Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 1301–1320 z 1481

Zadanie 31 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Przygotowano dwa wodne roztwory kwasu metanowego (mrówkowego) o temperaturze

t = 20 oC: roztwór pierwszy o pH = 1,9 i roztwór drugi o nieznanym pH. Stopień dysocjacji

kwasu w roztworze pierwszym jest równy 1,33%, a w roztworze drugim wynosi 4,15%.

Na podstawie: Z. Dobkowska, K. Pazdro, Szkolny poradnik chemiczny, Warszawa 1990.

Oblicz pH roztworu, w którym stopień dysocjacji kwasu metanowego jest równy 4,15%.

Wynik końcowy zaokrąglij do pierwszego miejsca po przecinku. Oceń, czy wyższa wartość stopnia dysocjacji kwasu w roztworze oznacza, że roztwór ten ma bardziej kwasowy odczyn.

Obliczenia:

Ocena:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przelicz pH pierwszego roztworu na [H+]. W obu roztworach użyj tej samej stałej dysocjacji.

Podpowiedź 2

Dla małego α zachodzi Kₐ ≈ α[H+]. Stąd stosunek stężeń H+ jest odwrotny do stosunku stopni dysocjacji.

Podpowiedź 3

Oblicz [H+]2 ≈ 10−1,9·0,0133/0,0415 i pH ≈ 2,4. Wyjaśnij, że większy udział dysocjacji nie oznacza większego stężenia jonów H+.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

pH=−log0,43⋅10−2

Ocena, np.: Wyższa wartość stopnia dysocjacji kwasu w roztworze nie oznacza, że roztwór

ma bardziej kwasowy odczyn.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń, podanie wyniku

jako wielkości niemianowanej z właściwą dokładnością i poprawnym zaokrągleniem

oraz sformułowanie poprawnej oceny.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

lub

– podanie wyniku z niewłaściwą dokładnością lub z błędnym zaokrągleniem

lub

– podanie wyniku z jednostką

lub

– sformułowanie błędnej oceny lub brak oceny.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W pierwszym roztworze [H+] = 10−1,9 ≈ 0,01259 mol/dm3. Dla małego stopnia dysocjacji Kₐ ≈ α[H+], a ta sama temperatura oznacza to samo Kₐ w obu roztworach. Zatem [H+]2 ≈ [H+]1·α1/α2 ≈ 0,01259·0,0133/0,0415 ≈ 0,00403 mol/dm3.

Daje to pH około 2,4. Wyższy stopień dysocjacji nie oznacza tutaj bardziej kwasowego roztworu: drugi jest bardziej rozcieńczony i ma mniejsze bezwzględne stężenie H+. Stopień opisuje udział zdysocjowanych cząsteczek, a pH stężenie jonów; tych wielkości nie utożsamiamy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

pH=−log0,43⋅10−2

Ocena, np.: Wyższa wartość stopnia dysocjacji kwasu w roztworze nie oznacza, że roztwór

ma bardziej kwasowy odczyn.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Kwas 2-hydroksypropanowy w reakcji ze związkiem X tworzy ester o wzorze sumarycznym

C5H8O4. Orbitalom walencyjnym każdego z atomów węgla budujących cząsteczkę związku X

przypisuje się inny typ hybrydyzacji. Ponadto wiadomo, że w cząsteczce związku X

występuje tylko jedna grupa funkcyjna.

Ustal wzór związku X, którego użyto do estryfikacji kwasu 2-hydroksypropanowego, i napisz równanie reakcji otrzymywania opisanego estru. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Zadanie 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z bilansu atomów dodaj wodę do wzoru estru i odejmij skład kwasu mlekowego. Ustal wzór X.

Podpowiedź 2

X ma C2H4O2. Poszukaj związku o jednej grupie funkcyjnej i atomach węgla sp3 oraz sp2.

Podpowiedź 3

Wybierz kwas octowy. Zapisz estryfikację alkoholowej grupy hydroksylowej kwasu mlekowego, pozostawiając jego grupę karboksylową bez zmiany.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji.

0 p. – za napisanie błędnego równania reakcji (błędne wzory, błędne współczynniki

stechiometryczne) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z bilansu estryfikacji kwas mlekowy i X tracą jedną H2O, więc X ma wzór C2H4O2. Warunek dwóch różnych hybrydyzacji atomów węgla i jednej grupy funkcyjnej wskazuje kwas octowy: jego węgiel metylowy ma sp3, a karboksylowy sp2. W tym zadaniu kwas mlekowy działa swoją alkoholową grupą hydroksylową, którą estryfikuje kwas octowy.

Grupa karboksylowa kwasu mlekowego pozostaje wolna. Produktem jest ester o wzorze C5H8O4 i woda. Nie zakładamy automatycznie, że każdy partner związku nazwanego kwasem musi być alkoholem: hydroksykwas ma dwie różne grupy funkcyjne.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_32

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 33–35.

W cząsteczce kwasu askorbinowego (witaminy C) występują dwa enolowe atomy węgla,

czyli atomy węgla o hybrydyzacji sp2 z przyłączonymi grupami hydroksylowymi. Cząsteczka

Informacja do zadań 33–35. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Napisz litery (a–f), którymi oznaczono w powyższym wzorze kwasu askorbinowego wszystkie enolowe atomy węgla oraz wszystkie asymetryczne atomy węgla.

Enolowe atomy węgla: … Asymetryczne atomy węgla: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dla enolu sprawdź jednocześnie C=C i bezpośrednie połączenie z OH. Dla centrum asymetrycznego szukaj czterech różnych podstawników.

Podpowiedź 2

Enolowe atomy mają sp2, a rozważane centra asymetryczne sp3. To dwa różne kryteria.

Podpowiedź 3

Wpisz enolowe d, e oraz asymetryczne b, c. Porównaj litery z oryginalnym oznaczonym wzorem.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Enolowe atomy węgla: d, e Asymetryczne atomy węgla: b, c

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny wybór dwóch enolowych atomów węgla i dwóch asymetrycznych atomów

węgla.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Enolowy atom węgla musi jednocześnie należeć do wiązania podwójnego i być bezpośrednio połączony z grupą hydroksylową. W oznaczonym wzorze te warunki spełniają d i e. Nie zaliczamy węgla grupy karbonylowej ani nasyconego węgla z OH.

Centrum asymetryczne wymaga czterech różnych podstawników i tetraedrycznego otoczenia, więc w pokazanej cząsteczce odpowiadają mu b i c. Atomy d i e są płaskie, sp2, i nie są takimi centrami. Obie listy ustalamy niezależnie; sama obecność OH nie przesądza ani o enolowości, ani o chiralności węgla.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Enolowe atomy węgla: d, e Asymetryczne atomy węgla: b, c

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_33

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 34 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 33–35.

W cząsteczce kwasu askorbinowego (witaminy C) występują dwa enolowe atomy węgla,

czyli atomy węgla o hybrydyzacji sp2 z przyłączonymi grupami hydroksylowymi. Cząsteczka

Informacja do zadań 33–35. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Określ formalne stopnie utlenienia atomów węgla oznaczonych w podanym wzorze kwasu askorbinowego literami a, b i f. Uzupełnij poniższą tabelę.

atom węgla

a

b

f

stopień utlenienia węgla

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpatrz każdy oznaczony atom oddzielnie. Policz jego wiązania do tlenu i wodoru.

Podpowiedź 2

Wkład C–O to +1, C=O to +2, C–H to −1, a C–C to zero.

Podpowiedź 3

Dla a zsumuj +1−2, dla b +1−1, a dla f +2+1. Wpisz −I, 0 i +III.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

atom węgla

a

b

f

stopień utlenienia węgla

–I lub –1

0

III lub +III lub 3 lub +3

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne określenie stopni utlenienia trzech atomów węgla oznaczonych we wzorze

kwasu askorbinowego literami a, b i f.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Formalny stopień utlenienia węgla ustalamy, przypisując elektrony wiązania bardziej elektroujemnemu atomowi. Każde pojedyncze C–O zwiększa stopień węgla o jeden, C=O o dwa, a C–H zmniejsza o jeden; C–C nie wnosi zmiany. Atom a ma jedno połączenie z tlenem i dwa wodory, więc otrzymuje −I.

Dla b wkłady jednego C–O i jednego C–H znoszą się, dając 0. Atom f jest w grupie estrowej: C=O oraz C–O dają +III. Nie stosujemy jednego średniego stopnia do wszystkich atomów cząsteczki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

atom węgla

a

b

f

stopień utlenienia węgla

–I lub –1

0

III lub +III lub 3 lub +3

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_34

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 33–35.

W cząsteczce kwasu askorbinowego (witaminy C) występują dwa enolowe atomy węgla,

czyli atomy węgla o hybrydyzacji sp2 z przyłączonymi grupami hydroksylowymi. Cząsteczka

Informacja do zadań 33–35. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

W celu zbadania właściwości kwasu askorbinowego przeprowadzono doświadczenie, którego

przebieg zilustrowano na poniższym rysunku.

Do probówek I–III dodawano roztwór kwasu askorbinowego. I — świeżo wytrącony wodorotlenek miedzi(II). II — woda bromowa. III — zakwaszony roztwór manganianu(VII) potasu.

Przed dodaniem wodnego roztworu kwasu askorbinowego zawartość każdej probówki była

barwna.

Napisz numery probówek, w których po dodaniu roztworu kwasu askorbinowego zaobserwowano odbarwianie się ich zawartości.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zidentyfikuj barwne utleniacze w probówkach. Sprawdź, czy ich produkty redukcji tracą barwę.

Podpowiedź 2

Br2 daje bromki, a zakwaszony manganian(VII) jony Mn2+. Oba procesy prowadzą do zaniku intensywnej barwy.

Podpowiedź 3

Wpisz II i III. Nie utożsamiaj dowolnej zmiany w zawiesinie Cu(OH)2 z odbarwieniem wymaganym w poleceniu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

II, III

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie numerów dwóch probówek.

0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kwas askorbinowy jest reduktorem, więc może zużywać barwne utleniacze. W wodzie bromowej Br2 przechodzi w bromki i barwa zanika. W zakwaszonym roztworze KMnO4 mangan(VII) redukuje się do bardzo słabo zabarwionych jonów Mn2+.

Odpowiadają temu probówki II i III. Zawiesina Cu(OH)2 w I może reagować inaczej, lecz nie daje tu oczekiwanego prostego odbarwienia zawartości: utworzenie barwnego kompleksu lub osadu nie jest tym samym objawem. W odpowiedzi wybieramy numery zgodne z żądanym skutkiem, a nie wszystkie układy, w których możliwa jest dowolna reakcja.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

II, III

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_35

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 36 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 36–38.

Kwas askorbinowy ulega przemianie w kwas dehydroaskorbinowy zgodnie z poniższym

schematem. Odszczepienie jednego protonu od cząsteczki witaminy C prowadzi do powstania

anionu askorbinianowego (reakcja 1.). W wyniku oddania przez anion askorbinianowy

elektronu i drugiego protonu powstaje rodnik askorbylowy (reakcja 2.). Wskutek utraty

elektronu przez rodnik askorbylowy tworzy się kwas dehydroaskorbinowy (reakcja 3.).

Informacja do zadań 36–38. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.Informacja do zadań 36–38. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.Informacja do zadań 36–38. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Na podstawie: J. Szymańska-Pasternak, A. Janicka, J. Bober, Witamina C jako oręż w walce

z rakiem, „Onkologia w praktyce klinicznej”, 2011/1.

Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

Zadanie 36 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Prześledź kierunki H+ w pierwszych dwóch etapach oraz elektronu w trzecim.

Podpowiedź 2

Anion może oddawać i przyjmować proton, a rodnik zawiera elektron niesparowany. Utrata elektronu oznacza utlenienie.

Podpowiedź 3

Oceń P, P, F. Kwas dehydroaskorbinowy powstaje przez utlenienie rodnika, a nie jego redukcję.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. P 2. P 3. F

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W reakcji 1 anion askorbinianowy może przyjąć proton, odtwarzając kwas, a w reakcji 2 oddaje kolejny proton, więc pierwsze zdanie jest prawdziwe. Rodnik ma niesparowany elektron, co odpowiada jego dużej reaktywności: drugie również jest prawdziwe. W reakcji 3 rodnik oddaje elektron i przechodzi w kwas dehydroaskorbinowy, czyli ulega utlenieniu, nie redukcji.

Trzecie zdanie jest fałszywe. Kolejność to P, P, F. Trzeba śledzić osobno protony i elektrony: przekazywanie H+ opisuje właściwości kwasowo-zasadowe, a przekazywanie e− rozstrzyga o utlenianiu i redukcji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. P 2. P 3. F

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_36

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 37 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 36–38.

Kwas askorbinowy ulega przemianie w kwas dehydroaskorbinowy zgodnie z poniższym

schematem. Odszczepienie jednego protonu od cząsteczki witaminy C prowadzi do powstania

anionu askorbinianowego (reakcja 1.). W wyniku oddania przez anion askorbinianowy

elektronu i drugiego protonu powstaje rodnik askorbylowy (reakcja 2.). Wskutek utraty

elektronu przez rodnik askorbylowy tworzy się kwas dehydroaskorbinowy (reakcja 3.).

Informacja do zadań 36–38. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.Informacja do zadań 36–38. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.Informacja do zadań 36–38. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Na podstawie: J. Szymańska-Pasternak, A. Janicka, J. Bober, Witamina C jako oręż w walce

z rakiem, „Onkologia w praktyce klinicznej”, 2011/1.

Zadanie 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Napisz równanie procesu utleniania (uzupełnij schemat) i równanie procesu redukcji zachodzących podczas opisanej przemiany. Oba równania przedstaw w formie jonowej z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-

-elektronowy).

Zadanie 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Równanie procesu redukcji:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj liczbę wodorów w obu organicznych formach. Oddziel utratę protonów od utraty elektronów.

Podpowiedź 2

Jedna cząsteczka witaminy C oddaje 2H+ i 2e−. Tlen przyjmuje cztery elektrony, tworząc wodę.

Podpowiedź 3

Uzupełnij organiczną półreakcję o 2H+ + 2e− po prawej. Redukcję zapisz O2 + 4H+ + 4e− → 2H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny zapis w formie jonowo-elektronowej równania procesu utleniania

i procesu redukcji.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przejście kwasu askorbinowego w dehydroaskorbinowy usuwa łącznie dwa atomy wodoru. W zapisie jonowo-elektronowym odpowiada to dwóm H+ i dwóm e− po stronie produktów utleniania.

Redukcja tlenu do wody ma postać O2 + 4H+ + 4e− → 2H2O. Półreakcja utleniania jednej cząsteczki oddaje dwa elektrony; można ją pomnożyć przez dwa przy sumowaniu, lecz każda półreakcja powinna być samodzielnie zbilansowana. Nie zapisujemy H2 jako produktu oddawania wodoru: opis dotyczy transferu protonów i elektronów w utlenianiu, a nie wydzielania gazowego wodoru.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_37

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 38 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 36–38.

Kwas askorbinowy ulega przemianie w kwas dehydroaskorbinowy zgodnie z poniższym

schematem. Odszczepienie jednego protonu od cząsteczki witaminy C prowadzi do powstania

anionu askorbinianowego (reakcja 1.). W wyniku oddania przez anion askorbinianowy

elektronu i drugiego protonu powstaje rodnik askorbylowy (reakcja 2.). Wskutek utraty

elektronu przez rodnik askorbylowy tworzy się kwas dehydroaskorbinowy (reakcja 3.).

Informacja do zadań 36–38. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.Informacja do zadań 36–38. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.Informacja do zadań 36–38. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Na podstawie: J. Szymańska-Pasternak, A. Janicka, J. Bober, Witamina C jako oręż w walce

z rakiem, „Onkologia w praktyce klinicznej”, 2011/1.

Roztwór wodny kwasu dehydroaskorbinowego ma odczyn obojętny. Kwas ten ulega jednak

działaniu wodnych roztworów wodorotlenków metali, w wyniku czego tworzą się sole. W tej

reakcji rozerwaniu ulega wiązanie estrowe, co prowadzi do otwarcia pierścienia cząsteczki.

Uzupełnij podany niżej schemat opisanej reakcji – wpisz wzór półstrukturalny

(grupowy) jej organicznego produktu.

Zadanie 38 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź wiązanie estrowe zamykające pierścień. Wskaż, co stanie się z obiema jego częściami po hydrolizie zasadowej.

Podpowiedź 2

Powstają grupa karboksylanowa i grupa hydroksylowa, a łańcuch się otwiera. Grupy karbonylowe poza rozrywanym estrem pozostają.

Podpowiedź 3

Narysuj otwartołańcuchowy produkt zgodny z grafiką, z karboksylanem i osobnym Na+. Nie łącz tlenu z sodem kreską kowalencyjną.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 38 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

Uwaga: Za wzór, w którym zdający zaznaczył kreską wiązanie między atomami tlenu i sodu,

nie przyznaje się punktu.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie schematu reakcji (wpisanie wzoru produktu).

0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kwas dehydroaskorbinowy zawiera cykliczne wiązanie estrowe. NaOH powoduje jego zasadową hydrolizę i otwarcie pierścienia: część acylowa staje się anionem karboksylanowym, a dawny tlen pierścieniowy przechodzi do grupy hydroksylowej. Pozostałe grupy i kolejność atomów węgla zachowujemy.

Produkt jest solą sodową związku o otwartym łańcuchu, nie nienaruszonym pierścieniem z przypadkowo dopisanym sodem. Między tlenem anionu i Na+ nie rysujemy zwykłego wiązania kowalencyjnego. To hydroliza estru, mimo historycznej nazwy „kwas” i obojętnego odczynu roztworu wyjściowego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 38 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

Uwaga: Za wzór, w którym zdający zaznaczył kreską wiązanie między atomami tlenu i sodu,

nie przyznaje się punktu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_38

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 39.1 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 39.

Informacja do zadania 39. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

W celu porównania właściwości acetamidu i mocznika przeprowadzono dwa doświadczenia

A i B zilustrowane na schemacie.

Doświadczenie A Doświadczenie B

Informacja do zadania 39. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Po zmieszaniu reagentów zawartość każdej probówki ogrzano. Stwierdzono, że we

wszystkich probówkach przebiegły reakcje chemiczne.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji zachodzącej podczas ogrzewania acetamidu

• w wodnym roztworze kwasu siarkowego(VI) (doświadczenie A, probówka I)

• w wodnym roztworze wodorotlenku sodu (doświadczenie B, probówka I).

Doświadczenie A, probówka I:

Doświadczenie B, probówka I:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw określ produkty rozszczepienia amidu, a następnie dostosuj ich protonowanie do środowiska.

Podpowiedź 2

W kwasie amoniak występuje jako NH4+, a w zasadzie kwas octowy jako anion octanowy.

Podpowiedź 3

W A zapisz acetamid + H2O + H+ → kwas octowy + NH4+. W B zapisz acetamid + OH− → anion octanowy + NH3, używając graficznych wzorów organicznych.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 39.1 — oryginalny fragment CKE, s.28

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie dwóch równań reakcji.

1 p. – za poprawne napisanie jednego równania reakcji.

0 p. – za błędne napisanie równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub napisanie równań w niewłaściwej

kolejności albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Hydroliza acetamidu rozrywa wiązanie amidowe, lecz postacie produktów zależą od środowiska. W kwasie otrzymujemy kwas octowy i NH4+: acetamid zużywa jedną wodę oraz jeden H+. W zasadzie otrzymujemy anion octanowy i NH3, zużywając jeden OH−.

Nie wpisujemy wolnego amoniaku jako trwałego produktu w nadmiarze kwasu ani niezdysocjowanego kwasu octowego w nadmiarze NaOH. Oba równania zapisujemy jonowo skrócone, pomijając Na+ i siarczany. Kontrola ładunku daje +1 po obu stronach w wariancie kwasowym i −1 w zasadowym. Ogrzewanie wspomaga hydrolizę, nie zmienia jej bilansu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 39.1 — oryginalny fragment CKE, s.28
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_39.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 39.2 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 39.

Informacja do zadania 39. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

W celu porównania właściwości acetamidu i mocznika przeprowadzono dwa doświadczenia

A i B zilustrowane na schemacie.

Doświadczenie A Doświadczenie B

Informacja do zadania 39. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Po zmieszaniu reagentów zawartość każdej probówki ogrzano. Stwierdzono, że we

wszystkich probówkach przebiegły reakcje chemiczne.

Oceń, które z przeprowadzonych doświadczeń (A czy B) można wykorzystać w celu odróżnienia acetamidu od mocznika, i uzasadnij swoje stanowisko. W uzasadnieniu odwołaj się do zmian możliwych do zaobserwowania w probówkach I i II (w wybranym doświadczeniu) i pozwalających na odróżnienie acetamidu od mocznika.

W celu odróżnienia acetamidu od mocznika należy przeprowadzić doświadczenie …

Uzasadnienie:

Probówka I:

Probówka II:

Zadanie 39.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj produkty hydrolizy acetamidu i mocznika osobno w kwasie oraz w zasadzie.

Podpowiedź 2

W kwasie tylko mocznik wydziela CO2. W zasadzie oba związki mogą uwalniać NH3.

Podpowiedź 3

Wskaż A: w I brak wydzielania gazu i możliwy zapach octu, w II wydziela się bezwonny gaz. Podaj kontrast obu próbek.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

W celu odróżnienia acetamidu od mocznika należy przeprowadzić doświadczenie A.

Uzasadnienie:

Probówka I Probówka II

Wyczuwa się charakterystyczny zapach Nie wyczuwa się charakterystycznego

octu. zapachu

lub

Wydziela się bezwonny gaz.

albo

Probówka I Probówka II

Nie wydziela się gaz. Wydziela się gaz.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny wybór doświadczenia i poprawny opis zmian pozwalających odróżnić

zawartość probówek.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wybieramy doświadczenie A, czyli ogrzewanie w środowisku kwasowym. Acetamid daje kwas octowy o charakterystycznym zapachu i nie wydziela CO2, natomiast mocznik daje jony amonowe oraz bezwonny CO2 widoczny jako gaz. Różnicę można więc opisać przez wydzielanie gazu w II i jego brak w I.

W doświadczeniu B oba związki mogą uwalniać amoniak, dlatego ten objaw nie zapewnia rozróżnienia. Trzeba porównać obie probówki wybranego doświadczenia, a nie wymienić tylko produkt jednej. Opis zapachu jest cechą wyniku próby, bez potrzeby bezpośredniego wąchania probówki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

W celu odróżnienia acetamidu od mocznika należy przeprowadzić doświadczenie A.

Uzasadnienie:

Probówka I Probówka II

Wyczuwa się charakterystyczny zapach Nie wyczuwa się charakterystycznego

octu. zapachu

lub

Wydziela się bezwonny gaz.

albo

Probówka I Probówka II

Nie wydziela się gaz. Wydziela się gaz.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_39.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 40 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Oceń, czy podane poniżej informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

1.

Leucyna i izoleucyna są izomerami.

P

F

2.

Jedyną przyczyną różnicy wartości punktu izoelektrycznego kwasu

glutaminowego i lizyny jest różna długość łańcucha węglowego

w cząsteczkach tych związków.

P

F

3.

W cząsteczce treoniny można wyróżnić dwa asymetryczne atomy węgla.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj wzory sumaryczne leucyny i izoleucyny. Dla drugiego zdania sprawdź dodatkowe grupy funkcyjne.

Podpowiedź 2

Lizyna ma dodatkową grupę zasadową, a kwas glutaminowy dodatkową karboksylową. W treoninie sprawdź dwa sąsiednie atomy węgla.

Podpowiedź 3

Oceń P, F, P. Dwa centra treoniny wynikają z czterech różnych podstawników przy każdym z rozpatrywanych węgli.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. P 2. F 3. P

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Leucyna i izoleucyna mają ten sam wzór sumaryczny, ale inny układ rozgałęzienia łańcucha, dlatego są izomerami. Różnica punktów izoelektrycznych glutaminianu i lizyny wynika przede wszystkim z odmiennych dodatkowych grup kwasowych i zasadowych, a nie wyłącznie z długości szkieletu. Drugie zdanie jest więc fałszywe.

W treoninie zarówno węgiel α, jak i sąsiedni węgiel z grupą hydroksylową mają cztery różne podstawniki, więc są dwa centra asymetryczne. Wynik to P, F, P. Każde zdanie wymaga innego kryterium: izomerii, właściwości jonizujących grup lub lokalnej asymetrii atomu węgla.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. P 2. F 3. P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_40

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 41 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Jednym z naturalnie występujących tripeptydów jest związek o poniższym wzorze.

Zadanie 41 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

Napisz wzór sekwencji przedstawionego tripeptydu, posługując się trzyliterowymi kodami aminokwasów. Pamiętaj, że w tej notacji z lewej strony umieszcza się kod aminokwasu, którego reszta zawiera wolną grupę aminową połączoną z atomem węgla α.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź wolną grupę aminową bezpośrednio przy węglu α, a nie w łańcuchu bocznym.

Podpowiedź 2

Rozpoznaj kolejno podstawniki glicyny, histydyny i lizyny, idąc po szkielecie peptydowym.

Podpowiedź 3

Zapisz Gly–His–Lys od N- do C-końca. Dodatkowa amina lizyny nie wyznacza początku sekwencji.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Gly–His–Lys

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie sekwencji tripeptydu.

0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Sekwencję peptydu odczytujemy od wolnej grupy aminowej związanej z węglem α do końca karboksylowego. Najpierw rozpoznajemy resztę z wodorem jako podstawnikiem bocznym, czyli glicynę. Kolejna ma charakterystyczny pierścień imidazolowy histydyny, a ostatnia długi łańcuch zakończony dodatkową grupą aminową lizyny.

Zapis to Gly–His–Lys. Nie zaczynamy od bocznej grupy aminowej lizyny, ponieważ polecenie wskazuje aminę przy węglu α. Odczyt dotyczy kolejności reszt w szkielecie peptydowym, nie położenia nazw lub grup na kartce; kierunek wynika z wiązań i końców peptydu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Gly–His–Lys

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_41

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 1 — oryginalny fragment CKE, s.2
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Średnia musi mieścić się między masami dwóch izotopów. Ich liczby masowe różnią się o jeden.

Podpowiedź 2

Poszukaj dwóch kolejnych liczb całkowitych otaczających wartość około 6,941.

Podpowiedź 3

Wpisz liczby masowe 6 i 7, pozostawiając Z = 3 w obu zapisach. Izotopy różnią się neutronami, a nie protonami.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 1 — oryginalny fragment CKE, s.3

Zasady oceniania

1 p. – poprawne określenie obu liczb masowych trwałych izotopów litu

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Średnia masa atomowa naturalnej mieszaniny musi leżeć między masami jej dwóch składników. Liczby masowe są kolejnymi liczbami całkowitymi, a średnia 6,941 u leży w pobliżu 7 u, pomiędzy masami izotopów o liczbach 6 i 7.

W schemacie wpisujemy więc 6Li i 7Li przy podanej liczbie atomowej 3. Liczba atomowa pozostaje taka sama, bo oba atomy należą do litu; różni je liczba neutronów. Nie zaokrąglamy średniej do jednej liczby masowej, ponieważ pytanie dotyczy dwóch izotopów, nie hipotetycznego przeciętnego atomu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 1 — oryginalny fragment CKE, s.3
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_01

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 2 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 2–3.

Poniżej przedstawiono graficzny zapis konfiguracji elektronowej pięciu pierwiastków

oznaczonych numerami I−V.

1s 2s 2p 3s3p 3d 4s

Informacja do zadań 2–3. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 2.

I

II

III

IV

V

Napisz numery, którymi oznaczono pierwiastki spełniające warunki określone w poniższej tabeli.

Numer, którym oznaczono pierwiastek występujący

w związkach chemicznych wyłącznie w postaci

jednododatnich kationów

 

Numery wszystkich pierwiastków, dla których

podano konfigurację elektronową ich atomów

w stanie podstawowym

 
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz elektrony w każdym schemacie i sprawdź, czy nie pozostawiono wolnego miejsca na niższej podpowłoce.

Podpowiedź 2

IV to potas z konfiguracją kończącą się 4s1. W II występuje wzbudzenie, a V wymaga uwzględnienia konfiguracji chromu.

Podpowiedź 3

Do pierwszego wiersza wpisz IV, a do drugiego I, III, IV, V. Nie odrzucaj podstawowego 3d54s1 dla chromu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Numer, którym oznaczono pierwiastek występujący

w związkach chemicznych wyłącznie w postaci

jednododatnich kationów

IV

Numery wszystkich pierwiastków, dla których

podano konfigurację elektronową ich atomów

w stanie podstawowym

I III IV V

Zasady oceniania

1 p. – poprawne napisanie numerów wszystkich pierwiastków spełniających warunki

określone w tabeli

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Oceniając schematy klatkowe, trzeba rozpoznać pierwiastki po liczbie elektronów i sprawdzić reguły ich rozmieszczenia. Konfiguracja IV odpowiada potasowi z jednym elektronem 4s, który w typowych związkach tworzy K+.

Stan podstawowy przedstawiono dla I, III, IV i V. W II elektron przeniesiono na wyższą podpowłokę mimo dostępnego niższego miejsca, więc jest to stan wzbudzony. W przypadku V trzeba uwzględnić właściwe dla chromu obsadzenie 3d54s1; nie wolno uznać go automatycznie za błąd na podstawie uproszczonego zapełniania 4s2 przed 3d.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Numer, którym oznaczono pierwiastek występujący

w związkach chemicznych wyłącznie w postaci

jednododatnich kationów

IV

Numery wszystkich pierwiastków, dla których

podano konfigurację elektronową ich atomów

w stanie podstawowym

I III IV V

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_02

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 3 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 2–3.

Poniżej przedstawiono graficzny zapis konfiguracji elektronowej pięciu pierwiastków

oznaczonych numerami I−V.

1s 2s 2p 3s3p 3d 4s

Informacja do zadań 2–3. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 2.

I

II

III

IV

V

Określ przynależność pierwiastków oznaczonych numerami I−V do bloków konfiguracyjnych układu okresowego pierwiastków. Wypełnij tabelę – wpisz numery, którymi oznaczono te pierwiastki.

Blok konfiguracyjny

s

p

d

Numer pierwiastka

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw rozpoznaj pierwiastki z liczby elektronów. Stan wzbudzony nie zmienia ich położenia w układzie okresowym.

Podpowiedź 2

Potas należy do s, pierwiastki głównych grup z podpowłoką p do p, a chrom do d.

Podpowiedź 3

Wpisz s: IV; p: I, II, III; d: V. Dla V nie kieruj się wyłącznie obecnością elektronu 4s.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 3.

Blok konfiguracyjny

s

p

d

Numer pierwiastka

IV

I II III

V

Zasady oceniania

1 p. – poprawne określenie przynależności pierwiastków I–V do bloków

konfiguracyjnych układu okresowego pierwiastków

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Blok konfiguracyjny określa rodzaj podpowłoki charakterystycznej dla położenia pierwiastka w układzie okresowym. IV odpowiada potasowi i należy do bloku s. I, II i III to pierwiastki bloku p; wzbudzenie pokazane dla II nie zmienia przynależności pierwiastka do bloku.

V odpowiada chromowi, którego elektrony różnicujące obsadzają podpowłokę d. Zapisujemy więc s: IV, p: I, II, III oraz d: V. Nie wolno klasyfikować chromu do s tylko dlatego, że ma elektron na najbardziej zewnętrznej podpowłoce 4s: blok wynika z jego miejsca i serii zapełniania.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 3.

Blok konfiguracyjny

s

p

d

Numer pierwiastka

IV

I II III

V

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_03

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Elektronami walencyjnymi atomów pierwiastków z bloków s i p są elektrony podpowłoki s

lub elektrony podpowłoki s i podpowłoki p zewnętrznej powłoki elektronowej. Elektronami

walencyjnymi atomów pierwiastków z bloku d mogą być ponadto elektrony nienależące do

najwyższego poziomu energetycznego.

Wpisz do tabeli symbole pierwiastków chemicznych, których atomy w stanie podstawowym mają poniżej przedstawione konfiguracje elektronów walencyjnych.

Konfiguracja elektronów walencyjnych

7s 1

6s 26p 3

3d 54s 2

Symbol pierwiastka

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z końcowej podpowłoki s odczytaj okres i grupę główną. Dla układu s2p3 policz pięć elektronów walencyjnych.

Podpowiedź 2

7s1 wskazuje grupę 1 okresu 7, a 6s26p3 grupę 15 okresu 6. Konfigurację d5s2 odszukaj w czwartym okresie.

Podpowiedź 3

Wpisz kolejno Fr, Bi i Mn. Dla manganu uwzględnij zarówno elektrony 3d, jak i 4s.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Konfiguracja elektronów walencyjnych

7s 1

6s 26p 3

3d 54s 2

Symbol pierwiastka

Fr

Bi

Mn

Zasady oceniania

1 p. – poprawne wpisanie symboli pierwiastków chemicznych, których atomy w stanie

podstawowym mają przedstawione konfiguracje elektronów walencyjnych

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Konfiguracja 7s1 wskazuje pierwszy pierwiastek siódmego okresu, czyli frans Fr. Układ 6s26p3 oznacza szósty okres i pięć elektronów walencyjnych głównej grupy 15, co identyfikuje bizmut Bi.

Konfiguracja 3d54s2 obejmuje siedem elektronów walencyjnych metalu przejściowego w czwartym okresie i odpowiada manganowi Mn. Numery podpowłok d nie określają samodzielnie okresu: dla pierwiastków 3d najwyższą obsadzoną powłoką jest zwykle 4. Ostatecznie podajemy symbole, nie nazwy grup ani liczby atomowe, ponieważ tego wymaga tabela.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Konfiguracja elektronów walencyjnych

7s 1

6s 26p 3

3d 54s 2

Symbol pierwiastka

Fr

Bi

Mn

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_04

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 5.1 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Określ liczbę kationów wapnia znajdujących się w krysztale chlorku wapnia, w którym obecnych jest 1,204 · 1024 anionów chlorkowych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zapisz stosunek liczby jonów wynikający ze wzoru CaCl2.

Podpowiedź 2

Każdemu jednemu Ca2+ odpowiadają dwa Cl−. Podana wielkość jest już liczbą anionów.

Podpowiedź 3

Podziel 1,204 · 1024 przez 2. Otrzymasz 6,02 · 1023 kationów Ca2+, bez dodatkowego przeliczania na mole.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 5.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Zasady oceniania

1 p. – poprawne określenie liczby kationów wapnia

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kryształ CaCl2 musi być elektrycznie obojętny. Jeden kation Ca2+ równoważy ładunek dwóch anionów Cl−, więc liczba kationów jest dwukrotnie mniejsza od liczby anionów. Dzielimy 1,204 · 1024 przez dwa i otrzymujemy 6,02 · 1023 kationów wapnia.

Nie trzeba wprowadzać pojęcia mola ani mnożyć ponownie przez stałą Avogadra, bo podano już liczbę jonów. Wynik jest liczbą obiektów, a nie masą czy stężeniem. Sprawdzenie ładunku daje tę samą wartość bezwzględną ładunku dodatniego i ujemnego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 5.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_05.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 5.2 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Wyjaśnij, dlaczego promień kationu wapnia jest mniejszy od promienia atomu wapnia.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj konfiguracje Ca i Ca2+. Ustal, z której powłoki znikają elektrony.

Podpowiedź 2

Dwa elektrony 4s opuszczają atom. Po ich usunięciu liczba zajętych powłok maleje z czterech do trzech.

Podpowiedź 3

Wyjaśnij zmniejszenie promienia utratą całej zewnętrznej powłoki oraz silniejszym przyciąganiem pozostałych elektronów przez niezmienione jądro.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Elektrony w atomie wapnia rozmieszczone są na czterech powłokach, a w kationie wapnia na

trzech powłokach.

Proponowana odpowiedź dopuszczalna:

Ten sam dodatni ładunek jądra silniej przyciąga mniejszą liczbę elektronów, co powoduje

zmniejszenie ich odległości od jądra.

Zasady oceniania

1 p. – poprawne wyjaśnienie, dlaczego promień kationu wapnia jest mniejszy od

promienia atomu wapnia

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Atom wapnia ma konfigurację kończącą się 4s2, a podczas tworzenia Ca2+ oddaje właśnie dwa elektrony czwartej powłoki. W kationie najwyższą obsadzoną powłoką jest więc trzecia: znika cała zewnętrzna warstwa elektronowa.

Liczba protonów w jądrze nie zmienia się, a mniejsza liczba elektronów jest silniej związana z tym samym ładunkiem jądra. Promień kationu jest dlatego mniejszy od promienia atomu. Nie należy pisać, że kurczy się samo jądro lub że wapń traci protony: jonizacja zmienia obsadzenie elektronowe, nie tożsamość pierwiastka.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Elektrony w atomie wapnia rozmieszczone są na czterech powłokach, a w kationie wapnia na

trzech powłokach.

Proponowana odpowiedź dopuszczalna:

Ten sam dodatni ładunek jądra silniej przyciąga mniejszą liczbę elektronów, co powoduje

zmniejszenie ich odległości od jądra.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_05.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 6 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Zgodnie z prawem okresowości w każdej z grup układu okresowego znajdują się pierwiastki

o podobnych właściwościach.

Korzystając z powyższej informacji, napisz w formie cząsteczkowej równania reakcji zachodzących między substancjami, których nazwy podano poniżej, albo zaznacz, że reakcja nie zachodzi.

rubid i woda:

tlenek selenu(VI) i wodorotlenek sodu:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Użyj analogii rubidu do sodu oraz tlenku selenu(VI) do tlenku siarki(VI).

Podpowiedź 2

Litowiec z wodą daje zasadę i H2. Tlenek kwasowy z zasadą daje sól i wodę.

Podpowiedź 3

Zbilansuj 2Rb + 2H2O → 2RbOH + H2 oraz SeO3 + 2NaOH → Na2SeO4 + H2O. Zachowaj formę cząsteczkową.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rubid i woda:

2Rb+2H 2O→2RbOH+H2

Tlenek selenu(VI) i wodorotlenek sodu:

2NaOH+SeO3→Na 2SeO4+H 2O lub NaOH+SeO3→NaHSeO4

Zasady oceniania

2 p. – poprawne napisanie obu równań reakcji w formie cząsteczkowej

1 p. – poprawne napisanie jednego równania reakcji w formie cząsteczkowej

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Rubid należy do litowców, więc podobnie jak sód reaguje z wodą, tworząc wodorotlenek i wodór. Bilans daje 2Rb + 2H2O → 2RbOH + H2. Selen leży w grupie tlenu i siarki, a SeO3 jest tlenkiem kwasowym analogicznym do SO3.

Z NaOH tworzy selenian(VI) sodu i wodę: SeO3 + 2NaOH → Na2SeO4 + H2O. Zadanie sprawdza przenoszenie znanych właściwości na pierwiastki tej samej grupy. Oba równania zapisujemy cząsteczkowo; nie zastępujemy ich równaniami jonowymi, choć byłyby chemicznie powiązane.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rubid i woda:

2Rb+2H 2O→2RbOH+H2

Tlenek selenu(VI) i wodorotlenek sodu:

2NaOH+SeO3→Na 2SeO4+H 2O lub NaOH+SeO3→NaHSeO4
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_06

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 7 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 7–8.

Związki jonowe, w których liczba kationów jest równa liczbie anionów, tworzą proste

Informacja do zadań 7–8. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Na podstawie: K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii,

Warszawa 2007.

Spośród wzorów wymienionych poniżej wybierz i podkreśl wzory wszystkich związków tworzących proste kryształy jonowe.

KBr … Al2O3 … HCl … CaF2 … Na2SO4 … CaSO4 … PCl3 … NH3 … NH4HS

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zastosuj definicję podaną w zadaniu, a nie potoczne znaczenie słowa „prosty”.

Podpowiedź 2

Najpierw wybierz związki jonowe, potem sprawdź stosunek liczby kationów do anionów. Jon siarczanowy i amonowy liczą się jako pojedyncze jony.

Podpowiedź 3

Zaznacz KBr, CaSO4 oraz NH4HS. Odrzuć związki jonowe o stosunku jonów innym niż 1:1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Zasady oceniania

1 p. – poprawny wybór wszystkich związków tworzących proste kryształy jonowe

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W informacji „prosty kryształ jonowy” oznacza kryształ o jednakowej liczbie kationów i anionów. Trzeba więc spełnić dwa warunki: jonowy charakter oraz stosunek liczby jonów 1:1. KBr spełnia oba, podobnie CaSO4 oraz NH4HS, złożony z NH4+ i HS−.

Al2O3, CaF2 i Na2SO4 mają inne stosunki jonów, mimo że są solami lub związkami jonowymi. HCl, PCl3 i NH3 są cząsteczkowe. Wybrane wzory to KBr, CaSO4, NH4HS. Jon wieloatomowy liczymy jako jeden jon, a nie jako sumę zawartych w nim atomów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_07

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania