Baza zadań z chemii
Moje postępy
Zadania 1441–1460 z 1481
Zadanie 33 · przykladowy 2015
W tabeli przedstawiono wzory metanu i chlorometanu oraz wartości ich rozpuszczalności
w wodzie w temperaturze 20 °C i pod ciśnieniem 1013 hPa.
Nazwa | Wzór cząsteczki | Rozpuszczalność w wodzie, mg/100 g wody |
|---|---|---|
metan | 2,3 | |
chlorometan | 920,0 |
Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2003.
Mieszaninę metanu i chlorometanu w temperaturze 20 °C i pod ciśnieniem 1013 hPa
przepuszczono w obiegu zamkniętym przez płuczkę napełnioną wodą o objętości 1,0 dm3
aż do nasycenia wody gazami. Mieszanina gazów po przejściu przez płuczkę zawierała 24,0 g
metanu i 41,3 g chlorometanu.
Oblicz stosunek objętościowy metanu do chlorometanu w mieszaninie gazów, którą wprowadzono do płuczki z wodą.
Obliczenia
Uwaga redakcyjna. Rozwiązanie CKE wykorzystuje uproszczony model rozpuszczania gazów. Opis równowagi rzeczywistej mieszaniny wymaga uwzględnienia ciśnień cząstkowych.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Do mas gazów po przejściu przez płuczkę dodaj ilości, które rozpuściły się w wodzie.
Podpowiedź 2
W modelu CKE przelicz podane rozpuszczalności na gramy w 1000 g wody i oblicz początkowe liczby moli gazów.
Podpowiedź 3
Stosunek molowy, a więc i objętościowy, w modelu CKE wynosi około 1,50:1,00. W fizycznym opisie mieszaniny potrzebne byłyby ciśnienia cząstkowe.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Obliczenie masy metanu i chlorometanu, które rozpuściły się w wodzie na podstawie
odczytanych wartości rozpuszczalności:
100 g wody – 0,0023 g metanu i 0,92 g chlorometanu
1000 g wody – 0,023 g metanu i 9,2 g chlorometanu
Obliczenie początkowej masy metanu (x1) i początkowej masy chlorometanu (x2):
x1 = 24,0 + 0,023 = 24,023 g …

Zasady oceniania
2 pkt – poprawna metoda obliczenia stosunku objętości gazów, wykonanie obliczeń
i podanie wyniku
1 pkt – poprawna metoda obliczenia stosunku objętości gazów i popełnienie błędów
rachunkowych
0 pkt – błędna metoda obliczenia lub brak rozwiązania
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Początkowa mieszanina zawierała zarówno gazy pozostałe po płuczce, jak i ilości rozpuszczone w wodzie. Przyjmujemy 1,0 dm3 wody jako 1000 g. Rozpuściło się więc 23 mg, czyli 0,023 g metanu, oraz 9200 mg, czyli 9,2 g chlorometanu.
Początkowe masy wynosiły odpowiednio 24,023 g i 50,5 g. Po podzieleniu przez masy molowe 16 i 50,5 g/mol otrzymujemy około 1,50 oraz 1,00 mol. Dla gazów w tych samych warunkach stosunek objętości jest równy molowemu, zatem wynosi około 1,5:1. Nie porównujemy bezpośrednio mas gazów.
Uwaga redakcyjna. Dodanie 0,023 g CH₄ i 9,2 g CH₃Cl odtwarza model obliczeniowy klucza CKE. W rzeczywistej mieszaninie gazów równowagowe ilości rozpuszczonych składników zależą od ich ciśnień cząstkowych.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Obliczenie masy metanu i chlorometanu, które rozpuściły się w wodzie na podstawie
odczytanych wartości rozpuszczalności:
100 g wody – 0,0023 g metanu i 0,92 g chlorometanu
1000 g wody – 0,023 g metanu i 9,2 g chlorometanu
Obliczenie początkowej masy metanu (x1) i początkowej masy chlorometanu (x2):
x1 = 24,0 + 0,023 = 24,023 g …

Informacje i źródła zadania
Zadanie 34 · przykladowy 2015
Źródło
Informacja do zadań 34–36.
W trzech naczyniach A, B i C znajdują się oddzielnie świeżo sporządzone wodne roztwory:
fruktozy, glukozy i sacharozy. Po analizie budowy cząsteczek i właściwości tych związków
stwierdzono, że przeprowadzenie reakcji kolejno z dwoma odczynnikami umożliwi ich
identyfikację. Jako pierwszy odczynnik wybrano wodorotlenek miedzi(II). W trzech
probówkach umieszczono próbki identyfikowanych substancji i do każdej z nich dodano
świeżo strącony wodorotlenek miedzi(II). Zawartość każdej probówki ogrzano.
Zaobserwowano takie same objawy reakcji w probówkach, w których znajdowały się próbki
z naczynia A i C, oraz inne objawy w probówce, w której umieszczona była próbka
pochodząca z naczynia B.
Podaj nazwę substancji znajdującej się w naczyniu B.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Ustal, które dwa cukry z podanej trójki dają dodatnią próbę Trommera.
Podpowiedź 2
Glukoza i fruktoza mają właściwości redukujące w warunkach doświadczenia. Sacharoza nie daje takiego wyniku bez wcześniejszej hydrolizy.
Podpowiedź 3
A i C odpowiadają dwóm cukrom redukującym, więc w naczyniu B jest sacharoza.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
sacharoza
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne podanie nazwy substancji znajdującej się w naczyniu B
0 pkt – inna odpowiedź lub brak rozwiązania
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Po ogrzaniu z Cu(OH)2 glukoza i fruktoza dają dodatnią próbę redukcyjną, a sacharoza jej nie daje. W sacharozie oba atomy anomeryczne uczestniczą w wiązaniu glikozydowym, dlatego nie występuje wolna grupa umożliwiająca typowe zachowanie cukru redukującego.
Skoro próbki A i C zachowują się jednakowo, odpowiadają glukozie i fruktozie, a próbka B sacharozie. Ważne jest ogrzewanie: sama zdolność tworzenia barwnego kompleksu z Cu(OH)2 na zimno nie odróżnia tych cukrów. Identyfikacja B wynika z różnicy we właściwościach redukujących, a nie z liczby grup hydroksylowych.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
sacharoza
Informacje i źródła zadania
Zadanie 35 · przykladowy 2015
Źródło
Informacja do zadań 34–36.
W trzech naczyniach A, B i C znajdują się oddzielnie świeżo sporządzone wodne roztwory:
fruktozy, glukozy i sacharozy. Po analizie budowy cząsteczek i właściwości tych związków
stwierdzono, że przeprowadzenie reakcji kolejno z dwoma odczynnikami umożliwi ich
identyfikację. Jako pierwszy odczynnik wybrano wodorotlenek miedzi(II). W trzech
probówkach umieszczono próbki identyfikowanych substancji i do każdej z nich dodano
świeżo strącony wodorotlenek miedzi(II). Zawartość każdej probówki ogrzano.
Zaobserwowano takie same objawy reakcji w probówkach, w których znajdowały się próbki
z naczynia A i C, oraz inne objawy w probówce, w której umieszczona była próbka
pochodząca z naczynia B.
Napisz, co zaobserwowano w probówkach, w których znajdowały się próbki z naczynia
A i z naczynia C.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Przypomnij produkt redukcji Cu(II) przez cukier redukujący podczas ogrzewania.
Podpowiedź 2
Powstaje tlenek miedzi(I), Cu2O. Zastanów się, jak wygląda ten produkt w mieszaninie reakcyjnej.
Podpowiedź 3
W obu probówkach opisz powstanie ceglastoczerwonego osadu. Nie zapisuj samej nazwy reakcji jako obserwacji.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Zaobserwowano powstanie ceglastoczerwonego osadu.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne opisanie obserwacji
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W naczyniach A i C znajdują się glukoza oraz fruktoza. Po ogrzaniu z wodorotlenkiem miedzi(II) obie próbki redukują miedź z +II do +I, co prowadzi do powstania Cu2O. Widocznym objawem jest ceglastoczerwony osad.
Fruktoza, mimo że jest ketozą, także daje dodatnią próbę w zasadowych warunkach dzięki przemianom do form redukujących. W odpowiedzi trzeba podać barwę i powstanie osadu, ponieważ samo określenie „reakcja zachodzi” nie jest obserwacją. Wynik tego etapu potwierdza podobieństwo właściwości obu próbek, ale jeszcze nie rozstrzyga, która zawiera glukozę.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Zaobserwowano powstanie ceglastoczerwonego osadu.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 36 · przykladowy 2015
Źródło
Informacja do zadań 34–36.
W trzech naczyniach A, B i C znajdują się oddzielnie świeżo sporządzone wodne roztwory:
fruktozy, glukozy i sacharozy. Po analizie budowy cząsteczek i właściwości tych związków
stwierdzono, że przeprowadzenie reakcji kolejno z dwoma odczynnikami umożliwi ich
identyfikację. Jako pierwszy odczynnik wybrano wodorotlenek miedzi(II). W trzech
probówkach umieszczono próbki identyfikowanych substancji i do każdej z nich dodano
świeżo strącony wodorotlenek miedzi(II). Zawartość każdej probówki ogrzano.
Zaobserwowano takie same objawy reakcji w probówkach, w których znajdowały się próbki
z naczynia A i C, oraz inne objawy w probówce, w której umieszczona była próbka
pochodząca z naczynia B.
W celu zidentyfikowania substancji, których wodne roztwory znajdowały się w naczyniach
A i C przeprowadzono drugie doświadczenie, do którego użyto odczynnika wybranego
z podanej niżej listy:
· świeżo strącony wodorotlenek miedzi(II)
· woda bromowa z dodatkiem wodnego roztworu wodorowęglanu sodu
· wodny roztwór azotanu(V) srebra z dodatkiem wodnego roztworu amoniaku.
Nie zaobserwowano objawów reakcji w probówce, do której dodano roztwór z naczynia C.
a) Uzupełnij schemat drugiego doświadczenia, wpisując nazwę użytego odczynnika wybranego z podanej powyżej listy.
Schemat doświadczenia roztwór z naczynia A roztwór z naczynia C

b) Podaj nazwę substancji, której wodny roztwór znajdował się w naczyniu A, oraz nazwę substancji, której wodny roztwór znajdował się w naczyniu C.
Naczynie A: …
Naczynie C: …
c) Napisz, jakie obserwacje potwierdzą, że w probówce I zmieszano wodny roztwór substancji znajdującej się w naczyniu A z wybranym odczynnikiem. Wypełnij poniższą tabelę.
Barwa zawartości probówki I | |
|---|---|
przed zmieszaniem reagentów | po zmieszaniu reagentów |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Wybierz odczynnik odróżniający aldozę od ketozy w warunkach tego doświadczenia.
Podpowiedź 2
Woda bromowa z NaHCO3 reaguje z glukozą, a nie daje opisanych objawów z fruktozą. Pozostałe odczynniki działają w środowisku zasadowym.
Podpowiedź 3
Przypisz A glukozę, C fruktozę i wybierz wodę bromową z NaHCO3. W A opisz przejście z barwy bromu do bezbarwnego roztworu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Część a)
Schemat doświadczenia: roztwór z naczynia A roztwór z naczynia C

Odczynnik:
woda bromowa z dodatkiem wodnego
roztworu wodorowęglanu sodu
Część b)
Naczynie A: glukoza
Naczynie C: fruktoza
Część c)
Barwa zawartości probówki I | |
|---|---|
przed zmieszaniem reagentów | po zmieszaniu reagentów |
pomarańczowa lub brunatna, lub żółta | brak barwy lub bezbarwna |
Zasady oceniania
Część a)
1 pkt – poprawny wybór odczynnika i uzupełnienie schematu doświadczenia
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Część b)
1 pkt – poprawna identyfikacja i podanie nazw substancji przy poprawnym wyborze
odczynnika w części a) zadania
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Część c)
1 pkt – poprawny opis zmian, które zaobserwowano, przy poprawnym wyborze odczynnika
w części a) zadania i przy poprawnym przyporządkowaniu substancji w części b)
zadania
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Pozostałe próbki trzeba rozróżnić odczynnikiem, który nie daje jednakowej reakcji z glukozą i fruktozą. Woda bromowa z dodatkiem NaHCO3 utlenia glukozę, natomiast w tych warunkach nie daje widocznej reakcji z fruktozą. Brak zmian w C wskazuje więc fruktozę, a A zawiera glukozę.
W probówce A znika zabarwienie bromu: początkowo zawartość jest żółta, pomarańczowa lub brunatna, a po reakcji bezbarwna. Odczynnik Trommera i amoniakalny roztwór srebra nie spełniają celu, ponieważ obydwa cukry dają w ich zasadowym środowisku dodatnie próby. Kluczowe są zatem warunki działania odczynnika.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Część a)
Schemat doświadczenia: roztwór z naczynia A roztwór z naczynia C

Odczynnik:
woda bromowa z dodatkiem wodnego
roztworu wodorowęglanu sodu
Część b)
Naczynie A: glukoza
Naczynie C: fruktoza
Część c)
Barwa zawartości probówki I | |
|---|---|
przed zmieszaniem reagentów | po zmieszaniu reagentów |
pomarańczowa lub brunatna, lub żółta | brak barwy lub bezbarwna |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 37 · przykladowy 2015

a) Podaj nazwy wiązań I, II i III.
I: … II: … III: …
b) Uzupełnij poniższe zdania, wpisując odpowiednie określenie wybrane spośród podanych.
I … II … III … disiarczkowe … jonowe … peptydowe
pierwszorzędowa … drugorzędowa … trzeciorzędowa
Za strukturę pierwszorzędową białka odpowiadają wiązania oznaczone numerem …
O strukturze, która jest określana jako α lub β, decydują wiązania oznaczone numerem …
Wiązanie oznaczone numerem I jest jednym z wiązań stabilizujących strukturę
… Stabilizują ją również wiązania …
występujące pomiędzy resztami aminokwasowymi.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozpoznaj połączenie siarka–siarka, wiązanie łączące kolejne aminokwasy oraz oddziaływanie z udziałem wodoru.
Podpowiedź 2
Struktura pierwszorzędowa opisuje kolejność reszt, a α i β odnoszą się do struktury drugorzędowej.
Podpowiedź 3
Przypisz I disiarczkowe, II peptydowe, III wodorowe. W zdaniach wpisz II, III, trzeciorzędową oraz jonowe.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
a)
I (mostki) disiarczkowe lub disulfidowe
II (wiązanie) peptydowe
III (wiązania) wodorowe
b)
Za strukturę pierwszorzędową białka odpowiadają wiązania oznaczone numerem II
O strukturze, która jest określana jako struktura α lub β decydują wiązania oznaczone
numerem III. Wiązanie oznaczone numerem I jest jednym z wiązań stabilizujących strukturę
trzeciorzędową. Strukturę tę stabilizują również wiązania jonowe występujące pomiędzy
resztami aminokwasowymi.
Zasady oceniania
2 pkt – poprawne określenie nazw wiązań w części a) zadania oraz poprawne uzupełnienie
zdań w części b) zadania
1 pkt – – poprawne określenie nazw wiązań w części a) zadania oraz błędne uzupełnienie
zdań w części b) zadania
– błędne określenie nazw wiązań w części a) zadania oraz poprawne uzupełnienie
zdań w części b) zadania
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Ogólne zasady oceniania
Zdający otrzymuje punkty za rozwiązania, w których została pokonana zasadnicza
trudność rozwiązania zadania.
Rozwiązania zadań, uwzględniające inny tok rozumowania niż podany w schemacie
oceniania, oceniane są zgodnie z ogólnymi zasadami punktacji.
· Zdający otrzymuje punkty tylko za poprawne rozwiązania, precyzyjnie odpowiadające
poleceniom zawartym w zadaniach.
· Gdy do jednego polecenia zdający podaje kilka odpowiedzi, (z których jedna jest
prawidłowa, inne nieprawidłowe), nie otrzymuje punktów za żadną z nich.
· Rozwiązanie zadania otrzymane na podstawie błędnego merytorycznie założenia, uznaje
się w całości za niepoprawne.
· Rozwiązania zadań doświadczalnych (spostrzeżenia i wnioski) oceniane są wyłącznie
wtedy, gdy projekt doświadczenia jest poprawny, czyli np. prawidłowo zostały dobrane
odczynniki. Jeżeli polecenie brzmi: Zaprojektuj doświadczenie …., to w odpowiedzi
zdający powinien wybrać właściwy odczynnik z zaproponowanej listy i wykonać kolejne
polecenia. Za spostrzeżenia i wnioski będące konsekwencją niewłaściwie
zaprojektowanego doświadczenia (np. błędnego wyboru odczynnika) zdający nie
otrzymuje punktów.
· W rozwiązaniach zadań rachunkowych oceniane są: metoda (przedstawiony tok
rozumowania), wykonanie obliczeń i podanie wyniku z jednostką i odpowiednią
dokładnością. Jeśli w obliczeniach cząstkowych podawane są jednostki, to w każdym
etapie muszą być poprawne.
· Wynik liczbowy wielkości mianowanej podany bez jednostek lub z niepoprawnym
ich zapisem jest błędny.
Uwaga: należy zwrócić uwagę na zależność wartości wyniku końcowego od
ewentualnych wcześniejszych zaokrągleń. Wszystkie wyniki, które są konsekwencją
przyjętych przez zdającego poprawnych zaokrągleń są poprawne.
· Jeżeli zamieszczone w odpowiedzi informacje (również dodatkowe, które nie wynikają
z treści polecenia) świadczą o zasadniczych brakach w rozumieniu omawianego
zagadnienia i zaprzeczają udzielonej prawidłowej odpowiedzi, to za odpowiedź taką
zdający otrzymuje 0 punktów.
· Jeżeli polecenie brzmi: Napisz równanie reakcji w formie …., to w odpowiedzi zdający
powinien napisać równanie reakcji w podanej formie z uwzględnieniem bilansu masy
i ładunku.
Notacja:
· Za napisanie wzorów strukturalnych zamiast wzorów półstrukturalnych (grupowych lub
uproszczonych) nie odejmuje się punktów.
· Zapis „↑”, „↓” w równaniach reakcji nie jest wymagany.
utratę punktów.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Mostek między atomami siarki rozpoznajemy jako wiązanie disiarczkowe I, połączenie reszt aminokwasowych w szkielecie jako peptydowe II, a oddziaływanie z udziałem wodoru jako wodorowe III. Sekwencję aminokwasów, czyli strukturę pierwszorzędową, utrwalają wiązania peptydowe.
Helisę α i strukturę β stabilizują wiązania wodorowe między odpowiednimi grupami szkieletu. Mostki disiarczkowe mogą stabilizować strukturę trzeciorzędową, podobnie jak oddziaływania jonowe między naładowanymi resztami. Nie należy przypisywać każdego rodzaju wiązania tylko jednemu poziomowi organizacji białka; tutaj dobieramy odpowiedzi do konkretnych opisów i oznaczeń w schemacie.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
a)
I (mostki) disiarczkowe lub disulfidowe
II (wiązanie) peptydowe
III (wiązania) wodorowe
b)
Za strukturę pierwszorzędową białka odpowiadają wiązania oznaczone numerem II
O strukturze, która jest określana jako struktura α lub β decydują wiązania oznaczone
numerem III. Wiązanie oznaczone numerem I jest jednym z wiązań stabilizujących strukturę
trzeciorzędową. Strukturę tę stabilizują również wiązania jonowe występujące pomiędzy
resztami aminokwasowymi.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 1 · grudzień 2014
Z konfiguracji elektronowej atomu (w stanie podstawowym) pierwiastka X wynika, że w tym
atomie:
· elektrony rozmieszczone są w czterech powłokach elektronowych
· elektrony walencyjne rozmieszczone są w dwóch powłokach elektronowych
· liczba elektronów walencyjnych sparowanych jest dwa razy większa od liczby
elektronów niesparowanych
· liczba elektronów niesparowanych jest większa niż jeden.
a) Uzupełnij poniższą tabelę. Wpisz symbol pierwiastka X, dane dotyczące jego położenia w układzie okresowym oraz symbol bloku konfiguracyjnego
(energetycznego), do którego należy pierwiastek X.
Symbol pierwiastka | Numer okresu | Numer grupy | Symbol bloku |
|---|---|---|---|
b) Napisz fragment konfiguracji elektronowej atomu pierwiastka X opisujący rozmieszczenie elektronów walencyjnych w podpowłokach.
c) Dla jednego z niesparowanych elektronów walencyjnych podaj wartości dwóch charakteryzujących go liczb kwantowych: głównej i pobocznej. Ich wartości wpisz do tabeli.
Liczba kwantowa | Główna liczba kwantowa [n] | Poboczna liczba kwantowa [l] |
|---|---|---|
Wartości liczb kwantowych |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Wykorzystaj liczbę powłok do ustalenia okresu.
Podpowiedź 2
Sprawdź regułę Hunda dla konfiguracji 3d⁷ 4s².
Podpowiedź 3
Policz elektrony sparowane i niesparowane, a liczby kwantowe przypisz podpowłoce z elektronami niesparowanymi.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Część a)
Symbol pierwiastka | Numer okresu | Numer grupy | Symbol bloku |
|---|---|---|---|
Co | 4 | 9 | d |
Część b)
4s² 3d⁷ lub 3d⁷ 4s². Zapis klatkowy:
| ↑↓ |
|---|
| 4s |
| ↑↓ | ↑↓ | ↑ | ↑ | ↑ |
|---|---|---|---|---|
| 3d | ||||
Część c)
Liczba kwantowa | Główna liczba kwantowa [n] | Poboczna liczba kwantowa [l] |
|---|---|---|
Wartości liczb kwantowych | 3 | 2 |
Zasady oceniania
Część a)
1 pkt – poprawne napisanie symbolu pierwiastka X i poprawne określenie jego położenia
w układzie okresowym – podanie numeru okresu, numeru grupy i symbolu bloku
energetycznego (konfiguracyjnego)
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Część b)
1 pkt – poprawne napisanie konfiguracji elektronowej elektronów walencyjnych atomu
kobaltu przy poprawnym wskazaniu pierwiastka w części a) zadania
Uwaga: Punkt przyznajemy także w przypadku zapisania pełnej konfiguracji
i jednoznacznego wskazania fragmentu konfiguracji odnoszącego się do elektronów
walencyjnych.
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Część c)
1 pkt – podanie poprawnych wartości dwóch liczb kwantowych przy poprawnym wskazaniu
pierwiastka w części a) zadania
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Cztery obsadzone powłoki wskazują czwarty okres. Warunek elektronów walencyjnych w dwóch powłokach kieruje uwagę na blok d. Kobalt ma konfigurację walencyjną 3d⁷ 4s²: w pięciu orbitalach d są trzy elektrony niesparowane i cztery sparowane, a w orbitalu s kolejne dwa sparowane.
Łącznie sześć sparowanych elektronów to dwa razy więcej niż trzy niesparowane, więc wszystkie warunki są spełnione. W części a wpisujemy Co, okres 4, grupę 9 i blok d. W części b podajemy obsadzenie 3d i 4s. Niesparowane elektrony znajdują się w 3d, dlatego w części c główna liczba kwantowa wynosi 3, a poboczna 2.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Część a)
Symbol pierwiastka | Numer okresu | Numer grupy | Symbol bloku |
|---|---|---|---|
Co | 4 | 9 | d |
Część b)
4s² 3d⁷ lub 3d⁷ 4s². Zapis klatkowy:
| ↑↓ |
|---|
| 4s |
| ↑↓ | ↑↓ | ↑ | ↑ | ↑ |
|---|---|---|---|---|
| 3d | ||||
Część c)
Liczba kwantowa | Główna liczba kwantowa [n] | Poboczna liczba kwantowa [l] |
|---|---|---|
Wartości liczb kwantowych | 3 | 2 |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 2 · grudzień 2014
Nawozy sztuczne, stosowane w celu zwiększenia zawartości składników mineralnych
w glebie, przygotowuje się przez mieszanie różnych związków chemicznych w odpowiednich
proporcjach.
Oblicz, w jakim stosunku masowym, w zaokrągleniu do liczb całkowitych, należy zmieszać azotan(V) potasu (saletrę potasową) i azotan(V) amonu (saletrę amonową), aby otrzymać nawóz zawierający 20,90% masowych azotu.
Obliczenia:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Oblicz udział masowy azotu w każdej soli.
Podpowiedź 2
Zapisz masę azotu jako sumę wkładów obu składników.
Podpowiedź 3
Porównaj tę sumę z 20,90% całej masy mieszaniny i wyznacz stosunek mas.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Bilans masy azotu
KNO₃ zawiera 14/101 ≈ 13,86% azotu, a NH₄NO₃ zawiera 28/80 = 35,00%.
0,1386m₁ + 0,3500m₂ = 0,2090(m₁ + m₂). Stąd m₁/m₂ = (0,3500 − 0,2090)/(0,2090 − 0,1386) ≈ 2.
Metoda krzyżowa
Na sól o zawartości 13,86% przypada 35,00 − 20,90 = 14,10 części, a na sól o zawartości 35,00% przypada 20,90 − 13,86 = 7,04 części. Stosunek mas KNO₃ : NH₄NO₃ wynosi ok. 2:1.
Zasady oceniania
2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie
poprawnego stosunku masowego
1 pkt – zastosowanie poprawnej metody i popełnienie błędów rachunkowych prowadzących
do błędnego wyniku liczbowego
0 pkt – zastosowanie błędnej metody lub brak rozwiązania
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Zawartości azotu nie można uśrednić arytmetycznie bez uwzględnienia mas składników. Azotan potasu zawiera 14/101, czyli około 13,86% azotu, a azotan amonu 28/80, czyli 35,00%. Jeśli ich masy oznaczymy jako m₁ i m₂, masa azotu to 0,1386m₁ + 0,35m₂.
Ma ona stanowić 0,2090 całej masy m₁+m₂. Po przekształceniu otrzymujemy m₁/m₂ około 2, więc sole mieszamy w stosunku masowym 2:1. Wynik można skontrolować przez obliczenie udziału azotu w próbce złożonej z dwóch jednostek masy pierwszej soli i jednej drugiej. W azotanie amonu trzeba policzyć oba atomy azotu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Bilans masy azotu
KNO₃ zawiera 14/101 ≈ 13,86% azotu, a NH₄NO₃ zawiera 28/80 = 35,00%.
0,1386m₁ + 0,3500m₂ = 0,2090(m₁ + m₂). Stąd m₁/m₂ = (0,3500 − 0,2090)/(0,2090 − 0,1386) ≈ 2.
Metoda krzyżowa
Na sól o zawartości 13,86% przypada 35,00 − 20,90 = 14,10 części, a na sól o zawartości 35,00% przypada 20,90 − 13,86 = 7,04 części. Stosunek mas KNO₃ : NH₄NO₃ wynosi ok. 2:1.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 3 · grudzień 2014
Źródło
Informacja do zadań 3–4.

Oblicz i wpisz do tabeli stopnie utlenienia potasu, chloru i tlenu we wszystkich reagentach reakcji I i II.
Stopień utlenienia | w O2 | w KCl | w KClO3 | w KClO4 |
|---|---|---|---|---|
tlenu | –––– | |||
potasu | –––– | |||
chloru | –––– |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zacznij od stałego stopnia utlenienia potasu i typowego stopnia tlenu.
Podpowiedź 2
Dla pierwiastkowego tlenu zastosuj inną zasadę niż dla tlenu w soli.
Podpowiedź 3
Wyznacz stopień chloru z warunku zerowej sumy w każdym związku.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Stopień utlenienia | w O2 | w KCl | w KClO3 | w KClO4 |
|---|---|---|---|---|
tlenu | 0 | –––– | -II | -II |
potasu | –––– | I | I | I |
chloru | –––– | -I | V | VII |
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne wyznaczenie wszystkich stopni utlenienia
0 pkt – błędna odpowiedź lub odpowiedź niepełna, lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Stopnie utlenienia w obojętnym związku muszą sumować się do zera. Potas w tych solach ma +I, a tlen −II; w pierwiastkowej cząsteczce tlenu jego stopień wynosi natomiast 0. W chlorku potasu chlor musi mieć −I.
W chloranie(V) trzy atomy tlenu dają łącznie −VI, więc przy potasie +I chlor ma +V. W chloranie(VII) cztery tleny dają −VIII, zatem chlor ma +VII. Nie przypisuj chlorowi stałego −I we wszystkich związkach: taki stopień jest typowy dla chlorków, ale nie dla jego soli tlenowych. Każdy wynik sprawdzaj osobną sumą stopni utlenienia.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Stopień utlenienia | w O2 | w KCl | w KClO3 | w KClO4 |
|---|---|---|---|---|
tlenu | 0 | –––– | -II | -II |
potasu | –––– | I | I | I |
chloru | –––– | -I | V | VII |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 4 · grudzień 2014
Źródło
Informacja do zadań 3–4.

Uzupełnij poniższe zdania. Wpisz, jaką funkcję pełnią atomy danego pierwiastka w reakcjach I i II. Określ, czy oddają, czy przyjmują elektrony, oraz podaj nazwę procesu, któremu ulegają.
1. W reakcji I chlor w KClO3 pełni wyłącznie funkcję … ,
ponieważ elektrony i ulega procesowi
2. W reakcji I tlen w KClO3 pełni wyłącznie funkcję … ,
ponieważ elektrony i ulega procesowi
3. W reakcji II chlor w KClO3 pełni funkcję … ,
ponieważ … elektrony i ulega procesowi
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj stopnie utlenienia przed reakcją i po niej.
Podpowiedź 2
Zmniejszenie stopnia oznacza przyjęcie elektronów.
Podpowiedź 3
W reakcji II sprawdź, czy atomy chloru zmieniają stopień w jednym, czy w dwóch kierunkach.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
1. W reakcji I chlor w KClO3 pełni wyłącznie funkcję utleniacza, ponieważ przyjmuje
elektrony i ulega procesowi redukcji …
2. W reakcji I tlen w KClO3 pełni wyłącznie funkcję reduktora, ponieważ oddaje elektrony
i ulega procesowi utleniania …
3. W reakcji II chlor w KClO3 pełni funkcję utleniacza i reduktora, ponieważ przyjmuje
oraz oddaje elektrony i ulega procesowi utleniania i redukcji lub dysproporcjonowania.
Zasady oceniania
2 pkt – poprawne uzupełnienie trzech zdań
1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdań
0 pkt – poprawne uzupełnienie jednego zdania lub błędne uzupełnienie zdań, lub brak
odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Utleniacz przyjmuje elektrony i sam ulega redukcji; reduktor oddaje elektrony i sam się utlenia. W reakcji I chlor przechodzi z +V do −I, więc przyjmuje elektrony i pełni funkcję utleniacza. Tlen przechodzi z −II do 0, oddaje elektrony i jest reduktorem.
W reakcji II część chloru obniża stopień utlenienia, a część go podwyższa. Ten sam pierwiastek pełni więc równocześnie obie funkcje, co nazywamy dysproporcjonowaniem. Nazwa funkcji i nazwa procesu opisują różne perspektywy: utleniacz nie ulega utlenianiu, lecz powoduje utlenienie innego uczestnika. Warto zawsze najpierw narysować zmianę stopnia utlenienia, a dopiero potem nazwać rolę.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
1. W reakcji I chlor w KClO3 pełni wyłącznie funkcję utleniacza, ponieważ przyjmuje
elektrony i ulega procesowi redukcji …
2. W reakcji I tlen w KClO3 pełni wyłącznie funkcję reduktora, ponieważ oddaje elektrony
i ulega procesowi utleniania …
3. W reakcji II chlor w KClO3 pełni funkcję utleniacza i reduktora, ponieważ przyjmuje
oraz oddaje elektrony i ulega procesowi utleniania i redukcji lub dysproporcjonowania.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 5 · grudzień 2014
Źródło
Informacja do zadań 5–8.

Napisz, w formie jonowej skróconej, równanie reakcji:
· glinu z wodorotlenkiem sodu
· glinu z kwasem solnym
wiedząc, że w obu przemianach jednym z produktów jest ten sam gaz.
Równanie reakcji glinu z wodorotlenkiem sodu:
Równanie reakcji glinu z kwasem solnym:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zidentyfikuj wspólny gaz wydzielający się w obu reakcjach.
Podpowiedź 2
W kwasie powstaje kation glinu, a w zasadzie anion hydroksokompleksowy.
Podpowiedź 3
Zbilansuj oddawane elektrony, następnie wodór, tlen i ładunek.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Równanie reakcji glinu z wodorotlenkiem sodu:
Równanie reakcji glinu z kwasem solnym:
Zasady oceniania
2 pkt – poprawne zapisanie dwóch równań reakcji (poprawne wzory reagentów i poprawne
uzupełnienie współczynników)
1 pkt – poprawne napisanie jednego równania reakcji
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Glin reaguje zarówno z kwasem, jak i z silną zasadą, a w obu przemianach wydziela się wodór. W kwasie dwa atomy glinu oddają łącznie sześć elektronów, co wystarcza do zredukowania sześciu jonów wodoru do trzech cząsteczek wodoru. W środowisku zasadowym glin przechodzi do rozpuszczalnego anionu kompleksowego zawierającego cztery grupy hydroksylowe; w bilansie potrzebna jest również woda.
Współczynniki wynoszą dwa przy glinie i jonach OH⁻, sześć przy wodzie oraz trzy przy wodorze. Nie zapisujemy sodu ani chlorków jako uczestników skróconego równania, bo są jonami obserwatorowymi. Oba zapisy trzeba sprawdzić bilansem atomów i ładunku.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Równanie reakcji glinu z wodorotlenkiem sodu:
Równanie reakcji glinu z kwasem solnym:
Informacje i źródła zadania
Zadanie 6 · grudzień 2014
Źródło
Informacja do zadań 5–8.

a) Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji, w wyniku której powstaje związek X.
Równanie reakcji otrzymywania związku X:
b) Określ charakter chemiczny związku X oraz zaprojektuj doświadczenie potwierdzające przewidywany charakter chemiczny tego związku.
Charakter chemiczny związku X: …
Projekt doświadczenia
Opis doświadczenia z uwzględnieniem wzorów lub nazw użytych odczynników:
Przewidywane obserwacje:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozpoznaj osad powstający z jonów glinu i zasady.
Podpowiedź 2
Przypomnij znaczenie amfoteryczności.
Podpowiedź 3
Zaprojektuj dwa niezależne testy rozpuszczania osadu: w kwasie i w nadmiarze zasady.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Część a)
Równanie reakcji otrzymywania związku X:
Część b)
Charakter chemiczny związku X: amfoteryczny
Opis doświadczenia: Należy przeprowadzić reakcję pomiędzy Al(OH)3 i HCl (aq) oraz
pomiędzy Al(OH)3 i NaOH (aq) lub Al(OH)3 i KOH (aq).
Przewidywane obserwacje: W obu przypadkach powstaną roztwory lub osad się roztworzy
(rozpuści).
Zasady oceniania
Część a)
1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Część b)
1 pkt – poprawne określenie charakteru chemicznego związku X oraz poprawny opis
doświadczenia i poprawne obserwacje
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Związkiem X jest wodorotlenek glinu, strącany po dodaniu odpowiedniej ilości zasady do roztworu jonów glinu. Na jeden jon Al³⁺ potrzeba trzech jonów OH⁻. Amfoteryczność oznacza możliwość reakcji zarówno z kwasem, jak i z mocną zasadą.
Żeby ją wykazać, osad dzielimy na dwie próbki: do jednej dodajemy kwas solny, do drugiej nadmiar roztworu NaOH lub KOH. W obu osad zanika, lecz powstają inne rozpuszczone formy glinu. Samo rozpuszczenie tylko w kwasie nie dowodzi amfoteryczności, ponieważ zachowują się tak także zwykłe wodorotlenki zasadowe. W projekcie oddziel odczynniki, czynności i przewidywaną obserwację.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Część a)
Równanie reakcji otrzymywania związku X:
Część b)
Charakter chemiczny związku X: amfoteryczny
Opis doświadczenia: Należy przeprowadzić reakcję pomiędzy Al(OH)3 i HCl (aq) oraz
pomiędzy Al(OH)3 i NaOH (aq) lub Al(OH)3 i KOH (aq).
Przewidywane obserwacje: W obu przypadkach powstaną roztwory lub osad się roztworzy
(rozpuści).
Informacje i źródła zadania
Zadanie 7 · grudzień 2014
Źródło
Informacja do zadań 5–8.

Na etykietach środków do udrażniania rur można przeczytać, że jednym z głównych
składników tych preparatów jest wodorotlenek sodu.
Wyjaśnij, dlaczego tego typu preparatów nie powinno stosować się do czyszczenia instalacji aluminiowych.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Odszukaj składnik preparatu mogący reagować z glinem.
Podpowiedź 2
Powiąż reakcję metalu z ubytkiem materiału rury.
Podpowiedź 3
Wyjaśnij powstawanie rozpuszczalnego związku glinu i wydzielanie wodoru.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Ponieważ glin reaguje z wodorotlenkiem sodu.
lub
Ponieważ zachodzi reakcja, której produktem jest wodór.
lub
Ponieważ powstaje rozpuszczalny w wodzie związek glinu.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne wyjaśnienie
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Wodorotlenek sodu nie jest obojętny wobec glinu. Usuwa ochronną warstwę powierzchniową i umożliwia reakcję metalu z roztworem, prowadzącą do powstawania rozpuszczalnych związków glinu oraz wodoru. Rura traci więc materiał i może ulec uszkodzeniu.
To chemiczne niszczenie instalacji, a nie jedynie ogrzewanie przez rozpuszczanie preparatu. Dodatkowo wydzielany wodór jest gazem palnym. W odpowiedzi należy połączyć właściwość preparatu z materiałem rury: zawiera mocną zasadę, a glin z nią reaguje. Samo stwierdzenie „preparat jest żrący” jest mniej precyzyjne i nie wyjaśnia, dlaczego szczególnie chodzi o aluminium.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Ponieważ glin reaguje z wodorotlenkiem sodu.
lub
Ponieważ zachodzi reakcja, której produktem jest wodór.
lub
Ponieważ powstaje rozpuszczalny w wodzie związek glinu.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 8 · grudzień 2014
Źródło
Informacja do zadań 5–8.

Pojemniki używane do transportu stężonego kwasu azotowego(V) mogą być wykonane
z glinu.
Podaj nazwę procesu chemicznego, który to umożliwia, i wyjaśnij, na czym on polega.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozpoznaj proces chroniący powierzchnię metalu.
Podpowiedź 2
Ustal, jaka warstwa tworzy się na glinie.
Podpowiedź 3
Wyjaśnij, dlaczego szczelna warstwa ogranicza dalszy kontakt kwasu z metalem.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Ponieważ glin ulega pasywacji – na jego powierzchni powstaje szczelna warstewka Al2O3.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne wyjaśnienie i poprawna nazwa procesu
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Stężony kwas azotowy(V) w odpowiednich warunkach pasywuje glin. Na powierzchni metalu powstaje cienka, szczelna i dobrze przylegająca warstwa tlenkowa, która ogranicza dostęp reagentów do głębiej położonego metalu. Chroni to materiał przed dalszym szybkim roztwarzaniem.
Nazwą procesu jest pasywacja, a wyjaśnienie powinno wskazywać zarówno powstanie warstwy, jak i jej ochronną funkcję. Nie oznacza to całkowitej niereaktywności glinu ani tego, że każdy kwas działa tak samo. Warstwa ochronna przypomina barierę odcinającą powierzchnię od otoczenia; po jej naruszeniu zachowanie metalu może się zmienić. Warunki stężenia kwasu są istotną częścią zadania.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Ponieważ glin ulega pasywacji – na jego powierzchni powstaje szczelna warstewka Al2O3.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 9 · grudzień 2014
Wykonano doświadczenie, którego przebieg zilustrowano na poniższym schemacie.

Wypełnij poniższą tabelę. Napisz w formie jonowej skróconej równania reakcji, które przebiegały w probówkach podczas doświadczenia. Jeżeli w danej probówce reakcja nie zachodziła, zaznacz ten fakt.
Nr probówki | Równanie reakcji lub informacja, że reakcja nie zachodziła |
|---|---|
I | |
II | |
III | |
IV |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj aktywność metali względem wodoru.
Podpowiedź 2
Oddziel kwas nieutleniający od utleniającego kwasu azotowego.
Podpowiedź 3
Dla każdej probówki sprawdź produkt redukcji i zbilansuj właściwe równanie jonowe.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Nr probówki | Równanie reakcji lub informacja, że reakcja nie zachodzi |
|---|---|
I | Zn + 2H+ → Zn2+ + H2 |
II | Reakcja nie zachodzi |
III | 2Cr + 6H+ → 2Cr3+ + 3H2 lub Cr + 2H+ → Cr2+ + H2 |
IV | Cu + 4H+ + 2NO 3−→ Cu2+ + 2NO2 + 2H2O |
Zasady oceniania
2 pkt – poprawne wypełnienie czterech wierszy tabeli
1 pkt – poprawne wypełnienie trzech lub dwóch wierszy tabeli
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Metale reagują różnie w zależności od aktywności oraz właściwości kwasu. Cynk z nieutleniającym kwasem wydziela wodór, a miedź w analogicznych warunkach nie wypiera wodoru. Chrom również może reagować z jonami wodoru; w kluczu dopuszczono odpowiednie warianty stopnia utlenienia jego produktu.
W reakcji miedzi z utleniającym kwasem azotowym(V) redukowany jest natomiast anion azotanowy, dlatego gazem jest ditlenek azotu, nie wodór. W zapisie jonowym tego ostatniego procesu muszą pozostać zarówno H⁺, jak i jony azotanowe. Każdą probówkę rozpatruj zgodnie ze schematem i stężeniem kwasu, zamiast stosować jedną regułę do wszystkich czterech.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Nr probówki | Równanie reakcji lub informacja, że reakcja nie zachodzi |
|---|---|
I | Zn + 2H+ → Zn2+ + H2 |
II | Reakcja nie zachodzi |
III | 2Cr + 6H+ → 2Cr3+ + 3H2 lub Cr + 2H+ → Cr2+ + H2 |
IV | Cu + 4H+ + 2NO 3−→ Cu2+ + 2NO2 + 2H2O |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 10 · grudzień 2014
Źródło
Informacja do zadań 10–12.

Spośród podanych powyżej wybierz wzory tych związków, których roztwory wodne pełniły podczas opisanego doświadczenia funkcję analitu oraz funkcję titranta, i uzasadnij swój wybór.
Wzór związku, którego roztwór pełni funkcję analitu: …
Wzór związku, którego roztwór pełni funkcję titranta: …
Uzasadnienie: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Ustal, gdzie znajduje się analit, a skąd podaje się titrant.
Podpowiedź 2
Odczytaj początkowe pH i kierunek jego zmian.
Podpowiedź 3
Dopasuj mocny kwas do kolby, a mocną zasadę do dodawanego roztworu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Wzór związku, którego roztwór pełnił funkcję analitu: HCl
Wzór związku, którego roztwór pełnił funkcję titranta: NaOH
Uzasadnienie: pH roztworu znajdującego się w kolbie jest przed dodaniem roztworu z biurety
równe 1, więc związkiem, którego roztwór pełnił funkcję analitu, musi być kwas (mocny
elektrolit). Podczas miareczkowania pH wzrasta, czyli związkiem, którego roztwór pełnił
funkcję titranta, jest NaOH (mocny elektrolit).
Zasady oceniania
2 pkt – poprawny wybór wzoru analitu i poprawny wybór wzoru titranta oraz poprawne
uzasadnienie wyboru
1 pkt – poprawny wybór wzoru analitu i poprawny wybór wzoru titranta oraz brak
uzasadnienia lub podanie błędnego uzasadnienia
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Analit to badany roztwór w kolbie, a titrant to roztwór dodawany z biurety. Początkowe pH około 1 wskazuje, że w kolbie znajduje się mocny kwas. Wraz z dodawaniem cieczy pH rośnie, więc titrant musi być zasadą.
Spośród wskazanych w zadaniu substancji odpowiada to HCl jako analitowi i NaOH jako titrantowi. Nazwy tych ról zależą od sposobu prowadzenia oznaczenia, nie od trwałej właściwości substancji: w innym doświadczeniu kwas mógłby być titrantem. Uzasadnienie powinno wykorzystać oba fakty z wykresu — kwaśny początek i wzrost pH — a nie jedynie wskazać dwie nazwy reagentów.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Wzór związku, którego roztwór pełnił funkcję analitu: HCl
Wzór związku, którego roztwór pełnił funkcję titranta: NaOH
Uzasadnienie: pH roztworu znajdującego się w kolbie jest przed dodaniem roztworu z biurety
równe 1, więc związkiem, którego roztwór pełnił funkcję analitu, musi być kwas (mocny
elektrolit). Podczas miareczkowania pH wzrasta, czyli związkiem, którego roztwór pełnił
funkcję titranta, jest NaOH (mocny elektrolit).
Informacje i źródła zadania
Zadanie 11 · grudzień 2014
Źródło
Informacja do zadań 10–12.

Podaj nazwy trzech jonów, których stężenie jest największe w roztworze otrzymanym po dodaniu 20 cm3 titranta do roztworu analitu.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź, czy wskazana objętość leży przed punktem równoważnikowym, czy po nim.
Podpowiedź 2
Oddziel jony pozostające po reakcji od jonów nadmiarowego titranta.
Podpowiedź 3
Wymień kation z zasady, anion z kwasu i jon odpowiedzialny za zasadowy odczyn.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
kationy sodu lub jony sodu
aniony chlorkowe lub jony chlorkowe
aniony wodorotlenkowe lub jony wodorotlenkowe
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne podanie nazw trzech jonów, których stężenie jest największe
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Po przekroczeniu punktu równoważnikowego kwas jest zużyty, a dodany w nadmiarze titrant pozostawia jony wodorotlenkowe. Jony sodu pochodzą z całej dodanej porcji NaOH, a chlorkowe pozostają po zobojętnionym HCl. Te trzy rodzaje jonów — sodowe, chlorkowe i wodorotlenkowe — mają największe stężenia po dodaniu wskazanych 20 cm³ titranta.
Jony wodorowe występują nadal w równowadze z wodą, lecz ich stężenie w zasadowym roztworze jest znacznie mniejsze. Nie wymieniamy cząsteczek wody, ponieważ pytanie dotyczy jonów. Podstawą odpowiedzi jest odczyt położenia wybranego punktu względem punktu równoważnikowego, a nie samo wystąpienie danego jonu w substratach.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
kationy sodu lub jony sodu
aniony chlorkowe lub jony chlorkowe
aniony wodorotlenkowe lub jony wodorotlenkowe
Informacje i źródła zadania
Zadanie 12 · grudzień 2014
Źródło
Informacja do zadań 10–12.

Do 10 cm3 analitu dodawano kroplami titrant o stężeniu 0,1 mol × dm−3.
a) Z wykresu umieszczonego w informacji do zadań 10.−12. odczytaj objętość titranta potrzebną do zobojętnienia analitu oraz podaj stężenie molowe analitu.
Objętość titranta: …
Stężenie molowe analitu: …
b) Oblicz masę substancji w analicie.
Obliczenia:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Znajdź na krzywej środek skoku pH. To moment stechiometrycznego zobojętnienia.
Podpowiedź 2
W punkcie równoważnikowym n(HCl) = n(NaOH). Zamień 10 cm3 na 0,010 dm3 i zastosuj n = cV.
Podpowiedź 3
Podziel otrzymane 0,001 mol przez objętość analitu, aby wyznaczyć jego stężenie. Masę HCl oblicz ze wzoru m = nM, przy M = 36,5 g/mol.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Część a)
Objętość titranta: V = 10 cm3
Stężenie molowe analitu: cm = 0,1 mol×dm−3
Część b)
cm = 0,1 mol×dm−3 i V = 10 cm3 = 0,01 dm3 ⇒n = cm × V = 0,001 mola
m = n × M = 0,001 mola × 36,5 g ×mol−1 = 0,0365 g
Zasady oceniania
Część a)
1 pkt – poprawne podanie objętości titranta i poprawne podanie stężenia molowego analitu
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Część b)
1 pkt – poprawne obliczenie masy substancji
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Punkt równoważnikowy miareczkowania odczytujemy w środku gwałtownej zmiany pH: odpowiada mu 10 cm3 titranta. HCl i NaOH reagują w stosunku molowym 1:1, więc w tej chwili liczba moli dodanej zasady jest równa początkowej liczbie moli kwasu. Po zamianie objętości na dm3 otrzymujemy n = 0,1 · 0,010 = 0,001 mol.
W 0,010 dm3 analitu daje to stężenie 0,1 mol/dm3. Masa HCl wynosi 0,001 · 36,5 = 0,0365 g. Obliczamy masę rozpuszczonego HCl, a nie masę całego roztworu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Część a)
Objętość titranta: V = 10 cm3
Stężenie molowe analitu: cm = 0,1 mol×dm−3
Część b)
cm = 0,1 mol×dm−3 i V = 10 cm3 = 0,01 dm3 ⇒n = cm × V = 0,001 mola
m = n × M = 0,001 mola × 36,5 g ×mol−1 = 0,0365 g
Informacje i źródła zadania
Zadanie 13 · grudzień 2014
W temperaturze T do probówki z wodą i probówki z roztworem kwasu octowego (etanowego)
dodano próbki stałego octanu sodu (etanianu sodu) o jednakowej masie. Zawartość probówek
mieszano aż do rozpuszczenia soli.
Oceń, jak zmieni się (wzrośnie czy zmaleje) pH roztworu w każdej z probówek po dodaniu octanu sodu (etanianu sodu). Odpowiedź uzasadnij, pisząc słowne wyjaśnienie lub zapisując w formie jonowej skróconej odpowiednie równania reakcji.
Ocena i wyjaśnienie słowne lub zapis równania reakcji
Probówka z wodą:
Probówka z roztworem kwasu octowego (etanowego):
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Ustal, czy anion słabego kwasu może przyjmować proton. Kation sodu nie odpowiada tutaj za zmianę pH.
Podpowiedź 2
W wodzie rozważ hydrolizę anionu octanowego. W roztworze kwasu zastosuj efekt wspólnego jonu.
Podpowiedź 3
W pierwszej probówce powstają jony OH−, a w drugiej maleje stężenie H+ wskutek ograniczenia dysocjacji kwasu. W obu przypadkach wskaż wzrost pH i dopisz właściwe uzasadnienie.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
2 pkt – poprawne określenie zmiany pH w obu probówkach i poprawne wyjaśnienie słowne
lub poprawny zapis dwóch równań reakcji
1 pkt – poprawne określenie zmiany pH w jednej probówce i poprawne wyjaśnienie słowne
lub poprawny zapis równania reakcji
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Octan sodu dostarcza jonów octanowych, które są zasadą sprzężoną ze słabym kwasem octowym. W wodzie przyjmują proton od cząsteczki wody, a powstające jony wodorotlenkowe zwiększają pH. W roztworze kwasu octowego dodanie jego anionów przesuwa równowagę dysocjacji w stronę niezdysocjowanego kwasu.
Stężenie jonów wodorowych maleje, więc również tutaj pH wzrasta. Wzrost pH nie oznacza jednak automatycznie odczynu zasadowego: roztwór kwasu z dodatkiem jego soli może nadal mieć odczyn kwasowy. Należy uzasadnić zmianę osobno dla obu probówek.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 14 · grudzień 2014
Źródło
Informacja do zadań 14–15.

Na podstawie: J. Sawicka, A. Janich-Kilian, W. Cejner-Mania, G. Urbańczyk, Tablice chemiczne, Gdańsk 2002.
Wodny roztwór KNO3 o stężeniu 2,0 mol · dm−3 i gęstości 1,12 g · cm−3 pozostawiono
w otwartym naczyniu w temperaturze 80 ºC.
Na podstawie odpowiednich obliczeń oceń, czy zmniejszenie objętości roztworu z 200 cm3 do 190 cm3 wywołane parowaniem rozpuszczalnika poskutkuje pojawieniem się osadu w naczyniu. Uzasadnij swoją ocenę.
Obliczenia:
Ocena: …
Uzasadnienie:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Podczas parowania ubywa rozpuszczalnika, a nie soli. Porównanie z wykresem wymaga masy soli przypadającej na 100 g wody.
Podpowiedź 2
Z objętości i stężenia molowego wyznacz masę KNO3. Z gęstości wyznacz masę roztworu, a następnie odejmij masę soli.
Podpowiedź 3
Po odparowaniu przyjmij zgodnie z kluczem 173,6 g wody. Przelicz zawartość soli na 100 g wody i porównaj wynik z rozpuszczalnością w 80°C.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

0,4 mola ⇒ m =101 g · mol −1· 0,4 mol = 40,40 g
m wody(1) = 224 g – 40,40 g = 183,6 g
masa wody po odparowaniu
m wody(2) = 183,6 g – 10 g = 173,6 g
obliczenie ilości soli przypadającej na 100 g wody w roztworze po odparowaniu 10 cm3 wody
40,40 g soli — 173,6 g wody
x g soli … — 100,0 g wody
x = 23,3 g msoli = 23,3 g …
Ocena:
W naczyniu nie pojawi się osad.
Uzasadnienie:
Po odparowaniu wody roztwór będzie nienasycony (rozpuszczalność KNO3 w temperaturze
80 ºC wynosi około 170 g w 100 g wody).
Zasady oceniania
3 pkt – zastosowanie poprawnej metody obliczenia i poprawna ocena, poprawne wykonanie
obliczeń oraz podanie uzasadnienia
2 pkt – zastosowanie poprawnej metody obliczenia i poprawna ocena, poprawne wykonanie
obliczeń oraz podanie błędnego uzasadnienia lub brak uzasadnienia
1 pkt – zastosowanie poprawnej metody i popełnienie błędu w obliczeniach oraz poprawna
ocena (w stosunku do otrzymanego wyniku) wraz z uzasadnieniem
0 pkt – inna odpowiedź (np.: zastosowanie poprawnej metody i wykonanie poprawnych
obliczeń bez dokonania oceny lub błędna ocena) lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Najpierw wyznaczamy ilość soli, która podczas parowania pozostaje w naczyniu: n = 2,0 · 0,200 = 0,400 mol, czyli 40,40 g KNO3. Masa początkowego roztworu wynosi 200 · 1,12 = 224 g, a wody 183,6 g. W modelu obliczeniowym klucza ubywa 10 g wody, więc pozostaje 173,6 g.
Na 100 g wody przypada zatem 40,40/173,6 · 100 ≈ 23,3 g soli. Jest to znacznie mniej niż rozpuszczalność około 170 g/100 g wody w 80°C. Roztwór pozostaje nienasycony i osad się nie pojawi.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

0,4 mola ⇒ m =101 g · mol −1· 0,4 mol = 40,40 g
m wody(1) = 224 g – 40,40 g = 183,6 g
masa wody po odparowaniu
m wody(2) = 183,6 g – 10 g = 173,6 g
obliczenie ilości soli przypadającej na 100 g wody w roztworze po odparowaniu 10 cm3 wody
40,40 g soli — 173,6 g wody
x g soli … — 100,0 g wody
x = 23,3 g msoli = 23,3 g …
Ocena:
W naczyniu nie pojawi się osad.
Uzasadnienie:
Po odparowaniu wody roztwór będzie nienasycony (rozpuszczalność KNO3 w temperaturze
80 ºC wynosi około 170 g w 100 g wody).
Informacje i źródła zadania
Zadanie 15 · grudzień 2014
Źródło
Informacja do zadań 14–15.

Na podstawie: J. Sawicka, A. Janich-Kilian, W. Cejner-Mania, G. Urbańczyk, Tablice chemiczne, Gdańsk 2002.
W temperaturze 60 ºC sporządzono dwa roztwory zgodnie z poniższym rysunkiem.

Uzupełnij zdania, tak aby były prawdziwe. Podkreśl jedno z wyrażeń w każdym nawiasie.
Otrzymane roztwory miały (takie same / różne) stężenia wyrażone w procentach masowych.
Po obniżeniu temperatury obu roztworów o 20 ºC masa otrzymanego osadu w I zlewce była
(większa / mniejsza) od masy osadu otrzymanego w II zlewce.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj początkowe masy soli i wody, a potem sprawdź, czy w 60°C cała sól może się rozpuścić.
Podpowiedź 2
Stężenie procentowe oblicza się względem masy całego roztworu. Masę osadu wyznacza natomiast rozpuszczalność w temperaturze końcowej 40°C.
Podpowiedź 3
W 40°C krzywa KNO3 leży niżej niż krzywa Pb(NO3)2. Wskaż jednakowe początkowe stężenia i mniejszą masę osadu w zlewce I.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzupełnienie obu zdań
0 pkt – poprawne uzupełnienie jednego zdania lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W obu zlewkach dodano po 45 g soli do 50 g wody. W temperaturze 60°C taka ilość każdej soli się rozpuszcza, więc oba roztwory mają jednakowe stężenie masowe: 45/95 · 100% ≈ 47,4%. Po ochłodzeniu do 40°C o masie osadu decyduje rozpuszczalność w temperaturze końcowej.
Z wykresu wynika, że KNO3 rozpuszcza się wtedy mniej niż azotan(V) ołowiu(II). Przy tej samej ilości wody i początkowej masie soli więcej KNO3 musi się wytrącić. W zlewce I powstaje więc mniej osadu niż w II.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
