Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 101–120 z 1481

Zadanie 12 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony3 pktOczekuje na przegląd podstawy

Uczniowie wykonali doświadczenie, w którym porównywali barwy różnych wskaźników pH w wodnych roztworach HCl, NaCl i NaOH. Wszystkie roztwory miały jednakową wartość stężenia, równą 0,1 mol · dm−3. W doświadczeniu użyto:

  • wskaźnika A – fenoloftaleiny – dodanego do jednej probówki
  • wskaźnika B – czerwieni Kongo – dodanego do dwóch probówek
  • wskaźnika C – błękitu bromotymolowego – dodanego do trzech probówek.

Każdy roztwór badano z zastosowaniem dwóch wybranych wskaźników.

Wyniki doświadczenia pokazano na zdjęciach zamieszczonych w tabeli.

Uzupełnij tabelę. Wpisz:

  • nad zdjęciem każdej probówki literę A, B albo C, odpowiadającą wskaźnikowi, który wprowadzono do tej probówki
  • w dolnym wierszu tabeli wzór każdej z substancji, której roztwory z dodanymi wskaźnikami pokazano na zdjęciach.
      
Probówka 1 w tabeli wyników doświadczenia.Probówka 2 w tabeli wyników doświadczenia.Probówka 3 w tabeli wyników doświadczenia.Probówka 4 w tabeli wyników doświadczenia.Probówka 5 w tabeli wyników doświadczenia.Probówka 6 w tabeli wyników doświadczenia.
   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpocznij od rozpoznania fenoloftaleiny w zasadowym roztworze.

Podpowiedź 2

Wykorzystaj trzy barwy błękitu bromotymolowego.

Podpowiedź 3

Dopasuj pary zdjęć do odczynów i sprawdź podane liczby użyć każdego wskaźnika.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

CBCABC
Probówka 1 w tabeli wyników doświadczenia.Probówka 2 w tabeli wyników doświadczenia.Probówka 3 w tabeli wyników doświadczenia.Probówka 4 w tabeli wyników doświadczenia.Probówka 5 w tabeli wyników doświadczenia.Probówka 6 w tabeli wyników doświadczenia.
NaClNaOHHCl

Zasady oceniania

  • 3 pkt – poprawne uzupełnienie 9 pól tabeli dotyczących trzech roztworów.
  • 2 pkt – poprawne uzupełnienie 6 pól tabeli dotyczących dwóch dowolnych roztworów.
  • 1 pkt – poprawne uzupełnienie 3 pól tabeli dotyczących jednego dowolnego roztworu.
  • 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Najłatwiej zacząć od probówki o charakterystycznym malinowym zabarwieniu fenoloftaleiny: wskazuje środowisko zasadowe. Błękit bromotymolowy ma barwę żółtą w kwaśnym, zieloną w obojętnym i niebieską w zasadowym roztworze. Czerwień Kongo w silnie kwaśnym środowisku zmienia barwę na niebieskofioletową, a przy obojętnym i zasadowym odczynie jest czerwona.

Zestawienie obu wskaźników dla każdej substancji pozwala przypisać roztwory: NaCl, NaOH i HCl, w kolejności kolumn tabeli. Oznaczenia wskaźników kolejno wynoszą C, B, C, A, B, C. Nie wnioskuj z jednej barwy w oderwaniu od drugiego wskaźnika i liczby jego zastosowań.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

CBCABC
Probówka 1 w tabeli wyników doświadczenia.Probówka 2 w tabeli wyników doświadczenia.Probówka 3 w tabeli wyników doświadczenia.Probówka 4 w tabeli wyników doświadczenia.Probówka 5 w tabeli wyników doświadczenia.Probówka 6 w tabeli wyników doświadczenia.
NaClNaOHHCl
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_12

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 13 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Jon CO32− reaguje z cząsteczką wody zgodnie z równaniem:

CO32− + H2O ⇌ HCO3− + OH−

Równowagę tej reakcji opisuje stała dysocjacji zasadowej Kb wyrażona równaniem:

Kb = ([HCO3−] · [OH−]) / [CO32−]

Iloczyn stałej dysocjacji kwasowej jonu HCO3− i stałej dysocjacji zasadowej sprzężonej z nim zasady CO32− jest równy iloczynowi jonowemu wody:

Ka · Kb = Kw

W temperaturze 25 °C iloczyn jonowy wody wynosi Kw = 1,00 · 10−14.

Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna, Warszawa 2022; Z. Galus (red.), Ćwiczenia rachunkowe z chemii analitycznej, Warszawa 2013.

Oblicz pH – w temperaturze 25 °C – roztworu K2CO3 o stężeniu molowym równym 0,10 mol · dm−3. W obliczeniach pomiń drugi etap dysocjacji zasadowej.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wskaż kwas sprzężony z jonem węglanowym.

Podpowiedź 2

Oblicz Kb z iloczynu jonowego wody i odpowiedniej wartości Ka.

Podpowiedź 3

Zapisz równanie dla x = [OH⁻], oblicz pOH i dopiero potem pH.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przykładowe rozwiązania CKE: należy użyć stałej drugiego etapu dysocjacji kwasowej Ka2 = 4,68 · 10−11.

Kb2 = Kw/Ka2 ≈ 2,14 · 10−4

Sposób bez uproszczenia:

Kb2 = x2/(0,1 − x); [OH−] = x ≈ 4,52 · 10−3 mol · dm−3
pOH ≈ 2,34; pH ≈ 11,66 ≈ 11,7

Sposób z uproszczeniem:

x = √(Kb2 · 0,1) ≈ 4,63 · 10−3 mol · dm−3
pOH ≈ 2,33; pH ≈ 11,67 ≈ 11,7

CKE podaje również równoważne metody ze stopniem dysocjacji albo bezpośrednim obliczeniem pOH z pKb2.

Zasady oceniania

  • 2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz napisanie wartości pH.
  • 1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego ALBO zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz napisanie wartości stężenia jonów OH−.
  • 0 pkt – zastosowanie błędnej metody albo brak rozwiązania.

Uwaga 1.: Sprawdzenie stosowalności wzoru uproszczonego nie jest wymagane.

Uwaga 2.: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń. Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Węglan jest zasadą Brønsteda: przyjmuje proton od wody, wytwarzając jony wodorotlenkowe. Jego sprzężonym kwasem jest jon wodorowęglanowy, dlatego używamy drugiej stałej dysocjacji kwasu węglowego, nie pierwszej. Z zależności Kb = Kw/Ka₂ otrzymujemy około 2,14·10⁻⁴.

Jeśli x oznacza stężenie OH⁻, to Kb = x²/(0,10−x). Rozwiązanie daje x około 4,52·10⁻³ mol·dm⁻³, pOH około 2,34 i pH około 11,66, czyli 11,7. Przybliżenie mianownika do 0,10 prowadzi do podobnego zaokrąglonego wyniku. Zasadowość soli wynika z hydrolizy anionu, a nie z obecności potasu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przykładowe rozwiązania CKE: należy użyć stałej drugiego etapu dysocjacji kwasowej Ka2 = 4,68 · 10−11.

Kb2 = Kw/Ka2 ≈ 2,14 · 10−4

Sposób bez uproszczenia:

Kb2 = x2/(0,1 − x); [OH−] = x ≈ 4,52 · 10−3 mol · dm−3
pOH ≈ 2,34; pH ≈ 11,66 ≈ 11,7

Sposób z uproszczeniem:

x = √(Kb2 · 0,1) ≈ 4,63 · 10−3 mol · dm−3
pOH ≈ 2,33; pH ≈ 11,67 ≈ 11,7

CKE podaje również równoważne metody ze stopniem dysocjacji albo bezpośrednim obliczeniem pOH z pKb2.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_13

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 14 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Poniżej przedstawiono w przypadkowej kolejności wzory trzech związków: dwa z nich występują w produktach rafinacji ropy naftowej, a jeden jest stosowany jako dodatek do paliwa, bo zapobiega zbyt gwałtownemu spalaniu w komorze silnika (antydetonator).

Wzory trzech związków organicznych oznaczone 1, 2 i 3.

Uzupełnij tabelę. Wpisz numery, którymi oznaczono opisane związki.

Produkt reforminguAntydetonator
  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odszukaj pierścień aromatyczny i osobno strukturę z wiązaniem C–O–C.

Podpowiedź 2

Toluen zawiera pierścień benzenowy z grupą metylową. W MTBE tlen łączy grupę metylową i tert-butylową.

Podpowiedź 3

Rozpoznaj toluen jako produkt reformingu, a MTBE jako dodatek przeciwstukowy. Wpisz odpowiednie numery.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Produkt reforminguAntydetonator
31

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Reforming może przekształcać węglowodory o prostym łańcuchu w aromatyczne. Wzór 3 przedstawia toluen: pierścień benzenowy z grupą metylową. Wzór 2 to n-heksan o prostym łańcuchu.

W związku 1 tlen łączy grupę metylową z grupą tert-butylową. To eter metylowo-tert-butylowy (MTBE), dodatek przeciwstukowy. Zatem produkt reformingu ma numer 3, a antydetonator numer 1.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Produkt reforminguAntydetonator
31
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_14

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15.1 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 15.

Źródłem informacji o budowie związku jest m.in. indeks niedoboru wodoru, czyli liczba równa sumarycznej liczbie pierścieni i liczbie wiązań π w strukturze związku organicznego. Wartość indeksu to także liczba cząsteczek wodoru, które należy dodać do cząsteczki danego związku organicznego, aby przekształcić ją w acykliczną cząsteczkę nasyconą.

Na podstawie: T.W.G. Solomons, C.B. Fryhle, S.A. Snyder, Chemia organiczna, Warszawa 2022.

Uzupełnij tabelę. Wpisz wartości indeksu niedoboru wodoru dla dwóch węglowodorów: cykloheksanu i heks-1-enu.

CykloheksanHeks-1-en
Indeks niedoboru wodoru  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj liczbę wodorów ze wzorcem nasyconego łańcucha.

Podpowiedź 2

Pamiętaj, że pierścień również powoduje niedobór wodoru.

Podpowiedź 3

Policz oddzielnie pierścień cykloheksanu i wiązanie podwójne heks-1-enu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

CykloheksanHeks-1-en
Indeks niedoboru wodoru11

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Indeks niedoboru wodoru porównuje wzór związku ze wzorem nasyconego, acyklicznego węglowodoru o tej samej liczbie atomów węgla. Każdy pierścień lub wiązanie podwójne zmniejsza liczbę atomów wodoru o dwa i zwiększa indeks o jeden. Cykloheksan ma jeden pierścień, a heks-1-en jedno wiązanie podwójne.

Oba mają więc indeks równy jeden, mimo różnego rodzaju budowy. Można to sprawdzić wzorem: dla sześciu węgli wzorzec nasycony ma czternaście wodorów, a oba związki po dwanaście. Indeks nie jest liczbą wiązań podwójnych — uwzględnia również pierścienie, a wiązanie potrójne liczy się podwójnie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

CykloheksanHeks-1-en
Indeks niedoboru wodoru11
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_15.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15.2 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 15.

Źródłem informacji o budowie związku jest m.in. indeks niedoboru wodoru, czyli liczba równa sumarycznej liczbie pierścieni i liczbie wiązań π w strukturze związku organicznego. Wartość indeksu to także liczba cząsteczek wodoru, które należy dodać do cząsteczki danego związku organicznego, aby przekształcić ją w acykliczną cząsteczkę nasyconą.

Na podstawie: T.W.G. Solomons, C.B. Fryhle, S.A. Snyder, Chemia organiczna, Warszawa 2022.

Dwa węglowodory – A i B – mają po 6 atomów węgla w cząsteczkach i taki sam wzór sumaryczny oraz jednakowy indeks niedoboru wodoru równy 2. W obecności katalizatora platynowego te związki reagują z wodorem i tworzą związki nasycone. Do reakcji jednego mola węglowodoru B potrzeba dwa razy więcej wodoru niż do reakcji jednego mola węglowodoru A. Ponadto wiadomo, że:

  • w cząsteczkach węglowodoru A nie występują trzeciorzędowe atomy węgla
  • łańcuch węglowodoru B jest nierozgałęziony i zawiera cztery atomy węgla o hybrydyzacji orbitali walencyjnych sp2. W wyniku polimeryzacji węglowodoru B można otrzymać związek o wzorze:
Wzór fragmentu łańcucha polimeru otrzymywanego z węglowodoru B.

Napisz równanie reakcji węglowodoru A z wodorem oraz wzór węglowodoru B. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone związków organicznych.

Równanie reakcji: ……………………………

Wzór węglowodoru B: ……………………………

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj zużycie wodoru przez jeden mol A i B.

Podpowiedź 2

Oddziel wkład pierścienia i wiązań podwójnych do indeksu.

Podpowiedź 3

Odtwórz układ wiązań w B z polimeru; dla A sprawdź cykloheksen.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie uwodornienia węglowodoru A i wzór węglowodoru B według CKE.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie równania reakcji węglowodoru A z wodorem oraz poprawne napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) węglowodoru B.

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji węglowodoru A z wodorem oraz niepoprawne napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) węglowodoru B ALBO niepoprawne napisanie równania reakcji węglowodoru A z wodorem oraz poprawne napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) węglowodoru B.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Uwaga: Jeżeli zdający zapisze poprawne równanie reakcji z zastosowaniem innego wzoru półstrukturalnego związku spełniającego warunek zadania, należy przyznać 1 punkt.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Indeks dwa nie przesądza, czy związek ma dwa wiązania podwójne, czy pierścień i jedno wiązanie podwójne. B zużywa dwa mole wodoru, a A jeden, więc B zawiera dwa uwodorniane wiązania podwójne, natomiast A ma jedno i pierścień. Brak trzeciorzędowych atomów węgla wskazuje dla A cykloheksen, który uwodornia się do cykloheksanu.

W B cztery atomy węgla mają hybrydyzację sp², a informacja o budowie polimeru ustala ich położenie: B to heksa-2,4-dien. Każde wiązanie podwójne zużywa jeden mol wodoru przy pełnym uwodornieniu. Należy sprawdzić wszystkie warunki łącznie, szczególnie wzór jednostki polimeru.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie uwodornienia węglowodoru A i wzór węglowodoru B według CKE.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_15.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.1 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 16.

Niektóre aldehydy w obecności mocnych zasad ulegają reakcji dysproporcjonowania, prowadzącej do powstania alkoholu i soli kwasu karboksylowego. Dotyczy to związków, których cząsteczki nie zawierają atomów wodoru związanych z atomem węgla połączonym z grupą aldehydową – np. 2,2-dimetylopropanalu. Opisana reakcja z udziałem tego aldehydu przebiega zgodnie z równaniem:

Równanie dysproporcjonowania 2,2-dimetylopropanalu w reakcji z KOH.

Jeżeli do reakcji użyje się mieszaniny dwóch aldehydów, na ogół powstaną cztery produkty: dwa alkohole i sole dwóch kwasów. Wyjątek stanowią reakcje, w których jednym z substratów jest metanal. Ma on na tyle silne właściwości redukujące, że w warunkach reakcji utlenia się do kwasu (powstaje HCOOK), a drugi aldehyd wchodzący w skład mieszaniny substratów redukuje się do alkoholu.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2012.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) jednego z izomerycznych dimetylobutanali, który nie ulega opisanej reakcji z KOH.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj warunek reakcji z informacji wspólnej.

Podpowiedź 2

Zlokalizuj węgiel bezpośrednio sąsiadujący z grupą aldehydową.

Podpowiedź 3

Wybierz izomer, w którym ten węgiel ma przynajmniej jeden atom wodoru.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przykładowe poprawne wzory izomerów dimetylobutanalu według CKE.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wzoru izomeru dimetylobutanalu spełniającego warunek zadania.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Opisana reakcja Cannizzaro wymaga braku atomu wodoru przy węglu sąsiadującym z grupą aldehydową, czyli przy węglu alfa. Pytanie dotyczy izomeru, który nie spełnia tego warunku i dlatego nie ulega opisanej przemianie. Trzeba więc wybrać dimetylobutanal zawierający co najmniej jeden wodór przy węglu alfa.

Warunek spełniają 3,3-dimetylobutanal oraz 2,3-dimetylobutanal; wystarczy jeden poprawny wzór. Przeciwieństwem jest 2,2-dimetylobutanal, którego węgiel alfa ma cztery wiązania z atomami węgla i nie ma wodoru. Nie sprawdzamy wodoru aldehydowego: to inny atom węgla. Numerację łańcucha zaczynamy od grupy aldehydowej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przykładowe poprawne wzory izomerów dimetylobutanalu według CKE.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_16.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.2 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 16.

Niektóre aldehydy w obecności mocnych zasad ulegają reakcji dysproporcjonowania, prowadzącej do powstania alkoholu i soli kwasu karboksylowego. Dotyczy to związków, których cząsteczki nie zawierają atomów wodoru związanych z atomem węgla połączonym z grupą aldehydową – np. 2,2-dimetylopropanalu. Opisana reakcja z udziałem tego aldehydu przebiega zgodnie z równaniem:

Równanie dysproporcjonowania 2,2-dimetylopropanalu w reakcji z KOH.

Jeżeli do reakcji użyje się mieszaniny dwóch aldehydów, na ogół powstaną cztery produkty: dwa alkohole i sole dwóch kwasów. Wyjątek stanowią reakcje, w których jednym z substratów jest metanal. Ma on na tyle silne właściwości redukujące, że w warunkach reakcji utlenia się do kwasu (powstaje HCOOK), a drugi aldehyd wchodzący w skład mieszaniny substratów redukuje się do alkoholu.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2012.

Zmieszano alkoholowe roztwory aldehydu benzoesowego (benzenokarboaldehydu) oraz aldehydu mrówkowego (metanalu) i otrzymano ciekłą mieszaninę, w której alkohol był tylko rozpuszczalnikiem. Następnie dodano wodorotlenek potasu.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie zachodzącej reakcji.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, który z aldehydów jest silniejszym reduktorem według informacji.

Podpowiedź 2

Przypisz jednemu aldehydowi utlenianie, a drugiemu redukcję.

Podpowiedź 3

Uwzględnij zasadowe środowisko i sprawdź ładunek równania jonowego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Jonowo skrócone równanie reakcji aldehydu benzoesowego z metanalem i jonami wodorotlenkowymi.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W mieszaninie metanalu i aldehydu benzoesowego metanal jest silniejszym reduktorem. Sam utlenia się do anionu mrówczanowego, a aldehyd benzoesowy redukuje się do alkoholu benzylowego. Środowisko jest zasadowe, więc produktem utleniania nie jest niezdysocjowany kwas mrówkowy.

W zapisie jonowym należy uwzględnić jon wodorotlenkowy, natomiast pominąć kation potasu i rozpuszczalnik. Każdy aldehyd występuje ze współczynnikiem jeden; ładunek ujemny po lewej odpowiada ładunkowi anionu produktu po prawej. Nazwy produktów pozwalają przewidzieć kierunek przemiany, ale w odpowiedzi potrzebne jest właściwe równanie, którego wzory przedstawiono w zapisie graficznym.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Jonowo skrócone równanie reakcji aldehydu benzoesowego z metanalem i jonami wodorotlenkowymi.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_16.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Ketony, których cząsteczki zawierają grupę metylową związaną z karbonylowym atomem węgla, ulegają tzw. reakcji haloformowej, czyli utlenieniu za pomocą jonów XO−, gdzie X może być chlorem, bromem lub jodem. Przebieg takiej reakcji z udziałem anionów chloranowych(I) przedstawiono na schemacie:

Schemat reakcji haloformowej ketonu i zakwaszenia anionu karboksylanowego.

W pierwszym etapie procesu powstaje odpowiedni anion kwasu karboksylowego

Ogólny wzór anionu kwasu karboksylowego.

oraz haloform CHCl3 (chloroform).

Na podstawie: T.W.G. Solomons, C.B. Fryhle, S.A. Snyder, Chemia organiczna, Warszawa 2022; R.T. Morisson, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2012.

W celu otrzymania kwasu 3-metylobut-2-enowego w temperaturze 60 °C przeprowadzono reakcję chloranu(I) potasu z odpowiednim ketonem. W tych warunkach podwójne wiązanie węgiel – węgiel w cząsteczce ketonu nie ulega reakcji.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) ketonu użytego w reakcji haloformowej.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zaznacz fragment ketonu odszczepiany jako haloform.

Podpowiedź 2

Zachowaj szkielet kwasu po stronie drugiego podstawnika.

Podpowiedź 3

Odtwórz keton metylowy, nie zmieniając położenia wiązania podwójnego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Poprawny wzór półstrukturalny ketonu według CKE.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wzoru półstrukturalnego (grupowego) ketonu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Reakcja haloformowa ketonu metylowego usuwa fragment metylowy sąsiadujący z grupą karbonylową jako haloform. Drugi fragment pozostaje połączony z karbonylowym atomem węgla i tworzy anion kwasu karboksylowego. Aby otrzymać kwas 3-metylobut-2-enowy, odtwarzamy keton, zastępując grupę hydroksylową jego grupy karboksylowej grupą metylową, bez zmiany reszty szkieletu.

Otrzymany związek to 4-metylopent-3-en-2-on. Wiązanie podwójne węglowe pozostaje nienaruszone zgodnie z warunkami zadania. Nie dodajemy grupy metylowej w dowolnym miejscu łańcucha: musi ona przylegać bezpośrednio do grupy karbonylowej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Poprawny wzór półstrukturalny ketonu według CKE.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_17

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18.1 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 18.

W pewnych warunkach sole sodu i potasu kwasów karboksylowych ulegają w roztworach wodnych reakcji, która zachodzi zgodnie z poniższym równaniem.

Równanie otrzymywania symetrycznego alkanu z soli potasowej kwasu karboksylowego.

Tę przemianę stosuje się do otrzymywania symetrycznych alkanów prostych i rozgałęzionych. Jednak gdy rozgałęzienie znajduje się przy atomie węgla związanym z grupą karboksylową, reakcja przebiega z małą wydajnością lub nie zachodzi.

Na podstawie: K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2020.

Przeprowadzono opisaną reakcję i w jej wyniku otrzymano alkan o czterech atomach węgla w cząsteczce.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) kwasu karboksylowego, którego soli użyto do reakcji.

Wzór półstrukturalny (grupowy) kwasu karboksylowego: ……………………………

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wykorzystaj symetrię powstającego alkanu.

Podpowiedź 2

Podziel czterowęglowy produkt na dwa jednakowe fragmenty.

Podpowiedź 3

Do jednego fragmentu dodaj węgiel grupy karboksylowej i rozpoznaj kwas.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Poprawny wzór półstrukturalny kwasu karboksylowego według CKE.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wzoru półstrukturalnego kwasu karboksylowego.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W opisanej przemianie dwa jednakowe fragmenty węglowodorowe soli łączą się, a węgle grup karboksylowych zostają usunięte. Czterowęglowy alkan musi zatem powstać z dwóch fragmentów dwuwęglowych. Każdy taki fragment pochodzi z kwasu mającego dodatkowo jeden węgiel karboksylowy, czyli z kwasu propanowego.

Połączenie dwóch grup etylowych daje butan. Liczenie wszystkich czterech węgli produktu w jednej cząsteczce kwasu prowadziłoby do błędnego kwasu pentanowego. Najpierw dzielimy symetryczny produkt na połowy, a dopiero potem odtwarzamy brakującą grupę funkcyjną. W odpowiedzi należy przedstawić wzór kwasu, nie jego soli ani samej grupy etylowej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Poprawny wzór półstrukturalny kwasu karboksylowego według CKE.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_18.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18.2 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 18.

W pewnych warunkach sole sodu i potasu kwasów karboksylowych ulegają w roztworach wodnych reakcji, która zachodzi zgodnie z poniższym równaniem.

Równanie otrzymywania symetrycznego alkanu z soli potasowej kwasu karboksylowego.

Tę przemianę stosuje się do otrzymywania symetrycznych alkanów prostych i rozgałęzionych. Jednak gdy rozgałęzienie znajduje się przy atomie węgla związanym z grupą karboksylową, reakcja przebiega z małą wydajnością lub nie zachodzi.

Na podstawie: K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2020.

Poniżej przedstawiono wzory półstrukturalne (grupowe) oraz szkieletowe wybranych izomerycznych alkanów o wzorze sumarycznym C8H18.

Cztery izomery alkanów oznaczone I, II, III i IV we wzorach grupowych i szkieletowych.

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.

W reakcji opisanej w informacji wstępnej można z największą wydajnością otrzymać związek

A. I.

B. II.

C. III.

D. IV.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Poszukaj symetrycznego podziału alkanu na dwa fragmenty.

Podpowiedź 2

Sprawdź, czy węgiel przy odtwarzanej grupie karboksylowej jest rozgałęziony.

Podpowiedź 3

Odrzuć warianty naruszające choć jeden z warunków wydajnego przebiegu reakcji.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

C

Zasady oceniania

1 pkt – odpowiedź poprawna.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Sprzęganie łączy dwa jednakowe fragmenty węglowodorowe pozostałe po usunięciu grup karboksylanowych. Przetnij w myślach wiązanie C3–C4 w związku III, czyli 2,5-dimetyloheksanie. Po obu stronach uzyskasz taki sam fragment –CH₂–CH(CH₃)₂.

Przyłączenie COOK do każdego z rozciętych końców odtwarza 3-metylobutanian potasu. Węgiel α jest grupą CH₂, więc rozgałęzienie leży dalej od grupy karboksylanowej i spełniony jest warunek podany w zadaniu. Wybierz C.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

C

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_18.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19.1 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 19.–20.

Reakcja Hecka jest stosowana do łączenia cząsteczek dwóch różnych związków organicznych z utworzeniem nowego wiązania węgiel – węgiel. Jednym z substratów tej reakcji jest halogenopochodna węglowodoru aromatycznego (halogenek arylu), a drugim – związek nienasycony z podwójnym wiązaniem przy skrajnym atomie węgla. W odpowiednich warunkach reakcja przebiega zgodnie z równaniem:

Ogólny schemat reakcji Hecka z oznaczeniem halogenu X jako Br lub I.

W jednym z etapów produkcji leku przeciwzapalnego – naproksenu – stosuje się reakcję Hecka. W jej wyniku powstaje związek Q, którego wzór przedstawiono poniżej.

Wzór związku Q; atomy węgla oznaczone literami a i b.

Na podstawie: B. Cornils, W.A. Herrmann, Applied Homogeneous Catalysis with Organometallic Compounds, Weinheim 2002.

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.

W celu otrzymania związku Q w reakcji Hecka należy jako substratu użyć substancji o wzorze

Cztery proponowane substraty reakcji Hecka oznaczone A, B, C i D.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odszukaj w Q fragment Ar–CH=CH₂ i porównaj go z ogólnym produktem w schemacie.

Podpowiedź 2

Ustal R = H i odtwórz eten. W związku aromatycznym zaznacz węgiel, z którym połączona jest grupa winylowa.

Podpowiedź 3

Wybierz wzór, w którym Br jest związany bezpośrednio z tym węglem pierścienia, przy zachowanym położeniu grupy metoksylowej.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

B

Zasady oceniania

1 pkt – odpowiedź poprawna.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W Q grupa winylowa ma postać Ar–CH=CH₂. Porównując ją z ogólnym schematem reakcji, otrzymujemy R = H, a substratem alkenowym jest eten.

Po stronie halogenopochodnej zastąp grupę winylową przez Br na tym samym węglu metoksynaftalenu. Pasuje B. W A brom jest związany z węglem łańcucha bocznego, C nie ma halogenu, a D ma brom w innej pozycji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

B

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_19.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19.2 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 19.–20.

Reakcja Hecka jest stosowana do łączenia cząsteczek dwóch różnych związków organicznych z utworzeniem nowego wiązania węgiel – węgiel. Jednym z substratów tej reakcji jest halogenopochodna węglowodoru aromatycznego (halogenek arylu), a drugim – związek nienasycony z podwójnym wiązaniem przy skrajnym atomie węgla. W odpowiednich warunkach reakcja przebiega zgodnie z równaniem:

Ogólny schemat reakcji Hecka z oznaczeniem halogenu X jako Br lub I.

W jednym z etapów produkcji leku przeciwzapalnego – naproksenu – stosuje się reakcję Hecka. W jej wyniku powstaje związek Q, którego wzór przedstawiono poniżej.

Wzór związku Q; atomy węgla oznaczone literami a i b.

Na podstawie: B. Cornils, W.A. Herrmann, Applied Homogeneous Catalysis with Organometallic Compounds, Weinheim 2002.

Uzupełnij tabelę. Wpisz formalne stopnie utlenienia oraz typ hybrydyzacji (sp, sp2, sp3) orbitali walencyjnych atomów węgla oznaczonych we wzorze związku Q literami a i b.

Atom węglaStopień utlenieniaTyp hybrydyzacji
a  
b  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oceń oddzielnie wiązania każdego zaznaczonego atomu.

Podpowiedź 2

Wiązania węgiel–węgiel nie zmieniają stopnia utlenienia węgla.

Podpowiedź 3

Policz obszary wiązań sigma i rozpoznaj geometrię atomów przy wiązaniu podwójnym.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Atom węglaStopień utlenieniaTyp hybrydyzacji
a−I albo −1sp2
b0sp2

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli – napisanie stopnia utlenienia i typu hybrydyzacji wskazanego atomu węgla w dwóch związkach.

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli ALBO poprawne uzupełnienie jednej kolumny tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Uwaga redakcyjna. W opisie cząsteczki chodzi o dwa atomy w jednej cząsteczce.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Stopień utlenienia węgla wyznaczamy lokalnie, analizując jego wiązania. Wiązania z innymi atomami węgla nie wnoszą różnicy, wiązanie z wodorem obniża stopień utlenienia o jeden, a z bardziej elektroujemnym atomem go podwyższa. Trzeba uwzględnić również krotność wiązania.

Dla oznaczonych atomów wynik wynosi −I dla a oraz 0 dla b. Oba atomy należą do układu wiązania podwójnego i mają po trzy obszary wiązań sigma, dlatego wykazują hybrydyzację sp². Wiązanie podwójne jest jednym kierunkiem przestrzennym, nie dwoma osobnymi obszarami hybrydyzacji. Rozpoznanie hybrydyzacji i wyliczenie stopnia utlenienia wykonujemy niezależnie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Atom węglaStopień utlenieniaTyp hybrydyzacji
a−I albo −1sp2
b0sp2
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_19.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony3 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 19.–20.

Reakcja Hecka jest stosowana do łączenia cząsteczek dwóch różnych związków organicznych z utworzeniem nowego wiązania węgiel – węgiel. Jednym z substratów tej reakcji jest halogenopochodna węglowodoru aromatycznego (halogenek arylu), a drugim – związek nienasycony z podwójnym wiązaniem przy skrajnym atomie węgla. W odpowiednich warunkach reakcja przebiega zgodnie z równaniem:

Ogólny schemat reakcji Hecka z oznaczeniem halogenu X jako Br lub I.

W jednym z etapów produkcji leku przeciwzapalnego – naproksenu – stosuje się reakcję Hecka. W jej wyniku powstaje związek Q, którego wzór przedstawiono poniżej.

Wzór związku Q; atomy węgla oznaczone literami a i b.

Na podstawie: B. Cornils, W.A. Herrmann, Applied Homogeneous Catalysis with Organometallic Compounds, Weinheim 2002.

Do reakcji Hecka użyto 0,1570 g bromobenzenu i 0,1081 g kwasu propenowego. W wyniku przemiany opisanej poniższym równaniem otrzymano 0,1245 g kwasu cynamonowego.

C6H5Br + C3H4O2 → C9H8O2 + HBr

bromobenzen + kwas propenowy → kwas cynamonowy + bromowodór

Oblicz wydajność opisanej przemiany. Wynik podaj w procentach. Napisz nazwę lub wzór substancji użytej w nadmiarze.

Obliczenia:

Wydajność przemiany: …………………………… W nadmiarze użyto: ……………………………

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przelicz obie masy substratów na mole.

Podpowiedź 2

Porównaj ilości z wymaganym stosunkiem 1:1.

Podpowiedź 3

Od substratu ograniczającego przejdź do teoretycznej masy produktu, a następnie oblicz procent wydajności.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przykładowe rozwiązanie CKE:

n(C6H5Br) = 0,1570/157,0 = 0,001 mol
n(C3H4O2) = 0,1081/72,0 ≈ 0,0015 mol

W nadmiarze użyto kwasu propenowego (C3H4O2).

mteor.(kwasu cynamonowego) = 0,001 · 148 = 0,148 g
W = (0,1245/0,148) · 100% ≈ 84,1%

CKE podaje także wynik 84,0% przy obliczeniach z odpowiednio zaokrąglonymi liczbami moli.

Zasady oceniania

3 pkt – zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie obliczeń i podanie poprawnej wartości wydajności oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa). 2 pkt – zastosowanie poprawnej metody bez sprawdzenia na podstawie obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie obliczeń i podanie poprawnej wartości wydajności oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa) ALBO 2 pkt – zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, ale popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku albo wyników i obliczenie wydajności oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa) w odniesieniu do wykonanych obliczeń ALBO 2 pkt – zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie obliczeń i podanie poprawnej wartości masy kwasu cynamonowego lub poprawnych liczb moli kwasu cynamonowego oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa) ALBO 2 pkt – zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie obliczeń i podanie poprawnej wartości masy bromobenzenu, który przereagował oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa). 1 pkt – poprawne wykonanie obliczeń i wskazanie na podstawie obliczeń substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa). 0 pkt – zastosowanie błędnej metody albo brak rozwiązania.

Uwaga 1.: Jeżeli zdający poprawnie wykona konieczne obliczenia, a w miejscu przeznaczonym na wskazanie substancji użytej w nadmiarze nie dokona wskazania albo wpisze błędną nazwę kwasu lub błędny wzór kwasu, to za swoje rozwiązanie może otrzymać maksymalnie 2 punkty.

Uwaga 2.: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń. Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wydajność liczymy względem substratu ograniczającego, a nie automatycznie względem lżejszej próbki. Bromobenzenu użyto 0,1570/157,0 = 0,001 mola, a kwasu propenowego około 0,0015 mola. Równanie wymaga ich w stosunku 1:1, więc bromobenzen ogranicza ilość produktu, a kwas jest w nadmiarze.

Teoretycznie powstaje 0,001 mola kwasu cynamonowego o masie 0,148 g. Stosunek masy rzeczywistej 0,1245 g do teoretycznej daje około 84,1%. Masy obu substratów nie należy dodawać jako teoretycznej masy kwasu, ponieważ część atomów przechodzi do bromowodoru. Wskazanie nadmiaru musi wynikać z porównania moli i stechiometrii.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przykładowe rozwiązanie CKE:

n(C6H5Br) = 0,1570/157,0 = 0,001 mol
n(C3H4O2) = 0,1081/72,0 ≈ 0,0015 mol

W nadmiarze użyto kwasu propenowego (C3H4O2).

mteor.(kwasu cynamonowego) = 0,001 · 148 = 0,148 g
W = (0,1245/0,148) · 100% ≈ 84,1%

CKE podaje także wynik 84,0% przy obliczeniach z odpowiednio zaokrąglonymi liczbami moli.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_20

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21.–22.

Kwas cynamonowy i kwas kawowy są naturalnymi antyoksydantami występującymi w roślinach.

Wzory strukturalne kwasu cynamonowego i kwasu kawowego z podpisami.

Oceń prawdziwość zdań. Wybierz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

Cząsteczki kwasu cynamonowego i kwasu kawowego są chiralne.PF
Istnieje izomer geometryczny zarówno kwasu cynamonowego, jak i kwasu kawowego.PF
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy występuje element budowy uzasadniający chiralność.

Podpowiedź 2

Przy każdym węglu wiązania podwójnego porównaj jego dwa podstawniki.

Podpowiedź 3

Nie utożsamiaj istnienia izomerów E/Z z chiralnością cząsteczki.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

FP

Zasady oceniania

1 pkt – odpowiedź poprawna.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W płaskim modelu przedstawionych struktur płaszczyzna cząsteczki jest płaszczyzną symetrii. Odbicia można nałożyć na wyjściowe cząsteczki, więc zdanie o ich chiralności jest fałszywe.

Przy każdym atomie węgla rozpatrywanego wiązania C=C są dwa różne podstawniki, a obrót wokół wiązania jest ograniczony. Oba kwasy mogą więc wykazywać izomerię E/Z. Wynik to F, P.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

FP

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21.–22.

Kwas cynamonowy i kwas kawowy są naturalnymi antyoksydantami występującymi w roślinach.

Wzory strukturalne kwasu cynamonowego i kwasu kawowego z podpisami.

Spośród odczynników wymienionych niżej wybierz ten, który pozwala odróżnić kwas kawowy od kwasu cynamonowego, i zaznacz jego wzór. Uzasadnij wybór. Odwołaj się do konsekwencji różnicy w budowie cząsteczek obu kwasów.

FeCl3 (aq)   Br2 (aq)   KMnO4 (aq)

Uzasadnienie: ……………………………

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyszukaj grupę funkcyjną obecną tylko w jednym kwasie.

Podpowiedź 2

Zastanów się, czy pozostałe odczynniki nie reagują z oboma związkami.

Podpowiedź 3

Powiąż grupy fenolowe z charakterystyczną reakcją z jonami żelaza(III).

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

FeCl3 (aq)

W cząsteczce kwasu kawowego, w odróżnieniu od kwasu cynamonowego, występują grupy hydroksylowe związane z pierścieniem benzenowym, więc ten kwas tworzy z roztworem FeCl3 barwny związek kompleksowy.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawny wybór odczynnika i poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Uwaga: Odpowiedź, w której zdający odwołuje się tylko do budowy cząsteczki kwasu kawowego, jest niewystarczająca.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Oba kwasy zawierają wiązanie podwójne, więc zarówno woda bromowa, jak i nadmanganian mogą reagować z obydwoma. Takie odczynniki nie zapewniają jednoznacznego odróżnienia. Kwas kawowy ma dodatkowo grupy hydroksylowe związane bezpośrednio z pierścieniem aromatycznym, czyli grupy fenolowe.

Z jonami żelaza(III) tworzą one barwny kompleks, czego nie wykazuje w tych warunkach kwas cynamonowy. Wybieramy więc roztwór chlorku żelaza(III). Uzasadnienie musi połączyć różnicę budowy z różnicą obserwacji, zamiast ograniczać się do hasła „ma inną grupę”. Sama obecność grupy karboksylowej nie rozstrzyga, bo występuje w obu związkach.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

FeCl3 (aq)

W cząsteczce kwasu kawowego, w odróżnieniu od kwasu cynamonowego, występują grupy hydroksylowe związane z pierścieniem benzenowym, więc ten kwas tworzy z roztworem FeCl3 barwny związek kompleksowy.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.1 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony3 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 23.

Cząsteczka dwufunkcyjnego, nasyconego związku organicznego X zawiera cztery atomy węgla. Obie grupy funkcyjne tego związku mogą reagować z sodem, ale tylko jedna z nich reaguje z wodorotlenkiem sodu. W wyniku utleniania związku X za pomocą jonów dichromianowych(VI) w obecności jonów H+ otrzymuje się kwas bursztynowy o wzorze

Wzór półstrukturalny kwasu bursztynowego.

Na podstawie: M.B. Smith, March’s Advanced Organic Chemistry, Nowy Jork 2020.

Wśród izomerów związku X zawierających dwie grupy funkcyjne i prosty łańcuch węglowy istnieją takie dwa, których cząsteczki są chiralne. W cząsteczkach jednego z nich grupy funkcyjne nie są połączone z tym samym atomem węgla.

Uzupełnij tabelę. Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) związku X oraz opisanego izomeru związku X. Następnie napisz w formie cząsteczkowej równanie reakcji opisanego izomeru związku X z wodorotlenkiem sodu. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Wzór związku XWzór opisanego izomeru związku X
  

Równanie reakcji opisanego izomeru związku X z wodorotlenkiem sodu: ……………………………

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj grupy na podstawie ich reakcji z sodem i NaOH.

Podpowiedź 2

Odtwórz X z produktu utlenienia, zachowując cztery atomy węgla.

Podpowiedź 3

Znajdź chiralny izomer i zobojętnij wyłącznie jego grupę kwasową.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzory związku X i opisanego izomeru oraz równanie jego reakcji z NaOH według CKE.

Zasady oceniania

3 pkt – poprawne wykonanie trzech czynności spośród wymienionych:

  • napisanie poprawnego wzoru półstrukturalnego związku X
  • napisanie poprawnego wzoru półstrukturalnego izomeru związku X
  • napisanie poprawnego równania izomeru związku X z NaOH.

2 pkt – poprawne wykonanie dwóch dowolnych czynności spośród wymaganych do uzyskania 3 pkt.

1 pkt – poprawne wykonanie jednej dowolnej czynności spośród wymaganych do uzyskania 3 pkt.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Reakcja obu grup funkcyjnych z sodem wskazuje obecność wodoru zdolnego do zastąpienia przez metal. Tylko jedna grupa reaguje z NaOH, co odpowiada parze grup: alkoholowej i karboksylowej. Utlenienie do kwasu bursztynowego pokazuje, że X jest kwasem 4-hydroksybutanowym: końcowa grupa alkoholowa utlenia się do drugiej grupy karboksylowej.

Poszukiwany chiralny izomer z grupami przy różnych węglach to kwas 3-hydroksybutanowy. Jego węgiel z grupą hydroksylową ma cztery różne podstawniki. W reakcji z NaOH zobojętnieniu ulega grupa karboksylowa, a alkoholowa pozostaje bez zmiany; powstają sól i woda. Zachowaj prosty, czterowęglowy szkielet.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzory związku X i opisanego izomeru oraz równanie jego reakcji z NaOH według CKE.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_23.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.2 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 23.

Cząsteczka dwufunkcyjnego, nasyconego związku organicznego X zawiera cztery atomy węgla. Obie grupy funkcyjne tego związku mogą reagować z sodem, ale tylko jedna z nich reaguje z wodorotlenkiem sodu. W wyniku utleniania związku X za pomocą jonów dichromianowych(VI) w obecności jonów H+ otrzymuje się kwas bursztynowy o wzorze

Wzór półstrukturalny kwasu bursztynowego.

Na podstawie: M.B. Smith, March’s Advanced Organic Chemistry, Nowy Jork 2020.

Kwas bursztynowy ogrzewany w wysokiej temperaturze ulega dehydratacji. Podczas tej reakcji jedna cząsteczka kwasu traci jedną cząsteczkę wody, a powstały produkt jest cząsteczką cykliczną.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) produktu dehydratacji.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zidentyfikuj dwie grupy, które mogą utworzyć cykl.

Podpowiedź 2

Usuń jedną cząsteczkę wody z dwóch grup karboksylowych.

Podpowiedź 3

Policz atomy pięcioczłonowego pierścienia i zachowaj oba wiązania karbonylowe.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Poprawne wzory produktu dehydratacji kwasu bursztynowego według CKE.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wzoru półstrukturalnego (grupowego) związku.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dehydratacja oznacza odszczepienie cząsteczki wody, ale nie zawsze prowadzi do wiązania podwójnego węgiel–węgiel. Kwas bursztynowy ma dwie grupy karboksylowe, które mogą połączyć się wewnątrz jednej cząsteczki. Z jednej grupy odchodzi fragment hydroksylowy, z drugiej wodór, a pomiędzy ich atomami karbonylowymi pozostaje mostek tlenowy.

Powstaje pięcioczłonowy bezwodnik bursztynowy zawierający dwa atomy węgla grup karbonylowych, dwa węgle łańcucha i jeden tlen pierścieniowy. Dwa tleny karbonylowe pozostają poza pierścieniem. Sprawdź, czy względem substratu usunąłeś dokładnie jedną wodę i czy każdy węgiel zachował cztery wiązania.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Poprawne wzory produktu dehydratacji kwasu bursztynowego według CKE.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_23.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Nauczyciel polecił uczniom zaprojektowanie ciągu przemian, które umożliwią przekształcenie benzenu w związek o wzorze:

Wzór związku docelowego: chloropochodna aniliny.

Uczniowie przedstawili dwa projekty, każdy składający się z trzech etapów, opisanych na poniższych schematach.

Dwa projekty ciągu przemian: kolejność chlorowania, nitrowania i redukcji.

Rozstrzygnij, który projekt należy wybrać do realizacji, aby otrzymać opisany związek z możliwie największą wydajnością. Uzasadnij odpowiedź. Odwołaj się do wpływu kierującego podstawników w pierścieniu aromatycznym.

Rozstrzygnięcie: ……………………………

Uzasadnienie: ……………………………

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź wzajemne położenie podstawników w produkcie docelowym.

Podpowiedź 2

Porównaj kierowanie grupy nitrowej i atomu chloru.

Podpowiedź 3

Wybierz kolejność, w której pierwszy podstawnik kieruje drugi do położenia meta.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: 2 (projekt drugi).

Przykładowe uzasadnienie CKE: Tylko w projekcie drugim związek A2 zawiera grupę nitrową, która jest podstawnikiem kierującym w położenie 3- (meta) względem znajdującego się w pierścieniu podstawnika.

Alternatywnie: produkt A1 pierwszego etapu ma atom chloru jako podstawnik, który kieruje kolejne podstawniki w położenie 2- lub 4-, a nie w oczekiwane położenie 3-.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie oraz poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Uwaga: W uzasadnieniu zdający powinien jednoznacznie sformułować określenia opisujące podstawniki w pierścieniu benzenowym, np. atom chloru lub grupa nitrowa.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kolejność wprowadzania podstawników wpływa na miejsce następnej substytucji. Grupa nitrowa kieruje kolejny podstawnik przede wszystkim w położenie meta, natomiast chlor, mimo dezaktywowania pierścienia, kieruje w położenia orto i para. Aby uzyskać wymagane wzajemne ustawienie, trzeba więc najpierw wprowadzić grupę nitrową, a dopiero potem atom chloru.

Odpowiada temu projekt 2. Wyjaśnienie powinno nazywać podstawniki i wskazywać ich wpływ kierujący; zdanie „drugi projekt jest wydajniejszy” jedynie powtarza rozstrzygnięcie. Nie należy utożsamiać osłabienia reaktywności pierścienia z kierowaniem meta — chlor jest ważnym kontrprzykładem.

Ostatni etap redukuje grupę –NO₂ do –NH₂, zachowując położenie chloru w pierścieniu. Powstaje 3-chloroanilina.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: 2 (projekt drugi).

Przykładowe uzasadnienie CKE: Tylko w projekcie drugim związek A2 zawiera grupę nitrową, która jest podstawnikiem kierującym w położenie 3- (meta) względem znajdującego się w pierścieniu podstawnika.

Alternatywnie: produkt A1 pierwszego etapu ma atom chloru jako podstawnik, który kieruje kolejne podstawniki w położenie 2- lub 4-, a nie w oczekiwane położenie 3-.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25.1 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 25.

Benzokaina to ester etylowy kwasu 4-aminobenzoesowego (4-aminobenzenokarboksylowego) o wzorze podanym obok. Benzokaina jest ciałem stałym, słabo rozpuszczalnym w wodzie.

Wzór strukturalny benzokainy.

Do probówki z benzokainą dodano kwas solny i zaobserwowano powstanie klarownego roztworu.

Wyjaśnij, dlaczego po dodaniu kwasu solnego zaobserwowano opisane zmiany. Załóż, że w warunkach prowadzenia doświadczenia nie zachodzi hydroliza estru.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wskaż grupę zdolną do przyłączenia protonu.

Podpowiedź 2

Pomiń hydrolizę estru zgodnie z założeniem.

Podpowiedź 3

Powiąż powstanie jonowej soli ze wzrostem rozpuszczalności w wodzie.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przykładowe rozwiązania CKE:

  • Po dodaniu kwasu solnego zachodzi reakcja i powstaje roztwór soli benzokainy. Ta sól ma budowę jonową i jest rozpuszczalna w wodzie.
  • Grupa aminowa z benzokainy przyłącza H+, czego rezultatem jest utworzenie rozpuszczalnej w wodzie soli.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wyjaśnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Uwaga: Do uzyskania pozytywnej oceny wyjaśnienie musi zawierać 3 elementy:

  • wskazanie, że benzokaina reaguje z kwasem solnym
  • powstaje sól (związek jonowy)
  • produkt reakcji jest rozpuszczalny w wodzie.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Benzokaina zawiera grupę aminową zdolną do przyłączenia protonu. Po dodaniu HCl powstaje sól z protonowaną grupą aminową i anionem chlorkowym. Forma jonowa silniej oddziałuje z polarną wodą i dlatego rozpuszcza się, co wyjaśnia powstanie klarownego roztworu.

Zgodnie z założeniem zadania nie rozcinamy wiązania estrowego: przyczyną zmiany jest reakcja kwasowo-zasadowa, nie hydroliza. Samo określenie „kwas rozpuszcza benzokainę” nie wyjaśnia związku między budową a rozpuszczalnością. Należy wskazać zarówno protonowanie, jak i powstanie rozpuszczalnej soli.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przykładowe rozwiązania CKE:

  • Po dodaniu kwasu solnego zachodzi reakcja i powstaje roztwór soli benzokainy. Ta sól ma budowę jonową i jest rozpuszczalna w wodzie.
  • Grupa aminowa z benzokainy przyłącza H+, czego rezultatem jest utworzenie rozpuszczalnej w wodzie soli.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_25.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25.2 · maj 2026

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 25.

Benzokaina to ester etylowy kwasu 4-aminobenzoesowego (4-aminobenzenokarboksylowego) o wzorze podanym obok. Benzokaina jest ciałem stałym, słabo rozpuszczalnym w wodzie.

Wzór strukturalny benzokainy.

W odpowiednich warunkach, w środowisku zasadowym, benzokaina ulega reakcji hydrolizy.

Uzupełnij poniższy zapis tak, aby powstało w formie jonowej skróconej równanie reakcji hydrolizy zasadowej benzokainy. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone związków organicznych.

Nieuzupełniony zapis reakcji hydrolizy zasadowej benzokainy.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozdziel ester na fragment pochodzący od kwasu i od alkoholu.

Podpowiedź 2

Określ postać części kwasowej w środowisku zasadowym.

Podpowiedź 3

Uwzględnij OH⁻ i zachowaj grupę aminową przy pierścieniu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Poprawne jonowo skrócone równanie hydrolizy zasadowej benzokainy według CKE.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Hydroliza zasadowa rozcina grupę estrową na część kwasową i alkoholową. W benzokainie część alkoholowa pochodzi od etanolu, a część kwasowa od kwasu 4-aminobenzoesowego. W środowisku zasadowym ta druga występuje jako anion, więc produktami są etanol i anion 4-aminobenzoesanowy.

Grupa aminowa przy pierścieniu pozostaje zachowana. W zapisie jonowym po stronie substratów występuje jon OH⁻, natomiast nie wpisujemy kationu sodu jako uczestnika reakcji. Sprawdź zgodność ładunku −1 po obu stronach. Wzór graficzny odpowiedzi pokazuje, które wiązanie estrowe zostaje przerwane; nie rozrywamy połączenia grupy aminowej z pierścieniem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Poprawne jonowo skrócone równanie hydrolizy zasadowej benzokainy według CKE.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_25.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania