Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 141–160 z 1481

Zadanie 13 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 13–15.

Roztwory zawierające porównywalne stężenia kwasu Brønsteda i zasady z nim sprzężonej są

nazywane roztworami buforowymi. Wartość pH buforu nieznacznie się zmienia podczas

dodawania niewielkich ilości mocnych kwasów lub mocnych zasad. Działanie buforu pH

polega na tym, że po dodaniu niewielkich ilości mocnego kwasu składnik buforu będący

zasadą Brønsteda reaguje z jonami H3O+, a po dodaniu mocnej zasady kwas Brønsteda

reaguje z jonami OH−. Stężenie jonów H3O+ w roztworze buforowym zmienia się zgodnie

z równaniem:

[H3O+] = Ka ∙ ck

cs

gdzie: ck – stężenie kwasu Brønsteda w roztworze buforowym, cs– stężenie zasady

Brønsteda w roztworze buforowym.

Bufor mrówczanowy jest wodnym roztworem zawierającym kwas mrówkowy (metanowy) i sól

tego kwasu i mocnej zasady.

Napisz w formie jonowej skróconej równania reakcji, które zachodzą w buforze mrówczanowym po dodaniu niewielkiej ilości mocnego kwasu (równanie I) i mocnej zasady (równanie II).

Równanie I:

Równanie II:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

W buforze zasada sprzężona zużywa dodany kwas, a słaby kwas zużywa dodaną zasadę.

Podpowiedź 2

Po H3O+ powstaje więcej HCOOH; po OH− więcej HCOO−. W obu przypadkach tworzy się woda.

Podpowiedź 3

Zapisz protonowanie mrówczanu przez H3O+ oraz HCOOH + OH− → HCOO− + H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

I: HCOO− + H3O+ → HCOOH + H2O
II: HCOOH + OH− → HCOO− + H2O

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie dwóch równań reakcji.

1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie jednego z równań reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Bufor zawiera kwas mrówkowy i sprzężony z nim anion mrówczanowy. Po dodaniu mocnego kwasu anion wiąże H3O+, tworząc słaby kwas i wodę. Po dodaniu mocnej zasady kwas mrówkowy oddaje proton OH−, tworząc mrówczan i wodę.

Obie reakcje zmniejszają ilość wprowadzonych jonów odpowiedzialnych za gwałtowną zmianę pH. Zapisz równania jonowe skrócone zgodne z kluczem; kation soli buforowej pomijamy. Działanie jest ograniczone ilością składników, dlatego zadanie mówi o niewielkich dodatkach mocnego kwasu lub zasady.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

I: HCOO− + H3O+ → HCOOH + H2O
II: HCOOH + OH− → HCOO− + H2O
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_13

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 14 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 13–15.

Roztwory zawierające porównywalne stężenia kwasu Brønsteda i zasady z nim sprzężonej są

nazywane roztworami buforowymi. Wartość pH buforu nieznacznie się zmienia podczas

dodawania niewielkich ilości mocnych kwasów lub mocnych zasad. Działanie buforu pH

polega na tym, że po dodaniu niewielkich ilości mocnego kwasu składnik buforu będący

zasadą Brønsteda reaguje z jonami H3O+, a po dodaniu mocnej zasady kwas Brønsteda

reaguje z jonami OH−. Stężenie jonów H3O+ w roztworze buforowym zmienia się zgodnie

z równaniem:

[H3O+] = Ka ∙ ck

cs

gdzie: ck – stężenie kwasu Brønsteda w roztworze buforowym, cs– stężenie zasady

Brønsteda w roztworze buforowym.

Bufor mrówczanowy jest wodnym roztworem zawierającym kwas mrówkowy (metanowy) i sól

tego kwasu i mocnej zasady.

Do 100 cm3 roztworu HCOOH o stężeniu 0,10 mol · dm−3 dodano 0,10 g stałego NaOH.

Uzyskano w ten sposób bufor mrówczanowy.

Oblicz pH – w temperaturze 𝟐𝟎 °𝐂 – otrzymanego roztworu buforowego. Przyjmij, że końcowa objętość powstałego roztworu była równa 𝟏𝟎𝟎 𝐜𝐦𝟑.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oblicz mole kwasu i dodanego NaOH. Powstanie buforu wymaga częściowego zobojętnienia.

Podpowiedź 2

Po reakcji proporcja kwasu do mrówczanu wynosi 3:1, a nie 4:1.

Podpowiedź 3

Podstaw [H3O+] = Kₐ·3 do podanego wzoru i oblicz pH ≈ 3,27.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

n(HCOOH) = 0,100 · 0,10 = 0,010 mol; n(NaOH) = 0,10/40 = 0,0025 mol. Po reakcji pozostaje 0,0075 mol kwasu i powstaje 0,0025 mol mrówczanu. W 0,100 dm3 ich stężenia wynoszą 0,075 i 0,025 mol · dm−3. Z podanego modelu: [H3O+] = 1,8 · 10−4 · 0,075/0,025 = 5,4 · 10−4 mol · dm−3. pH = 3,27.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i podanie wyniku.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale popełnienie błędów rachunkowych

ALBO

– zastosowanie poprawnej metody i obliczenie wartości stężenia jonów hydroniowych.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Początkowo jest 0,100·0,10 = 0,0100 mol kwasu mrówkowego. NaOH dostarcza 0,10/40 = 0,00250 mol OH−, które zużywają tyle samo kwasu i tworzą mrówczan. Pozostaje 0,00750 mol kwasu, a powstaje 0,00250 mol zasady sprzężonej.

W 0,100 dm3 stężenia wynoszą 0,0750 i 0,0250 mol·dm−3. Podany model buforu daje [H3O+] = 1,8·10−4·3 = 5,4·10−4, a pH ≈ 3,27. Najpierw wykonujemy stechiometrię zobojętnienia, dopiero potem obliczamy równowagę buforową.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

n(HCOOH) = 0,100 · 0,10 = 0,010 mol; n(NaOH) = 0,10/40 = 0,0025 mol. Po reakcji pozostaje 0,0075 mol kwasu i powstaje 0,0025 mol mrówczanu. W 0,100 dm3 ich stężenia wynoszą 0,075 i 0,025 mol · dm−3. Z podanego modelu: [H3O+] = 1,8 · 10−4 · 0,075/0,025 = 5,4 · 10−4 mol · dm−3. pH = 3,27.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_14

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 13–15.

Roztwory zawierające porównywalne stężenia kwasu Brønsteda i zasady z nim sprzężonej są

nazywane roztworami buforowymi. Wartość pH buforu nieznacznie się zmienia podczas

dodawania niewielkich ilości mocnych kwasów lub mocnych zasad. Działanie buforu pH

polega na tym, że po dodaniu niewielkich ilości mocnego kwasu składnik buforu będący

zasadą Brønsteda reaguje z jonami H3O+, a po dodaniu mocnej zasady kwas Brønsteda

reaguje z jonami OH−. Stężenie jonów H3O+ w roztworze buforowym zmienia się zgodnie

z równaniem:

[H3O+] = Ka ∙ ck

cs

gdzie: ck – stężenie kwasu Brønsteda w roztworze buforowym, cs– stężenie zasady

Brønsteda w roztworze buforowym.

Bufor mrówczanowy jest wodnym roztworem zawierającym kwas mrówkowy (metanowy) i sól

tego kwasu i mocnej zasady.

Do zlewki, w której znajdowało się 200 cm3 wody, dodano 200 cm3 roztworu buforu

mrówczanowego o pH równym 3,75.

Napisz, jakie było pH roztworu buforowego po zmieszaniu go z wodą. Odpowiedź uzasadnij. Uwzględnij zmianę stężeń składników buforu.

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Woda nie zmienia liczby moli składników. Sprawdź, jak zmienia każde stężenie.

Podpowiedź 2

Oba stężenia maleją dwukrotnie, więc ich stosunek we wzorze buforowym się nie zmienia.

Podpowiedź 3

Podaj pH 3,75 i uzasadnij niezmienionym ilorazem stężeń po rozcieńczeniu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

pH = 3,75. Rozcieńczenie dwukrotnie zmniejsza stężenia obu składników buforu, ale nie zmienia ich stosunku, od którego według podanego modelu zależy stężenie jonów hydroniowych.

Zasady oceniania

2 pkt – napisanie poprawnej wartości pH roztworu oraz napisanie poprawnego uzasadnienia

uwzględniającego stężenia składników buforu.

1 pkt – napisanie poprawnej wartości pH roztworu

ALBO

– napisanie poprawnego uzasadnienia uwzględniającego stężenia składników buforu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dodanie 200 cm3 wody do 200 cm3 buforu podwaja objętość bez zmiany moli obu składników. Stężenia kwasu i mrówczanu maleją więc w tym samym stopniu, do połowy wartości początkowych.

Iloraz ckwasu/czasady pozostaje niezmieniony, a z podanego wzoru wynika niezmienione [H3O+]. W szkolnym przybliżeniu pH nadal wynosi 3,75. Nie oznacza to, że bufory zachowują idealnie stałe pH przy dowolnie dużym rozcieńczeniu; w tym zadaniu stosujemy jawnie podany model i dwukrotne rozcieńczenie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

pH = 3,75. Rozcieńczenie dwukrotnie zmniejsza stężenia obu składników buforu, ale nie zmienia ich stosunku, od którego według podanego modelu zależy stężenie jonów hydroniowych.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_15

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.1 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 16.

Badano reakcje pewnej próbki metalicznego chromu z kwasem solnym w różnych warunkach.

Przebieg doświadczenia zilustrowano na schemacie:

Informacja wspólna 16 — materiał graficzny CKE, s. 14, element 1.

… Probówka 1 … Probówka 2.

W probówce 1. użyto odtlenionego kwasu solnego, czyli takiego, w którym praktycznie nie ma

rozpuszczonego tlenu. Dodatkowo na powierzchni roztworu umieszczono warstwę oleju.

W takich warunkach chrom reaguje zgodnie z równaniem:

Cr + 2H+→ Cr2++ H2

Na poniższym schemacie przedstawiono roztwory otrzymane w probówkach 1. i 2.

Informacja wspólna 16 — materiał graficzny CKE, s. 14, element 2.

… Probówka 1 … Probówka 2.

Po całkowitym roztworzeniu chromu w probówce 1. usunięto warstwę oleju i zaobserwowano,

że roztwór stopniowo zmieniał barwę, aż uzyskał kolor taki sam jak kolor roztworu

w probówce 2. Podczas stopniowej zmiany barwy nie obserwowano wydzielania gazu.

Uzupełnij równanie reakcji. Napisz:

• wzór brakującego reagenta

• odpowiednie współczynniki stechiometryczne.

….. Cr2++ … + … H+ → … Cr3+ + … H2O
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Po zdjęciu warstwy oleju pojawia się dostęp do tlenu. Reagują jony Cr2+, nie pozostały metal.

Podpowiedź 2

Cztery Cr2+ oddają łącznie cztery elektrony, potrzebne do redukcji O2 do wody w kwasie.

Podpowiedź 3

Wpisz O2 i współczynniki 4, 1, 4, 4, 2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

4Cr2+ + O2 + 4H+ → 4Cr3+ + 2H2O

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie wzoru brakującego reagenta oraz dobranie poprawnych

współczynników stechiometrycznych.

1 pkt – poprawne napisanie wzoru brakującego reagenta oraz błędne dobranie albo brak

współczynników stechiometrycznych.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po usunięciu oleju do roztworu dociera tlen z powietrza. Cr2+ oddaje po jednym elektronie i przechodzi w Cr3+, a O2 przyjmuje cztery elektrony w środowisku kwaśnym, tworząc wodę.

Równanie to 4Cr2+ + O2 + 4H+ → 4Cr3+ + 2H2O. Brak wydzielania gazu jest zgodny z redukcją tlenu, a nie z powstawaniem wodoru. Zmiana barwy nie wymaga obecności resztek metalicznego chromu, ponieważ reagują już rozpuszczone jony Cr2+.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

4Cr2+ + O2 + 4H+ → 4Cr3+ + 2H2O
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_16.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.2 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 16.

Badano reakcje pewnej próbki metalicznego chromu z kwasem solnym w różnych warunkach.

Przebieg doświadczenia zilustrowano na schemacie:

Informacja wspólna 16 — materiał graficzny CKE, s. 14, element 1.

… Probówka 1 … Probówka 2.

W probówce 1. użyto odtlenionego kwasu solnego, czyli takiego, w którym praktycznie nie ma

rozpuszczonego tlenu. Dodatkowo na powierzchni roztworu umieszczono warstwę oleju.

W takich warunkach chrom reaguje zgodnie z równaniem:

Cr + 2H+→ Cr2++ H2

Na poniższym schemacie przedstawiono roztwory otrzymane w probówkach 1. i 2.

Informacja wspólna 16 — materiał graficzny CKE, s. 14, element 2.

… Probówka 1 … Probówka 2.

Procesy utleniania i redukcji zachodzące w probówce 2. można w uproszczeniu opisać

równaniami:

równanie procesu redukcji: … 6H+ + O2 + 6e− → H2 + 2H2O
równanie procesu utleniania: Cr → Cr3+ + 3e−

Napisz w formie jonowej skróconej sumaryczne równanie reakcji zachodzącej w probówce 2.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź najmniejszą wspólną liczbę elektronów obu połówek: sześć.

Podpowiedź 2

Pomnóż utlenianie Cr przez dwa i dodaj do podanej redukcji, skracając elektrony.

Podpowiedź 3

Zapisz 2Cr + 6H+ + O2 → 2Cr3+ + H2 + 2H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

2Cr + 6H+ + O2 → 2Cr3+ + H2 + 2H2O

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie w formie jonowej skróconej sumarycznego równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Połówka redukcji zużywa sześć elektronów, a jeden atom Cr oddaje trzy. Równanie utleniania mnożymy zatem przez dwa: 2Cr → 2Cr3+ + 6e−.

Po dodaniu obu połówek elektrony skracają się i otrzymujemy 2Cr + 6H+ + O2 → 2Cr3+ + H2 + 2H2O. Bilans zachowuje sześć atomów H oraz ładunek +6. Nie usuwaj H2 z równania tylko dlatego, że uczestniczy O2: podana połówka redukcji obejmuje jednocześnie oba produkty i określa model sumaryczny.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

2Cr + 6H+ + O2 → 2Cr3+ + H2 + 2H2O
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_16.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony3 pktOczekuje na przegląd podstawy

Mosiądze to stopy miedzi i cynku, w których zawartość cynku stanowi do40 % masy stopu.

Brąz cynowy to stop miedzi i cyny, w którym masa cyny nie przekracza 20 %.

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2013.

W celu identyfikacji pewnego stopu miedzi poddano analizie jego próbkę o masie 3,712 g,

którą roztworzono w kwasie azotowym(V). Otrzymany roztwór przeniesiono do kolby miarowej,

uzupełniono wodą do 500 cm3 i wymieszano.

Z tak otrzymanego roztworu pobrano pipetą 25,0 cm3, wprowadzono do kolby i dodano

nadmiar wodnego roztworu jodku potasu. Zaszła reakcja chemiczna zilustrowana równaniem:

2Cu2+ + 4I− → 2CuI + I2

Ilość wydzielonego jodu oznaczono metodą miareczkowania roztworem tiosiarczanu(VI) sodu

(Na2S2O3). Przebiegła reakcja opisana równaniem:

I2 + 2S2O32−→ 2I− + S4O62−

Zużyto 17,80 cm3 wodnego roztworu tiosiarczanu(VI) sodu o stężeniu 0,1175 mol ∙ dm−3.

Oblicz, jaki procent masy badanego stopu stanowi miedź. Rozstrzygnij, czy ten stop jest brązem czy mosiądzem.

Obliczenia:

Rozstrzygnięcie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Połącz stechiometrię dwóch reakcji, aby powiązać mole Cu z molami zużytego tiosiarczanu.

Podpowiedź 2

Porcja 25 cm3 zawiera tyle moli Cu, ile zużyto S2O32−. Do całych 500 cm3 zastosuj mnożnik 20.

Podpowiedź 3

Oblicz około 71,6% Cu; pozostały udział pasuje do mosiądzu, a przekracza 20% Sn dopuszczone dla brązu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Obliczenia CKE: zawartość miedzi około 72 procent; stop to mosiądz.

Zasady oceniania

3 pkt – zastosowanie poprawnej metody, tj. wykorzystanie związku między danymi

w zadaniu a szukaną zawartością miedzi w stopie, poprawne wykonanie obliczeń

i podanie wyniku w procentach oraz napisanie poprawnego rozstrzygnięcia.

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, tj. wykorzystanie związku między danymi

w zadaniu a szukaną zawartością miedzi w stopie, poprawne wykonanie obliczeń

i podanie wyniku w procentach oraz błędne rozstrzygnięcie albo brak rozstrzygnięcia.

ALBO

– zastosowanie poprawnej metody, tj. wykorzystanie związku między danymi

w zadaniu a szukaną zawartością miedzi w stopie, poprawne wykonanie obliczeń, ale

niepodanie wyniku w procentach (z błędną jednostką) oraz napisanie poprawnego

rozstrzygnięcia.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, tj. wykorzystanie związku między danymi

a szukaną zawartością miedzi w stopie, ale popełnienie błędów rachunkowych

prowadzących do błędnego wyniku liczbowego oraz niepoprawne rozstrzygnięcie

(wskazanie brązu cynowego) albo brak rozstrzygnięcia.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Zużyto 0,01780·0,1175 = 0,0020915 mol S2O32−. Z obu równań wynika, że liczba moli Cu2+ w porcji jest równa liczbie moli tiosiarczanu, ponieważ współczynniki dwa skracają się między etapami. Cały roztwór jest dwadzieścia razy większy od próbki, więc zawiera 0,04183 mol Cu, czyli przy M = 63,55 około 2,658 g.

Udział miedzi to około 71,6%, zaokrąglany w kluczu do 72%. Pozostałe około 28,4% przekracza dopuszczalny udział Sn w brązie, lecz mieści się w zakresie Zn w mosiądzu. To mosiądz.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Obliczenia CKE: zawartość miedzi około 72 procent; stop to mosiądz.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_17

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18.1 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 18.

Srebro jest zaliczane do metali szlachetnych. Nie reaguje z wodą czy z niezanieczyszczonym

powietrzem, ale w obecności tlenu reaguje z siarkowodorem, a produktem reakcji jest czarny

siarczek srebra(I). Przebieg tego procesu można przedstawić równaniem:

4Ag+2H2S +O2→2Ag2S+2H2O

Powstały siarczek srebra(I) można usunąć mechanicznie lub chemicznie. Druga z tych metod

polega na umieszczeniu srebrnego przedmiotu pokrytego nalotem siarczku na płytce

wykonanej z glinu i zanurzonej w wodnym roztworze chlorku sodu.

Srebrny przedmiot ulega oczyszczeniu w wyniku procesu, w którym zachodzą następujące

reakcje:

Al → Al3+ + 3e−
Ag2S + 2H2O + 2e−→ 2Ag + H2S + 2OH−

Oceń, która z podanych metod usuwania siarczku srebra(I) z powierzchni srebrnego przedmiotu pozwala ograniczyć straty srebra. Odpowiedź uzasadnij.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Prześledź, czy srebro z Ag2S zostaje usunięte z przedmiotu, czy odzyskane jako Ag.

Podpowiedź 2

Redukcja siarczku odtwarza metaliczne srebro, a ścieranie usuwa związek zawierający srebro.

Podpowiedź 3

Wskaż metodę chemiczną i wyjaśnij odzyskiwanie Ag z nalotu zamiast jego mechanicznego usuwania.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Metoda chemiczna. Srebro jest w niej odzyskiwane z Ag2S, a podczas oczyszczania mechanicznego siarczek srebra(I), wraz z zawartym w nim srebrem, jest usuwany.

Zasady oceniania

1 pkt – za poprawne wyjaśnienie różnicy między mechanicznym a chemicznym

oczyszczaniem srebra.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Metoda mechaniczna usuwa Ag2S z powierzchni razem ze srebrem związanym w tej substancji. W metodzie chemicznej jony srebra w siarczku ulegają redukcji do metalicznego Ag, które pozostaje odzyskane na przedmiocie.

Elektrony dostarcza utleniający się glin. Dlatego ograniczenie strat srebra zapewnia metoda chemiczna. Uzasadnienie powinno porównać los samego srebra w obu sposobach, a nie wyłącznie łatwość czyszczenia, wygląd powierzchni albo szybkość usunięcia czarnego nalotu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Metoda chemiczna. Srebro jest w niej odzyskiwane z Ag2S, a podczas oczyszczania mechanicznego siarczek srebra(I), wraz z zawartym w nim srebrem, jest usuwany.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_18.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18.2 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 18.

Srebro jest zaliczane do metali szlachetnych. Nie reaguje z wodą czy z niezanieczyszczonym

powietrzem, ale w obecności tlenu reaguje z siarkowodorem, a produktem reakcji jest czarny

siarczek srebra(I). Przebieg tego procesu można przedstawić równaniem:

4Ag+2H2S +O2→2Ag2S+2H2O

Powstały siarczek srebra(I) można usunąć mechanicznie lub chemicznie. Druga z tych metod

polega na umieszczeniu srebrnego przedmiotu pokrytego nalotem siarczku na płytce

wykonanej z glinu i zanurzonej w wodnym roztworze chlorku sodu.

Srebrny przedmiot ulega oczyszczeniu w wyniku procesu, w którym zachodzą następujące

reakcje:

Al → Al3+ + 3e−
Ag2S + 2H2O + 2e−→ 2Ag + H2S + 2OH−

Napisz w formie cząsteczkowej sumaryczne równanie reakcji zachodzącej podczas opisanego chemicznego oczyszczania srebra.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zrównaj elektrony, mnożąc utlenianie Al przez dwa i redukcję Ag2S przez trzy.

Podpowiedź 2

Po dodaniu połówek połącz powstałe Al3+ z OH− w trudno rozpuszczalny Al(OH)3.

Podpowiedź 3

Zapisz 3Ag2S + 6H2O + 2Al → 2Al(OH)3 + 6Ag + 3H2S.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

3Ag2S + 6H2O + 2Al → 2Al(OH)3 + 6Ag + 3H2S

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie w formie cząsteczkowej sumarycznego równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dwie połówki utleniania Al dostarczają sześć elektronów, więc redukcję Ag2S mnożymy przez trzy. Po zsumowaniu powstają 2Al3+ i 6OH−, które w formie cząsteczkowej łączymy w 2Al(OH)3.

Równanie końcowe to 3Ag2S + 6H2O + 2Al → 2Al(OH)3 + 6Ag + 3H2S. NaCl jest elektrolitem środowiska i nie jest zużywany w podanym bilansie. Nie zapisujemy siarczku glinu jako produktu, ponieważ przedstawione połówki wskazują H2S oraz wodorotlenek.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

3Ag2S + 6H2O + 2Al → 2Al(OH)3 + 6Ag + 3H2S
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_18.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Etan i propan w odpowiednich warunkach spalają się w tlenie zgodnie z równaniami reakcji:

2C2H6 + 7O2→ 4CO2 + 6H2O
C3H8 + 5O2→ 3CO2 + 4H2O

Oblicz, w jakim stosunku molowym zmieszano etan i propan, jeśli do całkowitego spalenia 𝟖 𝐝𝐦𝟑 tej mieszaniny zużyto 𝟑𝟏 𝐝𝐦𝟑 tlenu. Objętości mieszaniny węglowodorów i tlenu odnoszą się do identycznych warunków ciśnienia i temperatury.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wprowadź objętość jednego węglowodoru, a drugą dopełnij do 8 dm3.

Podpowiedź 2

Na etan przypada 3,5 objętości O2, na propan pięć. Łączne zużycie wynosi 31 dm3.

Podpowiedź 3

Rozwiąż 3,5x+5(8−x) = 31. Z objętości 6 i 2 uzyskasz stosunek molowy 3:1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przykładowe obliczenia CKE: stosunek molowy etanu do propanu 3 do 1.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku

jako wielkości niemianowanej.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

● popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

LUB

● podanie wyniku z jednostką

ALBO

– zastosowanie poprawnej metody, wykonanie poprawnych obliczeń prowadzących do

wyznaczenia poprawnych wartości objętości lub poprawnych wartości liczby moli

etanu i propanu w mieszaninie.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przy jednakowych temperaturze i ciśnieniu stosunki objętości gazów odpowiadają stosunkom moli. Niech x dm3 oznacza etan, wtedy propanu jest 8−x dm3. Mol etanu zużywa 3,5 mola O2, a mol propanu pięć, więc 3,5x+5(8−x) = 31.

Otrzymujemy x = 6 i 8−x = 2. Stosunek molowy etanu do propanu wynosi 6:2 = 3:1. Nie porównuj objętości tlenu bez uwzględnienia różnych współczynników spalania obu gazów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przykładowe obliczenia CKE: stosunek molowy etanu do propanu 3 do 1.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_19

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20.1 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20.

Dehydratacja alkoholi prowadzona w podwyższonej temperaturze i w obecności stężonego

kwasu siarkowego(VI) pozwala otrzymać alkeny. Ta reakcja przebiega w trzech etapach.

W pierwszym etapie cząsteczka alkoholu ulega protonowaniu. Następnie zachodzą powolna

dysocjacja protonowanej formy alkoholu z utworzeniem karbokationu (etap drugi) oraz szybkie

odszczepienie protonu od sąsiedniego atomu węgla – o wyższej rzędowości – z utworzeniem

alkenu (etap trzeci). Opisany proces przedstawiono na schemacie:

Informacja wspólna 20 — materiał graficzny CKE, s. 18, element 1.

alkohol protonowany alkohol karbokation … alken

Wiązanie podwójne w cząsteczce alkenu – głównego produktu dehydratacji – często znajduje

się w innym miejscu, niż wynikałoby to z położenia grupy –OH w substracie. Dzieje się tak

dlatego, że powstający karbokation ulega przegrupowaniu. Dochodzi wtedy do przeniesienia

atomu wodoru lub grupy alkilowej od sąsiedniego atomu węgla, czemu towarzyszy

przemieszczenie się ładunku dodatniego. Przegrupowanie zachodzi zawsze wtedy, gdy może

powstać trwalszy karbokation, czyli taki, w którym ładunek dodatni znajduje się na atomie

węgla o możliwie najwyższej rzędowości.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2012.

Pierwszy etap dehydratacji alkoholu w obecności stężonego kwasu siarkowego(VI) można

opisać równaniem:

ROH + H2SO4 ⇌ R(OH2)+ + HSO4−

Uzupełnij zdania. Zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Jon HSO4− jest (mocniejszą / słabszą) zasadą Brønsteda niż cząsteczka ROH. Cząsteczka

H2SO4 jest (mocniejszym / słabszym) kwasem Brønsteda niż jon R(OH2)+.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal donor i akceptor protonu. Potem porównaj siłę członów par sprzężonych.

Podpowiedź 2

H2SO4 oddaje proton, ROH go przyjmuje. Silny kwas ma słabą zasadę sprzężoną.

Podpowiedź 3

Zaznacz „słabszą” dla HSO4− i „mocniejszym” dla H2SO4.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Kolejno: słabszą; mocniejszym.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W przedstawionym pierwszym etapie H2SO4 przekazuje proton alkoholowi. Powstają protonowany alkohol i anion HSO4−.

W porównaniu par sprzężonych silniejszemu kwasowi odpowiada słabsza zasada, dlatego HSO4− jest słabszą zasadą od ROH, a H2SO4 mocniejszym kwasem od protonowanego alkoholu w modelu zadania. Wybieramy „słabszą” i „mocniejszym”. Nie nazywamy alkoholu kwasem w tej konkretnej przemianie: przyjmując proton, działa on jako zasada Brønsteda.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Kolejno: słabszą; mocniejszym.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_20.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20.2 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20.

Dehydratacja alkoholi prowadzona w podwyższonej temperaturze i w obecności stężonego

kwasu siarkowego(VI) pozwala otrzymać alkeny. Ta reakcja przebiega w trzech etapach.

W pierwszym etapie cząsteczka alkoholu ulega protonowaniu. Następnie zachodzą powolna

dysocjacja protonowanej formy alkoholu z utworzeniem karbokationu (etap drugi) oraz szybkie

odszczepienie protonu od sąsiedniego atomu węgla – o wyższej rzędowości – z utworzeniem

alkenu (etap trzeci). Opisany proces przedstawiono na schemacie:

Informacja wspólna 20 — materiał graficzny CKE, s. 18, element 1.

alkohol protonowany alkohol karbokation … alken

Wiązanie podwójne w cząsteczce alkenu – głównego produktu dehydratacji – często znajduje

się w innym miejscu, niż wynikałoby to z położenia grupy –OH w substracie. Dzieje się tak

dlatego, że powstający karbokation ulega przegrupowaniu. Dochodzi wtedy do przeniesienia

atomu wodoru lub grupy alkilowej od sąsiedniego atomu węgla, czemu towarzyszy

przemieszczenie się ładunku dodatniego. Przegrupowanie zachodzi zawsze wtedy, gdy może

powstać trwalszy karbokation, czyli taki, w którym ładunek dodatni znajduje się na atomie

węgla o możliwie najwyższej rzędowości.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2012.

Napisz wzór strukturalny karbokationu, który powstaje w drugim etapie dehydratacji propan-2-olu. We wzorze zaznacz ładunek dodatni przy odpowiednim atomie.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Usuń wodę z protonowanej grupy OH. Ładunek pozostaje na węglu, który był z nią związany.

Podpowiedź 2

Dla propan-2-olu jest to środkowy C, połączony z H i dwiema grupami metylowymi.

Podpowiedź 3

Narysuj trzywęglowy karbokation z plusem przy C2, bez atomu O, zachowując siedem atomów H.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór strukturalny karbokationu z dodatnim ładunkiem na środkowym atomie węgla.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wzoru strukturalnego karbokationu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po protonowaniu OH propan-2-olu powstaje dobra grupa odchodząca, czyli woda. Jej odłączenie pozostawia dodatni ładunek przy środkowym, drugim atomie węgla, który nadal ma jeden H i dwie grupy metylowe.

Narysuj kation propan-2-ylowy zgodnie z grafiką klucza, zaznaczając ładunek na C2. W pełnym wzorze strukturalnym pokaż wszystkie wiązania C–H. Nie umieszczaj ładunku na tlenie, ponieważ pytanie dotyczy etapu po odejściu wody, a nie protonowanego alkoholu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór strukturalny karbokationu z dodatnim ładunkiem na środkowym atomie węgla.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_20.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20.3 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20.

Dehydratacja alkoholi prowadzona w podwyższonej temperaturze i w obecności stężonego

kwasu siarkowego(VI) pozwala otrzymać alkeny. Ta reakcja przebiega w trzech etapach.

W pierwszym etapie cząsteczka alkoholu ulega protonowaniu. Następnie zachodzą powolna

dysocjacja protonowanej formy alkoholu z utworzeniem karbokationu (etap drugi) oraz szybkie

odszczepienie protonu od sąsiedniego atomu węgla – o wyższej rzędowości – z utworzeniem

alkenu (etap trzeci). Opisany proces przedstawiono na schemacie:

Informacja wspólna 20 — materiał graficzny CKE, s. 18, element 1.

alkohol protonowany alkohol karbokation … alken

Wiązanie podwójne w cząsteczce alkenu – głównego produktu dehydratacji – często znajduje

się w innym miejscu, niż wynikałoby to z położenia grupy –OH w substracie. Dzieje się tak

dlatego, że powstający karbokation ulega przegrupowaniu. Dochodzi wtedy do przeniesienia

atomu wodoru lub grupy alkilowej od sąsiedniego atomu węgla, czemu towarzyszy

przemieszczenie się ładunku dodatniego. Przegrupowanie zachodzi zawsze wtedy, gdy może

powstać trwalszy karbokation, czyli taki, w którym ładunek dodatni znajduje się na atomie

węgla o możliwie najwyższej rzędowości.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2012.

Przeprowadzono reakcję dehydratacji butan-1-olu.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) produktu głównego dehydratacji butan-1-olu oraz jego nazwę systematyczną. Uwzględnij możliwość przegrupowania karbokationu.

Wzór produktu głównego

dehydratacji butan-1-olu

Nazwa systematyczna

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Nie zatrzymuj się na bezpośredniej eliminacji przy końcowym węglu. Polecenie wymaga możliwości przegrupowania.

Podpowiedź 2

Trwalszy karbokation ma ładunek przy C2. Z niego preferowane jest wewnętrzne wiązanie podwójne.

Podpowiedź 3

Narysuj but-2-en i wpisz tę nazwę systematyczną.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór produktu głównego dehydratacji butan-1-oluNazwa systematyczna
Wzór półstrukturalny but-2-enu.but-2-en

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wzoru półstrukturalnego (grupowego) i napisanie poprawnej

nazwy systematycznej produktu głównego reakcji eliminacji (z uwzględnieniem

możliwości przegrupowania karbokationu).

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Zadanie poleca uwzględnić przegrupowanie w podanym modelu karbokationowym. Przeniesienie wodoru z sąsiedniego węgla daje trwalszy kation drugorzędowy zamiast pierwszorzędowego. Następna eliminacja protonu prowadzi głównie do bardziej podstawionego wiązania podwójnego wewnątrz czterowęglowego łańcucha.

Oczekiwany produkt to but-2-en. Narysuj go i podaj nazwę, zamiast ograniczać się do but-1-enu wynikającego z bezpośredniego usunięcia wody przy pierwotnym położeniu OH. To rozumowanie dotyczy schematu z przegrupowaniem określonego w informacji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór produktu głównego dehydratacji butan-1-oluNazwa systematyczna
Wzór półstrukturalny but-2-enu.but-2-en
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_20.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21.1 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21.

W celu otrzymania bromoalkanu o wzorze sumarycznym C5H11Br przeprowadzono reakcję

alkoholu alifatycznego z halogenkiem fosforu(III). Reakcja przebiega zgodnie ze schematem,

w którym R to grupa alkilowa, a X – atom halogenu:

Informacja wspólna 21 — materiał graficzny CKE, s. 20, element 1.

W cząsteczkach otrzymanej bromopochodnej występują:

• drugorzędowy asymetryczny atom węgla

• trzeciorzędowy atom węgla.

Na podstawie: K.H. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2007.

Uwaga redakcyjna. Bilans schematu wynosi 3 R–OH + PX₃ → 3 R–X + H₃PO₃.

Uzupełnij poniższy schemat tak, aby przedstawiał budowę obu enancjomerów opisanej bromopochodnej.

Zadanie 21.1 — materiał graficzny CKE, s. 20, element 1.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Połącz rozgałęziony szkielet C5 z drugorzędowym węglem mającym cztery różne podstawniki.

Podpowiedź 2

Przy centrum umieść H, Br, grupę metylową i izopropylową. To 2-bromo-3-metylobutan.

Podpowiedź 3

W obu szablonach wpisz izopropyl u góry, H przy kreskach i CH₃ na pełnym klinie. Br trafia na boczne wiązanie w płaszczyźnie, odpowiednio po lewej i po prawej.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Uzupełnione przez CKE wzory obu enancjomerów.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnych wzorów obu enancjomerów.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W 2-bromo-3-metylobutanie centrum stereogeniczne jest połączone z H, Br, grupą metylową i izopropylową. W obu podanych szablonach wpisz izopropyl u góry, H na wiązaniu kreskowanym, a CH₃ na klinie pełnym.

Br jest na bocznym wiązaniu w płaszczyźnie: z lewej w pierwszym szablonie i z prawej w drugim. Szablony wyznaczają już lustrzane kierunki. Zamiana dwóch grup byłaby sposobem na odwrócenie konfiguracji przy dwóch identycznie ustawionych szablonach.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Uzupełnione przez CKE wzory obu enancjomerów.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_21.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21.2 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21.

W celu otrzymania bromoalkanu o wzorze sumarycznym C5H11Br przeprowadzono reakcję

alkoholu alifatycznego z halogenkiem fosforu(III). Reakcja przebiega zgodnie ze schematem,

w którym R to grupa alkilowa, a X – atom halogenu:

Informacja wspólna 21 — materiał graficzny CKE, s. 20, element 1.

W cząsteczkach otrzymanej bromopochodnej występują:

• drugorzędowy asymetryczny atom węgla

• trzeciorzędowy atom węgla.

Na podstawie: K.H. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2007.

Uwaga redakcyjna. Bilans schematu wynosi 3 R–OH + PX₃ → 3 R–X + H₃PO₃.

Związek Q to izomer opisanej powyżej bromopochodnej. W cząsteczce tego izomeru znajduje

się jeden czwartorzędowy atom węgla. Związek Q poddano reakcji hydrolizy zasadowej.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) organicznego produktu reakcji hydrolizy zasadowej związku Q.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odtwórz szkielet z jednym C związanym z czterema innymi C. Br musi znajdować się na końcu jednego ramienia.

Podpowiedź 2

Hydroliza wymienia Br na OH bez zmiany połączeń między atomami C.

Podpowiedź 3

Narysuj 2,2-dimetylopropan-1-ol, z końcową CH2OH obok czwartorzędowego węgla.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór półstrukturalny produktu hydrolizy związku Q.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wzoru półstrukturalnego (grupowego) produktu reakcji

hydrolizy.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jeden czwartorzędowy atom C w pięciowęglowym szkielecie wymaga układu neopentylowego: centralny węgiel łączy cztery inne atomy C. Brom znajduje się na jednym z końcowych fragmentów metylenowych. W hydrolizie zasadowej zastępujemy Br przez OH, zachowując szkielet.

Produktem organicznym jest 2,2-dimetylopropan-1-ol, pokazany w kluczu. Nie umieszczaj OH przy czwartorzędowym węglu, ponieważ miałby wtedy pięć wiązań. Alkohol jest pierwszorzędowy, mimo silnego rozgałęzienia sąsiedniego atomu C.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór półstrukturalny produktu hydrolizy związku Q.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_21.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Zastąpienie w cząsteczkach związków organicznych atomu tlenu atomem siarki powoduje

znaczące zmiany we właściwościach fizycznych i chemicznych tych substancji. Poniżej

przedstawiono wzory dwóch takich związków:

Zadanie 22 — materiał graficzny CKE, s. 21, element 1.

Związki 1. i 2. – mimo podobnej budowy ich cząsteczek – znacznie różnią się wartościami

temperatury wrzenia.

a) Uzupełnij tabelę. Przyporządkuj wartości temperatury wrzenia (pod ciśnieniem

𝟏𝟎𝟎𝟎 𝐡𝐏𝐚) 𝟑𝟓 °𝐂 i 𝟕𝟖 °𝐂 do związków 1. i 2.

Związek

Temperatura wrzenia, °C

1.

 

2.

 

b) Wyjaśnij, dlaczego te związki (etanol i etanotiol) znacznie różnią się wartościami temperatury wrzenia. Odnieś się do konsekwencji różnicy w budowie cząsteczek obu związków.

Wyjaśnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj zdolność grup OH i SH do silnych oddziaływań międzycząsteczkowych.

Podpowiedź 2

Etanol tworzy typowe silne wiązania wodorowe dzięki O–H. W tiolu oddziaływania są słabsze.

Podpowiedź 3

Przypisz 78°C etanolowi i 35°C etanotiolowi, uzasadniając silniejszymi oddziaływaniami między cząsteczkami alkoholu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

ZwiązekTemperatura wrzenia, °C
1.78
2.35

Przykładowe wyjaśnienie CKE: Między cząsteczkami alkoholu zachodzą silniejsze oddziaływania niż między cząsteczkami etanotiolu, ponieważ w cząsteczkach alkoholu istnieją grupy –OH zdolne do tworzenia wiązań wodorowych.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli – przyporządkowanie wartości temperatury wrzenia

oraz wyjaśnienie uwzględniające obecność oddziaływań międzycząsteczkowych.

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli – przyporządkowanie wartości temperatury wrzenia,

ale niepełne lub błędne wyjaśnienie

ALBO

– brak uzupełnienia tabeli oraz poprawne wyjaśnienie uwzględniające obecność

oddziaływań międzycząsteczkowych.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Etanol, związek 1, ma temperaturę wrzenia 78°C, a etanotiol, związek 2, 35°C. Silnie polarne grupy O–H etanolu tworzą między cząsteczkami sieć wiązań wodorowych, wymagającą dodatkowej energii do rozdzielenia.

Grupy S–H tworzą znacznie słabsze oddziaływania tego rodzaju, więc etanotiol wrze niżej mimo większej masy molowej. Wyjaśnienie dotyczy oddziaływań między cząsteczkami, a nie zrywania wiązań kowalencyjnych podczas wrzenia. Nie trzeba twierdzić, że etanotiol jest całkowicie niepolarny, aby uzasadnić tę różnicę.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

ZwiązekTemperatura wrzenia, °C
1.78
2.35

Przykładowe wyjaśnienie CKE: Między cząsteczkami alkoholu zachodzą silniejsze oddziaływania niż między cząsteczkami etanotiolu, ponieważ w cząsteczkach alkoholu istnieją grupy –OH zdolne do tworzenia wiązań wodorowych.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Tiol o wzorze (CH3)2CH–SH można otrzymać z alkilowej bromopochodnej i wodorosiarczku

sodu.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie opisanej reakcji. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wybierz bromopochodną o tym samym szkielecie i miejscu podstawienia co docelowy tiol.

Podpowiedź 2

Nukleofil to HS−, a odchodząca grupa daje Br−. Na+ jest obserwatorem.

Podpowiedź 3

Narysuj 2-bromopropan + HS− → propan-2-tiol + Br−, zgodnie z grafiką klucza.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie jonowe reakcji bromopochodnej z jonem wodorosiarczkowym.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie w odpowiedniej formie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Anion HS− jest nukleofilem dostarczającym siarki. Aby otrzymać propan-2-tiol, wybieramy 2-bromopropan i zastępujemy atom Br grupą SH, zachowując jej połączenie z drugim węglem. Produkty to tiol oraz Br−.

W równaniu jonowym skróconym pomijamy Na+ i pozostawiamy HS− jako rzeczywiście reagującą drobinę. Ładunek −1 jest zachowany. Nie używamy S2− zamiast HS−, ponieważ zmieniłoby to bilans protonów oraz ładunków i nie odpowiadałoby podanemu odczynnikowi.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie jonowe reakcji bromopochodnej z jonem wodorosiarczkowym.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_23

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24.1 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24.

Poniżej przedstawiono schemat ciągu przemian chemicznych (reakcje 1.–3.), w wyniku których z etylobenzenu otrzymano keton (związek B).

CKE: etylobenzen, chlorowanie Cl2 i światło, następnie KOH i woda, następnie K2Cr2O7 i H+; zachowana numeracja reakcji 1–3.

Uzupełnij tabelę. Określ typ (addycja, eliminacja, substytucja) oraz mechanizm

(elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy) reakcji 1. i 2.

 

Reakcja 1.

Reakcja 2.

Typ reakcji

 

Mechanizm reakcji

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj warunki Cl2/światło oraz KOH/woda. W obu etapach dochodzi do wymiany podstawnika.

Podpowiedź 2

Pierwsza wymiana przebiega rodnikowo, druga z udziałem nukleofilu OH−.

Podpowiedź 3

Wpisz dla 1 substytucję rodnikową, a dla 2 substytucję nukleofilową.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Reakcja 1.Reakcja 2.
Typ reakcjisubstytucjasubstytucja
Mechanizm reakcjirodnikowynukleofilowy

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie trzech pól tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Reakcja 1 zachodzi z Cl2 pod wpływem światła, więc jest rodnikową substytucją H w łańcuchu bocznym etylobenzenu. Późniejsze otrzymanie ketonu wskazuje, że chlorowanie prowadzi do pochodnej benzylowej, z której w etapie 2 powstaje alkohol drugorzędowy.

Wodny KOH zastępuje Cl przez OH, dlatego reakcja 2 jest substytucją nukleofilową. W obu kolumnach typ to „substytucja”, a mechanizmy odpowiednio „rodnikowy” i „nukleofilowy”. Nie przypisuj eliminacji drugiemu etapowi, skoro schemat podaje wodę i alkohol jako produkt.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Reakcja 1.Reakcja 2.
Typ reakcjisubstytucjasubstytucja
Mechanizm reakcjirodnikowynukleofilowy
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_24.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24.2 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24.

Poniżej przedstawiono schemat ciągu przemian chemicznych (reakcje 1.–3.), w wyniku których z etylobenzenu otrzymano keton (związek B).

CKE: etylobenzen, chlorowanie Cl2 i światło, następnie KOH i woda, następnie K2Cr2O7 i H+; zachowana numeracja reakcji 1–3.

Napisz w formie jonowej z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy) równania procesów redukcji i utleniania zachodzących podczas reakcji 3. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Równanie procesu redukcji:

Równanie procesu utleniania:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj alkohol i keton w etapie 3. Porównaj stopnie utlenienia chromu i węgla z OH.

Podpowiedź 2

Redukcja dichromianu wymaga sześciu elektronów, a utlenienie jednej cząsteczki alkoholu uwalnia dwa.

Podpowiedź 3

Zapisz połówkę Cr2O72− z 14H+ i 6e− oraz połówkę alkoholu do acetofenonu z 2H+ i 2e− po prawej.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie procesu redukcji:

Cr2O72− + 6e− + 14H+ → 2Cr3+ + 7H2O

Równanie procesu utleniania:

Równanie jonowo-elektronowe utleniania alkoholu do ketonu.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie dwóch równań procesów – redukcji

i utleniania.

1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie jednego równania procesu – redukcji albo

utleniania.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Reakcja 3 utlenia 1-fenyloetan-1-ol do acetofenonu w środowisku kwaśnym. Jon dichromianowy redukuje Cr(VI) do Cr(III): Cr2O72− + 14H+ + 6e− → 2Cr3+ + 7H2O. W połówce organicznej drugorzędowy alkohol traci łącznie dwa H, a węgiel z OH staje się węglem karbonylowym.

Zapisz więc alkohol → keton + 2H+ + 2e−, używając wzorów z grafiki. Elektrony w redukcji są po lewej, w utlenianiu po prawej. Polecenie wymaga dwóch osobnych połówek, nie tylko równania sumarycznego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie procesu redukcji:

Cr2O72− + 6e− + 14H+ → 2Cr3+ + 7H2O

Równanie procesu utleniania:

Równanie jonowo-elektronowe utleniania alkoholu do ketonu.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_24.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24.3 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24.

Poniżej przedstawiono schemat ciągu przemian chemicznych (reakcje 1.–3.), w wyniku których z etylobenzenu otrzymano keton (związek B).

CKE: etylobenzen, chlorowanie Cl2 i światło, następnie KOH i woda, następnie K2Cr2O7 i H+; zachowana numeracja reakcji 1–3.

Podczas reakcji 3. następuje zmiana barwy mieszaniny reakcyjnej.

Uzupełnij tabelę. Wpisz barwę mieszaniny reakcyjnej przed rozpoczęciem reakcji 3.

i barwę po jej zakończeniu.

Barwa mieszaniny reakcyjnej

przed reakcją

po reakcji

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal barwę dichromianu(VI) przed reakcją i produktów chromu(III) po redukcji.

Podpowiedź 2

Cr(VI) przechodzi w Cr(III). Barwę przypisujesz jonom chromu, a nie alkoholowi i ketonowi.

Podpowiedź 3

Wpisz przed reakcją pomarańczowa, po reakcji zielona.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Barwa przed reakcjąBarwa po reakcji
pomarańczowazielona

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch pól tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przed reakcją mieszanina zawiera dichromian(VI), którego jony mają barwę pomarańczową. Podczas utleniania alkoholu chrom redukuje się z VI do III, a roztwór przyjmuje zieloną barwę charakterystyczną dla produktów chromu(III) w warunkach zadania.

W tabeli wpisujemy więc „pomarańczowa” i „zielona”. Nie zapisujemy samego „zmiana barwy”, bo polecenie wymaga obu barw. Zielony kolor nie wynika z powstania ketonu; jest objawem przemiany nieorganicznego utleniacza.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Barwa przed reakcjąBarwa po reakcji
pomarańczowazielona
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_24.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25 · czerwiec 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 25–26.

Detergenty to związki, których cząsteczki są zbudowane z części hydrofilowej oraz z części

hydrofobowej. Obecnie powszechnie stosowanymi detergentami są alkilobenzenosulfoniany.

Przykładem takiego detergentu jest alkilobenzenosulfonian sodu, który otrzymuje się w trzech

etapach – co zilustrowano na schemacie:

Informacja wspólna 25-26 — materiał graficzny CKE, s. 23, element 1.

RCH=CHRꞌ to alken o 10–14 atomach węgla w cząsteczce i o nierozgałęzionym łańcuchu,

a R i Rꞌ są grupami alkilowymi.

Na podstawie: H. Hart i in., Chemia organiczna, Warszawa 2008.

Oceń prawdziwość zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

1.W zaznaczonym na fioletowo fragmencie cząsteczki produktu reakcji zachodzącej w etapie 1. występują wiązania σ i π.PF
2.Przemiana zachodząca w etapie 2. jest reakcją substytucji.PF
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź granice fioletowego zaznaczenia. Pierścień aromatyczny znajduje się poza nim.

Podpowiedź 2

W łańcuchu po etapie 1 nie ma już C=C. W etapie 2 grupa sulfonowa zastępuje H w pierścieniu.

Podpowiedź 3

Zaznacz F oraz P: fragment alkilowy ma tylko σ, a sulfonowanie jest substytucją.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

FP

Zasady oceniania

1 pkt – poprawna ocena dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Fioletowe zaznaczenie obejmuje alkilowy fragment produktu etapu 1, bez pierścienia aromatycznego. W tym fragmencie dawne wiązanie podwójne alkenu zostało zużyte, więc pozostają wiązania pojedyncze σ, bez π. Pierwsze zdanie jest fałszywe.

Etap 2 to sulfonowanie pierścienia: atom H zostaje zastąpiony grupą sulfonową, z zachowaniem układu aromatycznego. Jest to substytucja, więc drugie zdanie jest prawdziwe. Oceniaj wyłącznie wyróżniony fragment w pierwszym zdaniu, a nie wszystkie wiązania w cząsteczce.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

FP

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_25

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania