Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 1341–1360 z 1481

Zadanie 25 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

Przeprowadzono ciąg reakcji zgodnie z następującym schematem:

etap I etap II etap III

Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji, która zachodzi w etapie III opisanego ciągu przemian.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, w jakiej formie amina znajduje się po redukcji w środowisku kwasowym.

Podpowiedź 2

OH− odbiera proton od jonu aniliniowego. Jon chlorkowy nie uczestniczy w skróconym bilansie.

Podpowiedź 3

Narysuj jon aniliniowy reagujący z OH− do aniliny i H2O. Nie usuwaj azotu ani nie zmieniaj pierścienia.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.

Zasady oceniania

1 p. – poprawne napisanie równania reakcji w formie jonowej skróconej

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po redukcji nitrobenzenu w środowisku HCl amina występuje jako protonowany jon aniliniowy, a nie od razu jako wolna anilina. Dodanie OH− odbiera proton grupie amoniowej i uwalnia anilinę; drugim produktem jest woda. W równaniu jonowym skróconym pomijamy anion chlorkowy jako obserwatora.

Nie zmieniamy pierścienia aromatycznego ani liczby atomów azotu: to reakcja kwas–zasada, a nie dalsza redukcja. Po lewej sumaryczny ładunek wynosi zero, bo kation reaguje z anionem, i po prawej otrzymujemy obojętne produkty. Graficzny zapis powinien zachować połączenie azotu z pierścieniem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_25

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26.1 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 26.

Informacja do zadania 26. — oryginalny fragment CKE, s.11

Określ, jaką funkcję – kwasu czy zasady Brønsteda – pełni kwas azotowy(V) w reakcji 1.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj liczbę atomów wodoru w HNO3 i jego produkcie w reakcji 1.

Podpowiedź 2

HNO3 przechodzi w H2NO3+, czyli przyjmuje proton. Zastosuj definicję biorcy protonu.

Podpowiedź 3

Wpisz zasada Brønsteda. Nie kieruj się samą nazwą „kwas azotowy(V)”.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

(Kwas azotowy(V) pełni w tej reakcji funkcję) zasady (Brønsteda).

Zasady oceniania

1 p. – poprawne określenie funkcji kwasu azotowego(V)

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Nazwanie substancji kwasem nie oznacza, że w każdej reakcji musi ona oddawać proton. W pokazanym etapie HNO3 przyjmuje proton od silniejszego w tych warunkach H2SO4 i przechodzi w H2NO3+. Z definicji Brønsteda biorca protonu jest zasadą, więc kwas azotowy(V) pełni tutaj funkcję zasady.

H2SO4 jest dawcą i tworzy HSO4−. To role określone względem konkretnego partnera reakcji, nie trwałe etykiety wynikające z zachowania w wodzie. Kluczem jest porównanie wzoru HNO3 przed reakcją i jego protonowanej formy po reakcji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

(Kwas azotowy(V) pełni w tej reakcji funkcję) zasady (Brønsteda).

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_26.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26.2 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 26.

Informacja do zadania 26. — oryginalny fragment CKE, s.11

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i podkreśl jedno określenie spośród podanych w każdym nawiasie.

W reakcji nitrowania stężony kwas siarkowy(VI) odgrywa podwójną rolę. Po pierwsze, jest

jej (katalizatorem / substratem), ponieważ w czasie reakcji (ulega / nie ulega) zużyciu.

Ponadto kwas siarkowy(VI) jest substancją (silnie / słabo) wiążącą wodę, dlatego – zgodnie

z regułą przekory – jego obecność sprawia, że wydajność tworzenia nitrobenzenu się

(zmniejsza / zwiększa).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpatruj bilans całego procesu, a nie tylko pierwszej reakcji tworzenia elektrofilu.

Podpowiedź 2

Katalizator jest odtwarzany w cyklu. Stężony kwas siarkowy dodatkowo zmniejsza dostępność powstającej wody.

Podpowiedź 3

Wybierz katalizatorem, nie ulega, silnie, zwiększa. Wyjaśnij osobno regenerację katalizatora i wpływ wiązania wody na równowagę.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 26.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.

Zasady oceniania

1 p. – poprawne uzupełnienie wszystkich zdań

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W całym cyklu nitrowania kwas siarkowy(VI) umożliwia powstanie elektrofilu i jest odtwarzany, więc pełni funkcję katalizatora i nie zużywa się stechiometrycznie. Nie przeczy temu jego obecność w pojedynczych etapach mechanizmu: bilans trzeba rozpatrywać dla całej przemiany. Stężony H2SO4 silnie wiąże również wodę.

Zmniejszenie jej dostępności sprzyja tworzeniu czynnika nitrującego i produktów, więc zwiększa wydajność nitrowania zgodnie z regułą przekory. Wybieramy kolejno katalizatorem, nie ulega, silnie i zwiększa. Należy odróżnić działanie katalityczne od przesunięcia równowagi przez wiązanie wody.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 26.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_26.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Pewien związek organiczny X o wzorze sumarycznym C5H12O reaguje z sodem, a jednym

z produktów tej reakcji jest wodór. W wyniku utleniania związku X tlenkiem miedzi(II)

powstaje optycznie czynny aldehyd, a tlenek miedzi(II) redukuje się do miedzi metalicznej.

Napisz równania reakcji związku X z sodem i tlenkiem miedzi(II). Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Równanie reakcji z sodem:

Równanie reakcji z tlenkiem miedzi(II):

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Utlenianie do aldehydu wskazuje alkohol pierwszorzędowy. Szukaj centrum stereogenicznego, które nie zniknie podczas tej przemiany.

Podpowiedź 2

Rozważ 2-metylobutan-1-ol i jego aldehyd. Przy drugim atomie węgla występują cztery różne podstawniki.

Podpowiedź 3

Zapisz reakcję dwóch cząsteczek alkoholu z dwoma Na do alkoholanów i H2 oraz reakcję z CuO do 2-metylobutanalu, Cu i wody.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Zasady oceniania

2 p. – poprawny zapis dwóch równań reakcji

1 p. – poprawny zapis jednego równania reakcji

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Reakcja z sodem i wydzielanie H2 wskazują grupę hydroksylową, a utlenianie do aldehydu oznacza alkohol pierwszorzędowy. Aldehyd musi zachować centrum stereogeniczne poza grupą aldehydową. Spośród pięciowęglowych izomerów odpowiada temu 2-metylobutan-1-ol, dający 2-metylobutanal.

Jego atom węgla przy rozgałęzieniu ma cztery różne podstawniki. Z sodem dwie cząsteczki alkoholu tworzą dwa alkoholany i H2. Z CuO jedna cząsteczka alkoholu daje aldehyd, Cu i H2O. Nie wystarczy wybrać dowolnego chiralnego alkoholu: chiralny ma być również produkt aldehydowy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_27

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28.1 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 28.

W wyniku monochlorowania propanu w obecności światła otrzymano dwa izomeryczne

produkty A i B, które rozdzielono metodami fizycznymi. Na produkt A podziałano

metalicznym sodem, otrzymując związek C, który jest jednym z izomerów o wzorze C6H14.

Z produktu B otrzymano alkohol, z którego w reakcji z CuO otrzymano propanal.

Zadanie 28.1 — oryginalny fragment CKE, s.12
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyjdź od propanalu i odtwórz alkohol, który może go dać z CuO.

Podpowiedź 2

Potrzebny jest propan-1-ol, a przed nim 1-chloropropan. Do zamiany chloru na grupę hydroksylową wybierz wodny roztwór zasady.

Podpowiedź 3

Wpisz wzory 1-chloropropanu i propan-1-olu oraz wodny NaOH nad właściwą strzałką. Nie wybieraj roztworu alkoholowego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 28.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Zasady oceniania

1 p. – poprawne uzupełnienie schematu

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Propanal powstaje przez utlenienie alkoholu pierwszorzędowego, więc w odpowiednim ciągu potrzebny jest propan-1-ol. Z dwóch monochloropochodnych propanu prowadzi do niego 1-chloropropan, oznaczony B. Jego reakcja z wodnym NaOH zastępuje chlor grupą hydroksylową.

Alkoholowy roztwór NaOH promowałby eliminację do alkenu, a zakwaszony manganian(VII) nie służy do tej zamiany. Uzupełniamy więc ciąg: propan, 1-chloropropan, propan-1-ol i propanal, zachowując podane odczynniki chlorowania i utleniania. Informacja o końcowym aldehydzie rozstrzyga położenie chloru w związku B.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 28.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_28.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28.2 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 28.

W wyniku monochlorowania propanu w obecności światła otrzymano dwa izomeryczne

produkty A i B, które rozdzielono metodami fizycznymi. Na produkt A podziałano

metalicznym sodem, otrzymując związek C, który jest jednym z izomerów o wzorze C6H14.

Z produktu B otrzymano alkohol, z którego w reakcji z CuO otrzymano propanal.

Narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) związku C i podaj jego nazwę systematyczną.

Wzór związku C

Nazwa systematyczna związku C

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw ustal A jako drugi izomer chloropropanu po zidentyfikowaniu B.

Podpowiedź 2

W reakcji z sodem dwa fragmenty A łączą się przez atomy wcześniej związane z chlorem. Dla A są to środkowe atomy propanu.

Podpowiedź 3

Narysuj 2,3-dimetylobutan i podaj tę nazwę. Sprawdź łącznie sześć atomów węgla oraz zachowanie rozgałęzień.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór związku CNazwa systematyczna związku C
CH₃–CH(CH₃)–CH(CH₃)–CH₃2,3-dimetylobutan

Zasady oceniania

1 p. – poprawne napisanie wzoru i nazwy systematycznej związku

0 p. – błędne napisanie wzoru lub nazwy związku lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Skoro B jest 1-chloropropanem prowadzącym do propanalu, drugim izomerem A musi być 2-chloropropan. Reakcja Wurtza łączy dwa jego fragmenty węglowe w miejscach, które wcześniej były związane z chlorem. Powstaje zatem szkielet z dwoma sąsiednimi atomami węgla, z których każdy ma po dwie grupy metylowe.

Najdłuższy łańcuch ma cztery atomy węgla, a metyle zajmują pozycje 2 i 3: produkt C to 2,3-dimetylobutan. Ma on łącznie sześć atomów węgla i wzór C6H14. Nie powstaje n-heksan, ponieważ nie łączymy dwóch prostych grup propylowych.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór związku CNazwa systematyczna związku C
CH₃–CH(CH₃)–CH(CH₃)–CH₃2,3-dimetylobutan
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_28.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29–30.

Informacja do zadań 29–30. — oryginalny fragment CKE, s.13

Oblicz, ile moli alkoholu R2OH znajdowało się w kolbie w momencie osiągnięcia stanu równowagi dynamicznej przez układ.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przyjmij x mol powstałego alkoholu i zapisz zmiany wszystkich czterech składników.

Podpowiedź 2

Po hydrolizie pozostaje po 2−x mol estru i wody, a powstaje x mol alkoholu przy 1+x mol kwasu.

Podpowiedź 3

Zastosuj x(1+x)/(2−x)2 = 1. Po skróceniu wyrazów kwadratowych otrzymasz x = 0,8 mol.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Dla x mol alkoholu: K = x(1 + x)/(2 − x)² = 1.

(2 − x)² = x(1 + x), czyli x² − 4x + 4 = x² + x. Stąd 5x = 4 i x = 0,8 mol.

Zasady oceniania

2 p. – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

wyniku

1 p. – zastosowanie poprawnej metody i popełnienie błędów rachunkowych

prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

0 p. – zastosowanie błędnej metody obliczenia lub brak rozwiązania

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Na początku nie ma alkoholu, więc jego x mol musi powstać w hydrolizie x mol estru. W równowadze pozostaje 2−x mol estru i tyle samo wody, natomiast kwasu jest 1+x mol. Stała hydrolizy wynosi 1, zatem x(1+x)/(2−x)2 = 1.

Po rozwinięciu x+x2 = 4−4x+x2, więc 5x = 4 i x = 0,8 mol. Czynniki objętości skracają się. Nie wolno pominąć początkowego mola kwasu: zwiększa on licznik wyrażenia równowagowego i ogranicza hydrolizę względem układu początkowo bez kwasu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Dla x mol alkoholu: K = x(1 + x)/(2 − x)² = 1.

(2 − x)² = x(1 + x), czyli x² − 4x + 4 = x² + x. Stąd 5x = 4 i x = 0,8 mol.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29–30.

Informacja do zadań 29–30. — oryginalny fragment CKE, s.13
Zadanie 30 — oryginalny fragment CKE, s.13
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wskaż substraty i produkty hydrolizy. Rozważ zarówno przesunięcie równowagi, jak i usuwanie kwasu przez zasadę.

Podpowiedź 2

Więcej wody sprzyja hydrolizie, a zasada przekształca kwas w sól. Dodanie kwasu działa przeciwnie.

Podpowiedź 3

Wybierz II i IV. Nie traktuj NaOH jako substancji obojętnej dla bilansu reakcji.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

II IV

Zasady oceniania

1 p. – poprawny wybór dwóch modyfikacji

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Większa ilość wody przesuwa równowagę hydrolizy w stronę kwasu i alkoholu, dlatego modyfikacja II zwiększa ilość alkoholu. Dodanie stężonej zasady wiąże powstający kwas w sól i prowadzi do zasadowej hydrolizy estru, sprzyjając jego zużyciu; działa więc także IV.

Dodatkowy kwas z I jest produktem hydrolizy i przeciwdziała jej, a zmniejszenie ilości estru z III nie zwiększa ilości uzyskanego alkoholu. Wybieramy II i IV. Zasada nie pełni tutaj jedynie roli obojętnego katalizatora: zmienia skład produktów i bilans reagentów przez tworzenie karboksylanu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

II IV

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Produktami hydrolizy kwasowej pewnego estru o masie molowej 116 g · mol−1 są nasycony

alkohol monohydroksylowy i nasycony kwas monokarboksylowy. Wiadomo ponadto, że

wskutek utleniania otrzymanego alkoholu powstaje ten sam kwas karboksylowy, który jest

produktem hydrolizy estru.

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) opisanych substancji i podaj ich nazwy.

 

Wzór półstrukturalny (grupowy)

Nazwa

Ester

  

Alkohol

  

Kwas karboksylowy

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z masy molowej wyznacz liczbę atomów węgla nasyconego estru. Następnie wykorzystaj warunek utleniania alkoholu do tego samego kwasu.

Podpowiedź 2

Dla CₙH2ₙO2 otrzymasz sześć atomów węgla. Część kwasowa i alkoholowa mają po trzy.

Podpowiedź 3

Wpisz propanian propylu, propan-1-ol i kwas propanowy, uzupełniając ich wzory według grafiki. Odrzuć ester izopropylowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Wzór półstrukturalny (grupowy)

Nazwa

Ester

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 13.

propanian lub propionian

propylu lub n-propylu

Alkohol

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 13.

propan-1-ol

Kwas karboksylowy

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 13.

kwas propanowy

lub propionowy

Zasady oceniania

2 p. – poprawne podanie trzech wzorów i odpowiadających im nazw

1 p. – poprawne podanie dwóch wzorów i odpowiadających im nazw

0 p. – poprawne podanie jednego wzoru i odpowiadającej mu nazwy, inna odpowiedź lub

brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Alkohol utlenia się do tego samego kwasu, który pochodzi z hydrolizy estru, więc obie części mają taką samą liczbę atomów węgla, a alkohol jest pierwszorzędowy. Nasycony ester ma wzór ogólny CₙH2ₙO2, więc 14n+32 = 116 i n = 6.

Połowa węgli przypada na część kwasową, a połowa na alkoholową, zatem każda ma trzy atomy węgla. Są to kwas propanowy i propan-1-ol, a ester to propanian propylu. Trzeba narysować właściwy n-propylowy izomer, ponieważ propan-2-ol dawałby przy utlenieniu keton, a nie wymagany kwas.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Wzór półstrukturalny (grupowy)

Nazwa

Ester

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 13.

propanian lub propionian

propylu lub n-propylu

Alkohol

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 13.

propan-1-ol

Kwas karboksylowy

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 13.

kwas propanowy

lub propionowy

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 32–34.

Uczniowie porównywali właściwości kwasowo-zasadowe i redukujące alkanali i kwasów

alkanowych na przykładzie aldehydu octowego i kwasu octowego. Za pomocą papierka

uniwersalnego zbadali odczyn wodnych roztworów tych związków, a dzięki przeprowadzeniu

próby Trommera – ich właściwości redukujące. Wyniki doświadczenia przedstawili

w poniższej tabeli.

Badany związek

Odczyn wodnego roztworu

Właściwości redukujące

aldehyd octowy

obojętny

tak

kwas octowy

kwasowy

nie

Na podstawie przebiegu doświadczenia sformułowali następujący wniosek ogólny na temat

odczynu i właściwości redukujących aldehydów i kwasów karboksylowych:

Alkanale nie ulegają w wodnych roztworach dysocjacji jonowej, ale mają właściwości

redukujące. Kwasy alkanowe ulegają w wodnych roztworach dysocjacji jonowej w sposób

charakterystyczny dla kwasów, ale nie mają właściwości redukujących.

Aby potwierdzić ten wniosek, przeprowadzili analogiczne doświadczenie dla aldehydu

mrówkowego i kwasu mrówkowego. Zaobserwowali, że:

Papierek uniwersalny zanurzony w formalinie (czyli wodnym roztworze aldehydu

mrówkowego) nie zmienił zabarwienia, a zanurzony w wodnym roztworze kwasu

mrówkowego zabarwił się na czerwono. W wyniku ogrzewania formaliny ze świeżo

strąconym wodorotlenkiem miedzi(II) w środowisku silnie zasadowym powstał ceglasty osad.

Taki sam efekt dało ogrzewanie świeżo strąconego wodorotlenku miedzi(II) w środowisku

silnie zasadowym z roztworem kwasu mrówkowego.

Wypełnij poniższą tabelę – wpisz wyniki doświadczenia z udziałem aldehydu i kwasu mrówkowego.

Badany związek

Odczyn wodnego roztworu

Właściwości redukujące

aldehyd mrówkowy

  

kwas mrówkowy

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel badanie odczynu od badania zdolności redukcyjnej. Każda próba odpowiada na inne pytanie.

Podpowiedź 2

Papierki wskazują odpowiednio odczyn obojętny i kwasowy. Ceglasty osad w obu próbkach oznacza dodatnią próbę Trommera.

Podpowiedź 3

Wpisz dla metanalu obojętny i tak, a dla kwasu mrówkowego kwasowy i tak. Nie przenoś braku redukcji kwasu octowego na mrówkowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.

Badany związek

Odczyn wodnego roztworu

Właściwości redukujące

Aldehyd mrówkowy

obojętny

tak

Kwas mrówkowy

kwasowy

tak

Zasady oceniania

1 p. – poprawne uzupełnienie tabeli (wpisanie wyników doświadczenia)

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wyniki należy odczytać z dwóch niezależnych prób. Brak zmiany barwy papierka w formalinie wskazuje w modelu doświadczenia odczyn obojętny, a czerwony papierek w kwasie mrówkowym odczyn kwasowy. Ceglasty osad po ogrzewaniu z odczynnikiem Trommera oznacza redukcję Cu(II) do Cu(I).

Ponieważ osad powstał z obiema próbkami, zarówno metanal, jak i kwas mrówkowy mają właściwości redukujące. Nie wolno utożsamiać kwasowości z brakiem właściwości redukujących: są to różne cechy chemiczne. Kwas mrówkowy jest ważnym wyjątkiem od uproszczonego uogólnienia o kwasach alkanowych.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.

Badany związek

Odczyn wodnego roztworu

Właściwości redukujące

Aldehyd mrówkowy

obojętny

tak

Kwas mrówkowy

kwasowy

tak

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_32

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 32–34.

Uczniowie porównywali właściwości kwasowo-zasadowe i redukujące alkanali i kwasów

alkanowych na przykładzie aldehydu octowego i kwasu octowego. Za pomocą papierka

uniwersalnego zbadali odczyn wodnych roztworów tych związków, a dzięki przeprowadzeniu

próby Trommera – ich właściwości redukujące. Wyniki doświadczenia przedstawili

w poniższej tabeli.

Badany związek

Odczyn wodnego roztworu

Właściwości redukujące

aldehyd octowy

obojętny

tak

kwas octowy

kwasowy

nie

Na podstawie przebiegu doświadczenia sformułowali następujący wniosek ogólny na temat

odczynu i właściwości redukujących aldehydów i kwasów karboksylowych:

Alkanale nie ulegają w wodnych roztworach dysocjacji jonowej, ale mają właściwości

redukujące. Kwasy alkanowe ulegają w wodnych roztworach dysocjacji jonowej w sposób

charakterystyczny dla kwasów, ale nie mają właściwości redukujących.

Aby potwierdzić ten wniosek, przeprowadzili analogiczne doświadczenie dla aldehydu

mrówkowego i kwasu mrówkowego. Zaobserwowali, że:

Papierek uniwersalny zanurzony w formalinie (czyli wodnym roztworze aldehydu

mrówkowego) nie zmienił zabarwienia, a zanurzony w wodnym roztworze kwasu

mrówkowego zabarwił się na czerwono. W wyniku ogrzewania formaliny ze świeżo

strąconym wodorotlenkiem miedzi(II) w środowisku silnie zasadowym powstał ceglasty osad.

Taki sam efekt dało ogrzewanie świeżo strąconego wodorotlenku miedzi(II) w środowisku

silnie zasadowym z roztworem kwasu mrówkowego.

Oceń, czy przebieg doświadczenia z udziałem aldehydu mrówkowego i kwasu mrówkowego potwierdził sformułowany przez uczniów ogólny wniosek na temat odczynu i właściwości redukujących alkanali i kwasów alkanowych. Odpowiedź uzasadnij.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozbij wniosek uczniów na twierdzenia o odczynie i o właściwościach redukujących.

Podpowiedź 2

Kwas mrówkowy jest kontrprzykładem dla twierdzenia o braku redukcji przez wszystkie kwasy alkanowe. Pozostałe obserwacje są zgodne z wcześniejszym opisem.

Podpowiedź 3

Wyjaśnij, że odczyny i redukcja przez aldehyd zostały potwierdzone, lecz uogólnienie dotyczące wszystkich kwasów alkanowych nie. Nie zastępuj go przeciwnym uogólnieniem.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przebieg doświadczenia (z udziałem aldehydu i kwasu mrówkowego) potwierdził

(sformułowany przez uczniów ogólny) wniosek na temat odczynu wodnych roztworów

alkanali i kwasów alkanowych oraz na temat właściwości redukujących alkanali, a zaprzeczył

(ich ogólnemu) wnioskowi o właściwościach redukujących kwasów alkanowych.

Obojętny odczyn roztworu metanalu potwierdził fakt, że alkanale nie ulegają w roztworach

wodnych dysocjacji jonowej. Pozytywny wynik próby Trommera dla tego związku

potwierdza fakt, że alkanale mają właściwości redukujące.

Kwasowy odczyn roztworu kwasu mrówkowego potwierdził fakt, że kwasy alkanowe

w wodnych roztworach ulegają dysocjacji jonowej w sposób charakterystyczny dla kwasów.

Pozytywny wynik próby Trommera dla tego związku zaprzecza twierdzeniu, że kwasy

alkanowe nie mają właściwości redukujących.

Zasady oceniania

1 p. – poprawna odpowiedź uwzględniająca fakt, że doświadczenie częściowo

potwierdza sformułowany wniosek ogólny, a częściowo go nie potwierdza, oraz

poprawne uzasadnienie

lub

poprawna odpowiedź uwzględniająca fakt, że doświadczenie nie potwierdza

sformułowanego wniosku ogólnego oraz poprawne uzasadnienie

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Nowe doświadczenie potwierdza obserwacje dotyczące odczynu: metanal ma w zadanym modelu roztwór obojętny, a kwas mrówkowy kwasowy. Potwierdza też właściwości redukujące badanego aldehydu. Jednocześnie dodatnia próba Trommera dla kwasu mrówkowego obala ogólne twierdzenie, że kwasy alkanowe nie redukują odczynnika.

Jeden kontrprzykład wystarcza do odrzucenia takiego uniwersalnego wniosku. Nie oznacza to jednak, że teraz wszystkie kwasy alkanowe należy uznać za redukujące. Odpowiedź musi oddzielić części potwierdzone od części zakwestionowanej, zamiast ocenić cały złożony wniosek jednym nieuzasadnionym słowem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przebieg doświadczenia (z udziałem aldehydu i kwasu mrówkowego) potwierdził

(sformułowany przez uczniów ogólny) wniosek na temat odczynu wodnych roztworów

alkanali i kwasów alkanowych oraz na temat właściwości redukujących alkanali, a zaprzeczył

(ich ogólnemu) wnioskowi o właściwościach redukujących kwasów alkanowych.

Obojętny odczyn roztworu metanalu potwierdził fakt, że alkanale nie ulegają w roztworach

wodnych dysocjacji jonowej. Pozytywny wynik próby Trommera dla tego związku

potwierdza fakt, że alkanale mają właściwości redukujące.

Kwasowy odczyn roztworu kwasu mrówkowego potwierdził fakt, że kwasy alkanowe

w wodnych roztworach ulegają dysocjacji jonowej w sposób charakterystyczny dla kwasów.

Pozytywny wynik próby Trommera dla tego związku zaprzecza twierdzeniu, że kwasy

alkanowe nie mają właściwości redukujących.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_33

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 34 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 32–34.

Uczniowie porównywali właściwości kwasowo-zasadowe i redukujące alkanali i kwasów

alkanowych na przykładzie aldehydu octowego i kwasu octowego. Za pomocą papierka

uniwersalnego zbadali odczyn wodnych roztworów tych związków, a dzięki przeprowadzeniu

próby Trommera – ich właściwości redukujące. Wyniki doświadczenia przedstawili

w poniższej tabeli.

Badany związek

Odczyn wodnego roztworu

Właściwości redukujące

aldehyd octowy

obojętny

tak

kwas octowy

kwasowy

nie

Na podstawie przebiegu doświadczenia sformułowali następujący wniosek ogólny na temat

odczynu i właściwości redukujących aldehydów i kwasów karboksylowych:

Alkanale nie ulegają w wodnych roztworach dysocjacji jonowej, ale mają właściwości

redukujące. Kwasy alkanowe ulegają w wodnych roztworach dysocjacji jonowej w sposób

charakterystyczny dla kwasów, ale nie mają właściwości redukujących.

Aby potwierdzić ten wniosek, przeprowadzili analogiczne doświadczenie dla aldehydu

mrówkowego i kwasu mrówkowego. Zaobserwowali, że:

Papierek uniwersalny zanurzony w formalinie (czyli wodnym roztworze aldehydu

mrówkowego) nie zmienił zabarwienia, a zanurzony w wodnym roztworze kwasu

mrówkowego zabarwił się na czerwono. W wyniku ogrzewania formaliny ze świeżo

strąconym wodorotlenkiem miedzi(II) w środowisku silnie zasadowym powstał ceglasty osad.

Taki sam efekt dało ogrzewanie świeżo strąconego wodorotlenku miedzi(II) w środowisku

silnie zasadowym z roztworem kwasu mrówkowego.

Napisz w formie jonowej równanie reakcji aldehydu octowego z odczynnikiem

Trommera. Pamiętaj, że reakcja zachodzi w środowisku silnie zasadowym.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zwróć uwagę na silnie zasadowe środowisko. Produkt organiczny będzie anionem karboksylanowym.

Podpowiedź 2

Jedna grupa aldehydowa oddaje dwa elektrony, więc potrzebne są dwa atomy Cu(II). Uwzględnij OH− w bilansie.

Podpowiedź 3

Zapisz etanal + 2Cu(OH)2 + OH− → anion octanowy + Cu2O + 3H2O, stosując graficzne wzory organiczne. Sprawdź ładunek −1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Zasady oceniania

1 p. – poprawne napisanie równania reakcji w formie jonowej

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W silnie zasadowym środowisku etanal utlenia się do anionu octanowego, a nie do trwałej obojętnej cząsteczki kwasu. Oddaje dwa elektrony, które przyjmują dwa atomy Cu(II), tworząc Cu2O. W równaniu jonowym oprócz etanalu i 2Cu(OH)2 potrzebny jest jeden OH−, a produktami są anion octanowy, Cu2O oraz 3H2O.

Współczynniki wynoszą 1:2:1:1:1:3. Ładunek −1 pozostaje po obu stronach. Pominięcie OH− lub zapisanie niezdysocjowanego kwasu zignorowałoby wyraźną informację o silnie zasadowych warunkach. Wzory organiczne zachowujemy w formie graficznej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_34

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

W celu przygotowania frytek pokrojone ziemniaki smaży się w rozgrzanym tłuszczu. Skrobia

ulega wówczas częściowej dekstrynizacji, która polega na rozpadzie niektórych wiązań

α-1,4-O-glikozydowych w cząsteczkach skrobi.

Otocz kółkiem w podanym fragmencie wzoru amylozy jedno wiązanie ulegające rozerwaniu w czasie obróbki termicznej ziemniaków.

Zadanie 35 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź atom tlenu łączący dwie sąsiednie reszty glukozy. Nie myl go z tlenem wewnątrz pierścienia.

Podpowiedź 2

Mostek glikozydowy łączy C1 jednej reszty z C4 następnej. Rozerwanie ma rozdzielić sąsiednie jednostki łańcucha.

Podpowiedź 3

Zaznacz jedno właściwe wiązanie C–O w mostku między resztami, jak w grafice klucza. Nie zakreślaj O–H ani tlenu pierścieniowego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 35 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.Odpowiedź CKE 35 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Zdający powinien zakreślić jedno z zaznaczonych powyżej wiązań.

Zasady oceniania

1 p. – poprawne zakreślenie wiązania

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Amyloza składa się z reszt glukozy połączonych wiązaniami α-1,4-O-glikozydowymi. Szukane połączenie biegnie od anomerycznego C1 jednej reszty przez atom tlenu do C4 kolejnej. Podczas dekstrynizacji część takich połączeń między resztami ulega rozerwaniu, skracając łańcuch.

Na rysunku należy zaznaczyć jedno z odpowiednich wiązań przy tlenowym mostku między pierścieniami, zgodnie z zaznaczeniami w kluczu. Nie wybieramy wiązania z tlenem wewnątrz pierścienia ani zwykłego O–H grupy hydroksylowej. Zadanie dotyczy miejsca przecięcia łańcucha, a nie zmiany pojedynczej grupy funkcyjnej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 35 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.Odpowiedź CKE 35 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Zdający powinien zakreślić jedno z zaznaczonych powyżej wiązań.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_35

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 36.1 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 36.

Informacja do zadania 36. — oryginalny fragment CKE, s.16

Uzupełnij poniższy schemat, tak aby powstało równanie reakcji fermentacji mlekowej laktozy. Zastosuj wzór półstrukturalny (grupowy) kwasu mlekowego. Pamiętaj, że w reakcji fermentacji mlekowej laktozy uczestniczy woda.

Zadanie 36.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zbilansuj najpierw węgiel: 12 atomów w laktozie i 3 w kwasie mlekowym.

Podpowiedź 2

Potrzebne są cztery cząsteczki kwasu. Następnie porównaj wodór i tlen, pamiętając o wodzie jako substracie.

Podpowiedź 3

Uzupełnij laktoza + H2O → 4 cząsteczki kwasu mlekowego. Sprawdź 24 wodory i 12 tlenów po obu stronach.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 36.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Zasady oceniania

1 p. – poprawne napisanie równania reakcji

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Laktoza ma dwanaście atomów węgla, a kwas mlekowy trzy, więc bilans węgla wymaga czterech cząsteczek kwasu. Hydrolityczne rozdzielenie disacharydu wymaga dodatkowo jednej cząsteczki wody, dlatego schemat obejmuje laktozę i H2O po lewej. Po prawej zapisujemy cztery cząsteczki kwasu mlekowego.

Kontrola daje C12H24O12 po obu stronach po uwzględnieniu wody. Nie wydziela się tutaj CO2 jak w fermentacji alkoholowej. Wymagany wzór grupowy produktu powinien pokazywać grupę hydroksylową przy drugim atomie węgla oraz grupę karboksylową, zgodnie z grafiką.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 36.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_36.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 36.2 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 36.

Informacja do zadania 36. — oryginalny fragment CKE, s.16

Napisz, stosując wzór półstrukturalny (grupowy) kwasu mlekowego, równanie reakcji dysocjacji jonowej tego kwasu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj, który z protonów należy do znacznie bardziej kwasowej grupy karboksylowej.

Podpowiedź 2

Po odłączeniu tego protonu powstaje anion mleczanowy. Alkoholowa grupa hydroksylowa pozostaje bez zmiany.

Podpowiedź 3

Narysuj kwas mlekowy + H2O ⇌ anion mleczanowy + H3O+. Zachowaj równowagę i właściwe ładunki.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 36.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Zasady oceniania

1 p. – poprawne napisanie równania reakcji

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kwas mlekowy jest słabym kwasem karboksylowym, dlatego oddaje proton z grupy karboksylowej, a nie z alkoholowej grupy hydroksylowej. W reakcji z wodą tworzy anion mleczanowy i H3O+. Zapis równowagowy odzwierciedla niepełną dysocjację.

Można też użyć skróconego wariantu z H+, jeśli zachowana jest poprawna budowa anionu. Grupa hydroksylowa przy drugim atomie węgla i szkielet węglowy pozostają niezmienione. Ładunki produktów +1 i −1 sumują się do zera, zgodnie z obojętnymi substratami. Nie należy odszczepiać jednocześnie dwóch protonów tylko dlatego, że we wzorze są dwie grupy z O–H.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 36.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_36.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 36.3 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 36.

Informacja do zadania 36. — oryginalny fragment CKE, s.16

Nazwij technikę laboratoryjną, dzięki której możliwe staje się wyodrębnienie kazeiny z kwaśnego mleka.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Określ, czy kazeina jest w opisanym mleku rozpuszczona, czy tworzy odrębną fazę stałą.

Podpowiedź 2

Do oddzielenia skrzepu od cieczy można zastosować porowaty sączek.

Podpowiedź 3

Podaj sączenie lub filtracja. Klucz dopuszcza również dekantację i odwirowanie.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

sączenie lub filtracja lub dekantacja lub odwirowanie

Zasady oceniania

1 p. – poprawne nazwanie techniki laboratoryjnej

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W kwaśnym mleku kazeina tworzy skrzep, czyli fazę stałą oddzieloną od cieczy. Można ją wyodrębnić przez sączenie: skrzep pozostaje na sączku, a ciecz przechodzi do przesączu. To metoda rozdzielania mieszaniny niejednorodnej, nie reakcja syntezy białka.

Dopuszczalne w kluczu są też dekantacja lub odwirowanie, zależnie od sposobu prowadzenia rozdzielenia. Najprostsza odpowiedź to filtracja. Nie wybieramy destylacji, ponieważ celem jest oddzielenie stałego skrzepu, a nie składników różniących się lotnością. Wniosek wynika z fizycznej postaci kazeiny po zakwaszeniu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

sączenie lub filtracja lub dekantacja lub odwirowanie

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_36.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 37.1 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 37.

Albumina mleka krowiego jest białkiem globularnym, którego polipeptydowy łańcuch

zwinięty jest w kłębek. Białko to jest rozpuszczalne w wodzie.

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 1997.

Zaprojektuj doświadczenie, w wyniku którego możliwe stanie się potwierdzenie

obecności białka w wodnym roztworze albuminy mleka krowiego.

Uzupełnij schemat doświadczenia – wpisz nazwę potrzebnego odczynnika wybranego spośród następujących:

– świeżo wytrącony wodorotlenek miedzi(II)

– woda bromowa z dodatkiem wodorowęglanu sodu

– wodny roztwór azotanu(V) srebra z dodatkiem wodnego roztworu amoniaku.

Odczynnik:

Zadanie 37.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj próbę wykrywającą odpowiedni układ wiązań peptydowych w białku.

Podpowiedź 2

Reakcja biuretowa wykorzystuje jony miedzi(II) w zasadowych warunkach. Nie jest próbą aldehydową.

Podpowiedź 3

Wybierz świeżo wytrącony wodorotlenek miedzi(II). Pozostałe odczynniki nie służą tutaj do wykrycia albuminy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Schemat doświadczenia:

Odpowiedź CKE 37.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Zasady oceniania

1 p. – poprawny wybór odczynnika

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Albumina jest białkiem o licznych wiązaniach peptydowych, dlatego właściwą próbą jest reakcja biuretowa. Z listy wybieramy świeżo wytrącony wodorotlenek miedzi(II), który w odpowiednim zasadowym środowisku umożliwia powstanie charakterystycznego kompleksu.

Woda bromowa z wodorowęglanem i odczynnik Tollensa służą innym celom i nie zapewniają tu swoistej identyfikacji wiązań peptydowych. Nie potrzeba ogrzewania typowego dla próby Trommera: celem jest barwa kompleksu, a nie redukcja Cu(II). W schemacie wpisujemy dokładną nazwę wybranego odczynnika, a spodziewaną obserwację podajemy oddzielnie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Schemat doświadczenia:

Odpowiedź CKE 37.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_37.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 37.2 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 37.

Albumina mleka krowiego jest białkiem globularnym, którego polipeptydowy łańcuch

zwinięty jest w kłębek. Białko to jest rozpuszczalne w wodzie.

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 1997.

Zaprojektuj doświadczenie, w wyniku którego możliwe stanie się potwierdzenie

obecności białka w wodnym roztworze albuminy mleka krowiego.

Sformułuj obserwację, która potwierdzi obecność białka w badanej próbce.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przypomnij barwę dodatniej próby biuretowej. Nie myl jej z próbą Trommera.

Podpowiedź 2

Tutaj miedź pozostaje w barwnym kompleksie; nie oczekujemy osadu Cu2O.

Podpowiedź 3

Zapisz, że roztwór przyjmuje fioletowe lub fiołkowe zabarwienie. To obserwacja potwierdzająca białko.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

(W probówce) tworzy się fiołkowy lub fioletowy lub różowy roztwór.

Zasady oceniania

1 p. – poprawne sformułowanie obserwacji

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dodatni wynik reakcji biuretowej przejawia się fioletowym lub fiołkowym zabarwieniem roztworu, wynikającym z tworzenia kompleksu miedzi(II) z odpowiednim układem wiązań peptydowych. Taka obserwacja potwierdza obecność białka w próbce albuminy. Nie opisujemy ceglastoczerwonego osadu, bo byłby to wynik innej próby, związanej z redukcją miedzi.

Samo zniknięcie niebieskiego osadu również byłoby niewystarczające, ponieważ kompleksy mogą tworzyć inne związki. W odpowiedzi trzeba podać końcową charakterystyczną barwę, oddzielając widoczny objaw od wyjaśnienia budową białka. Klucz dopuszcza też określenie różowe.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

(W probówce) tworzy się fiołkowy lub fioletowy lub różowy roztwór.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_37.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 38.1 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 38.

W wyniku działania stężonego kwasu azotowego(V) na tripeptyd Ala-Ser-Tyr

zaobserwowano powstanie żółtego osadu. Następnie tripeptyd ten poddano częściowej

hydrolizie przebiegającej zgodnie ze schematem:

Ala-Ser-Tyr + woda → dipeptyd + aminokwas

Produkty hydrolizy rozdzielono i ponownie przeprowadzono próbę ze stężonym kwasem

azotowym(V). Zaobserwowano, że żółty osad pojawił się tylko w próbce zawierającej

dipeptyd.

Uzupełnij schemat hydrolizy tripeptydu – zastosuj trzyliterowe symbole aminokwasów.

Zadanie 38.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, która reszta odpowiada za próbę ksantoproteinową. Musi pozostać w dipeptydzie.

Podpowiedź 2

Tyrozyna ma pierścień aromatyczny, więc odłączenie wolnej Tyr przeczyłoby obserwacji. Wybierz przecięcie przy N-końcu.

Podpowiedź 3

Uzupełnij Ala-Ser-Tyr + H2O → Ser-Tyr + Ala. Zachowaj kolejność reszt w dipeptydzie.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 38.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

tripeptyd dipeptyd aminokwas

Zasady oceniania

1 p. – poprawne uzupełnienie schematu hydrolizy

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Żółty wynik próby ze stężonym HNO3 wiąże się z obecnością aromatycznej reszty tyrozyny. Skoro po częściowej hydrolizie dodatnią próbę daje tylko dipeptyd, tyrozyna musi pozostać w jego składzie. Z sekwencji Ala-Ser-Tyr można więc odłączyć N-końcową alaninę, pozostawiając Ser-Tyr.

Równanie symboliczne to Ala-Ser-Tyr + H2O → Ala + Ser-Tyr. Przecięcie drugiego wiązania dałoby wolną Tyr i dodatnią próbę aminokwasu, przeciwnie do opisu. Zapis sekwencji dipeptydu musi zachować pierwotną kolejność reszt; nie wolno zamienić Ser-Tyr na Tyr-Ser.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 38.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

tripeptyd dipeptyd aminokwas

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_38.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 38.2 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 38.

W wyniku działania stężonego kwasu azotowego(V) na tripeptyd Ala-Ser-Tyr

zaobserwowano powstanie żółtego osadu. Następnie tripeptyd ten poddano częściowej

hydrolizie przebiegającej zgodnie ze schematem:

Ala-Ser-Tyr + woda → dipeptyd + aminokwas

Produkty hydrolizy rozdzielono i ponownie przeprowadzono próbę ze stężonym kwasem

azotowym(V). Zaobserwowano, że żółty osad pojawił się tylko w próbce zawierającej

dipeptyd.

Uzupełnij poniższy schemat, tak aby przedstawiał enancjomery aminokwasu otrzymanego w wyniku opisanej hydrolizy tripeptydu.

Zadanie 38.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw rozpoznaj aminokwas odłączony od Ala-Ser-Tyr. Jest nim alanina.

Podpowiedź 2

Wskaż cztery różne podstawniki jej węgla α. W projekcji stereochemicznej wykonaj odbicie lustrzane.

Podpowiedź 3

Narysuj parę enancjomerów alaniny, zamieniając np. poziome H i grupę aminową. Nie zmieniaj budowy na glicynę lub serynę.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 38.2 — oryginalny fragment CKE, s.16

Zasady oceniania

1 p. – poprawne uzupełnienie schematu enancjomerów alaniny

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wolnym aminokwasem z poprzedniej hydrolizy jest alanina. Jej atom α-węgla jest połączony z czterema różnymi podstawnikami: wodorem, grupą aminową, karboksylową i metylową. Aby narysować enancjomery, ustawiamy dwa wzory jako odbicia lustrzane i zamieniamy położenie dwóch poziomych podstawników przy zachowaniu pionowych.

Rysunki muszą różnić się konfiguracją centrum, a nie jedynie obrotem całej kartki. Glicyna nie mogłaby spełnić tego polecenia, ponieważ ma dwa identyczne wodory przy węglu α. Sprawdzenie czterech różnych podstawników pozwala skontrolować, że narysowano właściwy aminokwas.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 38.2 — oryginalny fragment CKE, s.16
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_38.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania