Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 181–200 z 1481

Zadanie 9.2 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 9.

W probówkach oznaczonych numerami I–IV umieszczono oddzielnie, w przypadkowej

kolejności, wodne roztwory soli różnych metali. Do probówek wprowadzono roztwór

wodorotlenku sodu, w wyniku czego w każdej z nich pojawiła się zawiesina innego

wodorotlenku:

Cr(OH)3 Ca(OH)2 Cu(OH)2 Al(OH)3

Probówkę III umieszczono na pewien czas w łaźni wodnej. Po ogrzaniu w probówce był

widoczny czarny osad.

Do zawiesiny wodorotlenku znajdującego się w probówce IV dodano roztwór wodorotlenku

sodu i otrzymano klarowny roztwór barwy zielonej.

Napisz równania reakcji:

• w formie cząsteczkowej – termicznego rozkładu wodorotlenku znajdującego się w probówce III (reakcja 1.)

• w formie jonowej skróconej – roztwarzania wodorotlenku znajdującego się w probówce IV (reakcja 2.).

Reakcja 1.: …

Reakcja 2.: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zidentyfikuj czarny tlenek po ogrzaniu i zielony kompleks po dodaniu zasady.

Podpowiedź 2

Pierwszym substratem jest Cu(OH)2, drugim Cr(OH)3. Rozkład nie wymaga dopisywania jonów.

Podpowiedź 3

Zapisz Cu(OH)2 → CuO + H2O z ogrzewaniem oraz Cr(OH)3 + OH− → [Cr(OH)4]−.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Reakcja 1.: Cu(OH)2 (𝑡𝑒𝑚𝑝𝑒𝑟𝑎𝑡𝑢𝑟𝑎) → … CuO + H2O
Reakcja 2.: Cr(OH)3 + OH− → [Cr(OH)4]−
Uwaga: Dopuszcza się zapis równania reakcji 2. w postaci Cr(OH)3 + 3OH− → [Cr(OH)6]3−.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie dwóch równań reakcji.

1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie jednego równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Czarny osad po ogrzaniu wskazuje na CuO, powstający w rozkładzie Cu(OH)2 → CuO + H2O. Temperaturę zaznaczamy nad strzałką i zachowujemy formę cząsteczkową. Zielony roztwór po dodaniu NaOH do drugiego wodorotlenku wskazuje na amfoteryczny Cr(OH)3.

Jonowy zapis roztwarzania to Cr(OH)3 + OH− → [Cr(OH)4]−. Klucz dopuszcza też kompleks sześciokoordynacyjny przy trzech OH−. Wybierz jeden spójny wariant, zachowując liczbę ligandów i wynikający z niej ładunek.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Reakcja 1.: Cu(OH)2 (𝑡𝑒𝑚𝑝𝑒𝑟𝑎𝑡𝑢𝑟𝑎) → … CuO + H2O
Reakcja 2.: Cr(OH)3 + OH− → [Cr(OH)4]−
Uwaga: Dopuszcza się zapis równania reakcji 2. w postaci Cr(OH)3 + 3OH− → [Cr(OH)6]3−.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_09.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 10 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony3 pktOczekuje na przegląd podstawy

W trzech probówkach I, II i III znajdowały się – w przypadkowej kolejności – stężone wodne

roztwory następujących substancji: Ba(NO3)2, H2SO4, CH3COONa. W celu identyfikacji tych

związków zmieszano kolejno ze sobą poszczególne roztwory. Wyniki doświadczenia

zestawiono w poniższej tabeli.

 

Probówka I

Probówka II

Probówka III

Probówka I

X

bezbarwny roztwór

biały osad

Probówka II

bezbarwny roztwór

X

bezbarwny roztwór

i charakterystyczny

drażniący zapach

Probówka III

biały osad

bezbarwny roztwór

i charakterystyczny

drażniący zapach

X

Uzupełnij tabelę. Wpisz wzory substancji, których wodne roztwory znajdowały się w probówkach I, II i III. Napisz w formie jonowej skróconej równania reakcji zachodzących po zmieszaniu roztworów znajdujących się w probówkach I i III oraz w probówkach II i III.

Probówka I:

Probówka II:

Probówka III:

Równanie reakcji, która zaszła po zmieszaniu roztworów z probówek I i III:

Równanie reakcji, która zaszła po zmieszaniu roztworów z probówek II i III:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Powiąż biały osad z jonami baru i siarczanowymi, a zapach z kwasem octowym.

Podpowiedź 2

Próbka III uczestniczy w obu charakterystycznych reakcjach, więc jest H2SO4.

Podpowiedź 3

Przypisz I — Ba(NO3)2, II — octan sodu, III — H2SO4; zapisz strącanie BaSO4 i protonowanie octanu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Probówka I:

Ba(NO3)2

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 12.

Probówka III:

H2SO4

Równanie reakcji, która zaszła po zmieszaniu roztworów z probówek I i III:

Ba2+ + SO42− → BaSO4

Równanie reakcji, która zaszła po zmieszaniu roztworów z probówek II i III:

CH3COO− + H+ → CH3COOH … ALBO … CH3COO− + H3O+ → CH3COOH + H2O

Uwaga 1.: Zastosowanie do uzupełnienia tabeli prawidłowych nazw substancji uznaje się

za poprawne.

Uwaga 2.: Jeżeli zdający dokona poprawnej identyfikacji zawartości probówki II, natomiast

błędnie zapisze, że w probówce I znajduje się wodny roztwór H2SO4,

a w probówce III wodny roztwór Ba(NO3)2, to za poprawny zapis równania:

Ba2+ + SO42− → BaSO4 otrzymuje 1 punkt.

Zasady oceniania

3 pkt – poprawne uzupełnienie trzech pól tabeli i poprawne napisanie obu równań reakcji.

2 pkt – poprawne uzupełnienie trzech pól tabeli i poprawne napisanie jednego równania

reakcji.

1 pkt – poprawne uzupełnienie trzech pól tabeli i niepoprawny zapis równań reakcji albo brak

zapisu równań reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Biały osad po zmieszaniu I z III oznacza powstanie BaSO4, więc te próbki zawierają sól baru i H2SO4. Drażniący zapach po zmieszaniu II z III wskazuje na protonowanie octanu do kwasu octowego: III jest kwasem, II octanem sodu, a I Ba(NO3)2.

Zapisz Ba2+ + SO42− → BaSO4. Drugie równanie przedstawia przyjęcie protonu przez anion octanowy i powstanie niezdysocjowanego kwasu, zgodnie z grafiką klucza. Jonów sodu i azotanowych(V) nie uwzględniamy w zapisie skróconym.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Probówka I:

Ba(NO3)2

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 12.

Probówka III:

H2SO4

Równanie reakcji, która zaszła po zmieszaniu roztworów z probówek I i III:

Ba2+ + SO42− → BaSO4

Równanie reakcji, która zaszła po zmieszaniu roztworów z probówek II i III:

CH3COO− + H+ → CH3COOH … ALBO … CH3COO− + H3O+ → CH3COOH + H2O

Uwaga 1.: Zastosowanie do uzupełnienia tabeli prawidłowych nazw substancji uznaje się

za poprawne.

Uwaga 2.: Jeżeli zdający dokona poprawnej identyfikacji zawartości probówki II, natomiast

błędnie zapisze, że w probówce I znajduje się wodny roztwór H2SO4,

a w probówce III wodny roztwór Ba(NO3)2, to za poprawny zapis równania:

Ba2+ + SO42− → BaSO4 otrzymuje 1 punkt.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_10

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 11.1 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 11.

Stop znany powszechnie jako ZnAl składa się z glinu, cynku oraz niewielkiego dodatku

miedzi. Po wprowadzeniu próbki tego stopu do nadmiaru wodnego stężonego roztworu

wodorotlenku sodu zachodzą reakcje, których równania przedstawiono poniżej.

2Al + 6H2O + 2NaOH → 2Na[Al(OH)4] + 3H2
Zn + 2H2O + 2NaOH → Na2[Zn(OH)4] + H2

Na podstawie: R.J.H. Wanhill, T. Hattenberg, Technical Report, Amsterdam 2005.

Próbkę stopu ZnAl o masie 3,0 g, w którym masa miedzi stanowi 2,0 %, dodano do

nadmiaru stężonego wodnego roztworu wodorotlenku sodu. W wyniku zachodzących reakcji

otrzymano 2,6 dm3 (w przeliczeniu na warunki normalne) wodoru.

Oblicz, jaki procent masy stopu ZnAl stanowi masa glinu. Przyjmij, że zachodzące reakcje przebiegły z wydajnością równą 𝟏𝟎𝟎 %.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odejmij 2% masy miedzi, a objętość wodoru przelicz na mole w warunkach normalnych.

Podpowiedź 2

Wprowadź mole Al i Zn. Mol Al daje 1,5 mola H2, mol Zn jeden mol.

Podpowiedź 3

Rozwiąż układ 27x+65,4y = 2,94 i 1,5x+y = 2,6/22,4; masę Al podziel przez 3,0 g.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

3 g – 2 % ∙ 3 g = 2,94 g

Jednocześnie są spełnione dwie zależności:

x ∙ 27 + y ∙ 65,4 = 2,94 g

1,5x + y = 0,116

x ∙ 27 + 65,4 ∙ (0,116 – 1,5x) = 2,94

Odpowiedź CKE 11.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej

poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i podanie wyniku

w procentach.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

• popełnienie błędów rachunkowych

LUB

• niepodanie wyniku w procentach

ALBO

– zastosowanie poprawnej metody i obliczenie poprawnej wartości masy lub poprawnej

wartości liczby moli glinu w próbce.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Miedź nie reaguje z NaOH w opisanych warunkach, więc masa Al i Zn wynosi 3,0·0,98 = 2,94 g. Niech x i y oznaczają ich liczby moli. Bilans masy: 27x+65,4y = 2,94, a bilans wodoru: 1,5x+y = 2,6/22,4.

Z układu otrzymujemy x ≈ 0,06542 mol i m(Al) ≈ 1,766 g. Udział glinu w całym stopie wynosi około 58,9%. W mianowniku używamy 3,0 g stopu, nie masy samych reagujących metali; dodatek Cu nadal należy do próbki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

3 g – 2 % ∙ 3 g = 2,94 g

Jednocześnie są spełnione dwie zależności:

x ∙ 27 + y ∙ 65,4 = 2,94 g

1,5x + y = 0,116

x ∙ 27 + 65,4 ∙ (0,116 – 1,5x) = 2,94

Odpowiedź CKE 11.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej

poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_11.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 11.2 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 11.

Stop znany powszechnie jako ZnAl składa się z glinu, cynku oraz niewielkiego dodatku

miedzi. Po wprowadzeniu próbki tego stopu do nadmiaru wodnego stężonego roztworu

wodorotlenku sodu zachodzą reakcje, których równania przedstawiono poniżej.

2Al + 6H2O + 2NaOH → 2Na[Al(OH)4] + 3H2
Zn + 2H2O + 2NaOH → Na2[Zn(OH)4] + H2

Na podstawie: R.J.H. Wanhill, T. Hattenberg, Technical Report, Amsterdam 2005.

Po reakcji stopu ZnAl z nadmiarem wodorotlenku sodu otrzymano mieszaninę

niejednorodną.

Spośród czynności, których nazwy podano poniżej, wybierz tę, którą należy wykonać jako pierwszą w celu wyodrębnienia z mieszaniny poreakcyjnej tej substancji, która występuje w innej fazie niż produkty zachodzących reakcji. Podkreśl jej nazwę.

odparowanie pod wyciągiem … sączenie … destylacja … krystalizacja

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, który składnik stopu pozostał nieprzereagowany i w jakiej fazie występuje.

Podpowiedź 2

Miedź jest stała, produkty Al i Zn są rozpuszczone. Potrzebna jest metoda oddzielająca ciało stałe od cieczy.

Podpowiedź 3

Zaznacz sączenie, aby oddzielić metaliczną miedź od roztworu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 11.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawny wybór metody rozdziału mieszaniny.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po roztworzeniu Al i Zn pozostaje metaliczna miedź jako faza stała, a produkty kompleksowe znajdują się w roztworze. Pierwszą czynnością jest sączenie, które oddziela stałą pozostałość od cieczy.

Odparowanie lub krystalizacja służyłyby wydzielaniu substancji rozpuszczonych, a destylacja rozdzielaniu składników na podstawie lotności. Nie są potrzebne do oddzielenia nierozpuszczonej miedzi. Wybieramy „sączenie”, ponieważ kierujemy się stanem fazowym szukanej substancji, a nie samą obecnością soli w mieszaninie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 11.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_11.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 12 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Reakcja utleniania amoniaku prowadzi do powstania mieszaniny produktów. W tym procesie

zachodzą reakcje, których równania przedstawiono poniżej.

4NH3 (g) + 5O2 (g) ⇌ 4NO (g) + 6H2O (g) … Δ𝐻° = – 904 kJ
4NH3 (g) + 4O2 (g) ⇌ 2N2O (g) + 6H2O (g) … Δ𝐻° = – 1105 kJ
4NH3 (g) + 3O2 (g) ⇌ 2N2 (g) + 6H2O (g) … Δ𝐻° = – 1269 kJ

Na podstawie: J. Kępiński, Technologia chemiczna nieorganiczna, Warszawa 1984.

Oceń prawdziwość zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

Zadanie 12 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

1.

W warunkach izotermicznych (T = const) wzrost ciśnienia wywołany

sprężeniem mieszaniny gazów w stanie równowagi poskutkuje spadkiem

wydajności przemiany amoniaku w opisanym procesie.

2.

W warunkach izobarycznych (p = const) wzrost temperatury mieszaniny

gazów w stanie równowagi poskutkuje spadkiem wydajności przemiany

amoniaku w opisanym procesie.

P

P

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz sumy współczynników gazowych osobno w trzech równaniach. Potem porównaj znaki entalpii.

Podpowiedź 2

Dwie reakcje zwiększają liczbę moli, jedna jej nie zmienia. Wszystkie są egzotermiczne.

Podpowiedź 3

Zaznacz P i P, odnosząc ciśnienie do bilansu gazów, a temperaturę do ujemnych ΔH.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1.

W warunkach izotermicznych (T = const) wzrost ciśnienia wywołany

sprężeniem mieszaniny gazów w stanie równowagi poskutkuje spadkiem

wydajności przemiany amoniaku w opisanym procesie.

P

 

2.

W warunkach izobarycznych (p = const) wzrost temperatury mieszaniny

gazów w stanie równowagi poskutkuje spadkiem wydajności przemiany

amoniaku w opisanym procesie.

P

 

Zasady oceniania

1 pkt – poprawna ocena dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W pierwszej reakcji liczba moli gazów wzrasta z 9 do 10, w drugiej pozostaje 8, a w trzeciej rośnie z 7 do 8. Sprężenie przeciwdziała kierunkom zwiększającym liczbę moli i zmniejsza przemianę NH3 w opisanej mieszaninie reakcyjnej; zdanie 1 jest prawdziwe.

Wszystkie trzy kierunki utleniania mają ujemne entalpie. Ogrzewanie sprzyja więc reakcjom odwrotnym i także zmniejsza wydajność przemiany amoniaku, zatem zdanie 2 jest prawdziwe. Nie uzasadniamy pierwszej oceny rzekomym wzrostem liczby moli w każdym z trzech równań.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1.

W warunkach izotermicznych (T = const) wzrost ciśnienia wywołany

sprężeniem mieszaniny gazów w stanie równowagi poskutkuje spadkiem

wydajności przemiany amoniaku w opisanym procesie.

P

 

2.

W warunkach izobarycznych (p = const) wzrost temperatury mieszaniny

gazów w stanie równowagi poskutkuje spadkiem wydajności przemiany

amoniaku w opisanym procesie.

P

 
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_12

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 13 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Reakcja rozkładu NO2 przebiega zgodnie z równaniem:

2NO2 (g) ⇌ 2NO (g) + O2 (g)

W zamkniętym reaktorze prowadzono reakcję do momentu ustalenia się stanu równowagi.

Zależność stałej równowagi 𝐾 opisanej reakcji rozkładu od temperatury przedstawiono na

poniższym wykresie.

Zadanie 13 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2013.

Do reaktora o stałej pojemności równej 1,0 dm3 wprowadzono tlenek azotu(II) oraz tlen.

W temperaturze 900 K zainicjowano reakcję syntezy tlenku azotu(IV). Stwierdzono, że po

osiągnięciu stanu równowagi stężenie tlenku azotu(II) w reaktorze było równe

1,0 mol · dm−3, a stężenie tlenu wynosiło 2,0 mol · dm−3.

Oblicz wydajność reakcji utleniania tlenku azotu(II) prowadzonej w temperaturze

900 K. Wynik podaj w procentach.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj K dla rozkładu w 900 K i oblicz równowagowe [NO2] z danych [NO] oraz [O2].

Podpowiedź 2

Wzór K = [NO]2[O2]/[NO2]2 daje [NO2] ≈ 0,7071. Początkowe [NO] to 1+0,7071.

Podpowiedź 3

Sprawdź nadmiar O2, a następnie oblicz 0,7071/1,7071·100%; otrzymasz około 41,4%.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 13 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Stężenie molowe, mol × dm−3

początkowe

zmiana

równowagowe

NO (g)

1 + 2x

–2x

1

O2 (g)

2 + x

–x

2

NO2 (g)

0

+2x

2x

Odpowiedź CKE 13 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

𝑐NO = 1 + 2x = 1 + 0,7072 = 1,7072 mol × dm−3

Stężenie równowagowe [NO2]:

[NO2] = 2x = 0,7072 mol × dm−3

Odpowiedź CKE 13 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Uwaga 1.: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej

poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Uwaga 2.: Odczytanie wartości stałej równowagi 𝐾 różnej od 4, ale z przedziału (2, 6]

skutkuje utratą 1 pkt. Każdy inny odczyt wartości stałej 𝐾 traktuje się jako błąd

metody.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i podanie wyniku

w procentach.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

• popełnienie błędów rachunkowych

LUB

• niepodanie wyniku w procentach

ALBO

– zastosowanie poprawnej metody i obliczenie poprawnej wartości równowagowego

stężenia tlenku azotu(IV).

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z wykresu dla 900 K odczytujemy K rozkładu NO2 równe 4. W równowadze 4 = [NO]2[O2]/[NO2]2 = 12·2/[NO2]2, więc [NO2] = √0,5 ≈ 0,7071 mol·dm−3. Początkowo NO2 nie było, a na jego powstanie zużyto taką samą liczbę moli NO.

Początkowe stężenie NO wynosi zatem 1+0,7071 = 1,7071. Tlen jest w nadmiarze, więc wydajność = 0,7071/1,7071·100% ≈ 41,4%. Nie odwracaj kierunku K bez odwrócenia jego wartości.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 13 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Stężenie molowe, mol × dm−3

początkowe

zmiana

równowagowe

NO (g)

1 + 2x

–2x

1

O2 (g)

2 + x

–x

2

NO2 (g)

0

+2x

2x

Odpowiedź CKE 13 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

𝑐NO = 1 + 2x = 1 + 0,7072 = 1,7072 mol × dm−3

Stężenie równowagowe [NO2]:

[NO2] = 2x = 0,7072 mol × dm−3

Odpowiedź CKE 13 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Uwaga 1.: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej

poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Uwaga 2.: Odczytanie wartości stałej równowagi 𝐾 różnej od 4, ale z przedziału (2, 6]

skutkuje utratą 1 pkt. Każdy inny odczyt wartości stałej 𝐾 traktuje się jako błąd

metody.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_13

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 14.1 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 14.

Hydrazyna N2H4 rozpuszcza się w wodzie i w ciekłym amoniaku. W powstałych roztworach

zachodzą procesy polegające na przeniesieniu protonu. W bezwodnej, ciekłej hydrazynie

ustala się równowaga opisana poniższym równaniem.

2N2H4 ⇌ N2H5+ + N2H3−

Na podstawie: CRC Handbook of Chemistry and Physics 96th Edition, CRC Press 2015.

Oceń prawdziwość zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

1.

Stopień utlenienia azotu w hydrazynie jest wyższy niż stopień utlenienia

azotu w amoniaku.

P

F

2.

Jon N2H3− jest zasadą sprzężoną z cząsteczką N2H4.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oblicz stopień utlenienia N w obu związkach. Potem sprawdź, czym różnią się N2H4 i N2H3−.

Podpowiedź 2

−II jest większe niż −III. Oddanie H+ tworzy z kwasu zasadę sprzężoną.

Podpowiedź 3

Zaznacz P i P; uzasadnij drugi wybór odłączeniem jednego protonu od hydrazyny.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1.

Stopień utlenienia azotu w hydrazynie jest wyższy niż stopień utlenienia

azotu w amoniaku.

P

 

2.

Jon N2H3− jest zasadą sprzężoną z cząsteczką N2H4.

P

 

Zasady oceniania

1 pkt – poprawna ocena dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W N2H4 wodór ma stopień I, więc dwa atomy azotu mają łącznie −IV, a każdy −II. W NH3 azot ma −III, zatem stopień w hydrazynie jest wyższy i pierwsze zdanie jest prawdziwe.

Anion N2H3− powstaje po oddaniu jednego H+ przez N2H4, więc jest jej zasadą sprzężoną. Drugie zdanie również jest prawdziwe. Para sprzężona różni się jednym protonem; nie należy utożsamiać jej z procesem oddawania elektronu ani zmianą stopnia utlenienia.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1.

Stopień utlenienia azotu w hydrazynie jest wyższy niż stopień utlenienia

azotu w amoniaku.

P

 

2.

Jon N2H3− jest zasadą sprzężoną z cząsteczką N2H4.

P

 
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_14.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 14.2 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 14.

Hydrazyna N2H4 rozpuszcza się w wodzie i w ciekłym amoniaku. W powstałych roztworach

zachodzą procesy polegające na przeniesieniu protonu. W bezwodnej, ciekłej hydrazynie

ustala się równowaga opisana poniższym równaniem.

2N2H4 ⇌ N2H5+ + N2H3−

Na podstawie: CRC Handbook of Chemistry and Physics 96th Edition, CRC Press 2015.

Odczyn wodnego roztworu hydrazyny jest słabo zasadowy.

Na podstawie: CRC Handbook of Chemistry and Physics 96th Edition, CRC Press 2015.

Uzupełnij poniższy schemat tak, aby otrzymać równanie reakcji, jakiej ulega cząsteczka hydrazyny w roztworze wodnym.

Zadanie 14.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zasada Brønsteda przyjmuje proton. Donorem w roztworze wodnym jest H2O.

Podpowiedź 2

Hydrazyna zyskuje H+, tworząc N2H5+, a woda pozostawia OH−.

Podpowiedź 3

Uzupełnij N2H4 + H2O ⇌ N2H5+ + OH−.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 14.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie schematu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Słabo zasadowy odczyn oznacza, że hydrazyna przyjmuje proton od wody. Powstaje kation N2H5+, a woda po utracie H+ przechodzi w OH−.

Równanie ma postać N2H4 + H2O ⇌ N2H5+ + OH−. Lewa i prawa strona mają po sześć atomów wodoru i ładunek łączny zero. Nie zapisujemy tutaj autoprotolizy ciekłej hydrazyny z dwoma N2H4, ponieważ zadanie dotyczy roztworu wodnego i jego zasadowego odczynu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 14.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_14.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony3 pktOczekuje na przegląd podstawy

Próbkę chlorku amonu o masie 0,10 g rozpuszczono w wodzie i otrzymano 100 cm3

roztworu. W powstałym roztworze kationy amonowe w pewnym stopniu ulegają przemianie

zgodnie z poniższym równaniem.

NH4+ + H2O ⇌ NH3 + H3O+

Niewielką objętość przygotowanego roztworu umieszczono w probówce, do której dodano

kilka kropel błękitu bromotymolowego. Błękit bromotymolowy przy wzroście pH zmienia

barwę z żółtej na niebieską w zakresie pH od 6,0 do 7,6.

Oblicz pH otrzymanego roztworu i napisz, jaka była barwa roztworu po dodaniu wskaźnika. Wynik podaj w zaokrągleniu do jednego miejsca po przecinku.

Obliczenia:

Barwa roztworu: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przelicz masę soli na stężenie NH4+ i wyznacz jego Kₐ z Kw oraz Kb amoniaku.

Podpowiedź 2

Użyj [H3O+] ≈ √(Kₐc). Jon chlorkowy nie odpowiada za kwaśny odczyn.

Podpowiedź 3

Otrzymasz pH 5,5. Ponieważ leży poniżej zakresu zmiany barwy wskaźnika, roztwór jest żółty.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

CKE: oba sposoby obliczenia stężenia jonów amonowych i pH, żółta barwa roztworu oraz wszystkie cztery uwagi do oceniania.

Zasady oceniania

3 pkt – zastosowanie poprawnej metody, odczytanie z tablic odpowiedniej wartości stałej 𝐾,

poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wartości liczbowej wyniku w zaokrągleniu

do jednego miejsca po przecinku i napisanie poprawnej barwy roztworu.

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, odczytanie z tablic odpowiedniej wartości stałej 𝐾,

poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wartości liczbowej wyniku w zaokrągleniu

do jednego miejsca po przecinku i błędne napisanie albo brak napisania barwy

roztworu

ALBO

– zastosowanie poprawnej metody, odczytanie z tablic odpowiedniej wartości stałej 𝐾,

ale popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

i napisanie poprawnej barwy roztworu

ALBO

– zastosowanie poprawnej metody, odczytanie z tablic odpowiedniej wartości stałej 𝐾,

poprawne wykonanie obliczeń prowadzących do obliczenia wartości stężenia jonów

H+ i napisanie poprawnej barwy roztworu.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, odczytanie z tablic odpowiedniej wartości stałej 𝐾,

ale popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

i błędne napisanie albo brak napisania barwy roztworu

ALBO

– zastosowanie poprawnej metody, odczytanie z tablic odpowiedniej wartości stałej 𝐾,

poprawne wykonanie obliczeń prowadzących do obliczenia wartości stężenia jonów

H+ i błędne napisanie barwy roztworu.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Stężenie NH4Cl wynosi (0,10/53,5)/0,100 ≈ 0,01869 mol·dm−3. Jon NH4+ jest słabym kwasem o Kₐ = Kw/Kb(NH3) ≈ 5,6·10−10. Przy małym stopniu przemiany [H3O+] ≈ √(Kₐc) ≈ 3,23·10−6 mol·dm−3.

Otrzymujemy pH ≈ 5,49, czyli 5,5 po zaokrągleniu do jednego miejsca. Jest ono mniejsze niż 6,0, dlatego błękit bromotymolowy nadaje roztworowi barwę żółtą. Nie stosujemy zasadowej stałej NH3 bezpośrednio do kwasowej hydrolizy NH4+.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

CKE: oba sposoby obliczenia stężenia jonów amonowych i pH, żółta barwa roztworu oraz wszystkie cztery uwagi do oceniania.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_15

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.1 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 16.

Tylko jeden z dwóch metali, oznaczonych umownie symbolami X i E, ma ujemną wartość

potencjału standardowego półogniwa. Przeprowadzono doświadczenie przedstawione na

I — metal E w roztworze X²⁺. II — metal X w roztworze E²⁺. III — metal E w HCl.

W dwóch probówkach zaobserwowano zmiany świadczące o przebiegu reakcji chemicznych.

Napisz w formie jonowej skróconej równania reakcji, które zaszły w probówkach.

Zastosuj symbole X i E.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozważ, które dwa doświadczenia mogą reagować jednocześnie, skoro tylko jeden metal jest bardziej aktywny od wodoru.

Podpowiedź 2

Jeżeli E reaguje z HCl, ma potencjał ujemny i może wypierać X z roztworu jego soli.

Podpowiedź 3

Zapisz E + X2+ → E2+ + X oraz E + 2H+ → E2+ + H2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

E + X2+→ E2+ + X
E + 2H+→ E2+ + H2

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie w formie jonowej skróconej dwóch równań reakcji.

1 pkt – poprawne napisanie w formie jonowej skróconej jednego równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Reakcje między metalami i jonami mogą zajść tylko w jednym z przeciwnych kierunków. Skoro łącznie widoczne są dwie reakcje, metal E musi redukować X2+ i jednocześnie H+ w kwasie. E ma więc ujemny potencjał standardowy, a X dodatni.

Równania to E + X2+ → E2+ + X oraz E + 2H+ → E2+ + H2. W probówce z X i E2+ reakcja nie zachodzi. Bilans elektronów w obu równaniach obejmuje dwa elektrony na atom E.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

E + X2+→ E2+ + X
E + 2H+→ E2+ + H2
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_16.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.2 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 16.

Tylko jeden z dwóch metali, oznaczonych umownie symbolami X i E, ma ujemną wartość

potencjału standardowego półogniwa. Przeprowadzono doświadczenie przedstawione na

I — metal E w roztworze X²⁺. II — metal X w roztworze E²⁺. III — metal E w HCl.

W dwóch probówkach zaobserwowano zmiany świadczące o przebiegu reakcji chemicznych.

Uszereguj kationy obecne w trzech probówkach przed rozpoczęciem doświadczenia, w kolejności od najsilniejszego do najsłabszego utleniacza.

najsilniejszy utleniacz najsłabszy utleniacz

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przypomnij, który metal reagował z HCl i który wypierał drugi z roztworu.

Podpowiedź 2

X ma potencjał dodatni, H+/H2 zerowy, a E potencjał ujemny.

Podpowiedź 3

Wpisz X2+ → H+ → E2+ w kierunku malejącej siły utleniającej.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

X2+ H+ E2+

najsilniejszy utleniacz najsłabszy utleniacz

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uszeregowanie trzech kationów.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Silniejszym utleniaczem jest kation pary o większym potencjale redukcyjnym. Metal E redukuje zarówno X2+, jak i H+, a tylko E ma potencjał ujemny.

Wynika stąd kolejność potencjałów: E°(X2+/X) > 0 > E°(E2+/E). Kationy szeregujemy więc X2+, H+, E2+, od najsilniejszego utleniacza. Nie przenoś bez odwrócenia kolejności szeregu aktywności samych metali na ich jony: łatwość utleniania metalu i redukcji jego kationu są powiązane przeciwnie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

X2+ H+ E2+

najsilniejszy utleniacz najsłabszy utleniacz

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_16.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.3 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 16.

Tylko jeden z dwóch metali, oznaczonych umownie symbolami X i E, ma ujemną wartość

potencjału standardowego półogniwa. Przeprowadzono doświadczenie przedstawione na

I — metal E w roztworze X²⁺. II — metal X w roztworze E²⁺. III — metal E w HCl.

W dwóch probówkach zaobserwowano zmiany świadczące o przebiegu reakcji chemicznych.

Przeprowadzono – analogiczne do opisanego w informacji wprowadzającej – doświadczenie

z tą różnicą, że do probówki III wprowadzono metal X zamiast metalu E.

Rozstrzygnij, czy wprowadzenie do probówki z roztworem HCl metalu X zamiast metalu E pozwoliło zaobserwować objawy reakcji w dwóch probówkach. Odpowiedź uzasadnij.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wykorzystaj znak potencjału X ustalony z poprzednich obserwacji. HCl jest kwasem nieutleniającym.

Podpowiedź 2

Metal o potencjale dodatnim względem wodoru nie redukuje H+ do H2 w tym doświadczeniu.

Podpowiedź 3

Odpowiedz „nie”: po zmianie probówka III nie reaguje, więc objawy pozostają tylko w I.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: nie

Przykładowe uzasadnienia:

• (W początkowym doświadczeniu zaobserwowano objawy reakcji w dwóch probówkach,

a to oznacza, że) dodatnią wartość potencjału standardowego półogniwa ma metal X –

więc metal ten nie będzie reagował z kwasem nieutleniającym, jakim jest kwas solny.

ALBO

• W takim przypadku zajdzie tylko reakcja w probówce I, ponieważ metal X ma dodatnią

wartość potencjału standardowego półogniwa.

ALBO

• W probówce III nie zajdzie reakcja, ponieważ metal X jest mniej aktywny od wodoru.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie rozstrzygnięcia i poprawne napisanie uzasadnienia.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W pierwotnym doświadczeniu E reagował w probówce I z X2+ oraz w III z HCl. X ma dodatni potencjał standardowy i jest mniej aktywny od wodoru, więc nie wypiera H2 z nieutleniającego kwasu solnego. Po zastąpieniu E przez X w probówce III ta reakcja znika.

Nadal reaguje tylko probówka I, a nie dwie. Odpowiadamy „nie” i uzasadniamy położeniem X względem wodoru lub znakiem jego potencjału. Sama informacja, że użyto innego metalu, nie stanowi uzasadnienia.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: nie

Przykładowe uzasadnienia:

• (W początkowym doświadczeniu zaobserwowano objawy reakcji w dwóch probówkach,

a to oznacza, że) dodatnią wartość potencjału standardowego półogniwa ma metal X –

więc metal ten nie będzie reagował z kwasem nieutleniającym, jakim jest kwas solny.

ALBO

• W takim przypadku zajdzie tylko reakcja w probówce I, ponieważ metal X ma dodatnią

wartość potencjału standardowego półogniwa.

ALBO

• W probówce III nie zajdzie reakcja, ponieważ metal X jest mniej aktywny od wodoru.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_16.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17.1 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 17.

Gaz LPG, stosowany do napędu samochodów, jest mieszaniną propanu i butanu.

W zbiorniku z LPG panuje ciśnienie 𝑝, w którym ta mieszanina jest cieczą. W zależności

od pory roku stosuje się dwa rodzaje LPG: zimowy i letni. Skład przykładowych ciekłych

mieszanin LPG (w przeliczeniu na stosunek molowy) i odpowiadające im gęstości

zestawiono w tabeli.

 

Rodzaj mieszaniny

zimowy LPG

letni LPG

𝑛propanu ∶ 𝑛butanu

70 : 30

30 : 70

Gęstość, g ∙cm−3

(T = 273 K)

0,54

0,56

Na podstawie: https://www.e-petrol.pl

Standardowe entalpie spalania propanu i butanu podano poniżej.

• ∆𝐻propan (g)o = – 2219 kJ · mol−1

• ∆𝐻butan (g)o = – 2878 kJ · mol−1

Wykonano doświadczenie. Próbkę 1,0 dm3 letniego LPG przeprowadzono w stan gazowy

i spalono.

Oblicz energię, która wydzieli się do otoczenia w wyniku całkowitego spalenia 1,0 𝐝𝐦𝟑

letniego LPG. Wynik podaj w kilodżulach. Przyjmij, że wartości entalpii spalania węglowodorów są takie same jak w warunkach standardowych. Załóż, że powyższe wartości nie ulegają zmianie wraz ze zmianą temperatury oraz że energia jest wymieniana z otoczeniem wyłącznie na sposób ciepła.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zacznij od masy cieczy wyznaczonej z gęstości. Stosunek 30:70 jest molowy, nie masowy.

Podpowiedź 2

Oblicz średnią masę molową 53,8 oraz średnią energię 2680,3 kJ na mol mieszaniny.

Podpowiedź 3

Pomnóż 560/53,8 mol przez 2680,3 kJ·mol−1. Wynik dodatni wynosi około 27 900 kJ.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Sposób 1.

Odpowiedź CKE 17.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

npropanu = nbutanu · (3/7)

560 = [44 · (3/7)] · nbutanu + 58 · nbutanu

𝑛butan = 7,286 mol

𝑛propan = 3,123 mol

𝐸= 7,286 ∙2878 + 3,123 ∙2219 = 27 899,05 ≈𝟐𝟕 𝟗𝟎𝟎 (𝐤𝐉)

Sposób 2.

Założenie: Mieszanina zawiera 0,3 mol C3H8 i 0,7 mol C4H10.

Energia wydzielona ze spalenia takiej mieszaniny:

𝐸= 0,3 mol ∙(2219 kJ ∙mol−1) + 0,7 mol ∙(2878 kJ ∙mol−1) = 2 680 kJ

Masa tej mieszaniny:

𝑚= 0,3 mol ∙44 g ∙mol−1 + 0,7 mol ∙58 g ∙mol−1 = 53,8 g

Objętość tej mieszaniny:

Odpowiedź CKE 17.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.Odpowiedź CKE 17.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

𝑥= 27 887,62 ≈𝟐𝟕 𝟗𝟎𝟎 (𝐤𝐉)

Uwaga 1.: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej

poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Uwaga 2.: Podanie wyniku końcowego ze znakiem minus skutkuje utratą 1 pkt.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i podanie wyniku.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

• popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

LUB

• podanie wyniku z jednostką inną niż kJ

ALBO

– poprawne obliczenie liczby moli C3H8 i C4H10 w 1 dm3 letniego LPG.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Objętość 1,0 dm3 dotyczy ciekłego LPG, więc masa letniej próbki wynosi 1000·0,56 = 560 g. Średnia masa molowa przy udziale molowym 0,3 propanu i 0,7 butanu to 53,8 g·mol−1, a liczba moli mieszaniny około 10,409. Energia uwalniana z mola mieszaniny wynosi 0,3·2219+0,7·2878 = 2680,3 kJ.

Łącznie wydzieli się około 27 899 kJ, czyli 27 900 kJ. Podaj dodatnią ilość wydzielonej energii, mimo ujemnych entalpii reakcji. Nie używaj objętości molowej gazu do początkowej cieczy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Sposób 1.

Odpowiedź CKE 17.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

npropanu = nbutanu · (3/7)

560 = [44 · (3/7)] · nbutanu + 58 · nbutanu

𝑛butan = 7,286 mol

𝑛propan = 3,123 mol

𝐸= 7,286 ∙2878 + 3,123 ∙2219 = 27 899,05 ≈𝟐𝟕 𝟗𝟎𝟎 (𝐤𝐉)

Sposób 2.

Założenie: Mieszanina zawiera 0,3 mol C3H8 i 0,7 mol C4H10.

Energia wydzielona ze spalenia takiej mieszaniny:

𝐸= 0,3 mol ∙(2219 kJ ∙mol−1) + 0,7 mol ∙(2878 kJ ∙mol−1) = 2 680 kJ

Masa tej mieszaniny:

𝑚= 0,3 mol ∙44 g ∙mol−1 + 0,7 mol ∙58 g ∙mol−1 = 53,8 g

Objętość tej mieszaniny:

Odpowiedź CKE 17.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.Odpowiedź CKE 17.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

𝑥= 27 887,62 ≈𝟐𝟕 𝟗𝟎𝟎 (𝐤𝐉)

Uwaga 1.: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej

poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Uwaga 2.: Podanie wyniku końcowego ze znakiem minus skutkuje utratą 1 pkt.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_17.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17.2 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 17.

Gaz LPG, stosowany do napędu samochodów, jest mieszaniną propanu i butanu.

W zbiorniku z LPG panuje ciśnienie 𝑝, w którym ta mieszanina jest cieczą. W zależności

od pory roku stosuje się dwa rodzaje LPG: zimowy i letni. Skład przykładowych ciekłych

mieszanin LPG (w przeliczeniu na stosunek molowy) i odpowiadające im gęstości

zestawiono w tabeli.

 

Rodzaj mieszaniny

zimowy LPG

letni LPG

𝑛propanu ∶ 𝑛butanu

70 : 30

30 : 70

Gęstość, g ∙cm−3

(T = 273 K)

0,54

0,56

Na podstawie: https://www.e-petrol.pl

Standardowe entalpie spalania propanu i butanu podano poniżej.

• ∆𝐻propan (g)o = – 2219 kJ · mol−1

• ∆𝐻butan (g)o = – 2878 kJ · mol−1

Uzupełnij zdania. Zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Ilość energii wydzielana podczas całkowitego spalania 1,0 dm3 zimowego LPG

jest (mniejsza niż / taka sama jak / większa niż) ilość energii wydzielana podczas

całkowitego spalania tej samej objętości letniego LPG.

Ilość CO2 emitowanego do atmosfery podczas spalania 1,0 dm3 LPG jest większa

w przypadku (letniego / zimowego) LPG.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównuj równe objętości ciekłego LPG, więc uwzględnij różne gęstości i średnie masy molowe.

Podpowiedź 2

Dla zimowego użyj 540/48,2 mol; na mol mieszaniny przypada 2416,7 kJ i 3,3 mol CO2.

Podpowiedź 3

Energia zimowego jest mniejsza. Większą emisję CO2 na 1 dm3 daje w danych warunkach letni LPG.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 17.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.Odpowiedź CKE 17.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.Odpowiedź CKE 17.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Ilość CO2 emitowanego do atmosfery podczas spalania 1,0 dm3 LPG jest większa

Odpowiedź CKE 17.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dla 1 dm3 zimowego LPG masa wynosi 540 g, średnia masa molowa 48,2 g·mol−1, a energia spalania mola mieszaniny 2416,7 kJ. Daje to około 27 075 kJ, mniej niż około 27 899 kJ dla letniego. Na mol mieszaniny zimowej powstaje 3,3 mol CO2, a letniej 3,7.

Po uwzględnieniu mas i moli cieczy otrzymujemy odpowiednio około 36,97 oraz 38,51 mol CO2. Wybieramy „mniejsza niż” i „letniego”. Sama większa zawartość butanu bez uwzględnienia gęstości nie jest pełnym rachunkiem dla jednakowych objętości cieczy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 17.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.Odpowiedź CKE 17.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.Odpowiedź CKE 17.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Ilość CO2 emitowanego do atmosfery podczas spalania 1,0 dm3 LPG jest większa

Odpowiedź CKE 17.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_17.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 18–19.

Informacja do zadań 18–19. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

najwyższej rzędowości. Odstępstwa od tej reguły obserwuje się w reakcjach addycji wody

przebiegających z udziałem wodorku boru (BH3) i nadtlenku wodoru (H2O2) w obecności jonów

wodorotlenkowych (OH−). Takie postępowanie pozwala uzyskać alkohol, który jest produktem

reakcji przebiegającej niezgodnie z regułą Markownikowa.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2018.

Uzupełnij poniższe schematy. Napisz w każdym z nich:

• wzór półstrukturalny (grupowy) alkenu – organicznego substratu przemiany

• niezbędne warunki prowadzenia procesu.

Zadanie 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.Zadanie 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Cofnij hydratację, odtwarzając C=C przy węglu z OH. Porównaj rzędowość powstających alkoholi.

Podpowiedź 2

Pierwszy schemat wymaga katalizy kwasowej, drugi hydroborowania i utleniania w środowisku zasadowym.

Podpowiedź 3

Narysuj 3-etylopent-2-en z H+ oraz 2-metylobut-1-en z etapami BH3, następnie H2O2/OH−.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch schematów.

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego schematu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Pierwszy alkohol ma OH przy węglu połączonym z trzema grupami etylowymi. Odtwarzając wiązanie podwójne do sąsiedniego węgla otrzymujemy 3-etylopent-2-en; hydratację prowadzimy w kwasie, zgodnie z regułą Markownikowa. Drugi produkt to 2-metylobutan-1-ol, z OH przy końcowym węglu.

Odpowiada mu 2-metylobut-1-en, ale konieczna jest metoda przeciwna regule Markownikowa: najpierw BH3, potem H2O2 w środowisku OH−. Uzupełnij zarówno wzory alkenów, jak i warunki obu schematów. Woda bez wskazania właściwej metody nie rozstrzyga regioselektywności.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_18

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 18–19.

Informacja do zadań 18–19. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

najwyższej rzędowości. Odstępstwa od tej reguły obserwuje się w reakcjach addycji wody

przebiegających z udziałem wodorku boru (BH3) i nadtlenku wodoru (H2O2) w obecności jonów

wodorotlenkowych (OH−). Takie postępowanie pozwala uzyskać alkohol, który jest produktem

reakcji przebiegającej niezgodnie z regułą Markownikowa.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2018.

Kamfen jest składnikiem wielu olejków eterycznych.

Uzupełnij wzory produktów przemian opisanych poniższymi schematami:

• addycji HBr przebiegającej zgodnie z regułą Markownikowa

• addycji H2O przebiegającej niezgodnie z regułą Markownikowa.

Dwa schematy addycji do kamfenu, z pustymi polami na podstawniki w obu produktach.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zaznacz dwa atomy C dawnego wiązania podwójnego: pierścieniowy i końcowy.

Podpowiedź 2

Dla HBr zastosuj Markownikowa, dla wody przeciwny kierunek: Br do bardziej, OH do mniej podstawionego C.

Podpowiedź 3

W pierwszym produkcie końcowy fragment to CH3, z Br przy pierścieniu; w drugim CH2OH, z H przy pierścieniu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Kamfen. Addycja HBr: Br przy węglu pierścienia i H przy końcowym CH₂. Addycja wody: H przy węglu pierścienia i OH przy końcowym CH₂.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch wzorów produktów.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W podanym modelu addycji HBr proton trafia do końcowego węgla grupy metylenowej, a Br do bardziej podstawionego węgla należącego do układu pierścieniowego. Dawna grupa końcowa staje się metylową.

Przy hydratacji przeciwnej regule Markownikowa OH trafia natomiast do końcowego węgla, który staje się grupą hydroksymetylową, a H do węgla pierścienia. Uzupełnij tylko miejsca wskazane w grafice, zachowując połączenia mostkowego szkieletu. Nie zamieniaj położeń Br i OH: oba schematy celowo ilustrują przeciwne kierunki addycji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Kamfen. Addycja HBr: Br przy węglu pierścienia i H przy końcowym CH₂. Addycja wody: H przy węglu pierścienia i OH przy końcowym CH₂.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_19

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20–22.

Informacja do zadań 20–22. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.Informacja do zadań 20–22. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

Ten związek reaguje z bromem zarówno pod wpływem światła, jak i w obecności żelaza.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2018.

Uzupełnij tabelę. Napisz nazwę typu reakcji p-ksylenu z bromem pod wpływem światła i w obecności żelaza (addycja, eliminacja albo substytucja) oraz nazwę mechanizmu

(elektrofilowy, nukleofilowy albo rodnikowy), według którego przebiega każda z tych reakcji.

 

Reakcja p-ksylenu z bromem

pod wpływem światła

w obecności Fe

Typ reakcji

 

Mechanizm reakcji

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź rolę światła i żelaza w bromowaniu pochodnej benzenu.

Podpowiedź 2

Światło inicjuje rodniki w łańcuchu, a Fe sprzyja elektrofilowemu podstawieniu w pierścieniu.

Podpowiedź 3

W obu kolumnach wpisz substytucję; mechanizmy to odpowiednio rodnikowy i elektrofilowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Reakcja p-ksylenu z bromem

pod wpływem światła

w obecności Fe

Typ reakcji

substytucja

Mechanizm reakcji

rodnikowy

elektrofilowy

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie trzech pól tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Pod wpływem światła bromowanie p-ksylenu zachodzi w łańcuchu bocznym przez mechanizm rodnikowy. W obecności Fe powstaje katalizator typu kwasu Lewisa i zachodzi elektrofilowe podstawienie w pierścieniu.

W obu przypadkach atom H zostaje zastąpiony przez Br, zatem typem reakcji jest substytucja. Do tabeli wpisz dla światła „substytucja, rodnikowy”, a dla Fe „substytucja, elektrofilowy”. Warunki zmieniają miejsce i mechanizm bromowania; nie oznaczają addycji bromu do aromatycznego pierścienia.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Reakcja p-ksylenu z bromem

pod wpływem światła

w obecności Fe

Typ reakcji

substytucja

Mechanizm reakcji

rodnikowy

elektrofilowy

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_20

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20–22.

Informacja do zadań 20–22. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.Informacja do zadań 20–22. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

Ten związek reaguje z bromem zarówno pod wpływem światła, jak i w obecności żelaza.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2018.

Napisz równanie reakcji monobromowania p-ksylenu pod wpływem światła. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dwie grupy metylowe p-ksylenu są równocenne. Światło kieruje reakcję do łańcucha bocznego.

Podpowiedź 2

Jedna CH3 przechodzi w CH2Br. Drugi atom Br z Br2 tworzy HBr.

Podpowiedź 3

Narysuj p-ksylen + Br2 → pochodna z CH3 i CH2Br w położeniu para + HBr, ze światłem nad strzałką.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Światło inicjuje bromowanie rodnikowe jednej z równocennych grup metylowych p-ksylenu. Jeden H zostaje zastąpiony przez Br, więc produkt ma jedną grupę bromometylową i drugą niezmienioną metylową w położeniu para.

Równanie obejmuje jedną cząsteczkę Br2 oraz HBr jako drugi produkt. Zaznacz światło nad strzałką i zachowaj aromatyczny pierścień. Monobromowanie oznacza wprowadzenie jednego atomu Br do cząsteczki organicznej, nie zużycie pojedynczego atomu bromu jako samodzielnego substratu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20–22.

Informacja do zadań 20–22. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.Informacja do zadań 20–22. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

Ten związek reaguje z bromem zarówno pod wpływem światła, jak i w obecności żelaza.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2018.

W wyniku katalitycznego utlenienia p-ksylenu otrzymuje się kwas tereftalowy, czyli kwas

benzeno-1,4-dikarboksylowy.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) lub uproszczony opisanego kwasu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Obie grupy CH3 przekształcają się w COOH. Ich położenie na pierścieniu się nie zmienia.

Podpowiedź 2

Oznaczenie p odpowiada pozycjom 1 i 4, czyli naprzeciw siebie.

Podpowiedź 3

Narysuj benzen z dwiema bezpośrednio przyłączonymi COOH w położeniu 1,4.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie wzoru półstrukturalnego kwasu tereftalowego.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Katalityczne utlenianie obu grup metylowych p-ksylenu prowadzi do dwóch grup COOH połączonych bezpośrednio z pierścieniem. Ich wzajemne położenie para pozostaje zachowane. Produktem jest kwas benzeno-1,4-dikarboksylowy, czyli tereftalowy.

Narysuj pierścień z COOH przy pozycjach 1 i 4. Nie zostawiaj grup CH2 między pierścieniem a karboksylami i nie zmieniaj układu na 1,2 lub 1,3. Nazwa w poleceniu dokładnie określa budowę oczekiwanego wzoru.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.1 · maj 2025

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 23.

Próba Lucasa pozwala na identyfikację alkoholi różniących się rzędowością. Polega na

reakcji alkoholu ze stężonym kwasem solnym w obecności ZnCl2. Przebieg reakcji, która

zachodzi podczas tej próby, można opisać poniższym równaniem.

ROH + HCl → RCl + H2O

Dodatnim wynikiem opisanej próby jest zmętnienie lub rozwarstwienie się cieczy. Alkohole

pierwszorzędowe nie ulegają tej reakcji, drugorzędowe reagują po podgrzaniu, natomiast

trzeciorzędowe reagują natychmiast.

R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2018.

W probówce przeprowadzono próbę Lucasa z alkoholem A o wzorze sumarycznym C5H12O.

O tym związku wiadomo, że jego cząsteczki nie są chiralne. Początkowo nie

zaobserwowano objawów reakcji, natomiast po ogrzaniu pojawiło się zmętnienie.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) oraz nazwę systematyczną alkoholu A.

Nazwa systematyczna: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z wyniku próby Lucasa ustal rzędowość, a z braku chiralności ogranicz wybór izomeru.

Podpowiedź 2

Szukasz alkoholu II-rzędowego, w którym węgiel z OH ma dwa jednakowe podstawniki alkilowe.

Podpowiedź 3

Podaj pentan-3-ol i narysuj OH przy środkowym węglu łańcucha pięciowęglowego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 23.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

Nazwa systematyczna: pentan-3-ol

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wzoru półstrukturalnego i nazwy systematycznej alkoholu A.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Brak objawu na zimno i zmętnienie po ogrzaniu oznaczają w warunkach opisanej próby alkohol drugorzędowy. Z nierozgałęzionych izomerów C5H12O pentan-2-ol jest chiralny, natomiast pentan-3-ol ma przy węglu z OH dwie jednakowe grupy etylowe i jest achiralny.

To on spełnia wszystkie warunki. Napisz nazwę pentan-3-ol i narysuj pięciowęglowy łańcuch z OH przy trzecim węglu. Sama zgodność wzoru sumarycznego nie wystarczy: trzeba jednocześnie uwzględnić rzędowość i symetrię podstawników.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 23.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

Nazwa systematyczna: pentan-3-ol

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_05_glowny_23.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania