Baza zadań z chemii
Moje postępy
Zadania 1421–1440 z 1481
Zadanie 13 · przykladowy 2015
Przeprowadzono doświadczenie zilustrowane poniższym schematem.

… HCl (aq)
biały galaretowaty osad Al(OH)3
Zarówno w probówce I, jak i w probówce II zaobserwowano zanik osadu i powstanie
roztworu.
Zaznacz poprawne dokończenie zdania.
Na podstawie przeprowadzonego doświadczenia można stwierdzić, że wodorotlenek glinu
A. nie reaguje ani z kwasem, ani z zasadą, bo jest rozpuszczalny w wodzie.
B. reaguje tylko z kwasem i dlatego ma właściwości zasadowe.
C. reaguje tylko z zasadą i dlatego ma właściwości kwasowe.
D. reaguje zarówno z kwasem, jak i z zasadą i dlatego ma właściwości amfoteryczne.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj zachowanie osadu w obu probówkach, a nie tylko po dodaniu kwasu.
Podpowiedź 2
Reakcja z kwasem wskazuje właściwości zasadowe, a reakcja z mocną zasadą ujawnia drugą stronę charakteru związku.
Podpowiedź 3
Zanik osadu w obu środowiskach potwierdza amfoteryczność. Wybierz odpowiedź D.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
D.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne wskazanie wniosku
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Osad Al(OH)3 znika zarówno po dodaniu kwasu, jak i po dodaniu mocnej zasady. W kwasie wodorotlenek reaguje jak zasada, natomiast w nadmiarze zasady tworzy rozpuszczalny kompleks glinu.
Zdolność do reakcji w obu środowiskach świadczy o amfoteryczności, dlatego poprawna jest odpowiedź D. Zanik osadu nie oznacza po prostu dobrej rozpuszczalności Al(OH)3 w wodzie: jest wynikiem reakcji chemicznej z dodanym odczynnikiem. Wniosek musi uwzględniać obie probówki, ponieważ pojedyncza reakcja z kwasem wskazywałaby jedynie na właściwości zasadowe.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
D.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 14 · przykladowy 2015
Źródło
Informacja do zadań 14–17.
W probówkach I, II i III przeprowadzono doświadczenie, w którym badano wpływ
środowiska na redukcję jonów MnO 4 −. Dysponowano wodnymi roztworami:
· azotanu(III) sodu
· siarczanu(VI) sodu
· kwasu siarkowego(VI)
· wodorotlenku sodu.
Stwierdzono, że w probówce I nastąpiło odbarwienie fioletowego roztworu. W probówce III
jon manganianowy(VII) zredukował się do związku, w którym mangan przyjmuje stopień
utlenienia IV.
Uzupełnij schemat doświadczenia, wpisując nazwy lub wzory użytych odczynników wybranych z podanej powyżej listy.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
We wszystkich probówkach potrzebny jest ten sam reduktor. Środowisko zmieniaj osobnym odczynnikiem.
Podpowiedź 2
Jony azotanowe(III) mogą utleniać się do azotanowych(V), redukując manganian(VII). Kwas i zasada służą do regulacji środowiska.
Podpowiedź 3
Wpisz do I NaNO2 i H2SO4, do II NaNO2 i NaOH, a do III sam roztwór NaNO2. Zachowaj przypisanie numerów probówek.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Probówka I: H2SO4 (aq) + NaNO2 (aq) lub (wodny roztwór) kwasu siarkowego(VI) +
(wodny roztwór) azotanu(III) sodu
Probówka II: NaOH (aq) + NaNO2 (aq) lub (wodny roztwór) wodorotlenku sodu + (wodny
roztwór) azotanu(III) sodu
Probówka III: NaNO2 (aq) lub (wodny roztwór) azotanu(III) sodu
Zasady oceniania
1 pkt – poprawny dobór odczynników w każdej z probówek i uzupełnienie schematu
doświadczenia
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Aby porównać redukcję manganianu(VII) w różnych środowiskach, w każdej probówce trzeba użyć tego samego reduktora. Z podanej listy rolę tę pełni azotan(III) sodu, którego jon utlenia się do azotanu(V). W probówce I dodajemy kwas siarkowy(VI), uzyskując środowisko kwasowe.
W II dodajemy NaOH, uzyskując środowisko zasadowe. W III nie dodajemy ani kwasu, ani zasady: jest to układ bez dodatkowego zakwaszenia lub alkalizacji, opisany w zadaniu jako obojętny. Dobór odczynników musi jednocześnie zapewnić reduktor i odpowiednie warunki reakcji.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Probówka I: H2SO4 (aq) + NaNO2 (aq) lub (wodny roztwór) kwasu siarkowego(VI) +
(wodny roztwór) azotanu(III) sodu
Probówka II: NaOH (aq) + NaNO2 (aq) lub (wodny roztwór) wodorotlenku sodu + (wodny
roztwór) azotanu(III) sodu
Probówka III: NaNO2 (aq) lub (wodny roztwór) azotanu(III) sodu
Informacje i źródła zadania
Zadanie 15 · przykladowy 2015
Źródło
Informacja do zadań 14–17.
W probówkach I, II i III przeprowadzono doświadczenie, w którym badano wpływ
środowiska na redukcję jonów MnO 4 −. Dysponowano wodnymi roztworami:
· azotanu(III) sodu
· siarczanu(VI) sodu
· kwasu siarkowego(VI)
· wodorotlenku sodu.
Stwierdzono, że w probówce I nastąpiło odbarwienie fioletowego roztworu. W probówce III
jon manganianowy(VII) zredukował się do związku, w którym mangan przyjmuje stopień
utlenienia IV.
Napisz, co zaobserwowano podczas tego doświadczenia w probówkach II i III.
Probówka II: …
Probówka III: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Ustal środowisko w probówkach II i III na podstawie doboru odczynników.
Podpowiedź 2
W zasadowym układzie tworzy się manganian(VI), a w układzie bez zakwaszenia powstaje MnO2.
Podpowiedź 3
Dla II opisz zmianę barwy z fioletowej na zieloną, a dla III wytrącenie brunatnego osadu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Probówka II: Roztwór zmienił barwę z fioletowej na zieloną.
Probówka III: Wytrącił się brunatny osad.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne określenie objawów reakcji w dwóch probówkach przy poprawnym
doborze odczynników w zadaniu 14.
0 pkt – błędne określenie objawów reakcji w jednej lub dwóch probówkach lub brak
odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Barwa produktów redukcji manganianu(VII) zależy od środowiska. W zasadowej probówce II fioletowe jony manganianowe(VII) przechodzą w zielone jony manganianowe(VI).
W probówce III powstaje trudno rozpuszczalny tlenek manganu(IV), widoczny jako brunatny osad. W odpowiedzi należy podać te obserwacje, zamiast ograniczać się do określenia, że zaszła redukcja. Nie należy wpisywać odbarwienia dla każdej probówki: bezbarwne lub bardzo bladoróżowe jony Mn2+ są produktem charakterystycznym dla układu zakwaszonego, a pytanie dotyczy tutaj probówek II i III.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Probówka II: Roztwór zmienił barwę z fioletowej na zieloną.
Probówka III: Wytrącił się brunatny osad.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 16 · przykladowy 2015
Źródło
Informacja do zadań 14–17.
W probówkach I, II i III przeprowadzono doświadczenie, w którym badano wpływ
środowiska na redukcję jonów MnO 4 −. Dysponowano wodnymi roztworami:
· azotanu(III) sodu
· siarczanu(VI) sodu
· kwasu siarkowego(VI)
· wodorotlenku sodu.
Stwierdzono, że w probówce I nastąpiło odbarwienie fioletowego roztworu. W probówce III
jon manganianowy(VII) zredukował się do związku, w którym mangan przyjmuje stopień
utlenienia IV.
a) Napisz wzory jonów zawierających mangan, które powstały w wyniku redukcji jonów
MnO4− w probówkach I i II.
Probówka I: … Probówka II: …
b) Napisz w formie jonowej z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy) równanie reakcji redukcji i równanie reakcji utleniania zachodzących podczas reakcji przebiegającej w probówce III.
Równanie reakcji redukcji:
Równanie reakcji utleniania:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozpoznaj produkty redukcji manganu w trzech środowiskach, a następnie policz zmiany stopni utlenienia.
Podpowiedź 2
Dla III redukcja manganu wymaga 3 elektronów, a utlenianie azotu oddania 2 elektronów. Do bilansu użyj H2O i OH−.
Podpowiedź 3
W redukcji zapisz MnO4− + 2H2O + 3e− → MnO2 + 4OH−. Utlenianie zbilansuj jako NO2− + 2OH− → NO3− + H2O + 2e−.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Część a)
Probówka I: Mn2+
Probówka II: MnO42−
Część b)
Równanie procesu redukcji:
Równanie procesu utlenienia:
Zasady oceniania
Część a)
1 pkt – poprawne napisanie wzorów jonów powstających w probówkach I i II
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Część b)
2 pkt – poprawne napisanie w formie jonowo-elektronowej obu równań
1 pkt – poprawne napisanie w formie jonowo-elektronowej tylko jednego równania
0 pkt – – błędne napisanie obu równań (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki
stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu)
– odwrotne przypisanie równań procesom utleniania i redukcji
– brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W kwasowej probówce I mangan(VII) redukuje się do Mn2+, a w zasadowej II do jonów MnO42−. W probówce III tworzy się MnO2: zmiana stopnia utlenienia +VII na +IV wymaga przyjęcia trzech elektronów. Azot w NO2− zmienia stopień utlenienia z +III na +V i oddaje dwa elektrony.
Półreakcje dla III bilansujemy przy użyciu H2O i OH−. Elektrony muszą znaleźć się po stronie substratów redukcji i produktów utleniania. Każdą półreakcję sprawdzamy niezależnie pod względem liczby atomów oraz sumy ładunków.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Część a)
Probówka I: Mn2+
Probówka II: MnO42−
Część b)
Równanie procesu redukcji:
Równanie procesu utlenienia:
Informacje i źródła zadania
Zadanie 17 · przykladowy 2015
Źródło
Informacja do zadań 14–17.
W probówkach I, II i III przeprowadzono doświadczenie, w którym badano wpływ
środowiska na redukcję jonów MnO 4 −. Dysponowano wodnymi roztworami:
· azotanu(III) sodu
· siarczanu(VI) sodu
· kwasu siarkowego(VI)
· wodorotlenku sodu.
Stwierdzono, że w probówce I nastąpiło odbarwienie fioletowego roztworu. W probówce III
jon manganianowy(VII) zredukował się do związku, w którym mangan przyjmuje stopień
utlenienia IV.
Uzupełnij poniższe zdanie, podkreślając właściwe określenie w każdym nawiasie.
Manganian(VII) potasu wykazuje najsilniejsze właściwości utleniające w środowisku
(obojętnym / zasadowym / kwasowym), a najsłabsze w środowisku (obojętnym / zasadowym /
kwasowym).
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Przypomnij, jak zmieniają się produkty redukcji KMnO4 po zmianie środowiska.
Podpowiedź 2
Zakwaszenie zwiększa zdolność manganianu(VII) do utleniania innych substancji; silnie zasadowe warunki ją ograniczają.
Podpowiedź 3
W pierwszym nawiasie wybierz kwasowym, a w drugim zasadowym. Nie utożsamiaj siły utleniacza z samą liczbą elektronów w półreakcji.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzupełnienie zdania
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Siłę utleniacza porównujemy przez jego zdolność do przyjmowania elektronów w danych warunkach. Dla manganianu(VII) istotne jest środowisko reakcji: zakwaszenie sprzyja redukcji do Mn2+ i odpowiada najsilniejszym właściwościom utleniającym.
W silnie zasadowym środowisku typowym produktem jest manganian(VI), a właściwości utleniające są najsłabsze spośród porównywanych warunków. Wybieramy więc kolejno środowisko kwasowe i zasadowe. Nie należy uzasadniać tej kolejności wyłącznie liczbą przyjętych elektronów: o sile utleniacza decydują warunki i potencjał danej pary redoks, a nie sam bilans elektronowy.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 18 · przykladowy 2015
Na zajęciach koła chemicznego uczestnicy zaplanowali otrzymanie osadu jodku ołowiu(II).
Trzech uczestników zaprojektowało doświadczenia, które przedstawili na poniższych
rysunkach.
Doświadczenie I Doświadczenie II Doświadczenie III

Przeanalizuj przedstawione projekty doświadczeń i napisz numer tego, które zostało zaplanowane poprawnie. Wyjaśnij, dlaczego pozostałe projekty były błędne.
Numer doświadczenia: …
Wyjaśnienie: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zapisz, jakie dwa rodzaje jonów muszą spotkać się w roztworze, aby powstał PbI2.
Podpowiedź 2
Sprawdź w tabeli rozpuszczalności oba odczynniki w każdym projekcie. Reagent nierozpuszczalny nie jest tu odpowiednim źródłem jonów.
Podpowiedź 3
Wskaż II. Dla I wyjaśnij problem nierozpuszczalnego PbCO3, a dla III problem nierozpuszczalnego AgI.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Numer doświadczenia: II
Wyjaśnienie: Jeden z użytych reagentów w projekcie doświadczenia I i III jest
nierozpuszczalny w wodzie i nie dostarcza jonów potrzebnych do zajścia reakcji
strąceniowej.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne wskazanie numeru doświadczenia i poprawne wyjaśnienie
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Reakcja strąceniowa wymaga dostarczenia do wspólnego roztworu jonów Pb2+ i I−. W projekcie II zarówno azotan(V) ołowiu(II), jak i jodek potasu są rozpuszczalne, więc zapewniają oba potrzebne rodzaje jonów. Powstaje trudno rozpuszczalny PbI2.
W projekcie I węglan ołowiu(II) jest nierozpuszczalny i nie stanowi odpowiedniego źródła jonów Pb2+ w tym modelu doświadczenia. W III nierozpuszczalny AgI nie dostarcza potrzebnych jonów jodkowych. Samo występowanie danego pierwiastka we wzorze odczynnika nie oznacza, że jego jon jest dostępny w roztworze.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Numer doświadczenia: II
Wyjaśnienie: Jeden z użytych reagentów w projekcie doświadczenia I i III jest
nierozpuszczalny w wodzie i nie dostarcza jonów potrzebnych do zajścia reakcji
strąceniowej.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 19 · przykladowy 2015
W laboratorium tlen można otrzymać między innymi podczas termicznego rozkładu
manganianu(VII) potasu.
a) Zapisz w formie cząsteczkowej równanie reakcji zachodzącej podczas doświadczenia.
b) Narysuj schemat zestawu doświadczalnego uwzględniający otrzymywanie i zbieranie wydzielanego tlenu.
Rysunek
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zapisz trzy produkty termicznego rozkładu i zbilansuj liczbę atomów K, Mn oraz O.
Podpowiedź 2
Dwa KMnO4 dają po jednej jednostce K2MnO4, MnO2 i O2. W zestawie potrzebujesz źródła ogrzewania i drogi odprowadzania gazu.
Podpowiedź 3
Narysuj rurkę prowadzącą od ogrzewanej probówki do odwróconego naczynia z wodą. Tlen powinien wypierać wodę i gromadzić się w odbieralniku.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Część a)
Część b)

Zasady oceniania
Część a)
1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji
0 pkt – błędne napisanie równania (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki
stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub brak odpowiedzi
Część b)
1 pkt – poprawny rysunek zestawu doświadczalnego
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Podczas ogrzewania KMnO4 powstają manganian(VI) potasu, tlenek manganu(IV) i tlen. Bilans atomów prowadzi do współczynników 2:1:1:1. Projekt zestawu musi przedstawiać ogrzewane naczynie z substancją stałą, zamknięcie z rurką odprowadzającą gaz oraz odbieralnik tlenu.
Można zbierać tlen nad wodą, ponieważ słabo się w niej rozpuszcza: gaz wypiera wodę z odwróconego, początkowo wypełnionego nią naczynia. Sam rysunek ogrzewanej probówki nie wystarcza, bo nie pokazuje zbierania produktu. Warto zaznaczyć połączenie rurki z odbieralnikiem i ogrzewanie reagenta, zgodnie z przykładem w kluczu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Część a)
Część b)

Informacje i źródła zadania
Zadanie 20 · przykladowy 2015
Zaprojektowano doświadczenie zilustrowane poniższym schematem.
100 g kwasu solnego o stężeniu 10% masowych

Na podstawie analizy danych postawiono następującą hipotezę:
„Po zmieszaniu reagentów w kolbie przebiegnie reakcja zobojętniania i dlatego otrzymany
roztwór będzie miał odczyn obojętny.”
Oceń, czy postawiona hipoteza jest poprawna, czy błędna. Określ przewidywany odczyn otrzymanego roztworu. Odpowiedź uzasadnij
Hipoteza jest (poprawna / błędna).
Odczyn roztworu będzie …
Uzasadnienie: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Z jednakowych mas i stężeń procentowych wyznacz masy HCl oraz NaOH. Następnie porównaj liczby moli.
Podpowiedź 2
Każdego reagenta jest 10 g, ale mają różne masy molowe: 36,5 g/mol i 40 g/mol.
Podpowiedź 3
HCl jest około 0,274 mol, a NaOH 0,250 mol. Wskaż błędną hipotezę i odczyn kwasowy wynikający z nadmiaru HCl.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
2 pkt – poprawna ocena i określenie odczynu oraz poprawne uzasadnienie
1 pkt – poprawna ocena i określenie odczynu oraz błędne uzasadnienie
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Oba roztwory mają taką samą masę i stężenie procentowe, więc zawierają po 10 g substancji rozpuszczonej. Nie oznacza to jednak jednakowej liczby moli. Dla HCl otrzymujemy 10/36,5 ≈ 0,274 mol, a dla NaOH 10/40 = 0,250 mol.
Reagują one w stosunku 1:1, dlatego po zużyciu zasady pozostaje nadmiar kwasu. Otrzymany roztwór ma odczyn kwasowy, a hipoteza jest błędna. Sama nazwa reakcji zobojętniania nie gwarantuje odczynu obojętnego mieszaniny: konieczne są odpowiednie ilości reagentów. Uzasadnienie musi odwołać się do nadmiaru molowego HCl.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 21 · przykladowy 2015
Twardość przemijająca wody jest wywołana obecnością jonów wodorowęglanowych. Ich
obecność można stwierdzić za pomocą roztworu siarczanu(VI) żelaza(II). Po dodaniu
do wody zawierającej jony wodorowęglanowe świeżo sporządzonego, nasyconego roztworu
siarczanu(VI) żelaza(II) obserwuje się proces zachodzący w trzech etapach. W etapie I
obserwujemy zmętnienie wywołane powstaniem węglanu żelaza(II). W etapie II na skutek
hydrolizy węglanu żelaza(II) powstaje biały wodorotlenek żelaza(II). W etapie III zachodzi
natychmiastowe utlenienie wodorotlenku żelaza(II) do pomarańczowobrązowego
wodorotlenku żelaza(III), a powstający osad opada na dno naczynia.
Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji zachodzącej w etapie I oraz w formie cząsteczkowej równania reakcji zachodzących w etapach II i III procesu wykrywania jonów wodorowęglanowych w wodzie.
Etap I: …
Etap II: …
Etap III: …
Uwaga redakcyjna. Twardość węglanowa jest związana przede wszystkim z jonami wapnia i magnezu. Przedstawione reakcje wykrywają jony wodorowęglanowe.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozdziel strącanie węglanu, jego hydrolizę i późniejsze utlenianie. Nie wszystkie etapy są reakcjami redoks.
Podpowiedź 2
W I uwzględnij CO2 i H2O obok FeCO3. W II żelazo zachowuje stopień utlenienia +II.
Podpowiedź 3
W III zbilansuj 4Fe(OH)2 + O2 + 2H2O → 4Fe(OH)3. Sprawdź, czy I jest zapisany jonowo, a II i III cząsteczkowo.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Zasady oceniania
3 pkt – poprawne napisanie trzech równań reakcji
2 pkt – poprawne napisanie dwóch równań reakcji
1 pkt – poprawne napisanie jednego równania reakcji
0 pkt – błędne napisanie trzech równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne
współczynniki stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Każdy etap opisuje inny proces, dlatego równania tworzymy osobno. W I dwa jony wodorowęglanowe reagują z Fe2+, dając FeCO3, CO2 i wodę; suma ładunków po obu stronach wynosi zero. W II węglan ulega hydrolizie do Fe(OH)2 i CO2, bez zmiany stopnia utlenienia żelaza.
W III tlen z powietrza utlenia żelazo z +II do +III; potrzebne są też cząsteczki wody. Współczynniki tego etapu wynoszą 4:1:2:4. Tylko etap I zapisujemy jonowo skrócony, a etapy II i III cząsteczkowo, zgodnie z poleceniem.
Uwaga redakcyjna. Twardość węglanowa wiąże się przede wszystkim z jonami Ca²⁺ i Mg²⁺ obecnymi w wodzie w układzie węglanowym. Reakcje w zadaniu wykazują obecność wodorowęglanów. Same w sobie nie oznaczają zawartości wapnia ani magnezu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Informacje i źródła zadania
Zadanie 22 · przykladowy 2015
Przygotowano dwa roztwory zgodnie z poniższym rysunkiem.

Określ barwę, jaką przyjął uniwersalny papierek wskaźnikowy w każdym roztworze.
Uzasadnij przyczynę zmiany barwy wskaźnika, pisząc w formie jonowej skróconej równania reakcji zachodzących w probówkach I i II.
Barwa papierka wskaźnikowego | Równanie reakcji w formie jonowej skróconej | |
|---|---|---|
Probówka I | ||
Probówka II |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Wskaż, który jon każdej soli może reagować z wodą. Na+ i NO3− nie odpowiadają za obserwowane zmiany.
Podpowiedź 2
Anion fenolanowy tworzy OH−, a hydroliza jonów cynku(II) zwiększa stężenie H+.
Podpowiedź 3
Przypisz I odczyn zasadowy i niebieską barwę, a II odczyn kwasowy i czerwoną lub różową barwę. W II użyj np. Zn2+ + H2O ⇌ ZnOH+ + H+.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Barwa papierka wskaźnikowego | Równanie reakcji w formie jonowej skróconej | |
|---|---|---|
Probówka I | niebieski lub zielony, lub niebieskozielony | C6H5O− + H2O ⇌ C6H5OH + OH− |
Probówka II | czerwony lub różowy | Zn2+ + H2O ⇌ ZnOH+ + H+ lub Zn2+ + 2H2O ⇌ ZnOH+ + H3O+ lub Zn2+ + 2H2O ⇌ Zn(OH)2 + 2H+ lub Zn2+ + 4H2O ⇌ Zn(OH)2 + 2H3O+ |
Zasady oceniania
2 pkt – poprawne uzupełnienie obu wierszy tabeli
1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli
0 pkt – błędne uzupełnienie obu wierszy tabeli lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Odczyn soli ustalamy na podstawie reakcji ich jonów z wodą. Fenolan jest anionem słabego kwasu i przyjmuje proton od wody, wytwarzając OH−. Roztwór I ma więc odczyn zasadowy, a papierek przyjmuje barwę niebieską lub niebieskozieloną, zgodnie z zakresem klucza.
W roztworze II uwodniony jon Zn2+ zakwasza wodę wskutek hydrolizy, natomiast azotan(V) jest jonem obserwatorem. Papierek staje się czerwony lub różowy. W równaniu jonowym dla II można pokazać pierwszy etap hydrolizy prowadzący do ZnOH+ i H+. Równania muszą wyjaśniać kierunek zmiany odczynu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Barwa papierka wskaźnikowego | Równanie reakcji w formie jonowej skróconej | |
|---|---|---|
Probówka I | niebieski lub zielony, lub niebieskozielony | C6H5O− + H2O ⇌ C6H5OH + OH− |
Probówka II | czerwony lub różowy | Zn2+ + H2O ⇌ ZnOH+ + H+ lub Zn2+ + 2H2O ⇌ ZnOH+ + H3O+ lub Zn2+ + 2H2O ⇌ Zn(OH)2 + 2H+ lub Zn2+ + 4H2O ⇌ Zn(OH)2 + 2H3O+ |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 23 · przykladowy 2015
Źródło
Informacja do zadań 23–27.

Wpisz do tabeli literę P, jeżeli zdanie jest prawdziwe, lub literę F, jeżeli jest fałszywe.
Zdanie | P/F |
|---|---|
1. Organiczny substrat reakcji oznaczonej numerem 2 ma takie same właściwości fizyczne i chemiczne, jak organiczny substrat reakcji oznaczonej numerem 4. | |
2. Związki A i B są alkoholami o tej samej rzędowości. | |
3. Aldehyd i keton, które powstały w wyniku opisanych przemian, są względem siebie izomerami. |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zacznij od produktów końcowych: jaki alkohol daje keton, a jaki aldehyd podczas utleniania CuO?
Podpowiedź 2
A to alkohol drugorzędowy, a B pierwszorzędowy. Rozpoznaj odpowiadające im izomery chloropropanu.
Podpowiedź 3
Porównaj propanon i propanal: mają ten sam wzór C3H6O i różne grupy funkcyjne. Oceń zdania kolejno jako F, F, P.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Zdanie | P/F |
|---|---|
1. Organiczny substrat reakcji oznaczonej numerem 2 ma takie same właściwości fizyczne i chemiczne, jak organiczny substrat reakcji oznaczonej numerem 4. | F |
2. Związki A i B są alkoholami o tej samej rzędowości. | F |
3. Aldehyd i keton, które powstały w wyniku opisanych przemian są względem siebie izomerami. | P |
Zasady oceniania
1 pkt – poprawna ocena prawdziwości trzech zdań
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Ciąg prowadzący do ketonu musi obejmować alkohol drugorzędowy, czyli propan-2-ol, a ciąg prowadzący do aldehydu alkohol pierwszorzędowy, propan-1-ol. Odpowiednie chloropochodne są więc różnymi izomerami, a nie jednym związkiem o identycznych właściwościach. Pierwsze zdanie jest fałszywe.
Alkohole A i B mają różną rzędowość, dlatego drugie również jest fałszywe. Produktami utleniania są propanon i propanal, które mają ten sam wzór sumaryczny C3H6O, lecz różne grupy funkcyjne. Są izomerami, więc trzecie zdanie jest prawdziwe. Otrzymujemy F, F, P.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Zdanie | P/F |
|---|---|
1. Organiczny substrat reakcji oznaczonej numerem 2 ma takie same właściwości fizyczne i chemiczne, jak organiczny substrat reakcji oznaczonej numerem 4. | F |
2. Związki A i B są alkoholami o tej samej rzędowości. | F |
3. Aldehyd i keton, które powstały w wyniku opisanych przemian są względem siebie izomerami. | P |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 24 · przykladowy 2015
Źródło
Informacja do zadań 23–27.

Określ typ reakcji (addycja, eliminacja, substytucja) oraz mechanizm (elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy) reakcji oznaczonej na schemacie numerem 1.
Typ reakcji: …
Mechanizm reakcji: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Oceń, czy chlor przyłącza się do wiązania wielokrotnego, czy zastępuje wodór.
Podpowiedź 2
Zwróć uwagę na światło nad strzałką. Sprzyja ono homolitycznemu rozpadowi cząsteczki chloru.
Podpowiedź 3
Podaj typ: substytucja, oraz mechanizm: rodnikowy. Nie przenoś warunków z kolejnych etapów na reakcję 1.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Typ reakcji: substytucja
Mechanizm reakcji: rodnikowy
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne określenie typu i mechanizmu reakcji
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W pierwszej reakcji chlor działa na nasycony węglowodór pod wpływem światła. Atom chloru zastępuje atom wodoru, więc według zmiany budowy jest to substytucja. Światło umożliwia homolityczne rozerwanie wiązania w cząsteczce chloru i powstanie rodników, które podtrzymują reakcję łańcuchową.
Mechanizm jest zatem rodnikowy. Typ i mechanizm opisują dwa różne aspekty tej samej przemiany, dlatego trzeba podać oba określenia. Wodny KOH występujący w dalszych etapach schematu nie określa mechanizmu reakcji 1; decydują jej własne substraty i warunki.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Typ reakcji: substytucja
Mechanizm reakcji: rodnikowy
Informacje i źródła zadania
Zadanie 25 · przykladowy 2015
Źródło
Informacja do zadań 23–27.

Napisz, stosując wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych, równania reakcji oznaczonych na schemacie numerami 3 i 4.
Równania reakcji:
3: …
4: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozpoznaj alkohole A i B, wychodząc od ketonu oraz aldehydu jako produktów ich utleniania.
Podpowiedź 2
Reakcja 3 dotyczy propan-2-olu i CuO. Reakcja 4 otrzymuje propan-1-ol z odpowiedniej chloropochodnej i wodnego KOH.
Podpowiedź 3
W 3 dopisz propanon, Cu i H2O; w 4 propan-1-ol i KCl. Sprawdź położenie grup funkcyjnych oraz zachowanie atomów w obu równaniach.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
2 pkt – poprawne napisanie dwóch równań reakcji
1 pkt – poprawne napisanie jednego równania reakcji
0 pkt – błędne napisanie obu równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne
współczynniki stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Reakcja 3 utlenia alkohol A do ketonu za pomocą CuO. A musi więc być propan-2-olem, a produktami są propanon, metaliczna miedź i woda. Reakcja 4 zachodzi w wodnym roztworze KOH i prowadzi do alkoholu pierwszorzędowego B, z którego dalej otrzymuje się aldehyd.
Substratem jest zatem 1-chloropropan, a produktami propan-1-ol i KCl. Wodny KOH sprzyja zastąpieniu chloru grupą hydroksylową; nie należy mylić go z alkoholowym roztworem sprzyjającym eliminacji. Oba równania mają współczynniki równe jeden i wymagają wzorów półstrukturalnych związków organicznych.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 26 · przykladowy 2015
Źródło
Informacja do zadań 23–27.

Napisz nazwę systematyczną a) związku o wzorze C3H7Cl, będącego reagentem ciągu przemian, których końcowym produktem jest keton.
b) aldehydu otrzymanego w wyniku ciągu przemian.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Wyjdź od produktów końcowych: keton powstaje z alkoholu drugorzędowego, a aldehyd z pierwszorzędowego.
Podpowiedź 2
Ustal, gdzie musi znajdować się grupa hydroksylowa w trójwęglowym alkoholu dającym keton. Chlor wcześniej zajmował to samo miejsce.
Podpowiedź 3
W części a podaj 2-chloropropan. W części b nazwij aldehyd o trzech atomach węgla: propanal.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
a) 2-chloropropan
b) propanal
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie dwóch nazw systematycznych
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Rozpoznawanie związków w ciągu przemian warto zacząć od końcowego produktu. Keton otrzymany przez utlenienie CuO wskazuje, że alkohol A jest drugorzędowy. Przy trzech atomach węgla jest to propan-2-ol, więc jego chloropochodną wyjściową jest 2-chloropropan.
W drugim ciągu alkohol B jest pierwszorzędowy, ponieważ utlenia się do aldehydu. Zachowanie trójwęglowego szkieletu oznacza, że aldehydem jest propanal. W części a trzeba podać lokant chloru, natomiast w nazwie prostego aldehydu położenie grupy końcowej wynika z samej końcówki „-al”.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
a) 2-chloropropan
b) propanal
Informacje i źródła zadania
Zadanie 27 · przykladowy 2015
Źródło
Informacja do zadań 23–27.


Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zidentyfikuj keton i aldehyd powstające w ciągu. Następnie porównaj je z fragmentem wymaganym w próbie jodoformowej.
Podpowiedź 2
Propanon ma grupę metylową bezpośrednio przy grupie karbonylowej. Sprawdź, czy taki sam fragment występuje w propanalu.
Podpowiedź 3
Próba jest dodatnia dla propanonu i ujemna dla propanalu. Wyjaśnij, że żółty osad pozwala je odróżnić dzięki różnicy w budowie.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne określenie wpływu podstawnika
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W podanym ciągu powstają propanon i propanal. Próba jodoformowa nie jest ogólną próbą na każdy keton lub każdy aldehyd: wymaga odpowiedniego fragmentu budowy wskazanego w informacji. Propanon zawiera grupę metylową połączoną z atomem węgla grupy karbonylowej, więc daje dodatnią próbę i żółty osad jodoformu.
Propanal nie zawiera tego układu i wyniku dodatniego nie daje. Próba pozwala zatem rozróżnić te dwa konkretne związki. Uzasadnienie powinno odwoływać się do ich budowy, a nie wyłącznie do przynależności do różnych klas związków.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 28 · przykladowy 2015
W cząsteczce pewnego związku organicznego stosunek liczby atomów węgla, wodoru i tlenu
jest równy C : H : O = 1 : 3 : 1.
Zaznacz wzór półstrukturalny (grupowy) opisanego związku.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Policz atomy każdego pierwiastka w proponowanych cząsteczkach. Uwzględnij wodór grup hydroksylowych.
Podpowiedź 2
Sprowadź uzyskane liczby atomów do najprostszej proporcji. Nie korzystaj tutaj z mas molowych.
Podpowiedź 3
Dla etano-1,2-diolu otrzymasz C2H6O2 i stosunek 2:6:2 = 1:3:1. Zaznacz C.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania

Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Stosunek C:H:O = 1:3:1 dotyczy liczby atomów, więc nie należy dzielić go przez masy atomowe. Dla każdego proponowanego wzoru najpierw liczymy wszystkie atomy, również wodory zapisane w grupach hydroksylowych. Metanol ma proporcję 1:4:1, a etanol 2:6:1.
Etano-1,2-diol ma wzór sumaryczny C2H6O2, którego indeksy skracają się do 1:3:1. Glicerol ma proporcję 3:8:3. Warunek spełnia więc odpowiedź C. Pominięcie wodorów grup hydroksylowych jest częstą przyczyną błędnego wyboru w takim zadaniu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 29 · przykladowy 2015

Do reakcji użyto 1,25 mola bezwodnego kwasu etanowego, 2,00 mole bezwodnego etanolu
oraz niewielką ilość stężonego H2SO4. Mieszaninę reakcyjną utrzymywano w temperaturze T
do osiągnięcia stanu równowagi.
Oblicz liczbę moli powstałego etanianu etylu (octanu etylu), jeżeli stała równowagi reakcji Kc w temperaturze T jest równa 4.
Obliczenia
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zapisz tabelę ilości początkowych, zmian i ilości równowagowych. Wszystkie współczynniki reakcji wynoszą jeden.
Podpowiedź 2
Jeśli powstaje x mol estru, powstaje też x mol wody. W mianowniku wyrażenia na K pozostają 1,25−x i 2,00−x.
Podpowiedź 3
Rozwiąż 4(1,25−x)(2,00−x) = x2. Odrzuć pierwiastek większy od 1,25 mol, ponieważ prowadziłby do ujemnej ilości kwasu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Reakcja przebiega w fazie ciekłej, bez zmiany objętości, dlatego w wyrażeniu na stałą
równowagi można użyć liczbę moli reagentów.

Powstał 1 mol etanianu etylu (octanu etylu).
Zasady oceniania
2 pkt – zastosowanie poprawnej metody rozwiązania, poprawne wykonanie obliczeń
i podanie liczby moli estru
1 pkt – – zastosowanie poprawnej metody rozwiązania, poprawne wykonanie obliczeń
i podanie obu wyliczonych wartości liczby moli estru
– zastosowanie poprawnej metody rozwiązania i popełnienie błędów przy wykonaniu
obliczeń oraz podanie jednej właściwej wartości liczby moli estru
0 pkt – błędna metoda lub brak rozwiązania
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Niech x oznacza liczbę moli estru w stanie równowagi. Ponieważ początkowo nie było estru ani wody, powstaje po x mol obu produktów, a pozostaje 1,25−x mol kwasu i 2,00−x mol etanolu. We wzorze na stałą równowagi czynniki objętości się skracają, więc 4 = x2/[(1,25−x)(2,00−x)].
Po przekształceniu otrzymujemy 3x2−13x+10 = 0. Rozwiązania to x = 1 oraz x = 10/3. Drugi wynik przekracza początkową ilość kwasu i jest niemożliwy. Powstaje 1 mol estru; sprawdzenie daje pozostałości 0,25 mol kwasu i 1,00 mol alkoholu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Reakcja przebiega w fazie ciekłej, bez zmiany objętości, dlatego w wyrażeniu na stałą
równowagi można użyć liczbę moli reagentów.

Powstał 1 mol etanianu etylu (octanu etylu).
Informacje i źródła zadania
Zadanie 30 · przykladowy 2015
Pewien trigliceryd zawierający reszty kwasów palmitynowego i stearynowego poddano
hydrolizie. W wyniku tej przemiany otrzymano glicerol oraz dwa kwasy – palmitynowy
i stearynowy – w stosunku molowym 1 : 2.
Oceń, czy na podstawie powyższych danych można jednoznacznie ustalić wzór półstrukturalny triglicerydu. Jeśli uznasz, że tak – uzasadnij krótko swoje stanowisko i narysuj wzór opisanego związku. Jeśli uznasz, że nie – uzasadnij krótko swoje stanowisko i napisz wzory możliwych triglicerydów.
Ocena i uzasadnienie stanowiska:
Wzór / wzory
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Hydroliza informuje o liczbie reszt każdego kwasu. Zastanów się, czy informuje też o ich położeniu.
Podpowiedź 2
W triglicerydzie są trzy miejsca estryfikacji: jedno środkowe i dwa końcowe. Jedna reszta palmitynowa może zajmować miejsce środkowe lub końcowe.
Podpowiedź 3
Odpowiedz, że wzór nie jest jednoznaczny. Narysuj dwa układy: z resztą palmitynową przy środkowym i przy końcowym atomie węgla glicerolu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Ocena i uzasadnienie stanowiska:
Na podstawie podanych informacji nie można jednoznacznie ustalić wzoru
półstrukturalnego triglicerydu, ponieważ występuje zjawisko izomerii. Istnieje więcej
niż jeden wzór związku, w którym spełniona jest zależność podana w zadaniu.

Zasady oceniania
2 pkt – poprawna ocena wraz z uzasadnieniem stanowiska i napisanie odpowiednich wzorów
1 pkt – poprawna ocena wraz z uzasadnieniem stanowiska i brak odpowiednich przykładów
0 pkt – inna odpowiedź, np. podanie wyłącznie przykładów bez oceny i uzasadnienia
stanowiska lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Stosunek molowy kwasów po hydrolizie określa skład reszt kwasowych w triglicerydzie: jedna reszta palmitynowa i dwie stearynowe. Nie wskazuje jednak ich rozmieszczenia przy glicerolu. Reszta palmitynowa może zajmować pozycję środkową albo końcową, co daje dwa różne układy połączeń atomów.
Dlatego na podstawie danych nie można ustalić jednego wzoru półstrukturalnego. Trzeba podać tę ocenę, uzasadnić ją izomerią położenia reszt i narysować oba układy. Samo odwrócenie rysunku tego samego układu nie stanowi drugiego wzoru; musi zmienić się położenie reszty względem środka glicerolu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Ocena i uzasadnienie stanowiska:
Na podstawie podanych informacji nie można jednoznacznie ustalić wzoru
półstrukturalnego triglicerydu, ponieważ występuje zjawisko izomerii. Istnieje więcej
niż jeden wzór związku, w którym spełniona jest zależność podana w zadaniu.

Informacje i źródła zadania
Zadanie 31 · przykladowy 2015
Kwas jabłkowy należy do dwufunkcyjnych pochodnych węglowodorów, a jego cząsteczki są
chiralne.
a) Uzupełnij poniższy schemat, tak aby powstały wzory enancjomerów kwasu jabłkowego.

… Enancjomer D … Enancjomer L
b) Napisz, w jakim stosunku molowym zachodzi rekcja całkowitego zobojętnienia kwasu jabłkowego roztworem wodorotlenku sodu. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do budowy cząsteczek tego kwasu.
Stosunek molowy kwasu jabłkowego do wodorotlenku sodu … : …
Uzasadnienie:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Wskaż atom węgla o czterech różnych podstawnikach i utwórz jego lustrzane odbicie.
Podpowiedź 2
Zachowaj pionowe podstawniki z szablonu, a zamień miejscami H i grupę hydroksylową. W części b policz grupy karboksylowe.
Podpowiedź 3
W podanym układzie D ma grupę hydroksylową po prawej, a L po lewej. Do zobojętnienia dwóch grup karboksylowych potrzeba 2 mol NaOH na 1 mol kwasu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Część a)

… Enancjomer D … Enancjomer L
Część b)
Stosunek molowy: n kwasu jabłkowego : n NaOH = 1 : 2
Uzasadnienie:
W cząsteczce kwasu znajdują się dwie grupy karboksylowe, które mogą reagować
z roztworem wodorotlenku sodu, a grupa hydroksylowa takiej reakcji nie ulega.
Zasady oceniania
Część a)
1 pkt – poprawny uzupełnienie obu schematów
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Część b)
1 pkt. – poprawne określenie stosunku molowego i poprawne uzasadnienie
0 pkt – – poprawne określenie stosunku molowego i błędne uzasadnienie
– błędne określenie stosunku molowego i błędne uzasadnienie
– inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Chiralność kwasu jabłkowego wynika z obecności atomu węgla połączonego z czterema różnymi podstawnikami. W projekcji Fischera enancjomery otrzymujemy, zamieniając miejscami wodór i grupę hydroksylową przy tym atomie, z zachowaniem pionowego szkieletu podanego w schemacie. W przykładzie CKE dla formy D grupa hydroksylowa jest po prawej, a dla L po lewej.
Całkowite zobojętnienie wymaga dwóch moli NaOH na mol kwasu, ponieważ cząsteczka ma dwie grupy karboksylowe. Alkoholowa grupa hydroksylowa nie zużywa dodatkowego NaOH w tej reakcji wodnej. Nie liczymy więc wszystkich grup zawierających wodór jako równoważnych kwasowo.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Część a)

… Enancjomer D … Enancjomer L
Część b)
Stosunek molowy: n kwasu jabłkowego : n NaOH = 1 : 2
Uzasadnienie:
W cząsteczce kwasu znajdują się dwie grupy karboksylowe, które mogą reagować
z roztworem wodorotlenku sodu, a grupa hydroksylowa takiej reakcji nie ulega.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 32 · przykladowy 2015
Przeprowadzono doświadczenie, podczas którego do zakwaszonego roztworu alaniny
dodawano kroplami wodny roztwór wodorotlenku sodu i za pomocą pehametru mierzono pH
mieszaniny reakcyjnej. Otrzymane wyniki umieszczono na wykresie ilustrującym zależność
pH mieszaniny od objętości dodanego roztworu wodorotlenku sodu (w jednostkach
umownych). Literami A, B i C oznaczono formy alaniny, w jakich występuje ona
w roztworach wodnych.

Na podstawie: http://onlinebiochemistry.com
a) Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) tych form alaniny A i C, które dominują w mieszaninie reakcyjnej o wartościach pH odpowiadających punktom zaznaczonym na wykresie.
Wzór formy A | Wzór formy C |
|---|---|
b) Napisz w formie jonowej skróconej, stosując wzory półstrukturalne (grupowe) reagentów organicznych, równania dwóch kolejnych reakcji, które zaszły podczas tego doświadczenia.
1 …
2 …
c) Spośród form alaniny A, B i C wybierz te, które tworzą sprzężone pary kwas-zasada
Brønsteda. Uzupełnij tabelę, wpisując odpowiednie litery.
Kwas | Zasada | |
|---|---|---|
Sprzężona para I | ||
Sprzężona para II |
d) Uzupełnij poniższe zdania, podkreślając wzory odpowiednich grup w każdym nawiasie.
1. Właściwości alaniny w wodnym roztworze o pH równym pI uwarunkowane są zasadowym
charakterem grupy (–COO− / –COOH) i kwasowym charakterem grupy (–NH2 / –NH3+).
2. Ponieważ grupa –COOH ma silniejsze właściwości kwasowe niż grupa –NH3+, podczas
zakwaszania roztworu alaniny o odczynie zasadowym najpierw nastąpi przyłączenie
protonu do grupy (–COO− / –NH2), a dopiero przy większym stężeniu jonów wodorowych
– do grupy (–COO− / –NH2).
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Przypisz A, B i C do środowiska kwasowego, punktu izoelektrycznego i środowiska zasadowego.
Podpowiedź 2
Dodawana zasada odbiera kolejno proton grupie karboksylowej i amoniowej. Sprzężone formy muszą różnić się dokładnie jednym protonem.
Podpowiedź 3
Zapisz przemiany A → B → C z OH− i wodą oraz pary A/B i B/C. Przy zakwaszaniu C proton przyłącza się najpierw do grupy aminowej, a później karboksylanowej.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
a) Forma A: CH₃–CH(NH₃⁺)–COOH. Forma C: CH₃–CH(NH₂)–COO⁻.
b)
1. CH₃–CH(NH₃⁺)–COOH + OH⁻ → CH₃–CH(NH₃⁺)–COO⁻ + H₂O
2. CH₃–CH(NH₃⁺)–COO⁻ + OH⁻ → CH₃–CH(NH₂)–COO⁻ + H₂O
c) Sprzężone pary (kwas / zasada): A / B oraz B / C.
d) 1. Zasadowy charakter ma grupa –COO⁻, a kwasowy –NH₃⁺. 2. Proton najpierw przyłącza się do grupy –NH₂, a następnie do –COO⁻.
Zasady oceniania
Część a)
1 pkt – poprawne napisanie wzorów form A i C
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Część b)
1 pkt – poprawne napisanie we właściwej kolejności obu równań reakcji
0 pkt – błędne napisanie równań (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki
stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu, niewłaściwa kolejność równań) lub
brak odpowiedzi
Część c)
1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli (kolejność sprzężonych par może być dowolna)
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Część d)
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Przy niskim pH forma A jest kationem alaniny, przy pH równym pI forma B jonem obojnaczym, a przy wysokim pH forma C anionem. Dodawanie OH− najpierw odbiera proton grupie karboksylowej, przekształcając A w B, a potem grupie amoniowej, przekształcając B w C; w obu reakcjach powstaje woda. Sprzężone pary różnią się jednym protonem: A/B i B/C, z kwasem zapisanym jako pierwszy.
W punkcie pI grupa karboksylanowa jest zasadowa, a amoniowa kwasowa. Przy zakwaszaniu anionu kolejność jest odwrotna: najpierw protonuje się grupa aminowa, a dopiero potem karboksylanowa. A i C różnią się dwoma protonami, więc nie tworzą jednej sprzężonej pary.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
a) Forma A: CH₃–CH(NH₃⁺)–COOH. Forma C: CH₃–CH(NH₂)–COO⁻.
b)
1. CH₃–CH(NH₃⁺)–COOH + OH⁻ → CH₃–CH(NH₃⁺)–COO⁻ + H₂O
2. CH₃–CH(NH₃⁺)–COO⁻ + OH⁻ → CH₃–CH(NH₂)–COO⁻ + H₂O
c) Sprzężone pary (kwas / zasada): A / B oraz B / C.
d) 1. Zasadowy charakter ma grupa –COO⁻, a kwasowy –NH₃⁺. 2. Proton najpierw przyłącza się do grupy –NH₂, a następnie do –COO⁻.