Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 161–180 z 1481

Zadanie 26 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 25–26.

Detergenty to związki, których cząsteczki są zbudowane z części hydrofilowej oraz z części

hydrofobowej. Obecnie powszechnie stosowanymi detergentami są alkilobenzenosulfoniany.

Przykładem takiego detergentu jest alkilobenzenosulfonian sodu, który otrzymuje się w trzech

etapach – co zilustrowano na schemacie:

Informacja wspólna 25-26 — materiał graficzny CKE, s. 23, element 1.

RCH=CHRꞌ to alken o 10–14 atomach węgla w cząsteczce i o nierozgałęzionym łańcuchu,

a R i Rꞌ są grupami alkilowymi.

Na podstawie: H. Hart i in., Chemia organiczna, Warszawa 2008.

Zaznacz w podanym poniżej wzorze detergentu fragment hydrofobowy.

Zadanie 26 — materiał graficzny CKE, s. 23, element 1.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Podziel strukturę na węglowodorowy ogon i jonową głowę. Zastanów się, do której części należy pierścień.

Podpowiedź 2

Hydrofobowy jest zarówno łańcuch alkilowy, jak i benzen. Sulfonian odpowiada za hydrofilowość.

Podpowiedź 3

Obejmij zaznaczeniem cały fragment węglowodorowy z pierścieniem, wyłączając SO3− i Na+.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

CKE: wskazany fragment hydrofobowy detergentu.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne zaznaczenie fragmentu hydrofobowego detergentu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Część hydrofobowa detergentu to fragment o małym powinowactwie do wody: długi łańcuch alkilowy wraz z pierścieniem benzenowym. Zaznacz obie te części jako jeden obszar, pozostawiając grupę sulfonianową poza zaznaczeniem.

Naładowana grupa sulfonianowa stanowi hydrofilową głowę, która oddziałuje z wodą. Taki podział wyjaśnia możliwość otaczania tłuszczu przez detergent: węglowodorowy fragment kieruje się do fazy niepolarnej. Nie ograniczaj zaznaczenia wyłącznie do prostego łańcucha, pomijając niepolarny pierścień.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

CKE: wskazany fragment hydrofobowy detergentu.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_26

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27.1 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 27.

Aminokwasy, które w cząsteczkach zawierają pierwszorzędową grupę aminową, ulegają

reakcji z kwasem azotowym(III). Tę przemianę ilustruje schemat:

Informacja wspólna 27 — materiał graficzny CKE, s. 24, element 1.

Na podstawie: L. Kłyszejko-Stefanowicz, Ćwiczenia rachunkowe z biochemii, Warszawa 2011.

Aminokwasy zawierające w cząsteczkach pierścień aromatyczny reagują z kwasem

azotowym(V). Przebieg reakcji tyrozyny z kwasem azotowym(V) przedstawia równanie:

Informacja wspólna 27 — materiał graficzny CKE, s. 24, element 2.

Na podstawie: A. Polanowski, Laboratorium z biochemii, Wrocław 2011.

Napisz równanie reakcji waliny z kwasem azotowym(III). Zastosuj wzory półstrukturalne

(grupowe) związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj ogólny schemat reakcji aminokwasu z HNO2. Zmiana dotyczy NH2, nie COOH.

Podpowiedź 2

Podstaw OH w miejsce NH2 waliny, zachowując rozgałęzienie izopropylowe przy Cα.

Podpowiedź 3

Narysuj walina + HNO2 → kwas 2-hydroksy-3-metylobutanowy + N2 + H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie reakcji waliny z kwasem azotowym(III).

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Walina ma pierwszorzędową grupę aminową przy węglu α. Reakcja z HNO2 zastępuje ją grupą OH, z wydzieleniem N2 i powstaniem H2O. Produktem organicznym jest kwas 2-hydroksy-3-metylobutanowy, z niezmienionym szkieletem i grupą COOH.

Równanie ma współczynniki 1:1:1:1:1 dla aminokwasu, HNO2, hydroksykwasu, N2 i H2O. Nie usuwamy węgla grupy karboksylowej ani nie mylimy tej przemiany z nitrowaniem pierścienia przez HNO3. Zastosuj wzory półstrukturalne zgodnie z kluczem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie reakcji waliny z kwasem azotowym(III).
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_27.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27.2 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 27.

Aminokwasy, które w cząsteczkach zawierają pierwszorzędową grupę aminową, ulegają

reakcji z kwasem azotowym(III). Tę przemianę ilustruje schemat:

Informacja wspólna 27 — materiał graficzny CKE, s. 24, element 1.

Na podstawie: L. Kłyszejko-Stefanowicz, Ćwiczenia rachunkowe z biochemii, Warszawa 2011.

Aminokwasy zawierające w cząsteczkach pierścień aromatyczny reagują z kwasem

azotowym(V). Przebieg reakcji tyrozyny z kwasem azotowym(V) przedstawia równanie:

Informacja wspólna 27 — materiał graficzny CKE, s. 24, element 2.

Na podstawie: A. Polanowski, Laboratorium z biochemii, Wrocław 2011.

Pewien aminokwas poddano działaniu kwasu azotowego(III). Produktem organicznym tej

przemiany jest kwas 2-hydroksy-3-fenylopropanowy.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) aminokwasu, który poddano reakcji z kwasem azotowym(III).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przeprowadź rozumowanie wstecz: HNO2 zamienia NH2 w OH bez zmiany łańcucha.

Podpowiedź 2

Odtwórz NH2 przy drugim węglu kwasu. Grupa fenylowa pozostaje przy trzecim.

Podpowiedź 3

Narysuj fenyloalaninę, z grupą benzylową jako podstawnikiem przy węglu α.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór półstrukturalny fenyloalaniny.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wzoru półstrukturalnego (grupowego).

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Zamiana pierwszorzędowej grupy aminowej na OH nie zmienia szkieletu węglowego aminokwasu. Cofając reakcję, w kwasie 2-hydroksy-3-fenylopropanowym zastępujemy OH przy C2 grupą NH2. Otrzymujemy fenyloalaninę, czyli kwas 2-amino-3-fenylopropanowy.

Między pierścieniem fenylowym a atomem Cα pozostaje grupa metylenowa. Nie przyłączaj pierścienia bezpośrednio do Cα ani nie umieszczaj NH2 w pierścieniu: dawałoby to inny związek. Narysuj wymagany wzór, a nazwę wykorzystaj do kontroli położenia podstawników.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór półstrukturalny fenyloalaniny.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_27.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27.3 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 27.

Aminokwasy, które w cząsteczkach zawierają pierwszorzędową grupę aminową, ulegają

reakcji z kwasem azotowym(III). Tę przemianę ilustruje schemat:

Informacja wspólna 27 — materiał graficzny CKE, s. 24, element 1.

Na podstawie: L. Kłyszejko-Stefanowicz, Ćwiczenia rachunkowe z biochemii, Warszawa 2011.

Aminokwasy zawierające w cząsteczkach pierścień aromatyczny reagują z kwasem

azotowym(V). Przebieg reakcji tyrozyny z kwasem azotowym(V) przedstawia równanie:

Informacja wspólna 27 — materiał graficzny CKE, s. 24, element 2.

Na podstawie: A. Polanowski, Laboratorium z biochemii, Wrocław 2011.

Przeprowadzono doświadczenie z udziałem trzech dipeptydów 1., 2. i 3. o wzorach:

Zadanie 27.3 — materiał graficzny CKE, s. 25, element 1.Zadanie 27.3 — materiał graficzny CKE, s. 25, element 2.Zadanie 27.3 — materiał graficzny CKE, s. 25, element 3.

1. 2. 3.

Te dipeptydy umieszczono oddzielnie – w przypadkowej kolejności – w probówkach

oznaczonych numerami I, II i III. Przeprowadzono doświadczenie, w którym każdy dipeptyd

poddano dwóm reakcjom: z kwasem HNO2 oraz z kwasem HNO3. Wyniki doświadczenia

przedstawiono w poniższej tabeli.

Wzór kwasu użytego

do identyfikacji

Zmiany zaobserwowane w probówkach

I

II

III

HNO2

pojawiły się

pęcherzyki

bezbarwnego gazu

pojawiły się

pęcherzyki

bezbarwnego gazu

nie zaobserwowano

zmian

HNO3

nie zaobserwowano

zmian

zawartość probówki

zabarwiła się na

żółto

zawartość probówki

zabarwiła się na żółto

Na podstawie wyników doświadczenia zidentyfikuj zawartość probówek. Uzupełnij zdania. Zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie. Następnie napisz nazwę reakcji, której przebieg spowodował powstanie związków o żółtej barwie.

W probówce I znajdował się (dipeptyd 1. / dipeptyd 2. / dipeptyd 3.).

W probówce II znajdował się (dipeptyd 1. / dipeptyd 2. / dipeptyd 3.).

Nazwa reakcji: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel dwa kryteria: wolna pierwszorzędowa NH2 daje gaz, a fragment aromatyczny może dać żółty produkt z HNO3.

Podpowiedź 2

Dipeptyd 1 spełnia tylko pierwsze kryterium, 3 oba, a 2 ma na końcu prolinę.

Podpowiedź 3

Wpisz I — dipeptyd 1, II — dipeptyd 3; podaj nazwę reakcja ksantoproteinowa lub nitrowanie.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Probówka I: dipeptyd 1.
Probówka II: dipeptyd 3.
Nazwa reakcji: ksantoproteinowa ALBO nitrowanie ALBO substytucja grupy nitrowej.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdań oraz napisanie poprawnej nazwy reakcji.

1 pkt – poprawne uzupełnienie zdań oraz napisanie błędnej nazwy reakcji albo jej brak

ALBO

– niepoprawne uzupełnienie zdania lub zdań albo brak odpowiedzi oraz napisanie

poprawnej nazwy reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Gaz po dodaniu HNO2 wskazuje na wolną pierwszorzędową grupę aminową. Dipeptyd 1 ma taką grupę i nie ma pierścienia aromatycznego, więc odpowiada probówce I.

Dipeptyd 3 ma wolną NH2 oraz resztę tyrozyny, dlatego daje gaz i żółtą barwę: to probówka II. Dipeptyd 2 ma N-końcową prolinę z drugorzędową grupą aminową, więc w tej próbie nie wydziela N2, lecz reaguje z HNO3. Żółta barwa wynika z reakcji ksantoproteinowej, czyli nitrowania pierścienia aromatycznego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Probówka I: dipeptyd 1.
Probówka II: dipeptyd 3.
Nazwa reakcji: ksantoproteinowa ALBO nitrowanie ALBO substytucja grupy nitrowej.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_27.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28.1 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 28.

Forma, w jakiej aminokwasy występują w roztworach wodnych, zależy od pH roztworu.

W środowisku o niskim pH lizyna występuje w formie dwudodatniego kationu, w którym są

obecne trzy grupy o charakterze kwasowym. Stałe dysocjacji kwasowej tych grup są różne –

ich wartości umieszczono na schemacie:

Informacja wspólna 28 — materiał graficzny CKE, s. 26, element 1.

Wraz ze wzrostem pH grupy o charakterze kwasowym kolejno tracą protony i w środowisku

silnie zasadowym lizyna występuje w formie anionu.

W podanym wzorze kationu wyróżniono dwa atomy węgla – oznaczono je literami 𝑥 i 𝑦.

Do roztworu zawierającego kationy lizyny o wzorze podanym w informacji wstępnej stopniowo

wprowadzano wodny roztwór wodorotlenku sodu.

Uzupełnij poniższy schemat. Wpisz w odpowiednie miejsca wzory grup w powstających

– wraz ze wzrostem pH – jonach lizyny oznaczonych literami A i B.

Korekta redakcyjna wzoru: w dwóch miejscach schematu CKE zastąpiono błędne grupy metylowe prawidłowymi grupami metylenowymi. Pola do uzupełnienia zachowano.

Schemat przemian jonów lizyny; skorygowany łańcuch zawiera trzy grupy CH2. Pola A i B do uzupełnienia.
Oryginalny schemat CKEZadanie 28.1 — materiał graficzny CKE, s. 26, element 1.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Uszereguj trzy Kₐ malejąco. Im większa stała, tym wcześniej grupa traci proton przy zwiększaniu pH.

Podpowiedź 2

Najpierw COOH przechodzi w COO−, następnie NH3+ przy y w NH2. Grupa przy x reaguje ostatnia.

Podpowiedź 3

W A wpisz COO− i dwie NH3+; w B COO−, NH3+ przy x oraz NH2 przy y.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

JonGrupa karboksylowaGrupa przy atomie xGrupa przy atomie y
ACOO−NH3+NH3+
BCOO−NH3+NH2

Zasady oceniania

2 pkt – napisanie poprawnych wzorów dwóch jonów (uzupełnienie schematu).

1 pkt – napisanie poprawnego wzoru jednego jonu (uzupełnienie schematu w części A albo

w części B).

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przy wzroście pH najpierw odłącza się proton grupy o największej Kₐ, czyli COOH. Jon A ma więc COO− i nadal dwie NH3+, z ładunkiem wypadkowym +1.

Następna traci proton grupa przy węglu y, ponieważ jej Kₐ = 6,9·10−10 jest większa od 2,1·10−11 dla grupy przy x. Jon B ma COO−, NH3+ przy x i NH2 przy y, więc ładunek wypadkowy zero. Zachowaj poprawiony szkielet lizyny z grupami metylenowymi; wcześniejsza uwaga redakcyjna dotyczy błędu oryginalnego szablonu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

JonGrupa karboksylowaGrupa przy atomie xGrupa przy atomie y
ACOO−NH3+NH3+
BCOO−NH3+NH2
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_28.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28.2 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 28.

Forma, w jakiej aminokwasy występują w roztworach wodnych, zależy od pH roztworu.

W środowisku o niskim pH lizyna występuje w formie dwudodatniego kationu, w którym są

obecne trzy grupy o charakterze kwasowym. Stałe dysocjacji kwasowej tych grup są różne –

ich wartości umieszczono na schemacie:

Informacja wspólna 28 — materiał graficzny CKE, s. 26, element 1.

Wraz ze wzrostem pH grupy o charakterze kwasowym kolejno tracą protony i w środowisku

silnie zasadowym lizyna występuje w formie anionu.

W podanym wzorze kationu wyróżniono dwa atomy węgla – oznaczono je literami 𝑥 i 𝑦.

Uzupełnij zdanie. Zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

W anionie lizyny, który występuje w środowisku silnie zasadowym, grupą o najsilniejszym

charakterze zasadowym jest grupa o wzorze (–COO− / –NH2), związana z atomem węgla

oznaczonym literą (𝑥 / 𝑦).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj Kₐ kwasów sprzężonych z trzema grupami anionu. Najmniejsza Kₐ oznacza największą Kb.

Podpowiedź 2

Najmniejsza wartość dotyczy NH3+ przy x. Po oddaniu H+ zostaje tam NH2.

Podpowiedź 3

Zaznacz grupę NH2 związaną z węglem x.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Kolejno: –NH2; x.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie zdania.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Najsilniejszą zasadą w anionie lizyny jest grupa, której sprzężony kwas najsłabiej oddaje proton. Z podanych danych najmniejszą Kₐ ma grupa NH3+ przy węglu x, na końcu łańcucha bocznego. Jej zdeprotonowana postać NH2 jest więc silniejszą zasadą niż NH2 przy y oraz COO−.

Zależność Kb = Kw/Kₐ odwraca kolejność sił kwasów sprzężonych. Wybieramy „NH2” i „x”. Sam formalny ładunek ujemny karboksylanu nie dowodzi, że jest on najsilniejszą zasadą w tej cząsteczce.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Kolejno: –NH2; x.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_28.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29.1 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29.

Erytrytol jest naturalnym związkiem organicznym stosowanym jako substancja słodząca

(E968). Wzór erytrytolu w projekcji Fischera podano poniżej.

Informacja wspólna 29 — materiał graficzny CKE, s. 27, element 1.

CH2OH

Utlenienie grupy –OH przy pierwszym atomie węgla w cząsteczce erytrytolu prowadzi do

powstania cząsteczki monosacharydu o nazwie D-erytroza.

Rozstrzygnij, czy cząsteczka erytrytolu jest chiralna. Odpowiedź uzasadnij.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź nie tylko centra stereogeniczne, ale też symetrię całej struktury z jednakowymi końcami CH2OH.

Podpowiedź 2

Układ OH po tej samej stronie Fischera daje w tym przypadku formę mezo.

Podpowiedź 3

Odpowiedz „nie”, wskazując płaszczyznę symetrii lub formę mezo erytrytolu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: Nie.

Przykładowe uzasadnienia CKE:
• Cząsteczka ma płaszczyznę symetrii.
• Jest to forma mezo więc jest optycznie nieczynna.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego rozstrzygnięcia i poprawnego uzasadnienia.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Erytrytol ma dwa centra stereogeniczne, lecz w pokazanej konfiguracji oba końce łańcucha są jednakowe, a cząsteczka ma wewnętrzną symetrię. Jest formą mezo i pozostaje achiralny.

W projekcji Fischera grupy OH przy dwóch środkowych atomach C leżą po tej samej stronie; można wskazać płaszczyznę symetrii dzielącą równoważne połowy. Odpowiadamy „nie” i uzasadniamy symetrią. Sama obecność asymetrycznych atomów C nie wystarcza do rozstrzygnięcia chiralności całej cząsteczki, gdy istnieje wewnętrzny element symetrii.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: Nie.

Przykładowe uzasadnienia CKE:
• Cząsteczka ma płaszczyznę symetrii.
• Jest to forma mezo więc jest optycznie nieczynna.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_29.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29.2 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29.

Erytrytol jest naturalnym związkiem organicznym stosowanym jako substancja słodząca

(E968). Wzór erytrytolu w projekcji Fischera podano poniżej.

Informacja wspólna 29 — materiał graficzny CKE, s. 27, element 1.

CH2OH

Utlenienie grupy –OH przy pierwszym atomie węgla w cząsteczce erytrytolu prowadzi do

powstania cząsteczki monosacharydu o nazwie D-erytroza.

Napisz wzór – w projekcji Fischera – formy łańcuchowej D-erytrozy, czyli produktu utlenienia grupy –OH przy pierwszym atomie węgla w cząsteczce erytrytolu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zmień tylko górną grupę CH2OH erytrytolu w CHO. Pozostałe centra zachowują konfigurację.

Podpowiedź 2

Czterowęglowy aldehyd ma na dole CH2OH. W szeregu D ostatnia OH w Fischerze jest po prawej.

Podpowiedź 3

Narysuj CHO u góry, CH2OH na dole i po prawej OH przy C2 oraz C3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór łańcuchowy D-erytrozy w projekcji Fischera.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie w projekcji Fischera poprawnej formy łańcuchowej D-erytrozy.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Utlenienie alkoholowej grupy przy C1 do aldehydowej zmienia górne CH2OH w CHO. Pozostałe wiązania i konfiguracje przy C2 oraz C3 zachowujemy.

W projekcji Fischera D-erytrozy u góry znajduje się CHO, na dole CH2OH, a obie grupy OH przy środkowych atomach C są po prawej. Położenie OH przy ostatnim centrum stereogenicznym określa szereg D. Nie utleniamy obu końców do COOH i nie zmieniamy OH na przeciwną stronę bez uzasadnienia reakcją.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór łańcuchowy D-erytrozy w projekcji Fischera.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_29.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.1 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

O dwóch pierwiastkach umownie oznaczonych literami E i X wiadomo, że:

• elektrony atomu E w stanie podstawowym zajmują osiem orbitali, przy czym sześć z nich

jest całkowicie zapełnionych

• konfigurację elektronową atomu X w jednym ze stanów wzbudzonych przedstawia

poniższy zapis.

Informacja do zadania 1. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

↑

↑

↑

↑

↑

↑

  

1s 2s 2p 3s 3p 3d

Uzupełnij tabelę. Napisz symbole pierwiastków E i X, symbol bloku konfiguracyjnego, do którego należy każdy z pierwiastków, oraz podaj sumaryczną liczbę elektronów w podpowłokach walencyjnych.

 

Symbol

pierwiastka

Symbol bloku

konfiguracyjnego

Sumaryczna liczba elektronów

w podpowłokach walencyjnych

Pierwiastek E

   

Pierwiastek X

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz elektrony zapełnionych i pojedynczo zajętych orbitali E. Dla X zsumuj wszystkie strzałki, również pary.

Podpowiedź 2

Dla E otrzymasz 14 elektronów, dla X 17. Blok określaj z konfiguracji podstawowej.

Podpowiedź 3

Wpisz Si — p — 4 i Cl — p — 7; obsadzenie 3d w stanie wzbudzonym nie zmienia bloku chloru.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Symbol

pierwiastka

Symbol bloku

konfiguracyjnego

Sumaryczna liczba elektronów

w podpowłokach walencyjnych

Pierwiastek E

Si LUB krzem

p

4

Pierwiastek X

Cl LUB chlor

p

7

Odpowiedź CKE 1.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli – podanie w odpowiedniej kolejności

symboli pierwiastków E i X oraz dla każdego z nich: symbolu bloku konfiguracyjnego

i sumarycznej liczby elektronów w podpowłokach walencyjnych.

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli – podanie symbolu pierwiastka,

symbolu bloku konfiguracyjnego i sumarycznej liczby elektronów w podpowłokach

walencyjnych

ALBO

– poprawne uzupełnienie dwóch kolumn tabeli – podanie symboli pierwiastków

i symboli bloków konfiguracyjnych albo symboli pierwiastków i sumarycznej liczby

elektronów w podpowłokach walencyjnych.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Sześć całkowicie zapełnionych orbitali zawiera dwanaście elektronów, a dwa pozostałe zajęte orbitale po jednym, łącznie czternaście. E jest więc krzemem o konfiguracji walencyjnej 3s23p2: blok p i cztery elektrony walencyjne. W schemacie wzbudzonego X zliczamy siedemnaście elektronów, co identyfikuje chlor.

Jego siedem elektronów walencyjnych jest na rysunku rozdzielonych między podpowłoki trzeciej powłoki. Chlor pozostaje pierwiastkiem bloku p, bo klasyfikację ustala konfiguracja stanu podstawowego, a nie wzbudzony zapis 3d. Wpisujemy Si, p, 4 oraz Cl, p, 7.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Symbol

pierwiastka

Symbol bloku

konfiguracyjnego

Sumaryczna liczba elektronów

w podpowłokach walencyjnych

Pierwiastek E

Si LUB krzem

p

4

Pierwiastek X

Cl LUB chlor

p

7

Odpowiedź CKE 1.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_01.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.2 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

O dwóch pierwiastkach umownie oznaczonych literami E i X wiadomo, że:

• elektrony atomu E w stanie podstawowym zajmują osiem orbitali, przy czym sześć z nich

jest całkowicie zapełnionych

• konfigurację elektronową atomu X w jednym ze stanów wzbudzonych przedstawia

poniższy zapis.

Informacja do zadania 1. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

↑

↑

↑

↑

↑

↑

  

1s 2s 2p 3s 3p 3d

Przedstaw pełną konfigurację elektronową jonu X− w stanie podstawowym. Zastosuj zapis konfiguracji elektronowej z uwzględnieniem podpowłok.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Anion X− ma o jeden elektron więcej niż atom chloru.

Podpowiedź 2

W stanie podstawowym zapełniają się kolejno 1s, 2s, 2p, 3s i 3p.

Podpowiedź 3

Zapisz 1s22s22p63s23p6 i skontroluj sumę osiemnastu elektronów.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1s22s22p63s23p6 ALBO … 1s22s2p63s2p6

Uwaga: Za zastosowanie schematu klatkowego z oznaczeniami numerów powłok i symboli

podpowłok przyznaje się 1 pkt.

Zasady oceniania

Zasady oceniania 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

X to chlor, którego atom ma siedemnaście elektronów. Jon Cl− przyjmuje dodatkowy elektron i ma ich osiemnaście, z pełną trzecią powłoką walencyjną.

Pełna konfiguracja w stanie podstawowym to 1s22s22p63s23p6. Suma wykładników wynosi osiemnaście, a każda podpowłoka spełnia limit pojemności. Nie przepisujemy wzbudzonej konfiguracji atomu z informacji ani nie używamy samego skrótu [Ar], skoro polecenie wymaga pełnego zapisu z podpowłokami.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1s22s22p63s23p6 ALBO … 1s22s2p63s2p6

Uwaga: Za zastosowanie schematu klatkowego z oznaczeniami numerów powłok i symboli

podpowłok przyznaje się 1 pkt.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_01.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 2 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Oceń prawdziwość zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

1.

Wraz ze wzrostem promienia atomów pierwiastków w drugiej grupie

osłabiają się ich właściwości metaliczne.

P

F

2.

Wraz ze wzrostem elektroujemności pierwiastków w trzecim okresie

nasilają się ich właściwości niemetaliczne.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przypomnij, jak łatwo atomy oddają elektrony w dół drugiej grupy, a jak przyciągają je w trzecim okresie.

Podpowiedź 2

Większy promień w grupie sprzyja metaliczności. Większa elektroujemność w okresie sprzyja niemetaliczności.

Podpowiedź 3

Zaznacz F oraz P.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1.

Wraz ze wzrostem promienia atomów pierwiastków w drugiej grupie

osłabiają się ich właściwości metaliczne.

 

F

2.

Wraz ze wzrostem elektroujemności pierwiastków w trzecim okresie

nasilają się ich właściwości niemetaliczne.

P

 

Zasady oceniania

1 pkt – poprawna ocena dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W drugiej grupie promień atomowy rośnie w dół układu, a elektrony walencyjne są słabiej przyciągane i łatwiej oddawane. Właściwości metaliczne nasilają się, więc pierwsze zdanie jest fałszywe. W trzecim okresie wzrost elektroujemności wiąże się ze wzrostem zdolności przyciągania elektronów i charakteru niemetalicznego.

Drugie zdanie jest prawdziwe. Wybieramy F i P. Nie stosuj tej samej reguły kierunkowej do przechodzenia w dół grupy i w poprzek okresu bez uwzględnienia zmian budowy elektronowej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1.

Wraz ze wzrostem promienia atomów pierwiastków w drugiej grupie

osłabiają się ich właściwości metaliczne.

 

F

2.

Wraz ze wzrostem elektroujemności pierwiastków w trzecim okresie

nasilają się ich właściwości niemetaliczne.

P

 
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_02

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 3 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Masa atomowa izotopu jest w przybliżeniu równa jego liczbie masowej A.

Bor występuje w przyrodzie w postaci mieszaniny dwóch trwałych izotopów o liczbach

masowych równych 10 i 11, a średnia masa atomowa tego pierwiastka jest równa 10,806 u.

Oblicz, jaki udział w naturalnym borze stanowią atomy zawierające w jądrach po

6 neutronów. Wynik podaj w procentach.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z liczby atomowej boru i liczby neutronów ustal szukaną liczbę masową.

Podpowiedź 2

Szukasz boru-11. Jego udział y uzupełnia do jedności udział boru-10.

Podpowiedź 3

Rozwiąż 10(1−y)+11y = 10,806 i podaj 80,6%.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

x– zawartość procentowa izotopu zawierającego w jądrze 5 neutronów

y– zawartość procentowa izotopu zawierającego w jądrze 6 neutronów

Odpowiedź CKE 3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.

1080,6 = x ∙ 10 + (100 – x) ∙ 11 ⟹ 1080,6 = x ∙ 10 + 1100 – 11 ∙ x

x = 19,4 (%) … y = 80,6 (%)

Zasady oceniania

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i podanie wyniku

w procentach dla 11B.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Bor ma liczbę atomową 5, więc izotop z sześcioma neutronami ma liczbę masową 11. Niech jego udział wynosi y. Średnia ważona mas izotopów spełnia 10(1−y)+11y = 10,806, skąd y = 0,806.

Szukany udział to 80,6%. Izotop o masie 10 ma pozostałe 19,4%, lecz nie jest odpowiedzią na pytanie. Przed użyciem równania ustal, który izotop odpowiada podanej liczbie neutronów, aby nie zamienić udziałów miejscami.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

x– zawartość procentowa izotopu zawierającego w jądrze 5 neutronów

y– zawartość procentowa izotopu zawierającego w jądrze 6 neutronów

Odpowiedź CKE 3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.

1080,6 = x ∙ 10 + (100 – x) ∙ 11 ⟹ 1080,6 = x ∙ 10 + 1100 – 11 ∙ x

x = 19,4 (%) … y = 80,6 (%)

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_03

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4.1 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 4–5.

Informacja do zadań 4–5. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2018.

Napisz w formie cząsteczkowej równanie opisanej reakcji tlenku jodu(V) z wodą.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj tlenek kwasowy i kwas z jodem na tym samym stopniu V.

Podpowiedź 2

Produktem jest HIO3. Dwa atomy jodu wymagają współczynnika dwa przy kwasie.

Podpowiedź 3

Napisz I2O5 + H2O → 2HIO3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

I2O5 + H2O → 2HIO3

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie w formie cząsteczkowej równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Tlenek jodu(V) jest bezwodnikiem kwasu jodowego(V). Reakcja z wodą tworzy HIO3, bez zmiany stopnia utlenienia jodu.

Dwa atomy I w I2O5 wymagają dwóch cząsteczek kwasu: I2O5 + H2O → 2HIO3. Bilans obejmuje sześć atomów O i dwa H po każdej stronie. Nie tworzymy kwasu z jodem na VII ani cząsteczkowego jodu, ponieważ opis dotyczy właściwości kwasowych tlenku, a nie jego reakcji redoks.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

I2O5 + H2O → 2HIO3
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_04.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4.2 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 4–5.

Informacja do zadań 4–5. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2018.

Przeprowadzono doświadczenie. W kolbie ustawionej pod wyciągiem umieszczono tlenek

jodu(V), a następnie wprowadzono do niej tlenek węgla(II) i szczelnie ją zamknięto. Zaszła

reakcja utleniania-redukcji. W jej wyniku w kolbie zaobserwowano wydzielanie się oparów

barwy fioletoworóżowej.

Napisz w formie cząsteczkowej równanie reakcji tlenku jodu(V) z tlenkiem węgla(II).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zidentyfikuj barwne opary i produkt utlenienia CO. Potem zbilansuj elektrony.

Podpowiedź 2

Dwa atomy I na V przyjmują łącznie dziesięć elektronów, co odpowiada pięciu cząsteczkom CO.

Podpowiedź 3

Zapisz I2O5 + 5CO → I2 + 5CO2 i sprawdź atomy O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 4.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie w formie cząsteczkowej równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Fioletoworóżowe opary wskazują na I2, więc jod redukuje się z V do 0. CO utlenia się natomiast do CO2, z węglem zmieniającym stopień z II na IV. Dwa atomy jodu przyjmują dziesięć elektronów, a każda cząsteczka CO oddaje dwa.

Potrzeba pięciu CO na I2O5: I2O5 + 5CO → I2 + 5CO2. Równanie zachowuje dziesięć atomów tlenu. Nie dopisujemy O2 jako dodatkowego produktu, bo tlen tlenku przechodzi do utlenianego CO.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 4.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_04.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 5 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 4–5.

Informacja do zadań 4–5. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2018.

W jednym z tlenków jodu masa tlenu stanowi 20,14 % masy tego tlenku. W jego wzorze

rzeczywistym liczba atomów jodu jest dwa razy większa niż we wzorze empirycznym.

Na podstawie obliczeń ustal i napisz wzór empiryczny oraz wzór rzeczywisty opisanego tlenku.

Obliczenia:

Wzór empiryczny: …

Wzór rzeczywisty: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przyjmij 100 g tlenku i przelicz masy obu pierwiastków na mole atomów.

Podpowiedź 2

Najprostszy stosunek I do O wynosi 1:2. Wzór rzeczywisty musi zachować ten stosunek.

Podpowiedź 3

Podaj IO2 jako wzór empiryczny i I2O4 jako rzeczywisty.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Sposób 1.

Wzór empiryczny:

W 100,00 g tlenku znajduje się 20,14 g tlenu oraz 79,86 g jodu.

Odpowiedź CKE 5 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.

Stosunek molowy jodu do tlenu jest równy 1 : 2.

Wzór empiryczny: IO2

Wzór rzeczywisty: I2O4

Sposób 2.

IxOy … MI = 126,90 g ∙ mol−1

Odpowiedź CKE 5 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.

16𝑦 = 25,5577𝑥 + 3,222𝑦

12,7776𝑦 = 25,5577𝑥

Odpowiedź CKE 5 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.

Wzór empiryczny: IO2

Wzór rzeczywisty: I2O4

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i ustalenie wzoru

empirycznego oraz wzoru rzeczywistego tlenku.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do ustalenia tylko wzoru empirycznego

albo tylko wzoru rzeczywistego tlenku

ALBO

– zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń prowadzących do

wyznaczenia stosunku molowego jodu do tlenu wyrażonego liczbami całkowitymi

i brak ustalenia wzorów albo błędne ustalenie wzorów.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W 100 g tlenku znajduje się 20,14 g O i 79,86 g I. Liczby moli atomów wynoszą około 1,2588 dla O i 0,6293 dla I.

Po podzieleniu przez mniejszą wartość otrzymujemy stosunek I:O = 1:2, więc wzór empiryczny to IO2. Warunek dwukrotnie większej liczby atomów jodu w cząsteczce oznacza przemnożenie wszystkich indeksów przez dwa: I2O4. Nie wolno podwoić wyłącznie indeksu przy I, ponieważ zmieniłoby to skład procentowy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Sposób 1.

Wzór empiryczny:

W 100,00 g tlenku znajduje się 20,14 g tlenu oraz 79,86 g jodu.

Odpowiedź CKE 5 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.

Stosunek molowy jodu do tlenu jest równy 1 : 2.

Wzór empiryczny: IO2

Wzór rzeczywisty: I2O4

Sposób 2.

IxOy … MI = 126,90 g ∙ mol−1

Odpowiedź CKE 5 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.

16𝑦 = 25,5577𝑥 + 3,222𝑦

12,7776𝑦 = 25,5577𝑥

Odpowiedź CKE 5 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.

Wzór empiryczny: IO2

Wzór rzeczywisty: I2O4

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_05

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 6.1 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 6.

W odpowiednich warunkach fluorowce mogą ze sobą reagować i tworzyć tzw. związki

międzyhalogenowe o wzorze ogólnym AX𝑦, w którym 𝑦 przyjmuje wartość 1, 3, 5 lub 7.

W tym wzorze A oznacza pierwiastek o mniejszej elektroujemności, a X – pierwiastek

o większej elektroujemności.

Przykładem związku międzyhalogenowego jest trichlorek jodu o wzorze ICl3.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2018.

Trichlorek jodu został po raz pierwszy otrzymany w reakcji, której schemat przedstawiono

poniżej.

IO3− + I2 + H+ + Cl− → ICl3 + H2O

Napisz w formie jonowej, z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy), równanie reakcji redukcji zachodzącej podczas tej przemiany. Uwzględnij środowisko reakcji. Uzupełnij współczynniki stechiometryczne w poniższym schemacie.

Równanie reakcji redukcji:

….. IO3− + … I2 + … H+ + … Cl− → … ICl3 + … H2O
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal stopień utlenienia I w ICl3. Redukowany jod pochodzi z IO3−, nie z I2.

Podpowiedź 2

Redukcja jednego IO3− wymaga 2e−; utlenienie I2 dostarcza 6e−. Uwzględnij kwaśne środowisko i Cl−.

Podpowiedź 3

Zapisz połówkę z 6H+, 3Cl− i 2e−; w sumarycznym schemacie wpisz 3, 1, 18, 15, 5, 9.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie reakcji redukcji: IO3− + 3Cl− + 6H+ + 2e− → ICl3 + 3H2O
3IO3− + (1)I2 + 18H+ + 15Cl− → 5ICl3 + 9H2O

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie w formie jonowej równania reakcji redukcji oraz poprawne

uzupełnienie współczynników w schemacie.

1 pkt – poprawne napisanie w formie jonowej równania reakcji redukcji oraz niepoprawne

uzupełnienie współczynników w schemacie albo brak uzupełnienia schematu

ALBO

– niepoprawne napisanie albo brak równania reakcji redukcji oraz poprawne

uzupełnienie współczynników w schemacie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W ICl3 jod ma stopień III. Jod z IO3− redukuje się z V do III, więc połówka wymaga dwóch elektronów: IO3− + 3Cl− + 6H+ + 2e− → ICl3 + 3H2O.

Jod pierwiastkowy utlenia się z 0 do III i jedna cząsteczka I2 oddaje sześć elektronów. Mnożymy redukcję przez trzy, sumujemy z utlenianiem i otrzymujemy współczynniki 3, 1, 18, 15, 5, 9. Cl− dostarcza ligandów, ale nie zmienia swojego stopnia −I.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie reakcji redukcji: IO3− + 3Cl− + 6H+ + 2e− → ICl3 + 3H2O
3IO3− + (1)I2 + 18H+ + 15Cl− → 5ICl3 + 9H2O
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_06.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 6.2 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 6.

W odpowiednich warunkach fluorowce mogą ze sobą reagować i tworzyć tzw. związki

międzyhalogenowe o wzorze ogólnym AX𝑦, w którym 𝑦 przyjmuje wartość 1, 3, 5 lub 7.

W tym wzorze A oznacza pierwiastek o mniejszej elektroujemności, a X – pierwiastek

o większej elektroujemności.

Przykładem związku międzyhalogenowego jest trichlorek jodu o wzorze ICl3.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2018.

Narysuj wzór elektronowy cząsteczki trichlorku jodu ICl3. Zaznacz kreskami pary elektronowe wiązań chemicznych oraz wolne pary elektronowe.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz elektrony walencyjne czterech atomów. Jest ich 28.

Podpowiedź 2

Po utworzeniu trzech wiązań i uzupełnieniu oktetów chloru pozostają cztery elektrony przy jodzie.

Podpowiedź 3

Narysuj po trzy wolne pary na każdym Cl i dwie wolne pary na centralnym I, oprócz trzech wiązań.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

ICl₃: jod z trzema pojedynczymi wiązaniami do chloru i dwiema wolnymi parami. Każdy chlor ma trzy wolne pary.

Uwaga CKE: geometria cząsteczki nie podlega ocenie.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne narysowanie wzoru elektronowego cząsteczki.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

I i trzy atomy Cl dostarczają razem 28 elektronów walencyjnych. Trzy pojedyncze wiązania I–Cl wykorzystują sześć elektronów, a po trzy wolne pary na każdym Cl kolejnych osiemnaście. Pozostałe cztery elektrony tworzą dwie wolne pary przy jodzie.

Narysuj zatem centralny I z trzema wiązaniami i dwiema parami niewiążącymi oraz trzy Cl z kompletnymi oktetami. Jod może mieć rozszerzoną powłokę walencyjną; nie usuwamy jego wolnych par tylko po to, aby wymusić oktet. Geometria nie podlega tutaj ocenie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

ICl₃: jod z trzema pojedynczymi wiązaniami do chloru i dwiema wolnymi parami. Każdy chlor ma trzy wolne pary.

Uwaga CKE: geometria cząsteczki nie podlega ocenie.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_06.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 7 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

W celu otrzymania kwasu bromowodorowego

Zadanie 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.

przeprowadzono doświadczenie z użyciem

zestawu, który zilustrowano rysunkiem obok.

Do kolby stożkowej zawierającej 9,5 g

czystego stałego bromku potasu

wprowadzono kroplami pewną ilość

stężonego kwasu siarkowego(VI). Zaszła

reakcja opisana poniższym równaniem.

KBr + H2SO4 → KHSO4 + HBr

W wyniku całkowitego pochłonięcia wydzielonego bromowodoru otrzymano w cylindrze 80 cm3

kwasu bromowodorowego. Z tego roztworu pobrano próbkę 1,0 cm3, którą rozcieńczono wodą.

Do jej zobojętnienia zużyto 6,9 cm3 roztworu wodorotlenku potasu o pH = 13.

Oblicz, jaka część użytego w doświadczeniu KBr uległa reakcji z H2SO4. Wynik podaj w procentach.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z pH zasady oblicz stężenie OH−, a następnie liczbę moli zużytą do miareczkowania.

Podpowiedź 2

Próbka zawierała 0,00069 mol HBr; pomnóż przez 80. Z podanego równania n(KBr) = n(HBr).

Podpowiedź 3

Przelicz 0,0552 mol KBr na masę i podziel przez 9,5 g. Otrzymasz około 69,1%.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Sposób 1.

[OH−] = 10−1 mol ∙ dm−3 = 0,1 mol ∙dm−3

𝑛KOH = c ∙ V = 0,00069 mol

𝑛KOH = 𝑛HBr = 0,00069 mol (liczba moli HBr w 1 cm3 roztworu)

𝑛HBr = 80 ∙ 0,00069 = 0,0552 mol (liczba moli HBr w 80 cm3 roztworu)

𝑛HBr = 𝑛KBr𝑘 = 0,0552 mol

𝑚KBr𝑘 = 119 g ∙ mol−1 ∙0,0552 mol = 6,57 g

Odpowiedź CKE 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Sposób 2.

𝑛KOH = 𝑛HBr = 0,00069 mol (liczba moli HBr w 1 cm3 roztworu)

𝑛HBr = 80 ∙ 0,00069 = 0,0552 mol (liczba moli HBr w 80 cm3 roztworu)

Odpowiedź CKE 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.Odpowiedź CKE 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

metody i poprawnych obliczeń.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, tj. wykorzystanie związku między danymi

w zadaniu a szukaną w zadaniu, poprawne wykonanie obliczeń i podanie wyniku.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale popełnienie błędów obliczeniowych

ALBO

… – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do obliczenia poprawnych wartości

liczby moli KBr lub HBr albo poprawnych wartości masy KBr lub HBr w 80 cm3

roztworu.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przy 25°C z pH KOH = 13 wynika [OH−] = 0,10 mol·dm−3. Zużyto 0,0069·0,10 = 0,00069 mol zasady, czyli tyle samo HBr w pierwotnej próbce 1 cm3. Rozcieńczenie nie zmieniło liczby moli kwasu.

Całe 80 cm3 zawiera 0,0552 mol HBr. W modelu jedynej reakcji podanej w zadaniu odpowiada to 0,0552·119 = 6,5688 g KBr. Udział przereagowanej soli to 6,5688/9,5·100% ≈ 69,1%. Rachunek opiera się na zadanej stechiometrii i ilości zebranego kwasu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Sposób 1.

[OH−] = 10−1 mol ∙ dm−3 = 0,1 mol ∙dm−3

𝑛KOH = c ∙ V = 0,00069 mol

𝑛KOH = 𝑛HBr = 0,00069 mol (liczba moli HBr w 1 cm3 roztworu)

𝑛HBr = 80 ∙ 0,00069 = 0,0552 mol (liczba moli HBr w 80 cm3 roztworu)

𝑛HBr = 𝑛KBr𝑘 = 0,0552 mol

𝑚KBr𝑘 = 119 g ∙ mol−1 ∙0,0552 mol = 6,57 g

Odpowiedź CKE 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Sposób 2.

𝑛KOH = 𝑛HBr = 0,00069 mol (liczba moli HBr w 1 cm3 roztworu)

𝑛HBr = 80 ∙ 0,00069 = 0,0552 mol (liczba moli HBr w 80 cm3 roztworu)

Odpowiedź CKE 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.Odpowiedź CKE 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

metody i poprawnych obliczeń.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_07

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 8 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Uczniowie wykonali dwuetapowe doświadczenie, którego celem było otrzymanie czystego

tlenku miedzi(II). W pierwszym etapie strącili wodorotlenek miedzi(II), a w drugim etapie

przeprowadzili jego rozkład termiczny w łaźni wodnej. Następnie uzyskaną mieszaninę

przesączyli, żeby wyodrębnić stały produkt.

Na poniższym schemacie przedstawiono pierwszy etap doświadczenia.

Zadanie 8 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Rozstrzygnij, w której probówce (I czy II) otrzymano osad tylko tlenku metalu.

Odpowiedź uzasadnij.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź rozpuszczalność obu soli baru powstających obok Cu(OH)2.

Podpowiedź 2

BaCl2 pozostaje w roztworze, natomiast BaSO4 strąca się i nie znika po rozkładzie wodorotlenku.

Podpowiedź 3

Wskaż probówkę I; w II obok CuO pozostaje osad BaSO4.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: (W probówce) I

Przykładowe uzasadnienia:

• W probówce II (w wyniku reakcji soli z wodorotlenkiem baru) powstanie mieszanina

osadów dwóch substancji (Cu(OH)2 i BaSO4).

ALBO

• W drugim doświadczeniu obok CuO otrzymuje się nierozpuszczalny w wodzie BaSO4.

ALBO

• W probówce I powstał osad jednej substancji, a w probówce II – osad dwóch substancji.

ALBO

• W probówce II powstał dodatkowo osad BaSO4.

Uwaga: Stwierdzenie, że „BaCl2 jest rozpuszczalny w wodzie, a BaSO4 jest trudno

rozpuszczalny” – bez odwołania się do procesów zachodzących w probówkach –

jest niewystarczające.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie rozstrzygnięcia oraz poprawne napisanie uzasadnienia

zawierającego porównanie procesów zachodzących w probówkach I i II albo opis

przebiegu reakcji zachodzących w probówce II.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W probówce I reagują CuCl2 i Ba(OH)2: powstaje osad Cu(OH)2 oraz rozpuszczalny BaCl2. Ogrzewanie przekształca wodorotlenek w CuO, więc odsączony osad może być samym tlenkiem. W probówce II siarczany(VI) z CuSO4 strącają dodatkowo BaSO4.

Ten osad pozostaje po ogrzaniu i zanieczyszcza CuO. Wybieramy probówkę I, a uzasadnienie odnosimy do konkretnych produktów obydwu reakcji. Samo stwierdzenie, że jeden z odczynników jest solą, nie wyjaśnia różnicy czystości.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: (W probówce) I

Przykładowe uzasadnienia:

• W probówce II (w wyniku reakcji soli z wodorotlenkiem baru) powstanie mieszanina

osadów dwóch substancji (Cu(OH)2 i BaSO4).

ALBO

• W drugim doświadczeniu obok CuO otrzymuje się nierozpuszczalny w wodzie BaSO4.

ALBO

• W probówce I powstał osad jednej substancji, a w probówce II – osad dwóch substancji.

ALBO

• W probówce II powstał dodatkowo osad BaSO4.

Uwaga: Stwierdzenie, że „BaCl2 jest rozpuszczalny w wodzie, a BaSO4 jest trudno

rozpuszczalny” – bez odwołania się do procesów zachodzących w probówkach –

jest niewystarczające.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_08

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 9.1 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 9.

W probówkach oznaczonych numerami I–IV umieszczono oddzielnie, w przypadkowej

kolejności, wodne roztwory soli różnych metali. Do probówek wprowadzono roztwór

wodorotlenku sodu, w wyniku czego w każdej z nich pojawiła się zawiesina innego

wodorotlenku:

Cr(OH)3 Ca(OH)2 Cu(OH)2 Al(OH)3

Zawiesiny otrzymane w probówkach I i II posłużyły do przeprowadzenia doświadczenia

zgodnie ze schematem.

Zadanie 9.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.Zadanie 9.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.

Uzupełnij tabelę. Spośród wodorotlenków wymienionych w informacji wstępnej wybierz te, których zawiesiny znajdowały się na początku doświadczenia w probówkach I i II. Napisz wzory tych związków.

Wzór wodorotlenku w probówce I

Wzór wodorotlenku w probówce II

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw ogranicz wybór do białych wodorotlenków. Potem uwzględnij skutek dodania siarczanów(VI).

Podpowiedź 2

Wapń może dać osad CaSO4, a glin nie daje w tych warunkach analogicznego osadu siarczanu.

Podpowiedź 3

Wpisz I — Ca(OH)2 i II — Al(OH)3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór wodorotlenku w probówce I

Wzór wodorotlenku w probówce II

Ca(OH)2

Al(OH)3

Uwaga: Za zastosowanie do uzupełnienia tabeli poprawnych nazw wodorotlenków zdający

otrzymuje 1 pkt.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch pól tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Białe zawiesiny spośród wymienionych wodorotlenków mogą zawierać Ca(OH)2 albo Al(OH)3. Oba roztwarzają się w HCl, lecz dopiero dodanie H2SO4 rozróżnia powstałe roztwory soli.

Dla wapnia pojawia się trudno rozpuszczalny CaSO4, a siarczan(VI) glinu pozostaje w roztworze. Dlatego w probówce I początkowo znajdował się Ca(OH)2, a w II Al(OH)3. Nie wybieramy Cu(OH)2 ani Cr(OH)3, ponieważ nie odpowiadają początkowej białej barwie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór wodorotlenku w probówce I

Wzór wodorotlenku w probówce II

Ca(OH)2

Al(OH)3

Uwaga: Za zastosowanie do uzupełnienia tabeli poprawnych nazw wodorotlenków zdający

otrzymuje 1 pkt.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_09.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania