Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 1381–1400 z 1481

Zadanie 19.1 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 19.

Sole można otrzymać między innymi w reakcjach:

1. tlenków metali z kwasami

2. metali z kwasami

3. wodorotlenków z kwasami.

Zaprojektuj doświadczenie, które pozwoli otrzymać rozpuszczalne w wodzie sole metodą 1. (probówka I), metodą 2. (probówka II) i metodą 3. (probówka III).

Na schemacie doświadczenia wpisz wzory użytych odczynników wybranych spośród:

Ag (s) … HCl (aq) … Al (s) … CaO (s) … H2SO4 (rozc.) … Cu(OH)2 (s)

Schemat doświadczenia:

Zadanie 19.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw przypisz dostępne substancje do tlenków, metali i wodorotlenków. Następnie sprawdź rozpuszczalność możliwych soli.

Podpowiedź 2

Do CaO wybierz HCl, aby uniknąć trudno rozpuszczalnego siarczanu wapnia. Spośród metali wybierz Al, nie Ag.

Podpowiedź 3

Zaproponuj I: CaO i HCl, II: Al i HCl, III: Cu(OH)2 i HCl. W II oraz III dopuszczalny jest także rozcieńczony H2SO4.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 19.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Kolejność dodawania odczynników może być odwrotna.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie całego schematu doświadczenia.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dla każdej metody wybieramy odczynnik odpowiedniej klasy oraz kwas zapewniający rozpuszczalną sól. W probówce I CaO reaguje z HCl, dając rozpuszczalny CaCl2 i wodę; H2SO4 byłby niewłaściwy ze względu na małą rozpuszczalność CaSO4. W II aktywny glin reaguje z HCl lub rozcieńczonym H2SO4, tworząc sól i wodór.

Srebro nie wypiera wodoru z tych kwasów. W III Cu(OH)2 reaguje z HCl lub rozcieńczonym H2SO4, dając rozpuszczalną sól miedzi(II) i wodę. Trzeba dobrać komplet trzech par, a nie tylko wskazać dowolną reakcję otrzymywania soli.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 19.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Kolejność dodawania odczynników może być odwrotna.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_19.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19.2 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 19.

Sole można otrzymać między innymi w reakcjach:

1. tlenków metali z kwasami

2. metali z kwasami

3. wodorotlenków z kwasami.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji przebiegającej w probówce III.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zapisz reagujący osad oraz jony kwasu. Nie rozpisuj Cu(OH)2 na jony.

Podpowiedź 2

Dwie grupy hydroksylowe zużywają dwa H+ i tworzą dwie cząsteczki wody.

Podpowiedź 3

Uzupełnij Cu(OH)2 + 2H+ → Cu2+ + 2H2O. Pomiń aniony kwasu i sprawdź ładunek obu stron.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Cu(OH)2 + 2H + → Cu2 + + 2H2O

lub

Cu(OH)2 + 2H3O + → Cu2 + + 4H2O

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji.

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W probówce III trudno rozpuszczalny Cu(OH)2 reaguje z jonami wodorowymi kwasu. Dwie grupy hydroksylowe wymagają dwóch protonów, dlatego produktami są Cu2+ i dwie cząsteczki wody. Zapis ma postać Cu(OH)2 + 2H+ → Cu2+ + 2H2O.

Wodorotlenku nie rozpisujemy na wolne jony, ponieważ jest osadem. Aniony kwasu pomijamy jako jony obserwatory niezależnie od tego, czy wybrano HCl, czy rozcieńczony H2SO4. Kontrola ładunku daje po obu stronach +2, a bilans atomów potwierdza poprawne współczynniki. Równoważny zapis z H3O+ wymaga czterech cząsteczek wody po prawej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Cu(OH)2 + 2H + → Cu2 + + 2H2O

lub

Cu(OH)2 + 2H3O + → Cu2 + + 4H2O
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_19.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony3 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20–22.

Do 200 gramów wodnego roztworu chlorku glinu o stężeniu 15% (w procentach masowych)

dodawano porcjami wodny roztwór wodorotlenku sodu zawierający 32 gramy NaOH, który

całkowicie przereagował. Przebieg doświadczenia zilustrowano na poniższym schemacie.

… NaOH (aq)

Informacja do zadań 20–22. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Wykonaj obliczenia i na podstawie uzyskanego wyniku opisz wszystkie zmiany możliwe do zaobserwowania podczas przebiegu tego doświadczenia.

Obliczenia:

Obserwacje: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj ilość dodanego NaOH z ilością potrzebną do strącenia osadu oraz do całkowitego utworzenia kompleksu.

Podpowiedź 2

W roztworze jest około 0,225 mol AlCl3, a dodano 0,800 mol NaOH. Na mol glinu potrzeba odpowiednio 3 lub 4 mol OH−.

Podpowiedź 3

Porównaj 0,800 mol z progami 0,675 i 0,900 mol. Opisz biały osad, jego częściowe roztwarzanie oraz pozostałość osadu po zakończeniu dodawania zasady.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

0,225 mola AlCl3 –––––––– x

x = 0,675 mola NaOH

Obserwacje: Najpierw wytrąci się biały osad, który w miarę dodawania zasady będzie się

roztwarzał. Na dnie zlewki pozostanie jednak część osadu.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń prowadzących do

wyniku wskazującego, że wodorotlenek sodu został użyty w nadmiarze w stosunku do

chlorku glinu w reakcji wytrącania Al(OH)3.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

lub

– podanie wyniku z niewłaściwą jednostką.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

1 p. – za poprawne opisanie obserwacji adekwatnych do wykonanych obliczeń.

0 p. – za podanie obserwacji nieadekwatnych do otrzymanego wyniku lub podanie obserwacji

bez wykonania obliczeń albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W roztworze jest 200 · 0,15 = 30 g AlCl3, czyli według zaokrągleń klucza około 0,225 mol. Dodano 32/40 = 0,800 mol NaOH. Strącenie całego glinu jako Al(OH)3 wymaga 3 · 0,225 = 0,675 mol OH−, a przeprowadzenie całości do kompleksu wymagałoby 4 · 0,225 = 0,900 mol.

Ilość dodanej zasady leży między tymi wartościami. Najpierw pojawia się biały osad, potem część osadu się roztwarza, ale część pozostaje. Sam nadmiar względem etapu strącania nie wystarcza do całkowitego zaniku osadu; należy sprawdzić również drugi próg stechiometryczny.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

0,225 mola AlCl3 –––––––– x

x = 0,675 mola NaOH

Obserwacje: Najpierw wytrąci się biały osad, który w miarę dodawania zasady będzie się

roztwarzał. Na dnie zlewki pozostanie jednak część osadu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_20

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20–22.

Do 200 gramów wodnego roztworu chlorku glinu o stężeniu 15% (w procentach masowych)

dodawano porcjami wodny roztwór wodorotlenku sodu zawierający 32 gramy NaOH, który

całkowicie przereagował. Przebieg doświadczenia zilustrowano na poniższym schemacie.

… NaOH (aq)

Informacja do zadań 20–22. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Zapisz, w formie jonowej skróconej, równania wszystkich reakcji zachodzących podczas tego doświadczenia, jeżeli produktem jednej z nich jest jon kompleksowy, w którym glin ma liczbę koordynacyjną równą 4. Równania reakcji zapisz w kolejności, w jakiej zachodzą poszczególne procesy.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odtwórz kolejność obserwacji: najpierw pojawia się osad, a dopiero później powstaje rozpuszczalny kompleks.

Podpowiedź 2

Pierwszy etap to Al3+ + 3OH− → Al(OH)3. Kompleks o liczbie koordynacyjnej cztery zawiera cztery grupy hydroksylowe.

Podpowiedź 3

Jako drugie równanie zapisz Al(OH)3 + OH− → [Al(OH)4]−. Sprawdź, że na obu jego stronach suma ładunków wynosi −1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Al3 + + 3OH − → Al(OH)3 (↓)
Al(OH)3 + OH − → [Al(OH)4] − lub Al(OH)3 + OH − → Al(OH)4−

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie dwóch równań reakcji we właściwej kolejności

1 p. – za poprawne napisanie jednego równania reakcji

0 p. – za błędne napisanie równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub napisanie równań w niewłaściwej

kolejności albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dodawane jony OH− początkowo łączą się z Al3+, strącając Al(OH)3. Pierwsze równanie ma więc stosunek jonów 1:3. Dalsza porcja zasady reaguje z amfoterycznym osadem, tworząc rozpuszczalny anion tetrahydroksoglinianowy [Al(OH)4]−.

Drugi etap wymaga dodatkowo jednego OH− na jednostkę osadu. Liczba koordynacyjna cztery odpowiada czterem grupom hydroksylowym otaczającym glin. Trzeba zapisać dwa równania w tej kolejności, aby oddać obserwowane najpierw strącanie, a potem roztwarzanie. Sumaryczny zapis od razu do kompleksu nie pokazuje obu procesów wymaganych przez polecenie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Al3 + + 3OH − → Al(OH)3 (↓)
Al(OH)3 + OH − → [Al(OH)4] − lub Al(OH)3 + OH − → Al(OH)4−
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20–22.

Do 200 gramów wodnego roztworu chlorku glinu o stężeniu 15% (w procentach masowych)

dodawano porcjami wodny roztwór wodorotlenku sodu zawierający 32 gramy NaOH, który

całkowicie przereagował. Przebieg doświadczenia zilustrowano na poniższym schemacie.

… NaOH (aq)

Informacja do zadań 20–22. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Oblicz, ile gramów wodorotlenku glinu znajdowało się w kolbie po zakończeniu doświadczenia.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel ilość zasady zużytą na strącanie od ilości, która następnie roztwarza osad.

Podpowiedź 2

Z 0,800 mol NaOH odejmij 0,675 mol zużyte do strącenia 0,225 mol Al(OH)3. Pozostała zasada reaguje z osadem w stosunku 1:1.

Podpowiedź 3

Po roztworzeniu 0,125 mol pozostaje 0,100 mol Al(OH)3. Pomnóż przez 78 g/mol, otrzymując 7,8 g.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

−

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

= 78 g · mol−1

0,225 mola AlCl3 –––––––– x

x = 0,675 mola NaOH

Obliczenie liczby moli NaOH, który wziął udział w reakcji z Al(OH)3:

ΔnNaOH=0,8mola−0,675mola=0,125mola

Obliczenie masy Al(OH)3, który pozostał w zawiesinie:

1 mol NaOH –––––––––––––––––––––––––– 1 mol Al(OH)3

0,125 mola NaOH –––––––––––––––––––––– x

x = 0,125 mola Al(OH)3

W mieszaninie pozostanie 0,225 mola – 0,125 mola = 0,1 mola Al(OH)3.

mAl(OH)3= 0,1 mol · 78 g · mol−1= 7,8 g

Za poprawny należy uznać każdy inny wynik będący konsekwencją zastosowanej poprawnej

metody i poprawnych obliczeń, o ile zdający założył, że NaOH został użyty

w nadmiarze w stosunku do AlCl3.

Zdający może skorzystać z wartości masy lub liczby moli NaOH (który przereagował z 30 g

AlCl3) obliczonej w zadaniu 20. Jeśli zdający popełnił błąd rachunkowy

w zadaniu 20. i wykorzystał błędne wartości liczbowe w zadaniu 22., to rozwiązanie tego

zadania oceniamy tak, jakby błąd nie wystąpił, o ile zdający założył, że NaOH został użyty

w nadmiarze w stosunku do AlCl3.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i podanie wyniku.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

lub

– podanie wyniku z błędną jednostką.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia lub przyjęcie założenia, że NaOH został

użyty w niedomiarze w stosunku do AlCl3 albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Korzystamy z dwóch etapów reakcji, zamiast traktować całe 0,800 mol NaOH jako ilość strącającą osad. Z 0,225 mol AlCl3 początkowo powstaje 0,225 mol Al(OH)3, co zużywa 0,675 mol NaOH. Pozostałe 0,125 mol zasady roztwarza taką samą liczbę moli osadu, ponieważ drugi etap przebiega w stosunku 1:1.

Pozostaje więc 0,225−0,125 = 0,100 mol Al(OH)3. Przy masie molowej 78 g/mol daje to 7,8 g osadu, zgodnie z zaokrągleniami klucza. Glin znajdujący się w rozpuszczalnym kompleksie nie wchodzi do masy pozostałego osadu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

−

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

= 78 g · mol−1

0,225 mola AlCl3 –––––––– x

x = 0,675 mola NaOH

Obliczenie liczby moli NaOH, który wziął udział w reakcji z Al(OH)3:

ΔnNaOH=0,8mola−0,675mola=0,125mola

Obliczenie masy Al(OH)3, który pozostał w zawiesinie:

1 mol NaOH –––––––––––––––––––––––––– 1 mol Al(OH)3

0,125 mola NaOH –––––––––––––––––––––– x

x = 0,125 mola Al(OH)3

W mieszaninie pozostanie 0,225 mola – 0,125 mola = 0,1 mola Al(OH)3.

mAl(OH)3= 0,1 mol · 78 g · mol−1= 7,8 g

Za poprawny należy uznać każdy inny wynik będący konsekwencją zastosowanej poprawnej

metody i poprawnych obliczeń, o ile zdający założył, że NaOH został użyty

w nadmiarze w stosunku do AlCl3.

Zdający może skorzystać z wartości masy lub liczby moli NaOH (który przereagował z 30 g

AlCl3) obliczonej w zadaniu 20. Jeśli zdający popełnił błąd rachunkowy

w zadaniu 20. i wykorzystał błędne wartości liczbowe w zadaniu 22., to rozwiązanie tego

zadania oceniamy tak, jakby błąd nie wystąpił, o ile zdający założył, że NaOH został użyty

w nadmiarze w stosunku do AlCl3.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.1 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 23.

Manganian(VII) potasu reaguje z kwasem szczawiowym (kwasem etanodiowym

CKE: wzór półstrukturalny kwasu szczawiowego.) w środowisku kwasowym według następującego schematu:

MnO 4− + (COOH)2 + H+ → Mn2+ + CO2 + H2O

Napisz w formie jonowej, z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy), równania procesów redukcji i utleniania zachodzących podczas tej przemiany.

Równanie procesu redukcji:

Równanie procesu utleniania:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz zmiany stopni utlenienia manganu i obu atomów węgla kwasu szczawiowego.

Podpowiedź 2

Mangan przyjmuje 5 elektronów, a jedna cząsteczka kwasu szczawiowego oddaje 2. W kwasowym środowisku bilansuj H+ i H2O.

Podpowiedź 3

Dla redukcji użyj MnO4− + 8H+ + 5e− → Mn2+ + 4H2O. W utlenianiu po stronie produktów umieść dwa CO2, dwa H+ i dwa elektrony.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie procesu redukcji:

MnO 4− + 8H+ + 5e− → Mn2+ + 4H2O … ( x 2)

Równanie procesu utleniania:

(COOH)2 → 2CO2 + 2H+ + 2e− … ( x 5)

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie dwóch równań reakcji w formie jonowo-elektronowej.

1 p. – za poprawne napisanie jednego równania reakcji.

0 p. – za błędne napisanie obu równań reakcji lub błędne przyporządkowanie równań albo

brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Mangan w MnO4− zmienia stopień utlenienia z +VII na +II, więc przyjmuje pięć elektronów. Tlen bilansujemy czterema cząsteczkami wody po stronie produktów, a wodór ośmioma H+ po stronie substratów. W kwasie szczawiowym każdy z dwóch atomów węgla przechodzi z +III na +IV i oddaje jeden elektron, czyli cząsteczka oddaje łącznie dwa.

Powstają dwie cząsteczki CO2 oraz dwa H+. Elektrony muszą być substratem redukcji i produktem utleniania. Każdą półreakcję kontrolujemy osobno pod względem atomów oraz ładunku; środowisko kwasowe uzasadnia użycie H+, a nie OH−.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie procesu redukcji:

MnO 4− + 8H+ + 5e− → Mn2+ + 4H2O … ( x 2)

Równanie procesu utleniania:

(COOH)2 → 2CO2 + 2H+ + 2e− … ( x 5)
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_23.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.2 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 23.

Manganian(VII) potasu reaguje z kwasem szczawiowym (kwasem etanodiowym

CKE: wzór półstrukturalny kwasu szczawiowego.) w środowisku kwasowym według następującego schematu:

MnO 4− + (COOH)2 + H+ → Mn2+ + CO2 + H2O

Dobierz i uzupełnij współczynniki stechiometryczne w poniższym schemacie.

… MnO 4− + … (COOH)2 + … H+ → … Mn2+ + … CO2 + … H2O
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zrównaj elektrony z obu półreakcji. Potrzebna jest wspólna liczba dla 5 i 2.

Podpowiedź 2

Pomnóż redukcję przez 2, a utlenianie przez 5. Po dodaniu skróć również jony H+ występujące po obu stronach.

Podpowiedź 3

Wpisz kolejno 2, 5, 6, 2, 10, 8. Suma ładunków powinna wynosić +4 po obu stronach.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

2MnO 4− + 5(COOH)2 + 6H+ → 2Mn2+ + 10CO2 + 8H2O

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny dobór współczynników w schemacie reakcji.

0 p. – za błędne współczynniki stechiometryczne albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Najmniejsza wspólna wielokrotność pięciu elektronów przyjmowanych przez mangan i dwóch oddawanych przez kwas szczawiowy wynosi dziesięć. Półreakcję redukcji mnożymy więc przez dwa, a utleniania przez pięć. Po dodaniu równań elektrony się skracają.

Początkowo po lewej występuje szesnaście H+, ale dziesięć H+ powstaje także po prawej, więc po skróceniu zostaje sześć. Współczynniki w kolejności schematu wynoszą 2, 5, 6, 2, 10, 8. Sprawdzenie ładunku daje +4 po obu stronach. Pozostawienie szesnastu protonów bez skrócenia prowadziłoby do błędnego równania.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

2MnO 4− + 5(COOH)2 + 6H+ → 2Mn2+ + 10CO2 + 8H2O
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_23.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.3 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 23.

Manganian(VII) potasu reaguje z kwasem szczawiowym (kwasem etanodiowym

CKE: wzór półstrukturalny kwasu szczawiowego.) w środowisku kwasowym według następującego schematu:

MnO 4− + (COOH)2 + H+ → Mn2+ + CO2 + H2O

Napisz wzory drobin (cząsteczek lub jonów), które w opisanej przemianie pełnią funkcję utleniacza i reduktora.

Utleniacz: … Reduktor: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, która drobina przyjmuje elektrony, a która je oddaje.

Podpowiedź 2

Jon manganianowy(VII) ulega redukcji, a kwas szczawiowy utlenieniu. Nazwy funkcji przypisz do całych drobin.

Podpowiedź 3

Jako utleniacz wskaż MnO4−, a jako reduktor cząsteczkę kwasu szczawiowego przedstawioną w schemacie. Nie wpisuj samych symboli pierwiastków.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Utleniacz: MnO 4− Reduktor: (COOH)2

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie wzorów utleniacza i reduktora.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Utleniacz jest drobiną przyjmującą elektrony i sam ulega redukcji. W opisanej reakcji funkcję tę pełni jon MnO4−, ponieważ mangan przechodzi z +VII na +II.

Reduktor oddaje elektrony i sam się utlenia; jest nim cząsteczka kwasu szczawiowego, której atomy węgla przechodzą z +III na +IV. Polecenie prosi o wzory konkretnych drobin uczestniczących w schemacie, więc nie wystarczy podać samego symbolu manganu lub węgla. Jony H+ tworzą środowisko kwasowe i uczestniczą w bilansie, lecz nie są tutaj utleniaczem ani reduktorem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Utleniacz: MnO 4− Reduktor: (COOH)2

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_23.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, lub F – jeśli jest fałszywa.

1.

Destylacja frakcjonowana ropy naftowej polega na rozdzieleniu tego

surowca na grupy składników różniące się temperaturą wrzenia.

P

F

2.

Produktami przerobu ropy naftowej są smoła węglowa, woda

pogazowa, gaz koksowniczy i koks.

P

F

3.

Gaz ziemny jest mieszaniną węglowodorów w stanie gazowym, a jego

głównym składnikiem jest metan.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przyporządkuj każdą informację do właściwego surowca: ropy naftowej, węgla kamiennego lub gazu ziemnego.

Podpowiedź 2

Frakcjonowanie rozdziela według temperatur wrzenia. Koks i gaz koksowniczy kojarz z przerobem węgla.

Podpowiedź 3

Oceń kolejno P, F, P. W drugim zdaniu błędnie przypisano ropie produkty charakterystyczne dla węgla kamiennego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. Destylacja frakcjonowana ropy naftowej polega na rozdzieleniu tego

surowca na grupy składników różniące się temperaturą wrzenia.

P

 

2. Produktami przerobu ropy naftowej są smoła węglowa, woda pogazowa,

gaz koksowniczy i koks.

 

F

3. Gaz ziemny jest mieszaniną węglowodorów w stanie gazowym, a jego

głównym składnikiem jest metan.

P

 

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Destylacja frakcjonowana wykorzystuje różnice temperatur wrzenia składników ropy i rozdziela ją na frakcje, dlatego pierwsze zdanie jest prawdziwe. Nie oznacza to otrzymywania pojedynczych czystych związków: frakcja obejmuje składniki o zbliżonym zakresie wrzenia.

Smoła węglowa, woda pogazowa, gaz koksowniczy i koks są charakterystycznymi produktami przerobu węgla kamiennego, a nie destylacji ropy, więc drugie zdanie jest fałszywe. Głównym składnikiem gazu ziemnego jest metan, dlatego trzecie jest prawdziwe. Rozwiązanie wymaga oddzielenia trzech surowców i ich typowych procesów: ropy, węgla oraz gazu ziemnego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. Destylacja frakcjonowana ropy naftowej polega na rozdzieleniu tego

surowca na grupy składników różniące się temperaturą wrzenia.

P

 

2. Produktami przerobu ropy naftowej są smoła węglowa, woda pogazowa,

gaz koksowniczy i koks.

 

F

3. Gaz ziemny jest mieszaniną węglowodorów w stanie gazowym, a jego

głównym składnikiem jest metan.

P

 
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 25–27.

Przeprowadzono doświadczenie z udziałem dwóch różnych węglowodorów. W wyniku

dwóch odrębnych reakcji − jednej addycji, a drugiej substytucji − i przy użyciu odpowiednich

reagentów jako główny produkt każdej reakcji otrzymano 2-bromo-2-metylobutan.

Napisz równania obu reakcji. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Równanie reakcji addycji:

Równanie reakcji substytucji:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odtwórz alken przez usunięcie HBr z produktu, a alkan przez zastąpienie bromu wodorem.

Podpowiedź 2

Addycja wymaga alkenu i HBr. Substytucja alkanu wymaga Br2 i prowadzi także do powstania HBr.

Podpowiedź 3

Wybierz np. 2-metylobut-1-en do addycji i 2-metylobutan do substytucji. W obu równaniach narysuj jako główny produkt 2-bromo-2-metylobutan.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie dwóch równań reakcji.

1 p. – za poprawne napisanie jednego równania reakcji.

0 p. – za błędne napisanie równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub błędne przyporządkowanie równań

albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Produkt zawiera pięciowęglowy szkielet z bromem przy atomie węgla o numerze 2. Addycję można przeprowadzić, przyłączając HBr do 2-metylobut-1-enu; dopuszczalny jest też odpowiedni 2-metylobut-2-en. Orientacja przyłączenia zgodna z regułą Markownikowa prowadzi do wskazanego głównego produktu.

Substytucja wymaga natomiast 2-metylobutanu i Br2; brom zastępuje wodór przy trzeciorzędowym atomie węgla, a drugim produktem jest HBr. Warunki świetlne sprzyjają mechanizmowi rodnikowemu tej reakcji. Trzeba narysować dwa różne substraty organiczne i rozróżnić HBr używany w addycji od Br2 używanego w substytucji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_25

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 25–27.

Przeprowadzono doświadczenie z udziałem dwóch różnych węglowodorów. W wyniku

dwóch odrębnych reakcji − jednej addycji, a drugiej substytucji − i przy użyciu odpowiednich

reagentów jako główny produkt każdej reakcji otrzymano 2-bromo-2-metylobutan.

Określ, według jakiego mechanizmu (nukleofilowego, rodnikowego, elektrofilowego) przebiega każda z opisanych reakcji.

Reakcja addycji przebiega według mechanizmu …

Reakcja substytucji przebiega według mechanizmu …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odróżnij przyłączanie HBr do wiązania podwójnego od podstawiania bromu w alkanie.

Podpowiedź 2

Wiązanie π reaguje z protonem jako elektrofilem. Światło tworzy natomiast rodniki z Br2.

Podpowiedź 3

Dla addycji wpisz elektrofilowy, a dla substytucji rodnikowy. To określenia mechanizmu, a nie ponowne nazwy typów reakcji.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Reakcja addycji przebiega według mechanizmu elektrofilowego.

Reakcja substytucji przebiega według mechanizmu rodnikowego.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne określenie mechanizmów obu opisanych reakcji.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Addycja HBr do alkenu rozpoczyna się oddziaływaniem bogatego w elektrony wiązania π z elektrofilem, czyli protonem. Dlatego dla opisanych warunków mechanizm addycji jest elektrofilowy.

Bromowanie alkanu pod wpływem światła przebiega natomiast przez rodniki powstające wskutek homolitycznego rozpadu Br2, więc substytucja ma mechanizm rodnikowy. „Addycja” i „substytucja” określają typ zmiany budowy, a „elektrofilowy” i „rodnikowy” sposób jej przebiegu. Nie należy utożsamiać wszystkich reakcji z udziałem bromu z jednym mechanizmem: zależy on od rodzaju substratu, odczynnika i warunków reakcji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Reakcja addycji przebiega według mechanizmu elektrofilowego.

Reakcja substytucji przebiega według mechanizmu rodnikowego.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_26

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 25–27.

Przeprowadzono doświadczenie z udziałem dwóch różnych węglowodorów. W wyniku

dwóch odrębnych reakcji − jednej addycji, a drugiej substytucji − i przy użyciu odpowiednich

reagentów jako główny produkt każdej reakcji otrzymano 2-bromo-2-metylobutan.

Wyjaśnij, dlaczego głównym produktem opisanych reakcji addycji i substytucji jest ta sama monobromopochodna 2-metylobutanu (2-bromo-2-metylobutan).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dla addycji przypomnij regułę Markownikowa, a dla substytucji zależność reaktywności od rzędowości atomu węgla.

Podpowiedź 2

W pierwszej drodze powstaje stabilniejszy karbokation, w drugiej stabilniejszy rodnik. Oba są związane z atomem trzeciorzędowym.

Podpowiedź 3

Wyjaśnij oddzielnie, dlaczego HBr przyłącza się w podanej orientacji i dlaczego Br2 zastępuje wodór przy trzeciorzędowym węglu. Obie drogi dają wskazaną monobromopochodną.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

W reakcji addycji (zgodnie z regułą Markownikowa) brom ulega addycji do atomu węgla,

który połączony jest z mniejszą liczbą atomów wodoru lub który ma więcej podstawników

alkilowych. W reakcji substytucji brom podstawia łatwiej atom wodoru połączony z atomem

węgla o wyższej rzędowości.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wyjaśnienie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną, np. Obie reakcje przebiegają zgodnie z regułą

Markownikowa, albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Obie drogi prowadzą głównie do bromu przy trzeciorzędowym atomie węgla, ale wynika to z różnych etapów mechanizmu. W elektrofilowej addycji HBr orientacja zgodna z regułą Markownikowa sprzyja pośredniemu, stabilniejszemu karbokationowi trzeciorzędowemu, który następnie wiąże bromek. W bromowaniu rodnikowym alkanu łatwiej zastępowany jest wodór przy atomie węgla wyższej rzędowości, ponieważ powstaje stabilniejszy rodnik.

Otrzymujemy ten sam główny produkt, 2-bromo-2-metylobutan. Uzasadnienie musi obejmować obie reakcje oddzielnie. Nie wystarczy napisać, że brom „zawsze przyłącza się do drugiego atomu”, bo numer wynika z budowy konkretnego związku.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

W reakcji addycji (zgodnie z regułą Markownikowa) brom ulega addycji do atomu węgla,

który połączony jest z mniejszą liczbą atomów wodoru lub który ma więcej podstawników

alkilowych. W reakcji substytucji brom podstawia łatwiej atom wodoru połączony z atomem

węgla o wyższej rzędowości.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_27

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

W cząsteczce pewnego optycznie czynnego nasyconego łańcuchowego alkoholu

monohydroksylowego o nierozgałęzionym łańcuchu jest pięć atomów węgla. W wyniku

utlenienia tego alkoholu powstaje keton.

Narysuj wzór półstrukturalny (grupowy), podaj nazwę systematyczną oraz określ rzędowość opisanego alkoholu.

Wzór: …

Nazwa: …

Rzędowość: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Utlenianie do ketonu ogranicza poszukiwania do alkoholi drugorzędowych. Rozważ prosty łańcuch pięciowęglowy.

Podpowiedź 2

Porównaj cztery podstawniki przy atomie z grupą hydroksylową w pentan-2-olu i pentan-3-olu.

Podpowiedź 3

Wybierz pentan-2-ol, bo ma cztery różne podstawniki przy tym atomie. Narysuj jego wzór i podaj rzędowość drugą.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 28 — oryginalny fragment CKE, s.20

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie wzoru i nazwy alkoholu oraz poprawne określenie jego

rzędowości.

1 p. – za poprawne napisanie wzoru alkoholu i podanie błędnej nazwy lub błędne określenie

jego rzędowości.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Utlenianie do ketonu wskazuje, że szukany alkohol jest drugorzędowy. Przy prostym łańcuchu pięciowęglowym trzeba porównać pentan-2-ol i pentan-3-ol. W pentan-3-olu atom związany z grupą hydroksylową ma dwa identyczne podstawniki etylowe, więc nie jest centrum stereogenicznym.

W pentan-2-olu przy tym atomie występują cztery różne podstawniki: wodór, grupa hydroksylowa, metyl i propyl. Warunki spełnia zatem pentan-2-ol, alkohol drugorzędowy. Określenie „optycznie czynny” zakłada odpowiedni skład enancjomeryczny próbki; sam rysunek wzoru grupowego identyfikuje szkielet chiralnej cząsteczki, a nie ilościową skręcalność próbki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 28 — oryginalny fragment CKE, s.20
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_28

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29–30.

Poniżej przedstawiono wzory dwóch związków organicznych.

Informacja do zadań 29–30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Zaznacz odpowiedź, w której podano poprawne nazwy systematyczne związków I i II.

 

I

II

A.

kwas 2,3-dimetyloheksanowy

3-metylobutanal

B.

kwas 2,3-dimetylobutanowy

3-metylobutanon

C.

2,3-dimetylobutanal

3-metylobutanon

D.

kwas 2,3-dimetylobutanowy

3-metylobutanal

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw rozpoznaj grupy funkcyjne: kwasową w I i ketonową w II.

Podpowiedź 2

Długość łańcucha głównego nie jest sumą wszystkich atomów węgla. W II nadaj najniższy lokant grupie karbonylowej.

Podpowiedź 3

Dla I otrzymasz kwas 2,3-dimetylobutanowy, a dla II 3-metylobutan-2-on. Odpowiada temu wariant B.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

B

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie nazw związków.

0 p. – za błędną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W związku I wybieramy najdłuższy łańcuch zawierający węgiel grupy karboksylowej. Ma on cztery atomy węgla, a dwa podstawniki metylowe występują w pozycjach 2 i 3. Jest to kwas 2,3-dimetylobutanowy, nie heksanowy: wszystkich atomów węgla cząsteczki nie liczymy jako jednego łańcucha.

Związek II ma grupę karbonylową wewnątrz łańcucha, więc jest ketonem. W odpowiedzi B nazwano go 3-metylobutanonem; pełny zapis lokantowy to 3-metylobutan-2-on. Numerację prowadzimy tak, aby grupa karbonylowa otrzymała najniższy możliwy numer. Oba rozpoznania łącznie wskazują odpowiedź B.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

B

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29–30.

Poniżej przedstawiono wzory dwóch związków organicznych.

Informacja do zadań 29–30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Z podanych niżej informacji wybierz i zaznacz te, które są prawdziwe dla związku II.

1. W wyniku redukcji tego związku wodorem powstaje 3-metylobutan-2-ol.

2. Po dodaniu tego związku do świeżo strąconego wodorotlenku miedzi(II) i ogrzaniu

obserwuje się zmianę zabarwienia zawartości probówki z niebieskiej na ceglastą.

3. Związek ten powstaje w wyniku utleniania alkoholu II-rzędowego.

4. Związek ten reaguje bezpośrednio z sodem, w wyniku czego tworzy sól.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj klasę związku II i przypomnij związek między ketonem a alkoholem drugorzędowym.

Podpowiedź 2

Redukcja ketonu daje alkohol drugorzędowy, a jego utlenienie prowadzi z powrotem do ketonu. Sprawdź osobno próbę Trommera.

Podpowiedź 3

Zaznacz 1 i 3. Związek nie daje opisanej ceglastoczerwonej próby ani typowej reakcji grupy hydroksylowej z sodem.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1., 3.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie dwóch informacji.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Związek II jest ketonem, 3-metylobutan-2-onem. Redukcja jego grupy karbonylowej prowadzi do odpowiedniego alkoholu drugorzędowego, 3-metylobutan-2-olu, więc informacja 1 jest prawdziwa. Reakcja odwrotna, utlenianie tego alkoholu, daje keton, zatem prawdziwa jest również informacja 3.

Zwykły keton tego typu nie daje dodatniej próby Trommera, więc zdanie 2 jest fałszywe. Nie ma też grupy hydroksylowej ani karboksylowej umożliwiającej opisaną szkolną reakcję z sodem z utworzeniem soli, więc zdanie 4 jest fałszywe. Wybieramy tylko 1 i 3, bez rozszerzania wniosku na wszystkie możliwe reakcje ketonów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1., 3.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Oblicz pH wodnego roztworu kwasu etanowego o stężeniu 6,0% masowych i gęstości

1,00 g · cm−3 (t = 25 °C), dla którego stopień dysocjacji α ˂ 5%. Wynik końcowy zaokrąglij do pierwszego miejsca po przecinku.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw przelicz stężenie procentowe na molowe, korzystając z gęstości. Wygodnie przyjąć 100 g roztworu.

Podpowiedź 2

Otrzymasz 0,100 mol kwasu w 0,100 dm3, czyli 1,00 mol/dm3. Zastosuj przybliżenie [H+] ≈ √(Kₐc0).

Podpowiedź 3

Dla Kₐ = 1,8 · 10−5 oblicz [H+] ≈ 4,24 · 10−3 mol/dm3. Następnie wyznacz −log[H+] i podaj pH 2,4 bez jednostki.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

wyniku jako wielkości niemianowanej z właściwą dokładnością.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

lub

– podanie wyniku z niewłaściwą dokładnością lub z błędnym zaokrągleniem.

lub

– podanie wyniku z jednostką.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przyjmijmy 100 g roztworu: zawiera on 6,0 g kwasu, czyli 0,100 mol przy masie molowej 60 g/mol. Gęstość 1,00 g/cm3 oznacza objętość próbki 100 cm3 = 0,100 dm3, więc stężenie formalne wynosi 1,00 mol/dm3. Dla słabego kwasu i małego stopnia dysocjacji stosujemy [H+] ≈ √(Kₐc0).

Przy Kₐ = 1,8 · 10−5 otrzymujemy około 4,24 · 10−3 mol/dm3, a pH ≈ 2,37, po zaokrągleniu 2,4. Obliczony stopień dysocjacji to około 0,42%, zgodny z założeniem. pH jest wielkością bez jednostki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32.1 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 32.

Furfural jest pochodną furanu. W cząsteczce furfuralu występuje grupa funkcyjna, która łatwo redukuje się w obecności wodoru, co prowadzi do powstania alkoholu furfurylowego. Na gorąco, pod wpływem wodorotlenku miedzi(II), grupa ta się utlenia, w wyniku czego powstaje kwas pirośluzowy.

Wzór furfuralu: pierścień furanowy z grupą aldehydową CHO.

Na podstawie: K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2007.

Narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) lub uproszczony alkoholu furfurylowego, otrzymanego na drodze redukcji furfuralu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wskaż boczną grupę aldehydową we wzorze furfuralu. To ona ulega opisanej redukcji.

Podpowiedź 2

Redukcja aldehydu daje alkohol pierwszorzędowy bez zmiany liczby atomów węgla. Pierścień furanowy pozostaje w tym zadaniu niezmieniony.

Podpowiedź 3

Zastąp boczną grupę aldehydową grupą hydroksymetylową, zachowując jej połączenie z tym samym atomem pierścienia. Porównaj rysunek z grafiką alkoholu furfurylowego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Alkohol furfurylowy: pierścień furanowy z grupą CH₂OH.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne narysowanie wzoru alkoholu.

0 p. – za błędną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W furfuralu trzeba rozpoznać dwie różne części: pierścień furanowy z atomem tlenu oraz boczną grupę aldehydową. Opisana w informacji redukcja dotyczy grupy aldehydowej, która przechodzi w grupę alkoholu pierwszorzędowego. Zachowujemy pięcioczłonowy pierścień, jego atom tlenu, położenie wiązań i miejsce przyłączenia podstawnika.

Węgiel dawnej grupy aldehydowej pozostaje poza pierścieniem i staje się atomem grupy hydroksymetylowej. Nie wstawiamy grupy hydroksylowej bezpośrednio do pierścienia ani nie usuwamy tego atomu węgla. Tak otrzymany rysunek przedstawia alkohol furfurylowy, zgodnie z grafiką odpowiedzi CKE.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Alkohol furfurylowy: pierścień furanowy z grupą CH₂OH.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_32.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32.2 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 32.

Furfural jest pochodną furanu. W cząsteczce furfuralu występuje grupa funkcyjna, która łatwo redukuje się w obecności wodoru, co prowadzi do powstania alkoholu furfurylowego. Na gorąco, pod wpływem wodorotlenku miedzi(II), grupa ta się utlenia, w wyniku czego powstaje kwas pirośluzowy.

Wzór furfuralu: pierścień furanowy z grupą aldehydową CHO.

Na podstawie: K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2007.

Uzupełnij poniższy schemat, tak aby otrzymać równanie opisanej reakcji otrzymywania kwasu pirośluzowego. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone związków organicznych.

Furfural, znak plus, wolne miejsce na reagent i strzałka reakcji przy ogrzewaniu.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, jaką grupę daje utlenienie aldehydu i jaki tlenek powstaje przy redukcji Cu(II).

Podpowiedź 2

Pierścień pozostaje bez zmiany, a grupa aldehydowa przechodzi w karboksylową. Do przyjęcia dwóch elektronów potrzebne są dwa atomy miedzi.

Podpowiedź 3

Zapisz furfural i 2Cu(OH)2 po lewej, a kwas pirośluzowy, Cu2O i 2H2O po prawej. Zachowaj ogrzewanie oraz wzory organiczne zgodne z grafiką.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie: furfural + 2 Cu(OH)₂ → kwas pirośluzowy + Cu₂O + 2 H₂O.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie schematu reakcji.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Ogrzewanie furfuralu z Cu(OH)2 utlenia boczną grupę aldehydową do karboksylowej, a atomy miedzi redukują się z +II do +I. Produkt organiczny, kwas pirośluzowy, zachowuje pierścień furanowy i miejsce przyłączenia grupy. Jedna cząsteczka aldehydu oddaje dwa elektrony, więc potrzebne są dwa Cu(OH)2, z których powstaje jedna jednostka Cu2O.

Drugim produktem nieorganicznym są dwie cząsteczki wody. Współczynniki wynoszą 1:2:1:1:2. Polecenie wymaga cząsteczkowego zapisu z kwasem zgodnie z podanym schematem; nie zastępujemy go innym wariantem jonowym odnoszącym się do dodatkowo zadanych warunków zasadowych.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie: furfural + 2 Cu(OH)₂ → kwas pirośluzowy + Cu₂O + 2 H₂O.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_32.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33.1 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 33.

Moc kwasów można porównać na podstawie analizy ich stałych dysocjacji albo metodą

doświadczalną. Stała dysocjacji kwasu pirogronowego jest równa Ka = 4,1·10−3 w t = 25 °C.

Na podstawie: J. Sawicka i inni, Tablice chemiczne, Gdańsk 2004.

Porównaj wartości stałych dysocjacji kwasu pirogronowego i kwasu etanowego,

a następnie zaprojektuj doświadczenie, w którym zajdzie reakcja potwierdzająca,

że jeden z nich jest mocniejszy.

Zadanie 33.1 — oryginalny fragment CKE, s.16
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj Kₐ obu kwasów. Następnie wybierz mocniejszy kwas i sól słabszego.

Podpowiedź 2

Mocniejszym kwasem jest pirogronowy. Z dostępnych soli wybierz tę, której anion może przejąć jego proton.

Podpowiedź 3

Zmieszaj kwas pirogronowy z octanem sodu. Powstanie kwasu octowego pozwoli powiązać wynik próby z różnicą mocy kwasów.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 33.1 — oryginalny fragment CKE, s.23

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny wybór odczynników i uzupełnienie schematu.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Większa stała dysocjacji oznacza mocniejszy kwas. Kwas pirogronowy ma Kₐ = 4,1 · 10−3, wyraźnie większe niż kwas octowy. Do porównania doświadczalnego wybieramy mocniejszy kwas oraz sól słabszego: kwas pirogronowy i octan sodu.

Proton zostaje przekazany anionowi octanowemu i powstaje kwas octowy. Równowaga sprzyja powstawaniu słabszej pary kwas–zasada. Samo zmieszanie dwóch kwasów lub zobojętnienie obu NaOH nie daje takiego bezpośredniego potwierdzenia. Kolejność dodawania obu wybranych roztworów nie zmienia istoty próby.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 33.1 — oryginalny fragment CKE, s.23
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_33.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33.2 · maj 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 33.

Moc kwasów można porównać na podstawie analizy ich stałych dysocjacji albo metodą

doświadczalną. Stała dysocjacji kwasu pirogronowego jest równa Ka = 4,1·10−3 w t = 25 °C.

Na podstawie: J. Sawicka i inni, Tablice chemiczne, Gdańsk 2004.

Porównaj wartości stałych dysocjacji kwasu pirogronowego i kwasu etanowego,

a następnie zaprojektuj doświadczenie, w którym zajdzie reakcja potwierdzająca,

że jeden z nich jest mocniejszy.

Opisz zmiany, które potwierdzają, że wybrany kwas jest mocniejszy od drugiego.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przypomnij, jaki kwas powstaje z anionu octanowego po przyłączeniu protonu.

Podpowiedź 2

Kwas octowy ma charakterystyczną właściwość rozpoznawalną w opisanej próbie. Nie oczekuj osadu ani gazu.

Podpowiedź 3

Zapisz pojawienie się charakterystycznego zapachu octu. Oddziel tę obserwację od wyjaśnienia, że powstał kwas octowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wyczuwalny jest charakterystyczny zapach octu.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny opis zmian przy poprawnym wyborze odczynników w zadaniu 33.1.

0 p. – za błędny wybór odczynników w zadaniu 33.1. lub błędny opis zmian albo brak

odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po zmieszaniu kwasu pirogronowego z octanem sodu powstaje słabszy kwas octowy. Ma on charakterystyczny zapach octu, który stanowi oczekiwaną w zadaniu obserwację. Nie należy zamiast obserwacji pisać wyłącznie, że mocniejszy kwas wypiera słabszy: to interpretacja reakcji.

Nie przewidujemy też wydzielania gazu ani powstawania osadu, bo nie wynikają one z tej przemiany. Tożsamość powstającego kwasu łączy obserwację z porównaniem stałych dysocjacji. Zapach należy traktować jako opis wyniku podanego doświadczenia, bez bezpośredniego wąchania zawartości probówki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wyczuwalny jest charakterystyczny zapach octu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_05_glowny_33.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania