Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 1461–1480 z 1481

Zadanie 16 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 16–17.

Ciekły amoniak należy do rozpuszczalników protonowych zdolnych do przyłączania protonu.

Do rozpuszczalników protonowych można stosować definicję kwasu i zasady Brønsteda.

Pod względem chemicznym ciekły amoniak wykazuje wiele analogii do wody. Ulega więc

autodysocjacji, którą opisuje równanie:

2NH3 ⇌ NH 4 + + NH 2 −

Podczas autodysocjacji ciekłego amoniaku powstaje kwas słabszy od kwasu octowego

i mocna zasada. Iloczyn stężeń jonów powstających w wyniku autodysocjacji ciekłego

amoniaku jest w temperaturze 223 K wielkością stałą i wynosi 10−30.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

a) Napisz, jaką funkcję (kwasu czy zasady Brønsteda) pełni w ciekłym amoniaku jon

NH 4+ , a jaką – jon NH 2−.

Jon NH 4 + pełni funkcję … Jon NH 2 − pełni funkcję …

b) W ciekłym amoniaku rozpuszczono pewną substancję. Podaj, jakie jest stężenie molowe jonów NH 2− w powstałym roztworze w temperaturze 223 K, jeżeli stężenie jonów NH 4+ w tym roztworze wynosi 10−19 mol · dm−3.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Nie ograniczaj definicji kwasu i zasady do wody. Sprawdź, który jon oddaje proton, a który go przyjmuje.

Podpowiedź 2

W części b zastosuj iloczyn stężeń jonów amonowych i amidkowych równy 10−30.

Podpowiedź 3

Jon amonowy jest kwasem, a amidkowy zasadą. Szukane stężenie oblicz jako 10−30/10−19 i podaj jednostkę mol/dm3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Część a)

Jon NH 4 + pełni funkcję kwasu.

Jon NH 2 − pełni funkcję zasady.

Część b)

cNH −2 = 10−11 mol · dm−3

Zasady oceniania

Część a)

1 pkt – poprawne określenie funkcji, jaką pełnią jony NH 4 + i NH 2 −

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Część b)

1 pkt – poprawne określenie stężenia jonów NH 2 − i podanie wartości z poprawną jednostką

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W teorii Brønsteda kwas oddaje proton, a zasada go przyjmuje; definicja ta działa również poza roztworami wodnymi. Jon amonowy może oddać proton i utworzyć amoniak, dlatego pełni funkcję kwasu. Jon amidkowy może przyjąć proton, tworząc amoniak, dlatego jest zasadą.

W drugiej części korzystamy z podanego iloczynu stężeń jonów w ciekłym amoniaku: 10−30. Stężenie jonów amidkowych otrzymujemy przez podzielenie tej wartości przez 10−19, co daje 10−11 mol/dm3. Nie wolno zastępować podanej stałej iloczynem jonowym wody.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Część a)

Jon NH 4 + pełni funkcję kwasu.

Jon NH 2 − pełni funkcję zasady.

Część b)

cNH −2 = 10−11 mol · dm−3

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_16

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 16–17.

Ciekły amoniak należy do rozpuszczalników protonowych zdolnych do przyłączania protonu.

Do rozpuszczalników protonowych można stosować definicję kwasu i zasady Brønsteda.

Pod względem chemicznym ciekły amoniak wykazuje wiele analogii do wody. Ulega więc

autodysocjacji, którą opisuje równanie:

2NH3 ⇌ NH 4 + + NH 2 −

Podczas autodysocjacji ciekłego amoniaku powstaje kwas słabszy od kwasu octowego

i mocna zasada. Iloczyn stężeń jonów powstających w wyniku autodysocjacji ciekłego

amoniaku jest w temperaturze 223 K wielkością stałą i wynosi 10−30.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Napisz, zgodnie z teorią Brønsteda, równanie dysocjacji kwasu octowego w ciekłym amoniaku.

Zadanie 17 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zidentyfikuj dawcę i biorcę protonu zgodnie z teorią Brønsteda.

Podpowiedź 2

Po oddaniu protonu kwas octowy tworzy anion octanowy. Cząsteczka amoniaku po przyjęciu protonu tworzy jon amonowy.

Podpowiedź 3

Umieść po lewej stronie kwas octowy i amoniak, a po prawej anion octanowy i jon amonowy. Sprawdź bilans atomów wodoru oraz ładunku.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 17 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji

0 pkt – błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne) lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dysocjacja kwasu w rozpuszczalniku protonowym polega na przekazaniu protonu cząsteczce tego rozpuszczalnika. Kwas octowy jest dawcą protonu, a ciekły amoniak jego biorcą. Produktami są więc anion octanowy i jon amonowy.

Nie zapisujemy jonu hydroniowego, ponieważ rozpuszczalnikiem nie jest tutaj woda. Z informacji wynika ponadto, że kwas octowy jest mocniejszy od jonu amonowego, zatem przeniesienie protonu na amoniak jest korzystne. Na końcu trzeba sprawdzić zachowanie liczby atomów i sumarycznego ładunku: para jonów ma łącznie ładunek zerowy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 17 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_17

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Po zmieszaniu 140,00 cm3 wodnego roztworu wodorotlenku sodu o stężeniu 0,54 mol × dm−3

z 60,00 cm3 kwasu solnego o stężeniu 2,06 mol × dm−3 przebiegła reakcja opisana równaniem

NaOH + HCl → NaCl + H2O

a objętość powstałego roztworu była sumą objętości roztworów wyjściowych.

Oblicz pH otrzymanego roztworu. W obliczeniach pośrednich nie należy zaokrąglać uzyskanych wartości liczbowych. Wynik końcowy zaokrąglij do drugiego miejsca po przecinku.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oblicz osobno liczby moli kwasu i zasady. Reagują one w stosunku 1:1.

Podpowiedź 2

Odejmij 0,0756 mol NaOH od 0,1236 mol HCl. Pozostały kwas odpowiada za pH mieszaniny.

Podpowiedź 3

Podziel nadmiar 0,0480 mol przez 0,20000 dm3 całego roztworu. Następnie oblicz ujemny logarytm otrzymanego stężenia i zaokrąglij do dwóch miejsc po przecinku.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 18 — oryginalny fragment CKE, s.12Odpowiedź CKE 18 — oryginalny fragment CKE, s.13

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku

z właściwą dokładnością

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody i popełnienie błędów rachunkowych prowadzących

do błędnego wyniku liczbowego lub podanie wyniku z niewłaściwą dokładnością

0 pkt – zastosowanie błędnej metody lub brak rozwiązania

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Najpierw porównujemy liczby moli, ponieważ same stężenia nie rozstrzygają, który reagent pozostanie. Dla NaOH otrzymujemy 0,14000 · 0,54 = 0,0756 mol, a dla HCl 0,06000 · 2,06 = 0,1236 mol. Reakcja przebiega w stosunku 1:1, więc pozostaje 0,0480 mol kwasu.

Objętość mieszaniny wynosi 0,20000 dm3, dlatego stężenie jonów wodorowych to 0,240 mol/dm3. Stąd pH = −log(0,240) ≈ 0,62. Użycie objętości samego kwasu zamiast całej mieszaniny dałoby błędne stężenie. Zgodnie z poleceniem zaokrąglamy dopiero końcowy wynik.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 18 — oryginalny fragment CKE, s.12Odpowiedź CKE 18 — oryginalny fragment CKE, s.13
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_18

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 19–20.

Informacja do zadań 19–20. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Podkreśl poprawne dokończenie zdania.

Substancją oznaczoną literą X w powyższym schemacie jest

A. eten.

B. etyn.

C. etanol.

D. etano-1,2-diol.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zwróć uwagę na alkoholowe środowisko NaOH i ogrzewanie. Takie warunki sprzyjają eliminacji.

Podpowiedź 2

Wyjściowy związek ma dwa atomy chloru przy sąsiednich atomach węgla. Rozważ dwukrotne odszczepienie HCl.

Podpowiedź 3

Sprawdź, który z proponowanych związków może trimeryzować do benzenu. Obie wskazówki prowadzą do etynu, czyli odpowiedzi B.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

B.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawna odpowiedź

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Alkoholowy roztwór NaOH i podwyższona temperatura sprzyjają eliminacji halogenowodoru. Z wyjściowej dichloropochodnej etanu można odszczepić dwie cząsteczki HCl, tworząc wiązanie potrójne między atomami węgla. Otrzymanym związkiem X jest więc etyn.

Drugim, niezależnym sprawdzeniem jest kolejny etap schematu: trimeryzacja etynu prowadzi do benzenu. Ani etanol, ani diol nie pasują do obu podanych przemian. W zadaniach dotyczących ciągu reakcji warto sprawdzać związek pośredni zarówno od strony substratu, jak i produktu następnego etapu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

B.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_19

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 19–20.

Informacja do zadań 19–20. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Posługując się podziałem charakterystycznym dla chemii organicznej, określ typ reakcji 3. Podkreśl poprawną odpowiedź.

A. addycja

B. eliminacja

C. polimeryzacja

D. substytucja

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw ustal, jaki związek powstaje w wyniku trimeryzacji etynu.

Podpowiedź 2

Mieszanina HNO3 i H2SO4 służy do nitrowania benzenu. Sprawdź, co dzieje się z atomem wodoru pierścienia.

Podpowiedź 3

Grupa nitrowa zastępuje atom wodoru. Taka wymiana jest substytucją, więc wybierz D.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

D.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawna odpowiedź

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Związek Y powstaje przez trimeryzację etynu, zatem jest benzenem. Mieszanina kwasu azotowego(V) i siarkowego(VI) umożliwia jego nitrowanie. W tej przemianie atom wodoru pierścienia zostaje zastąpiony grupą nitrową, a aromatyczny układ pierścienia zostaje zachowany.

Według podanego podziału jest to substytucja, czyli odpowiedź D. Sama obecność wiązań wielokrotnych we wzorze benzenu nie oznacza, że reakcję należy zaliczyć do addycji. Rozstrzygające jest porównanie budowy substratu i produktu: jedna grupa zajmuje miejsce innego atomu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

D.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_20

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Jedną z reakcji, której ulega etyn (acetylen), jest addycja kwasu octowego (etanowego).

Przebiega ona zgodnie z równaniem:

Zadanie 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.

Produktem reakcji jest octan winylu. Octan winylu poddany polimeryzacji daje poli(octan

winylu), który znajduje wielostronne zastosowanie w produkcji klejów, mas szpachlowych,

pokryć podłogowych oraz powłok malarskich (farb lateksowych).

Na podstawie: K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii,

Warszawa 2007.

a) Uzupełnij poniższe zdanie. Podkreśl w każdym nawiasie poprawną liczbę wiązań.

W cząsteczce octanu winylu jest ( 9 / 10 / 11 ) wiązań typu σ i ( 1 / 2 / 3 ) typu π.

b) Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) dwóch różnych fragmentów tego polimeru, złożonych z dwóch monomerów.

Wzór I

Wzór II

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz osobno połączenia między atomami i dodatkowe wiązania π. Nie pomijaj wiązań z wodorem.

Podpowiedź 2

W monomerze są dwa wiązania podwójne. Polimeryzacji ulega fragment winylowy, a grupa estrowa pozostaje przy łańcuchu.

Podpowiedź 3

W części a otrzymasz 11 wiązań σ i 2 wiązania π. W części b narysuj dwa różne sposoby połączenia dwóch jednostek, porównując położenie podstawników z grafiką odpowiedzi.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Część a)

Odpowiedź CKE 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Część b)

Wzór I

Wzór II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 14.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 14.

Zasady oceniania

Część a)

1 pkt – poprawne uzupełnienie zdania

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Część b)

1 pkt – zapisanie dwóch poprawnych wzorów półstrukturalnych

0 pkt – zapisanie jednego poprawnego wzoru lub błędne wzory, lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wiązanie pojedyncze jest wiązaniem σ, a każde podwójne zawiera jedno σ i jedno π. W octanie winylu występują dwa wiązania podwójne, dlatego są dwa wiązania π; po uwzględnieniu wszystkich połączeń, także z wodorem, otrzymujemy jedenaście σ.

Podczas polimeryzacji otwiera się wiązanie podwójne fragmentu winylowego, natomiast grupa estrowa pozostaje podstawnikiem. Dwa monomery można połączyć różnie względem położenia podstawników. Trzeba narysować dwa rzeczywiście odmienne fragmenty z czterema atomami węgla w szkielecie łańcucha, pozostawiając na końcach wiązania do jego dalszego ciągu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Część a)

Odpowiedź CKE 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Część b)

Wzór I

Wzór II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 14.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 14.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.

a) Napisz równanie reakcji estryfikacji prowadzącej do powstania tego estru.

b) Podaj liczbę atomów węgla o hybrydyzacji sp2 w cząsteczce tego estru.

Zadanie 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

W estryfikacji suma mas molowych kwasu i alkoholu jest większa od masy molowej estru o masę molową wody.

Podpowiedź 2

Oblicz masę molową alkoholu z zależności 166 − 138 + 18. Następnie rozpoznaj alkohol o tej masie.

Podpowiedź 3

Użyj etanolu i kwasu 4-hydroksybenzoesowego. Licząc atomy węgla sp2, uwzględnij sześć atomów pierścienia oraz węgiel grupy karbonylowej.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Część a)

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Część b)

liczba atomów węgla o hybrydyzacji sp2: 7

Zasady oceniania

Część a)

1 pkt – poprawny zapis równania reakcji

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Część b)

1 pkt – poprawne podanie liczby atomów węgla

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Aby zidentyfikować alkohol potrzebny do estryfikacji, porównujemy masę molową estru z masą molową kwasu 4-hydroksybenzoesowego, równą 138 g/mol. Estryfikacja daje ester i wodę, więc M(alkoholu) = 166 − 138 + 18 = 46 g/mol. Odpowiada to etanolowi.

Równanie powinno zatem przedstawiać reakcję tego kwasu z etanolem z utworzeniem estru etylowego i wody. Atomów węgla o hybrydyzacji sp2 jest siedem: sześć w pierścieniu aromatycznym i jeden w grupie karbonylowej. Atomy węgla części etylowej mają hybrydyzację sp3.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Część a)

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Część b)

liczba atomów węgla o hybrydyzacji sp2: 7

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Toluen (metylobenzen) reaguje z chlorem. W zależności od warunków przeprowadzania

procesu powstają różne chloropochodne toluenu.

Poniżej przedstawiono wzory dwóch monochloropochodnych metylobenzenu.

Zadanie 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

a) Napisz, w jakich warunkach zachodzi reakcja toluenu z chlorem, w wyniku której powstaje monochloropochodna oznaczona numerem I, a w jakich – reakcja, w wyniku której powstaje monochloropochodna oznaczona numerem II.

b) Przeczytaj poniższy tekst i uzupełnij zdania: wpisz w odpowiedniej formie określenia wybrane spośród podanych, tak aby powstały zdania prawdziwe.

addycja eliminacja substytucja alkany alkeny benzen

Chlorowanie toluenu prowadzące do powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym

numerem I jest reakcją … , a w reakcji tej toluen zachowuje

się w sposób typowy dla … W reakcji prowadzącej do

powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym numerem II toluen zachowuje się

w sposób typowy dla …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy chlor zastąpił wodór w łańcuchu bocznym, czy w pierścieniu.

Podpowiedź 2

Chlorowanie łańcucha bocznego zachodzi pod wpływem światła. Chlorowanie pierścienia wymaga katalizatora, np. FeCl3.

Podpowiedź 3

Przypisz światło do I, a FeCl3 do II. W tekście wybierz kolejno: substytucji, alkanów, benzenu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Część a)

Monochloropochodna oznaczona numerem I powstaje w reakcji toluenu z chlorem

zachodzącej pod wpływem światła, a monochloropochodna oznaczona numerem II powstaje

w reakcji toluenu z chlorem zachodzącej w obecności katalizatora (np. FeCl3 lub kwasu

Lewisa lub AlCl3).

Część b)

Chlorowanie toluenu prowadzące do powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym

numerem I jest reakcją substytucji, a w reakcji tej toluen zachowuje się w sposób typowy dla

alkanów. W reakcji prowadzącej do powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym

numerem II toluen zachowuje się w sposób typowy dla benzenu.

Zasady oceniania

Część a)

1 pkt – poprawne określenie warunków obu reakcji

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Część b)

1 pkt – poprawne uzupełnienie obu zdań

0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna, lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Toluen zawiera pierścień aromatyczny oraz alkanowy fragment boczny, dlatego miejsce chlorowania zależy od warunków. Światło inicjuje mechanizm rodnikowy i sprzyja zastąpieniu wodoru w grupie metylowej: tak powstaje produkt I. W obecności katalizatora będącego kwasem Lewisa, np.

FeCl3, chlorowanie zachodzi w pierścieniu aromatycznym i prowadzi do produktu II. Obie przemiany należą do substytucji, ale w pierwszej toluen zachowuje się typowo dla alkanów, a w drugiej dla benzenu. W odpowiedzi należy powiązać konkretne warunki z konkretnym miejscem podstawienia.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Część a)

Monochloropochodna oznaczona numerem I powstaje w reakcji toluenu z chlorem

zachodzącej pod wpływem światła, a monochloropochodna oznaczona numerem II powstaje

w reakcji toluenu z chlorem zachodzącej w obecności katalizatora (np. FeCl3 lub kwasu

Lewisa lub AlCl3).

Część b)

Chlorowanie toluenu prowadzące do powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym

numerem I jest reakcją substytucji, a w reakcji tej toluen zachowuje się w sposób typowy dla

alkanów. W reakcji prowadzącej do powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym

numerem II toluen zachowuje się w sposób typowy dla benzenu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_23

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Przykładami organicznych substancji wykorzystywanych do konserwowania artykułów

kosmetycznych są związki znane pod nazwami handlowymi PCMX i METHAFORM.

W tabeli poniżej podano ich nazwy systematyczne.

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe lub uproszczone) tych związków.

Nazwa

handlowa

PCMX

METHAFORM

Wzór

cząsteczki

  

Nazwa

4-chloro-3,5-dimetylofenol

1,1,1-trichloro-2-metylopropan-2-ol

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

W każdym związku najpierw narysuj szkielet główny oraz grupę hydroksylową. Dopiero potem dodaj podstawniki.

Podpowiedź 2

W fenolu numer 1 przypada atomowi węgla z grupą hydroksylową. W drugim związku grupa hydroksylowa i dodatkowy metyl są przy atomie 2.

Podpowiedź 3

Dla PCMX umieść metyle w pozycjach 3 i 5 oraz chlor w 4. Dla METHAFORM zastąp trzy wodory przy pierwszym atomie węgla chlorem i sprawdź wartościowość.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

PCMX

METHAFORM

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 16.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 16.

4-chloro-3,5-dimetylofenol

1,1,1-trichloro-2-metylopropan-2-ol

Zasady oceniania

1 pkt – narysowanie dwóch poprawnych wzorów

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Nazwę związku zamieniamy na rysunek, zaczynając od szkieletu głównego i grupy o najwyższym pierwszeństwie. Dla PCMX szkieletem jest fenol: atom węgla związany z grupą hydroksylową ma numer 1. Grupy metylowe umieszczamy przy atomach 3 i 5, a chlor przy atomie 4.

Dla METHAFORM podstawą jest propan-2-ol; do środkowego atomu węgla dodajemy grupę metylową, a trzy wodory przy atomie 1 zastępujemy chlorem. Na końcu sprawdzamy czterowartościowość każdego atomu węgla. Oba wzory muszą odpowiadać wszystkim lokantom nazwy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

PCMX

METHAFORM

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 16.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 16.

4-chloro-3,5-dimetylofenol

1,1,1-trichloro-2-metylopropan-2-ol

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Do kolby stożkowej zawierającej 50 cm3 wodnego roztworu manganianu(VII) potasu

o nieznanym stężeniu dodano 30 cm3 wodnego roztworu szczawianu potasu (K2C2O4)

o stężeniu 0,25 mol × dm−3 (etap 1.). Przebiegła reakcja opisana równaniem:

Zadanie 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.

Po pewnym czasie roztwór się odbarwił. Następnie, w celu usunięcia pozostałej ilości

szczawianu potasu, do tej mieszaniny dodano 30 cm3 wodnego roztworu azotanu(V) wapnia

o stężeniu 0,1 mol × dm−3 (etap 2.). Przebiegła reakcja opisana równaniem:

Zadanie 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.

Wytrącony osad odsączono, wysuszono i zważono. Jego masa była równa 0,32 g.

Oblicz stężenie molowe manganianu(VII) potasu w badanej próbce.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Osad pozwala ustalić, ile szczawianu pozostało po reakcji z manganianem(VII). Nie jest to ilość szczawianu zużytego w etapie pierwszym.

Podpowiedź 2

Oblicz początkowe 0,0075 mol szczawianu oraz jego pozostałość z masy CaC2O4 i masy molowej 128 g/mol.

Podpowiedź 3

Od ilości początkowej odejmij 0,0025 mol. Zużyty szczawian przelicz na KMnO4 w stosunku 5:2, a następnie podziel przez 0,050 dm3 próbki.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Liczba moli K2C2O4, który wprowadzono do roztworu KMnO4 (etap 1.):

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Liczba moli K2C2O4, który przereagował w etapie 1.:

n – n1 = 0,0075 moli – 0,0025 mola = 0,005 mola

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

cm = 0,04 mol · dm−3

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody obliczenia, wykonanie obliczeń i podanie wyniku

z właściwą jednostką

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody obliczenia, popełnienie błędów rachunkowych lub

podanie wyniku z błędną jednostką, lub bez jednostki

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

To przykład oznaczania ilości reagenta na podstawie jego nadmiaru pozostałego po reakcji. Początkowo dodano 0,030 · 0,25 = 0,0075 mol szczawianu. Z 0,32 g osadu CaC2O4, przy M = 128 g/mol, wynika pozostałość 0,0025 mol szczawianu.

W etapie pierwszym zużyło się zatem 0,0050 mol. Stosunek szczawianu do manganianu(VII) wynosi 5:2, więc w próbce było 0,0020 mol KMnO4. Podzielenie przez początkowe 0,050 dm3 daje 0,040 mol/dm3. Dodane 0,0030 mol jonów wapnia wystarcza do strącenia całej wyznaczonej pozostałości.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Liczba moli K2C2O4, który wprowadzono do roztworu KMnO4 (etap 1.):

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Liczba moli K2C2O4, który przereagował w etapie 1.:

n – n1 = 0,0075 moli – 0,0025 mola = 0,005 mola

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

cm = 0,04 mol · dm−3

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_25

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 26–27.

Informacja do zadań 26–27. — oryginalny fragment CKE, s.14
Zadanie 26 — oryginalny fragment CKE, s.14
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Podziel cząsteczkę eteru w miejscu centralnego atomu tlenu i porównaj oba fragmenty węglowe.

Podpowiedź 2

Każdy fragment jest prostym łańcuchem trójwęglowym połączonym z tlenem końcowym atomem węgla.

Podpowiedź 3

Odtwórz alkohol z grupą hydroksylową na końcu tego łańcucha. Nazwa to propan-1-ol; wzór porównaj z grafiką odpowiedzi.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 26 — oryginalny fragment CKE, s.17

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie wzoru i nazwy alkoholu

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W eterze atom tlenu łączy dwa jednakowe fragmenty propylowe. Zgodnie z podanym schematem eter symetryczny powstaje z dwóch cząsteczek tego samego alkoholu przez odszczepienie wody. Odtwarzając alkohol, zastępujemy połączenie fragmentu propylowego z drugim fragmentem przez grupę hydroksylową.

Otrzymujemy propan-1-ol, ponieważ grupa hydroksylowa jest przy końcowym atomie trójwęglowego łańcucha. Nie jest to propan-2-ol: taki alkohol miałby inne miejsce połączenia z tlenem w eterze. Trzeba podać jednocześnie poprawny wzór grupowy i nazwę systematyczną.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 26 — oryginalny fragment CKE, s.17
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_26

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 26–27.

Informacja do zadań 26–27. — oryginalny fragment CKE, s.14

Napisz, stosując wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych, równanie reakcji dehydratacji butan-2-olu prowadzące do powstania alkenu, który występuje w postaci izomerów cis, trans.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw przypomnij warunek występowania izomerii cis–trans przy wiązaniu podwójnym.

Podpowiedź 2

Porównaj but-1-en i but-2-en. W którym każdy atom wiązania podwójnego ma dwa różne podstawniki?

Podpowiedź 3

Wybierz but-2-en i zapisz jego powstawanie z butan-2-olu z odszczepieniem jednej cząsteczki wody. Sprawdź położenie wiązania podwójnego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji

0 pkt – błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dehydratacja alkoholu polega na odszczepieniu wody i utworzeniu wiązania podwójnego. Z butan-2-olu można uzyskać alkeny o różnym położeniu tego wiązania, ale warunek izomerii cis–trans wybiera but-2-en. Każdy atom węgla jego wiązania podwójnego jest połączony z dwoma różnymi podstawnikami.

But-1-en tego warunku nie spełnia, ponieważ końcowy atom węgla ma dwa jednakowe atomy wodoru. W równaniu należy zachować czterowęglowy szkielet i dopisać wodę jako drugi produkt. Wzory grupowe muszą pokazywać wiązanie podwójne między środkowymi atomami węgla.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_27

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Aldehydy i ketony ulegają redukcji wodorem do odpowiednich alkoholi, przy udziale

katalizatora, np. platyny.

Zadanie 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

a) Napisz, stosując wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych, równanie reakcji redukcji propanalu wodorem. Zaznacz warunki prowadzenia procesu.

b) Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) związków otrzymanych w wyniku redukcji propanianu etylu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozdziel oba podpunkty: uwodornienie aldehydu i redukcja estru korzystają z różnych informacji.

Podpowiedź 2

Propanal daje alkohol o tym samym trójwęglowym łańcuchu. W równaniu z wodorem uwzględnij katalizator Pt.

Podpowiedź 3

W estrze wskaż część propanianową i etylową. Zgodnie z podanym schematem dają one odpowiednio propan-1-ol oraz etanol.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Część a)

Odpowiedź CKE 28 — oryginalny fragment CKE, s.18

Część b)

Odpowiedź CKE 28 — oryginalny fragment CKE, s.18

Zasady oceniania

Część a)

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji

0 pkt – błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu, brak warunków prowadzenia procesu)

lub brak odpowiedzi

Część b)

1 pkt – poprawne napisanie dwóch wzorów

0 pkt – błędne napisanie co najmniej jednego wzoru lub brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Redukcja grupy aldehydowej wodorem przekształca ją w grupę alkoholu pierwszorzędowego bez zmiany długości łańcucha. Z propanalu otrzymujemy więc propan-1-ol; nad strzałką trzeba podać katalizator, np. platynę.

Druga część dotyczy innej przemiany: redukcji estru zgodnie ze schematem podanym w informacji, przy użyciu LiAlH4. Część pochodząca od kwasu propanowego daje propan-1-ol, a część etylowa daje etanol. Należy narysować dwa alkohole, a nie kwas i alkohol jak przy hydrolizie. Podany schemat rozstrzyga, jak rozdzielić oba fragmenty estru.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Część a)

Odpowiedź CKE 28 — oryginalny fragment CKE, s.18

Część b)

Odpowiedź CKE 28 — oryginalny fragment CKE, s.18
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_28

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

W cząsteczce pewnego związku organicznego stosunek liczby atomów węgla, wodoru

i tlenu wynosi 1 : 2 : 1, natomiast masa molowa tego związku jest równa 90 g · mol−1.

Poniżej podano dwie dodatkowe informacje dotyczące opisanego związku.

1. W jego cząsteczce można wyróżnić dwie różne grupy funkcyjne, a w roztworze wodnym

związek ten dysocjuje z odszczepieniem jonu wodorowego.

2. Jego cząsteczka jest chiralna.

Ustal, czy do narysowania wzoru półstrukturalnego (grupowego) opisanego związku organicznego należy wykorzystać informacje 1. i 2. W tym celu uzupełnij zdania I–III.

Podkreśl wybrany zwrot w każdym nawiasie, uzasadnij swoje stanowisko i napisz wzór półstrukturalny (grupowy) tego związku.

I Do ustalenia wzoru półstrukturalnego (grupowego) związku (należy wykorzystać

informację 1. / nie trzeba wykorzystywać informacji 1.), ponieważ …

II Do ustalenia wzoru półstrukturalnego (grupowego) związku (należy wykorzystać

informację 2. / nie trzeba wykorzystywać informacji 2.), ponieważ …

III Opisany związek ma wzór półstrukturalny (grupowy): …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw wyznacz wzór rzeczywisty z proporcji atomów i masy molowej. Sprawdź, czy sam wzór sumaryczny jednoznacznie określa budowę.

Podpowiedź 2

Wzór C3H6O3 dopuszcza różne związki. Informacja o kwasowości i dwóch grupach funkcyjnych kieruje do hydroksykwasów.

Podpowiedź 3

Porównaj kwas 2-hydroksypropanowy z 3-hydroksypropanowym pod kątem chiralności. Wykaż potrzebę obu informacji i narysuj właściwy izomer.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

występuje izomeria (i informacja ta pozwala na zawężenie liczby rozpatrywanych związków,

które spełniają warunki zadania).

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie trzech zdań

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdań

0 pkt – poprawne uzupełnienie jednego zdania, inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Stosunek atomów daje wzór empiryczny CH2O o masie 30 g/mol. Masa molowa 90 g/mol oznacza więc wzór rzeczywisty C3H6O3. Sam wzór sumaryczny nie ustala połączeń atomów, dlatego potrzebna jest informacja 1 o grupach funkcyjnych i kwasowości.

Pozwala ona rozważyć hydroksykwasy. Nadal możliwe są różne położenia grupy hydroksylowej, więc konieczna jest również informacja 2 o chiralności. Kwas 2-hydroksypropanowy ma atom węgla połączony z czterema różnymi podstawnikami, a izomer 3-hydroksylowy nie ma takiego centrum. Trzeba wykorzystać obie informacje i uzasadnić każdą decyzję.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

występuje izomeria (i informacja ta pozwala na zawężenie liczby rozpatrywanych związków,

które spełniają warunki zadania).

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Przeprowadzono doświadczenie, którego przebieg zilustrowano na poniższym schemacie.

Zadanie 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Napisz, jakie objawy reakcji (lub ich brak) umożliwią rozróżnienie substancji dodawanych do probówek I, II i III.

Zadanie 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj obecność wiązania podwójnego w kwasach tłuszczowych i możliwość utlenienia kwasu mrówkowego.

Podpowiedź 2

Probówki II i III dadzą odbarwienie manganianu(VII). Poszukaj dodatkowego produktu gazowego w jednej z nich.

Podpowiedź 3

Dla I zapisz brak zmian, dla II odbarwienie, a dla III odbarwienie i wydzielanie gazu. To zestaw obserwacji rozróżniający wszystkie próbki.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

W probówkach II i III następuje odbarwienie roztworu, ale w probówce III dodatkowo

wydziela się gaz. W probówce I brak objawów reakcji.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne określenie różnic w objawach reakcji we wszystkich probówkach

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W każdej probówce znajduje się zakwaszony manganian(VII), którego fioletowa barwa zanika przy redukcji do jonów manganu(II). Nasycony kwas tłuszczowy w probówce I nie daje w opisanych warunkach widocznej reakcji. Nienasycony kwas w probówce II ulega utlenianiu w obrębie wiązania podwójnego, dlatego roztwór się odbarwia.

Kwas mrówkowy w probówce III również redukuje manganian(VII), lecz przy jego utlenianiu powstaje dodatkowo gazowy CO2. W odpowiedzi trzeba wymienić oba objawy dla III. Samo odbarwienie nie pozwoliłoby odróżnić jej od probówki II.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

W probówkach II i III następuje odbarwienie roztworu, ale w probówce III dodatkowo

wydziela się gaz. W probówce I brak objawów reakcji.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 31–32.

Opis pewnego produktu spożywczego zawiera informacje dotyczące związków chemicznych

wchodzących w jego skład. Wynika z niego, że najliczniejszą grupę związków stanowią

węglowodany (fruktoza, glukoza, maltoza). Obecne są także kwasy organiczne (cytrynowy,

glukonowy, jabłkowy, foliowy), wyższe alkohole alifatyczne, aldehydy, ketony, estry oraz

związki polifenolowe. Ponadto w skład produktu wchodzą białka, pewne ilości

mikroelementów oraz witaminy. Jego barwa uzależniona jest od obecności barwników.

Na lekcji chemii uczniowie zapoznali się z opisem produktu spożywczego i z przygotowanym

zestawem doświadczalnym zilustrowanym na poniższym schemacie.

zawiesina Cu(OH)2 zawiesina Cu(OH)2

z nadmiarem NaOH z nadmiarem NaOH

Informacja do zadań 31–32. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Następnie sformułowali cel doświadczenia:

Potwierdzenie obecności glukozy w badanym produkcie spożywczym.

Po zmieszaniu reagentów uczniowie ogrzali zawartość obu probówek i po chwili w każdej

z nich zaobserwowali powstanie ceglastoczerwonego osadu.

Przemianę zachodzącą w probówce I nazwali próbą kontrolną, a przemianę zachodzącą

w probówce II – próbą badawczą. Na podstawie przyjętych założeń i obserwacji uczniowie

sformułowali wniosek:

W produkcie spożywczym obecna jest glukoza.

a) Wyjaśnij, dlaczego podany przez uczniów cel doświadczenia oraz sformułowany wniosek były błędne.

b) Podaj poprawny cel opisanego doświadczenia. 

Cel doświadczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy inne składniki produktu również dają dodatnią próbę Trommera.

Podpowiedź 2

Obecność fruktozy, maltozy i aldehydów oznacza, że ceglastoczerwony osad nie identyfikuje jednoznacznie glukozy.

Podpowiedź 3

Wyjaśnij brak swoistości próby, a cel sformułuj jako wykrycie co najmniej jednego związku o właściwościach redukujących.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Część a)

Opis produktu spożywczego zawiera informacje o jego składzie, z których wynika, że oprócz

glukozy w produkcie spożywczym znajdują się także: fruktoza, maltoza i aldehydy. Związki

te, podobnie jak glukoza, mają właściwości redukujące i dają takie same objawy reakcji

z zawiesiną Cu(OH)2. Dlatego za pomocą tego doświadczenia nie można potwierdzić

obecności glukozy w badanym produkcie.

lub

Ponieważ próbie Trommera (oprócz glukozy) ulegają także inne związki wymienione

w opisie produktu spożywczego, np. aldehydy.

Część b)

Cel doświadczenia:

Potwierdzenie, że w badanym produkcie spożywczym obecny jest związek (przynajmniej

jeden), który ma właściwości redukujące.

Zasady oceniania

Część a)

1 pkt – poprawne wyjaśnienie

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Część b)

1 pkt – poprawne podanie celu doświadczenia

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Próba Trommera wykrywa właściwości redukujące, lecz nie jest swoista wyłącznie dla glukozy. W opisanym produkcie są także fruktoza, maltoza i aldehydy, które mogą wywołać powstanie ceglastoczerwonego tlenku miedzi(I). Fruktoza daje dodatni wynik dzięki przemianom zachodzącym w środowisku zasadowym.

Dodatnia próba kontrolna z glukozą pokazuje działanie odczynnika, ale nie dowodzi, że tylko glukoza może dawać taki objaw. Poprawny cel doświadczenia to potwierdzenie obecności przynajmniej jednego związku o właściwościach redukujących. Wniosek musi odpowiadać temu, co rzeczywiście rozstrzyga doświadczenie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Część a)

Opis produktu spożywczego zawiera informacje o jego składzie, z których wynika, że oprócz

glukozy w produkcie spożywczym znajdują się także: fruktoza, maltoza i aldehydy. Związki

te, podobnie jak glukoza, mają właściwości redukujące i dają takie same objawy reakcji

z zawiesiną Cu(OH)2. Dlatego za pomocą tego doświadczenia nie można potwierdzić

obecności glukozy w badanym produkcie.

lub

Ponieważ próbie Trommera (oprócz glukozy) ulegają także inne związki wymienione

w opisie produktu spożywczego, np. aldehydy.

Część b)

Cel doświadczenia:

Potwierdzenie, że w badanym produkcie spożywczym obecny jest związek (przynajmniej

jeden), który ma właściwości redukujące.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony3 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 31–32.

Opis pewnego produktu spożywczego zawiera informacje dotyczące związków chemicznych

wchodzących w jego skład. Wynika z niego, że najliczniejszą grupę związków stanowią

węglowodany (fruktoza, glukoza, maltoza). Obecne są także kwasy organiczne (cytrynowy,

glukonowy, jabłkowy, foliowy), wyższe alkohole alifatyczne, aldehydy, ketony, estry oraz

związki polifenolowe. Ponadto w skład produktu wchodzą białka, pewne ilości

mikroelementów oraz witaminy. Jego barwa uzależniona jest od obecności barwników.

Na lekcji chemii uczniowie zapoznali się z opisem produktu spożywczego i z przygotowanym

zestawem doświadczalnym zilustrowanym na poniższym schemacie.

zawiesina Cu(OH)2 zawiesina Cu(OH)2

z nadmiarem NaOH z nadmiarem NaOH

Informacja do zadań 31–32. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Następnie sformułowali cel doświadczenia:

Potwierdzenie obecności glukozy w badanym produkcie spożywczym.

Po zmieszaniu reagentów uczniowie ogrzali zawartość obu probówek i po chwili w każdej

z nich zaobserwowali powstanie ceglastoczerwonego osadu.

Przemianę zachodzącą w probówce I nazwali próbą kontrolną, a przemianę zachodzącą

w probówce II – próbą badawczą. Na podstawie przyjętych założeń i obserwacji uczniowie

sformułowali wniosek:

W produkcie spożywczym obecna jest glukoza.

Zadanie 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

a) Napisz w formie jonowej z uwzględnieniem pobranych lub oddanych elektronów

(zapis jonowo-elektronowy) równania procesów redukcji i utleniania.

Równanie procesu redukcji:

Równanie procesu utleniania:

b) Uzupełnij współczynniki stechiometryczne w poniższym schemacie.

Zadanie 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal zmianę stopnia utlenienia miedzi i liczbę elektronów oddawanych przez grupę aldehydową.

Podpowiedź 2

Dwa atomy Cu(II) przyjmują łącznie dwa elektrony. Bilansuj półreakcje z użyciem OH− i H2O, ponieważ środowisko jest zasadowe.

Podpowiedź 3

Po zsumowaniu półreakcji i skróceniu wspólnych składników otrzymasz współczynniki 1, 2, 1, 1, 1, 3. Sprawdź osobno bilans ładunku i atomów wodoru.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Część a)

Odpowiedź CKE 32 — oryginalny fragment CKE, s.20

Część b)

Odpowiedź CKE 32 — oryginalny fragment CKE, s.20

Zasady oceniania

Część a)

2 pkt – poprawne napisanie w formie jonowo-elektronowej obu równań

1 pkt – poprawne napisanie w formie jonowo-elektronowej tylko jednego równania

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Część b)

1 pkt – poprawne uzupełnienie współczynników stechiometrycznych

Uwaga: Zdający otrzymuje 1 punkt również wtedy, gdy nie otrzymał oceny

pozytywnej za zapisanie równań w części a) zadania, ale poprawnie dobrał

współczynniki w części b).

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W próbie Trommera glukoza oddaje dwa elektrony przy utlenianiu grupy aldehydowej do anionu karboksylanowego. Dwa atomy miedzi zmieniają stopień utlenienia z +II na +I i łącznie przyjmują te dwa elektrony. Półreakcje bilansujemy w środowisku zasadowym z udziałem wody i jonów wodorotlenkowych.

Po dodaniu półreakcji skracamy elektrony i wspólne składniki. Współczynniki całego równania, w kolejności podanego schematu, wynoszą 1, 2, 1, 1, 1, 3. Na koniec sprawdzamy atomy i ładunki. Produktem organicznym w tym środowisku jest anion, a nie niezdysocjowany kwas.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Część a)

Odpowiedź CKE 32 — oryginalny fragment CKE, s.20

Część b)

Odpowiedź CKE 32 — oryginalny fragment CKE, s.20
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_32

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Przeprowadzono doświadczenie, którego przebieg zilustrowano na schemacie:

Zadanie 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

koloidalny roztwór białka jaja kurzego

Wpisz do tabeli literę P, jeżeli zdanie jest prawdziwe, lub literę F, jeżeli jest fałszywe.

Zadanie 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Nie utożsamiaj każdego osadu białka z denaturacją. Wysalanie i denaturacja mają różną odwracalność.

Podpowiedź 2

Przypisz etanolowi i soli miedzi(II) denaturację, a NaCl i soli amonowej wysalanie.

Podpowiedź 3

Osad występuje wszędzie, otoczka solwatacyjna jest naruszana także poza IV, a w I i II zachodzi przemiana nieodwracalna. Oceń zdania kolejno jako P, F, P.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zdanie

P/F

We wszystkich probówkach zaobserwowano wytrącenie osadu.

P

Tylko w probówce IV nastąpiło zniszczenie otoczki solwatacyjnej białka.

F

Przemiana, która zaszła w probówce I i II, jest procesem nieodwracalnym.

P

Zasady oceniania

1 pkt – poprawna ocena trzech zdań

0 pkt – poprawna ocena dwóch zdań lub jednego zdania, lub błędna ocena trzech zdań lub

brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W probówce I dodano CuSO₄, a w II etanol. W warunkach zadania oba odczynniki powodują nieodwracalną denaturację białka. W III użyto (NH₄)₂SO₄, a w IV NaCl. Obie sole powodują wysalanie, związane z utratą części otoczki hydratacyjnej. Usunięcie soli może przywrócić rozproszenie białka.

Osad pojawia się w każdej probówce. Wysalanie dotyczy III i IV, a denaturacja w I i II jest nieodwracalna. Odpowiedzi to P, F, P.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Zdanie

P/F

We wszystkich probówkach zaobserwowano wytrącenie osadu.

P

Tylko w probówce IV nastąpiło zniszczenie otoczki solwatacyjnej białka.

F

Przemiana, która zaszła w probówce I i II, jest procesem nieodwracalnym.

P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_33

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 34 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 34–36.

Pewien aminokwas białkowy z grupy aminokwasów obojętnych zawiera 34,28% masowych

węgla, 13,33% masowych azotu, 45,71% masowych tlenu oraz wodór.

Na podstawie odpowiednich obliczeń wykaż, że aminokwas o podanym składzie procentowym ma wzór sumaryczny C3H7NO3.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oblicz brakujący udział procentowy wodoru. Następnie przyjmij próbkę 100 g.

Podpowiedź 2

Podziel masę każdego pierwiastka przez jego masę molową atomową. Nie porównuj bezpośrednio procentów masowych jako liczby atomów.

Podpowiedź 3

Podziel otrzymane liczby moli przez około 0,952. Proporcja C:H:N:O powinna wynieść w przybliżeniu 3:7:1:3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Wzór sumaryczny: C3H7NO3

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i ustalenie wzoru

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody i popełnienie błędów rachunkowych prowadzących

do błędnego wzoru

0 pkt – zastosowanie błędnej metody lub brak rozwiązania

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przyjmujemy umownie 100 g aminokwasu, dzięki czemu udziały procentowe stają się masami pierwiastków. Wodór stanowi 100 − 34,28 − 13,33 − 45,71 = 6,68%, czyli 6,68 g. Masy dzielimy przez masy molowe atomów: dla C otrzymujemy około 2,857 mol, H 6,68 mol, N 0,952 mol i O 2,857 mol.

Po podzieleniu wszystkich wartości przez najmniejszą otrzymujemy proporcję bliską 3:7:1:3. Wynika z niej wzór empiryczny C3H7NO3, zgodny z podanym wzorem sumarycznym. Obliczenie składu dla tego wzoru potwierdza zgodność; same procenty ustalają jednak tylko proporcję atomów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Wzór sumaryczny: C3H7NO3

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_34

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35 · grudzień 2014

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 34–36.

Pewien aminokwas białkowy z grupy aminokwasów obojętnych zawiera 34,28% masowych

węgla, 13,33% masowych azotu, 45,71% masowych tlenu oraz wodór.

Zadanie 35 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Napisz w formie jonowej skróconej, stosując wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych, równanie reakcji zachodzącej podczas doświadczenia.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Początkowe pH równe pI wskazuje dominującą formę obojnaczą aminokwasu.

Podpowiedź 2

Wskaż ujemnie naładowaną grupę, która może przyjąć proton po dodaniu kwasu.

Podpowiedź 3

Protonuj grupę karboksylanową, pozostawiając grupę amoniową bez zmiany. Pomiń Cl− w zapisie jonowym skróconym i sprawdź ładunek powstającego kationu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 35 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji

0 pkt – błędne równanie reakcji lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W punkcie izoelektrycznym w roztworze aminokwasu dominuje forma jonu obojnaczego. Zawiera ona jednocześnie dodatnio naładowaną grupę amoniową i ujemnie naładowaną grupę karboksylanową. Po dodaniu HCl proton przyłącza się do grupy karboksylanowej, tworząc grupę karboksylową, natomiast grupa amoniowa pozostaje protonowana.

Powstaje kation aminokwasu. Jon chlorkowy jest jonem obserwatorem, dlatego pomijamy go w równaniu jonowym skróconym. Nie należy zaczynać od cząsteczki z obojętną grupą aminową, ponieważ polecenie wyraźnie określa początkowe pH równe pI.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 35 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_35

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania