z jej pomocą w osiąganiu przyjemnego życia.

Jak połączyć te ustalenia?

Wybierz tezę, że uczenie się jest zawsze pożyteczne. Menon przyznaje, że nauka przynosi korzyść, gdy towarzyszy jej rozsądek, lecz może szkodzić bez niego. Nie zaakceptował więc bezwarunkowej pożyteczności uczenia się. Czytając dialog, zwracaj uwagę na zastrzeżenia „jeśli” i „gdy”: odpowiedź usuwająca warunek zmienia sens wypowiedzi.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

C.

Za co są punkty?

1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.