Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 1321–1340 z 1481

Zadanie 8 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 7–8.

Związki jonowe, w których liczba kationów jest równa liczbie anionów, tworzą proste

Informacja do zadań 7–8. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Na podstawie: K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii,

Warszawa 2007.

Korzystając z modelu sieci krystalicznej chlorku sodu, określ wartość liczby koordynacyjnej kationu Na+ w krysztale tej soli.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wybierz jeden jon Na+ wewnątrz modelu i policz jego najbliższych sąsiadów przeciwnego znaku.

Podpowiedź 2

W trzech prostopadłych kierunkach przypada po dwóch najbliższych anionach Cl−.

Podpowiedź 3

Liczba koordynacyjna wynosi 6. Nie utożsamiaj jej ze stosunkiem Na:Cl równym 1:1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

6

Zasady oceniania

1 p. – poprawne napisanie liczby koordynacyjnej kationu Na+ w krysztale chlorku sodu

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Liczba koordynacyjna w krysztale oznacza liczbę najbliższych sąsiadów określonego rodzaju wokół rozpatrywanego jonu. W sieci NaCl każdy Na+ jest otoczony sześcioma najbliższymi Cl−: po dwa w trzech prostopadłych kierunkach. Odpowiedź wynosi więc 6.

Nie liczymy wszystkich anionów narysowanych w komórce elementarnej ani indeksu przy chlorze we wzorze sumarycznym. Stosunek liczby jonów Na+ do Cl− pozostaje 1:1, ale nie oznacza, że każdy jon ma tylko jednego sąsiada. Trzeba odróżnić skład stechiometryczny od lokalnego otoczenia przestrzennego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

6

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_08

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 9 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Aby wyjaśnić budowę przestrzenną cząsteczki wody i cząsteczki amoniaku, przyjmuje się ten

sam typ hybrydyzacji orbitali walencyjnych atomów tlenu i azotu. Dzięki obecności co

najmniej jednej wolnej pary elektronowej w powłoce walencyjnej atomu centralnego

cząsteczki obu związków mają zdolność przyłączania jonu H+.

Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, lub F – jeśli jest fałszywa.

1.

Kąt między wiązaniami tlen – wodór w cząsteczce wody jest mniejszy od kąta

między wiązaniami azot – wodór w cząsteczce amoniaku.

P

F

2.

Aby wytłumaczyć budowę przestrzenną cząsteczki wody i amoniaku, należy

założyć hybrydyzację typu sp2 orbitali walencyjnych atomu centralnego

cząsteczki.

P

F

3.

Wszystkie atomy wodoru w kationie amonowym NH4+ i wszystkie atomy

wodoru w kationie oksoniowym H 3O+ są nierozróżnialne (równocenne).

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj liczbę wolnych par w wodzie i amoniaku. Oddziel geometrię par elektronowych od kształtu cząsteczki.

Podpowiedź 2

Dwie wolne pary silniej zmniejszają kąt niż jedna. Cztery obszary wokół atomu centralnego odpowiadają sp3.

Podpowiedź 3

W utworzonych jonach nie wyróżnia się osobnego, trwale odmiennego wiązania „koordynacyjnego”. Oceń zdania jako P, F, P.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

ZdanieOdpowiedź CKE

1.

Kąt między wiązaniami tlen-wodór w cząsteczce wody jest mniejszy od kąta

między wiązaniami azot-wodór w cząsteczce amoniaku.

P

2.

Aby wytłumaczyć budowę przestrzenną cząsteczki wody i amoniaku, należy

założyć hybrydyzację typu sp2 orbitali walencyjnych atomu centralnego

cząsteczki.

F

3.

Wszystkie atomy wodoru w kationie amonowym NH4+ i wszystkie atomy

wodoru w kationie oksoniowym H 3O+ są nierozróżnialne (równocenne).

P

Zasady oceniania

1 p. – poprawna ocena prawdziwości trzech zadań

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Tlen w H2O ma dwie wolne pary, a azot w NH3 jedną. Silniejsze odpychanie przez dwie wolne pary zmniejsza kąt H–O–H do około 104,5°, poniżej około 107° w NH3, więc pierwsze zdanie jest prawdziwe. W szkolnym modelu oba atomy centralne mają cztery obszary elektronowe i hybrydyzację sp3, a nie sp2, więc drugie jest fałszywe.

Po utworzeniu NH4+ i H3O+ wiązania z wodorem są w obrębie każdego jonu równocenne; nie wyróżniamy trwale tego powstałego koordynacyjnie. Trzecie zdanie jest prawdziwe. Kolejność to P, F, P.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

ZdanieOdpowiedź CKE

1.

Kąt między wiązaniami tlen-wodór w cząsteczce wody jest mniejszy od kąta

między wiązaniami azot-wodór w cząsteczce amoniaku.

P

2.

Aby wytłumaczyć budowę przestrzenną cząsteczki wody i amoniaku, należy

założyć hybrydyzację typu sp2 orbitali walencyjnych atomu centralnego

cząsteczki.

F

3.

Wszystkie atomy wodoru w kationie amonowym NH4+ i wszystkie atomy

wodoru w kationie oksoniowym H 3O+ są nierozróżnialne (równocenne).

P
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_09

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 10 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

W poniższej tabeli przedstawiono rozpuszczalność chlorku potasu w wodzie w temperaturze

20 ºC i 40 ºC.

Rozpuszczalność soli w wodzie, g KCl w 100 g H2O, w temperaturze

20 oC

40 oC

34,2

40,2

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 1997.

Oblicz, ile gramów KCl należy dodać do 250 gramów nasyconego w temperaturze 20 ºC roztworu tej soli, aby po ogrzaniu mieszaniny do 40 ºC dodana sól rozpuściła się całkowicie, a roztwór pozostał nasycony. Wynik zaokrąglij do pierwszego miejsca po przecinku.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw wyznacz masę wody w 250 g roztworu nasyconego. Rozpuszczalność odnosi się do 100 g wody.

Podpowiedź 2

W 134,2 g początkowego roztworu znajduje się 100 g wody. Różnica rozpuszczalności wynosi 6,0 g na 100 g wody.

Podpowiedź 3

Oblicz 250 · 100/134,2, a następnie pomnóż otrzymaną masę wody przez 6,0/100. Zaokrąglij dodatek KCl do 11,2 g.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

11,2 (g)

Przykład rozwiązania:

Odpowiedź CKE 10 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

Zasady oceniania

2 p. – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

wyniku w gramach

1 p. – zastosowanie poprawnej metody i:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku

liczbowego

– podanie wyniku w jednostkach innych niż jednostka masy

0 p. – zastosowanie błędnej metody obliczenia lub brak rozwiązania

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W 250 g roztworu nasyconego w 20°C masa wody wynosi 250 · 100/134,2 ≈ 186,3 g. Nie wolno przyjąć, że całe 250 g jest rozpuszczalnikiem. Przy ogrzaniu do 40°C rozpuszczalność rośnie o 40,2−34,2 = 6,0 g KCl na 100 g wody.

Dla rzeczywistych 186,3 g wody można więc dodatkowo rozpuścić 6,0 · 186,3/100 ≈ 11,2 g KCl. Zakładamy brak odparowania wody, zgodnie z modelem zadania. Wynik dotyczy ilości dosypywanej soli, a nie całkowitej masy soli w roztworze końcowym.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

11,2 (g)

Przykład rozwiązania:

Odpowiedź CKE 10 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_10

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 11.1 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 11.

Poniżej przedstawiono schemat reakcji anionów chromianowych(VI) z kationami cyny(II)

w środowisku kwasowym.

Cr2 O72−+Sn2++H 3O+→Cr3++Sn4++H 2O

Napisz w formie jonowej z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy) równania procesów utleniania i redukcji zachodzących podczas opisanej przemiany.

Równanie reakcji utleniania:

Równanie reakcji redukcji:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz liczbę elektronów oddawanych przez Sn2+ i przyjmowanych przez dwa atomy Cr(VI).

Podpowiedź 2

Utlenianie cyny oddaje 2 elektrony, a redukcja dichromianu wymaga 6. W zadaniu jony kwasowe zapisano jako H3O+.

Podpowiedź 3

Redukcję zapisz Cr2O72− + 6e− + 14H3O+ → 2Cr3+ + 21H2O. Sprawdź bilans ładunku i wodoru.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie reakcji utleniania:

Sn2+→Sn4++2e−(| x 3)

Równanie reakcji redukcji:

Cr2 O72−+6e−+14H 3O+→2Cr3++21H 2O (| x 1)

Zasady oceniania

2 p. – poprawny zapis w formie jonowej (zapis jonowo-elektronowy) równania reakcji

utleniania i reakcji redukcji

1 p. – poprawny zapis równania reakcji utleniania albo reakcji redukcji

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Cyna przechodzi z +II na +IV, oddając dwa elektrony: Sn2+ → Sn4+ + 2e−. W dichromianie każdy z dwóch atomów chromu przechodzi z +VI na +III, więc całość przyjmuje sześć elektronów. Schemat wymaga użycia H3O+, dlatego redukcję zapisujemy z czternastoma jonami H3O+ i dwudziestoma jeden cząsteczkami wody.

To odpowiednik znanego bilansu z H+, ale liczba wód jest inna. Suma ładunków w redukcji wynosi +6 po obu stronach. Nie należy mieszać współczynników wariantu z H+ z zapisem wykorzystującym H3O+.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie reakcji utleniania:

Sn2+→Sn4++2e−(| x 3)

Równanie reakcji redukcji:

Cr2 O72−+6e−+14H 3O+→2Cr3++21H 2O (| x 1)
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_11.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 11.2 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 11.

Poniżej przedstawiono schemat reakcji anionów chromianowych(VI) z kationami cyny(II)

w środowisku kwasowym.

Cr2 O72−+Sn2++H 3O+→Cr3++Sn4++H 2O

Uzupełnij współczynniki stechiometryczne w poniższym schemacie.

……Cr2 O72−+……Sn2++……H 3O+→……Cr3++……Sn4++……H 2O
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zrównaj sześć elektronów redukcji chromu z elektronami oddawanymi przez cynę.

Podpowiedź 2

Na jeden Cr2O72− potrzebne są trzy Sn2+. Zachowaj wariant bilansu z H3O+.

Podpowiedź 3

Wpisz kolejno 1, 3, 14, 2, 3, 21. Sprawdź, że po obu stronach suma ładunków wynosi +18.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

(1 )Cr2 O72−+3Sn2++14H 3O+→2Cr3++3Sn4++21H 2O

Zasady oceniania

1 p. – poprawne dobranie współczynników stechiometrycznych w schemacie

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jeden jon dichromianowy przyjmuje sześć elektronów, a jeden jon Sn2+ oddaje dwa. Potrzebne są więc trzy jony cyny na jeden jon dichromianowy. Po pomnożeniu półreakcji utleniania przez trzy i dodaniu redukcji elektrony się skracają.

W kolejności podanego schematu współczynniki wynoszą 1, 3, 14, 2, 3, 21. Duża liczba cząsteczek wody wynika z użycia jonów H3O+ zamiast H+. Kontrola ładunku daje +18 po obu stronach. Nie należy automatycznie zmieniać czternastu H3O+ na czternaście H+ bez odpowiedniej zmiany bilansu wody.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

(1 )Cr2 O72−+3Sn2++14H 3O+→2Cr3++3Sn4++21H 2O
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_11.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 12 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 12–14.

Reakcję kwasu azotowego(V) z wodorotlenkiem potasu ilustruje równanie:

HNO3 + KOH → KNO3 + H2O

Zmieszano 400 gramów wodnego roztworu wodorotlenku potasu o stężeniu 10% masowych

oraz 400 gramów wodnego roztworu kwasu azotowego(V) o stężeniu 10% masowych.

Ustal, jaki odczyn miał otrzymany roztwór.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz masy czystego kwasu i zasady. Następnie porównaj liczby moli, nie same gramy.

Podpowiedź 2

HNO3 i KOH reagują w stosunku 1:1. Przy tej samej masie więcej moli ma substancja o mniejszej masie molowej.

Podpowiedź 3

40/56 jest większe od 40/63, więc pozostaje KOH. Wskaż odczyn zasadowy i uzasadnij nadmiarem molowym zasady.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

zasadowy

Przykład rozwiązania:

MHNO3=63g ×mol−1 i MKOH=56 g ×mol−1 i mHNO3 =m KOH , to ponieważ MHNO3 >M KOH

nHNO3 <n KOH , jest nadmiar zasady.

Zasady oceniania

1 p. – poprawne ustalenie odczynu roztworu

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Każdy roztwór ma masę 400 g i stężenie 10%, więc wnosi 40 g substancji rozpuszczonej. Jednakowe masy nie oznaczają jednakowych liczb moli. HNO3 ma masę molową 63 g/mol, a KOH 56 g/mol, zatem kwasu jest 40/63 ≈ 0,635 mol, a zasady 40/56 ≈ 0,714 mol.

Reakcja przebiega 1:1, więc pozostaje nadmiar KOH. Roztwór ma odczyn zasadowy. Do samej oceny wystarcza też porównanie mas molowych przy jednakowych masach; obliczanie pH nie jest wymagane w tym podpunkcie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

zasadowy

Przykład rozwiązania:

MHNO3=63g ×mol−1 i MKOH=56 g ×mol−1 i mHNO3 =m KOH , to ponieważ MHNO3 >M KOH

nHNO3 <n KOH , jest nadmiar zasady.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_12

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 13 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 12–14.

Reakcję kwasu azotowego(V) z wodorotlenkiem potasu ilustruje równanie:

HNO3 + KOH → KNO3 + H2O

Zmieszano 400 gramów wodnego roztworu wodorotlenku potasu o stężeniu 10% masowych

oraz 400 gramów wodnego roztworu kwasu azotowego(V) o stężeniu 10% masowych.

Oblicz pH otrzymanego roztworu, jeżeli jego gęstość jest równa 1,1 g · cm−3. Wynik zaokrąglij do pierwszego miejsca po przecinku.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oblicz dokładny nadmiar molowy KOH. Objętość wyznacz z masy całej mieszaniny i jej gęstości.

Podpowiedź 2

Użyj (40/56−40/63) mol OH− oraz V = (800/1,1) cm3. Nie zaokrąglaj ilości reagentów do dziesiątych mola.

Podpowiedź 3

Oblicz [OH−], potem pOH i pH = 14−pOH. Wynik bez zaokrągleń pośrednich to 13,0; 13,1 w przykładzie CKE wynika z wcześniejszych przybliżeń.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 13 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.Odpowiedź CKE 13 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.

Uwaga: Wyniki obliczeń wykonanych w punkcie a) zadania mogą być wykorzystanie

w rozwiązaniu w punkcie b).

Zasady oceniania

2 p. – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

wyniku jako wielkości niemianowanej z wymaganą dokładnością

1 p. – zastosowanie poprawnej metody i:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku

liczbowego

– podanie wyniku z inną niż wymagana dokładnością

– podanie wyniku z jednostką

0 p. – zastosowanie błędnej metody obliczenia lub brak rozwiązania

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po reakcji pozostaje 40/56−40/63 ≈ 0,079365 mol OH−. Masa mieszaniny wynosi 800 g, a przy gęstości 1,1 g/cm3 jej objętość to około 727,27 cm3, czyli 0,72727 dm3. Stężenie OH− wynosi około 0,10913 mol/dm3.

Stąd pOH ≈ 0,962 i przy szkolnym pKw = 14 otrzymujemy pH ≈ 13,038, czyli 13,0. Oficjalny przykład CKE podaje 13,1 po wcześniejszym zaokrągleniu ilości reagentów do 0,6 i 0,7 mol. Zachowujemy opisaną w bazie uwagę redakcyjną i zalecamy zaokrąglać dopiero wynik końcowy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 13 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.Odpowiedź CKE 13 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.

Uwaga: Wyniki obliczeń wykonanych w punkcie a) zadania mogą być wykorzystanie

w rozwiązaniu w punkcie b).

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_13

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 14 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 12–14.

Reakcję kwasu azotowego(V) z wodorotlenkiem potasu ilustruje równanie:

HNO3 + KOH → KNO3 + H2O

Zmieszano 400 gramów wodnego roztworu wodorotlenku potasu o stężeniu 10% masowych

oraz 400 gramów wodnego roztworu kwasu azotowego(V) o stężeniu 10% masowych.

Oblicz, jaki procent masy otrzymanego roztworu stanowi masa azotanu(V) potasu.

Wynik zaokrąglij do pierwszego miejsca po przecinku.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ilość powstałej soli wyznacza zużyty kwas, ponieważ zasada jest w nadmiarze.

Podpowiedź 2

Oblicz m(KNO3) = (40/63) · 101 g, a masę roztworu przyjmij jako 800 g.

Podpowiedź 3

Podziel masę soli przez 800 g i pomnóż przez 100%. Bez zaokrągleń pośrednich otrzymasz 8,0%; 7,6% w przykładzie CKE wynika z przyjęcia 0,6 mol kwasu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

7,6%

Przykład rozwiązania:

Odpowiedź CKE 14 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.

Uwaga: Wyniki obliczeń wykonanych w punkcie a) zadania mogą być wykorzystanie

w rozwiązaniu w punkcie c). Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku końcowego od

przyjętych zaokrągleń wyników pośrednich.

Zasady oceniania

2 p. – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

wyniku w procentach masowych

1 p. – zastosowanie poprawnej metody i:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku

liczbowego

0 p. – zastosowanie błędnej metody obliczenia lub brak rozwiązania

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Reagentem ograniczającym jest HNO3, dlatego powstaje 40/63 mola KNO3. Przy masie molowej soli 101 g/mol daje to około 64,127 g. Cała mieszanina waży 800 g, więc udział masowy wynosi 64,127/800 · 100% ≈ 8,0159%, po zaokrągleniu 8,0%.

W oficjalnym przykładzie CKE użyto wcześniej przybliżenia 0,6 mol kwasu, co prowadzi do 60,6 g soli i 7,6%. Różnicę tę zaznaczono w bazie jako uwagę redakcyjną poza kluczem. Mianownik obejmuje cały roztwór, także nadmiar zasady i wodę, a nie tylko masę soli oraz wybranej części wody.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

7,6%

Przykład rozwiązania:

Odpowiedź CKE 14 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.

Uwaga: Wyniki obliczeń wykonanych w punkcie a) zadania mogą być wykorzystanie

w rozwiązaniu w punkcie c). Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku końcowego od

przyjętych zaokrągleń wyników pośrednich.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_14

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15.1 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 15.

Dany jest zbiór substancji o następujących nazwach: azotan(III) sodu, chlorek amonu,

etyloamina, metan, metanal, mocznik, tlenek potasu.

Napisz nazwy lub wzory tych substancji spośród wymienionych powyżej, które po dodaniu do wody tworzą roztwory o odczynie zasadowym.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Szukaj trzech dróg uzyskania OH−: hydrolizy anionu, reakcji zasady z wodą i reakcji tlenku zasadowego z wodą.

Podpowiedź 2

NO2− pochodzi od słabego kwasu, etyloamina przyjmuje proton, a K2O daje KOH.

Podpowiedź 3

Wybierz azotan(III) sodu, etyloaminę i tlenek potasu. Chlorek amonu daje odczyn przeciwny.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

azotan(III) sodu, etyloamina, tlenek potasu

Zasady oceniania

Zasady oceniania CKE zadania 15.1 — oryginalne dopuszczalne wzory odpowiedzi.Zasady oceniania CKE zadania 15.1 — oryginalne dopuszczalne wzory odpowiedzi.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Azotan(III) sodu daje zasadowy roztwór dzięki hydrolizie anionu słabego kwasu: NO2− przyjmuje proton od wody i powstaje OH−. Etyloamina jest zasadą Brønsteda i również przyjmuje proton od wody, tworząc jony wodorotlenkowe. Tlenek potasu reaguje z wodą, dając mocną zasadę KOH.

Pozostałe substancje z listy nie zapewniają w modelu zadania odczynu zasadowego; chlorek amonu zakwasza roztwór. Trzeba wskazać wszystkie trzy przykłady, mimo że zasadowość powstaje w nich przez różne procesy. Nie ograniczamy wyboru wyłącznie do substancji mających OH we wzorze.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

azotan(III) sodu, etyloamina, tlenek potasu

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_15.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15.2 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 15.

Dany jest zbiór substancji o następujących nazwach: azotan(III) sodu, chlorek amonu,

etyloamina, metan, metanal, mocznik, tlenek potasu.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji, zachodzącej po dodaniu jednej z wymienionych substancji do wody, w wyniku której powstał roztwór o odczynie kwasowym.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wskaż sól z listy, której kation może oddawać proton wodzie.

Podpowiedź 2

NH4+ jest kwasem sprzężonym amoniaku. Jony Cl− nie wyjaśniają odczynu.

Podpowiedź 3

Zapisz NH4+ + H2O ⇌ NH3 + H3O+. Nie dopisuj chlorków do równania skróconego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

NH4+ + H2O ⇌ NH3 + H3O+

lub

NH4+ + H2O ⇌ NH3 ∙ H2O + H+
Należy ocenić pozytywnie odpowiedź: NH 4+ ⇌ NH3 + H +

Zasady oceniania

1 p. – poprawne napisanie równania reakcji w formie jonowej skróconej

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z podanej listy odczyn kwasowy daje chlorek amonu. Rozpuszczanie dostarcza NH4+ i Cl−, ale tylko jon amonowy istotnie reaguje z wodą. Oddaje proton cząsteczce H2O, tworząc NH3 oraz H3O+.

Równanie jonowe skrócone to NH4+ + H2O ⇌ NH3 + H3O+. Jon chlorkowy pomijamy jako obserwatora. Przyczyną kwasowości jest hydroliza kationu będącego kwasem sprzężonym słabej zasady, a nie „dysocjacja HCl” zawartego w soli. Bilans atomów i ładunku jest zachowany, a strzałka równowagi odpowiada reakcji słabego kwasu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

NH4+ + H2O ⇌ NH3 + H3O+

lub

NH4+ + H2O ⇌ NH3 ∙ H2O + H+
Należy ocenić pozytywnie odpowiedź: NH 4+ ⇌ NH3 + H +
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_15.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15.3 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 15.

Dany jest zbiór substancji o następujących nazwach: azotan(III) sodu, chlorek amonu,

etyloamina, metan, metanal, mocznik, tlenek potasu.

Narysuj wzór elektronowy cząsteczki mocznika – oznacz kreskami wiązania oraz wolne pary elektronowe.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpocznij od centralnego węgla z tlenem i dwiema grupami aminowymi. Policz łącznie 24 elektrony walencyjne.

Podpowiedź 2

Węgiel tworzy podwójne wiązanie z tlenem i po jednym z każdym azotem. Każdy azot ma dwa wodory.

Podpowiedź 3

Dorysuj dwie wolne pary tlenu i po jednej na azotach. Sprawdź oktety oraz zgodność z graficznym wzorem Lewisa w odpowiedzi.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 15.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.

Zasady oceniania

1 p. – poprawne narysowanie wzoru elektronowego cząsteczki mocznika

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Mocznik ma centralny atom węgla związany podwójnie z tlenem i pojedynczo z dwoma atomami azotu. Każdy azot łączy się ponadto z dwoma atomami wodoru. Liczba elektronów walencyjnych wynosi 4 + 6 + 2·5 + 4·1 = 24.

Po narysowaniu wiązań pozostają dwie wolne pary na tlenie i po jednej na każdym azocie. Wszystkie atomy poza wodorem spełniają regułę oktetu, a wodory dubletu. Zadanie wymaga zaznaczenia wolnych par kreskami, nie tylko wzoru grupowego. Nie dodajemy wiązań między atomami azotu ani ładunków formalnych w podstawowym wzorze Lewisa.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 15.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_15.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 16–19.

W celu określenia składu jakościowego dwuskładnikowego stopu glinu i metalu Me

przeprowadzono dwuetapowe doświadczenie.

Etap 1.: Do 10,0 g stopu dodano nadmiar stężonego roztworu wodorotlenku sodu

i zaobserwowano, że część stopu uległa roztworzeniu, przy czym w reakcji wydzielał się

palny gaz, o gęstości mniejszej od gęstości powietrza. Masa nieprzereagowanej części stopu

wynosiła 8,1 g. Otrzymany po oddzieleniu roztworu metal Me poddano dalszym badaniom.

Etap 2.: Do nieprzereagowanego składnika dodano nadmiar roztworu HNO3 i zaobserwowano

wydzielenie bezbarwnego gazu, który u wylotu probówki zmieniał barwę na brązową.

W powstałym roztworze były obecne jony Me+. Po ustaniu wydzielania się gazu do roztworu

dodano nadmiar wodnego roztworu wodorotlenku sodu i zaobserwowano pojawienie się

osadu.

Zapisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji zachodzącej po dodaniu stężonego roztworu wodorotlenku sodu do glinu, jeżeli w reakcji powstaje anion tetrahydroksoglinianowy.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal produkt kompleksowy i gaz wydzielany podczas reakcji metalu z zasadą. Nie pomijaj wody jako reagenta.

Podpowiedź 2

Dwa atomy Al oddają łącznie 6 elektronów, co daje 3H2. Każdy kompleks zawiera cztery grupy hydroksylowe.

Podpowiedź 3

Zapisz 2Al + 2OH− + 6H2O → 2[Al(OH)4]− + 3H2. Sprawdź atomy i ładunek −2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

2Al + 2OH− + 6H2O → 2[Al(OH)4]− + 3H2

Zasady oceniania

1 p. – poprawne napisanie w formie jonowej skróconej równania reakcji

0 p. – błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Glin reaguje z mocną zasadą w obecności wody, ponieważ tworzy stabilny, rozpuszczalny kompleks hydroksylowy. Metal utlenia się z 0 do +III, a wodór z wody redukuje się do H2. Dwa atomy Al oddają sześć elektronów, co odpowiada trzem cząsteczkom wodoru.

Równanie jonowe ma postać 2Al + 2OH− + 6H2O → 2[Al(OH)4]− + 3H2. Nie jest to samo roztwarzanie gotowego Al(OH)3: tutaj substratem jest metal i wydziela się gaz. Sód pomijamy jako jon obserwator, a suma ładunków wynosi −2 po obu stronach.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

2Al + 2OH− + 6H2O → 2[Al(OH)4]− + 3H2
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_16

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 16–19.

W celu określenia składu jakościowego dwuskładnikowego stopu glinu i metalu Me

przeprowadzono dwuetapowe doświadczenie.

Etap 1.: Do 10,0 g stopu dodano nadmiar stężonego roztworu wodorotlenku sodu

i zaobserwowano, że część stopu uległa roztworzeniu, przy czym w reakcji wydzielał się

palny gaz, o gęstości mniejszej od gęstości powietrza. Masa nieprzereagowanej części stopu

wynosiła 8,1 g. Otrzymany po oddzieleniu roztworu metal Me poddano dalszym badaniom.

Etap 2.: Do nieprzereagowanego składnika dodano nadmiar roztworu HNO3 i zaobserwowano

wydzielenie bezbarwnego gazu, który u wylotu probówki zmieniał barwę na brązową.

W powstałym roztworze były obecne jony Me+. Po ustaniu wydzielania się gazu do roztworu

dodano nadmiar wodnego roztworu wodorotlenku sodu i zaobserwowano pojawienie się

osadu.

Uzupełnij poniższe zdania dotyczące 2. etapu doświadczenia. Wybierz i podkreśl jedno określenie spośród podanych w każdym nawiasie.

Bezbarwny gaz wydzielający się w reakcji metalu Me z roztworem HNO3 to

(NO / NO2). Oznacza to, że do reakcji użyto (stężonego / rozcieńczonego) roztworu kwasu.

Zmiana barwy gazu u wylotu probówki jest spowodowana reakcją tego gazu z (O2 / H2).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw rozpoznaj bezbarwny produkt spośród NO i NO2. Następnie wyjaśnij brunatnienie przy kontakcie z powietrzem.

Podpowiedź 2

NO utlenia się tlenem do brunatnego NO2. W zadanym modelu powstaje przy reakcji z rozcieńczonym HNO3.

Podpowiedź 3

Wybierz NO, rozcieńczonego i O2. Możesz sprawdzić interpretację równaniem 2NO + O2 → 2NO2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 17 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.

Zasady oceniania

1 p. – poprawne uzupełnienie zdań

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Bezbarwnym tlenkiem azotu wskazanym w doświadczeniu jest NO, a nie brunatny NO2. W szkolnym opisie roztwarzania metalu taki produkt redukcji HNO3 wskazuje użycie rozcieńczonego kwasu. Przy wylocie probówki NO styka się z tlenem powietrza i utlenia do NO2 zgodnie z 2NO + O2 → 2NO2.

Stąd obserwowana zmiana barwy na brunatną. Wodór nie wyjaśnia tego efektu, a gaz nie był od początku NO2. Rozumowanie wymaga oddzielenia reakcji zachodzącej w roztworze od późniejszej reakcji produktu z powietrzem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 17 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_17

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 16–19.

W celu określenia składu jakościowego dwuskładnikowego stopu glinu i metalu Me

przeprowadzono dwuetapowe doświadczenie.

Etap 1.: Do 10,0 g stopu dodano nadmiar stężonego roztworu wodorotlenku sodu

i zaobserwowano, że część stopu uległa roztworzeniu, przy czym w reakcji wydzielał się

palny gaz, o gęstości mniejszej od gęstości powietrza. Masa nieprzereagowanej części stopu

wynosiła 8,1 g. Otrzymany po oddzieleniu roztworu metal Me poddano dalszym badaniom.

Etap 2.: Do nieprzereagowanego składnika dodano nadmiar roztworu HNO3 i zaobserwowano

wydzielenie bezbarwnego gazu, który u wylotu probówki zmieniał barwę na brązową.

W powstałym roztworze były obecne jony Me+. Po ustaniu wydzielania się gazu do roztworu

dodano nadmiar wodnego roztworu wodorotlenku sodu i zaobserwowano pojawienie się

osadu.

Na podstawie przeprowadzonego doświadczenia postawiono hipotezę:

Metal tworzący z glinem opisany stop musi być metalem leżącym w szeregu napięciowym za

wodorem. Metalem tym może być miedź.

Oceń poprawność hipotezy. Uzasadnij swoją opinię przez podkreślenie właściwego zwrotu w każdym nawiasie i dokończenie zdania 1. i 2.

Hipoteza (jest / nie jest) poprawna.

1. Metal tworzący z glinem stop (musi / nie musi) być metalem leżącym w szeregu

napięciowym za wodorem, gdyż

2. Metalem tym (może / nie może) być miedź, gdyż

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Czy brak reakcji z zasadą jest tym samym co brak reakcji z nieutleniającym kwasem? Sprawdź też podany ładunek jonu Me.

Podpowiedź 2

Położenia względem wodoru nie ustala się na podstawie samej reakcji z NaOH. Miedź w HNO3 tworzy w tym doświadczeniu niewłaściwy stopień utlenienia.

Podpowiedź 3

Wybierz: hipoteza nie jest poprawna, metal nie musi leżeć za wodorem, nie może być miedzią. Uzasadnij ostatnią decyzję różnicą Me+ i Cu2+.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.

Zasady oceniania

2 p. – poprawna ocena hipotezy oraz poprawne dokończenie obu zdań

1 p. – poprawna ocena hipotezy oraz poprawne dokończenie jednego zdania

0 p. – błędna ocena hipotezy przy poprawnym dokończeniu jednego lub obu zdań, lub

braku dokończenia zdań albo brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Hipoteza łączy dwa nieuprawnione wnioski. Brak reakcji metalu ze stężonym NaOH nie określa jego położenia względem wodoru: także metale stojące przed wodorem mogą nie reagować z zasadą. Ponadto w etapie drugim powstają jony Me+, a w opisanych warunkach roztwarzania miedzi w HNO3 powstawałyby jony Cu2+.

Miedź nie spełnia więc warunku doświadczenia. Hipoteza nie jest poprawna; metal nie musi leżeć za wodorem i nie może być tutaj miedzią. Każdą część należy uzasadnić osobno, zamiast sprowadzać oba rozstrzygnięcia do samego szeregu aktywności.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_18

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 16–19.

W celu określenia składu jakościowego dwuskładnikowego stopu glinu i metalu Me

przeprowadzono dwuetapowe doświadczenie.

Etap 1.: Do 10,0 g stopu dodano nadmiar stężonego roztworu wodorotlenku sodu

i zaobserwowano, że część stopu uległa roztworzeniu, przy czym w reakcji wydzielał się

palny gaz, o gęstości mniejszej od gęstości powietrza. Masa nieprzereagowanej części stopu

wynosiła 8,1 g. Otrzymany po oddzieleniu roztworu metal Me poddano dalszym badaniom.

Etap 2.: Do nieprzereagowanego składnika dodano nadmiar roztworu HNO3 i zaobserwowano

wydzielenie bezbarwnego gazu, który u wylotu probówki zmieniał barwę na brązową.

W powstałym roztworze były obecne jony Me+. Po ustaniu wydzielania się gazu do roztworu

dodano nadmiar wodnego roztworu wodorotlenku sodu i zaobserwowano pojawienie się

osadu.

W etapie 2. doświadczenia zachodzą procesy opisane schematem:

Me → Me+ → Me2O

Otrzymany osad (Me2O) wysuszono w podwyższonej temperaturze i uzyskano 8,7 g suchej

masy. Oblicz masę molową metalu wchodzącego w skład stopu aluminiowego.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz masę tlenu jako przyrost masy od czystego Me do Me2O.

Podpowiedź 2

W tlenku jest 8,7−8,1 = 0,6 g tlenu. Na jeden mol atomów tlenu przypadają dwa mole metalu.

Podpowiedź 3

Oblicz n(Me) = 2·0,6/16 mol, a następnie M = 8,1/n(Me). Otrzymasz 108 g/mol.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 19 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.Odpowiedź CKE 19 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.

mO=0,6g

2 mole Me –––––––––– 216 g

1 mol Me ––––––––––– x x = 108 g ⇒MMe=108 g · mol−1

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wartości wyniku końcowego od wcześniejszych

zaokrągleń.

Zasady oceniania

2 p. – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

wyniku z właściwą jednostką.

1 p. – zastosowanie poprawnej metody i:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku

liczbowego

– błędna jednostka lub brak jednostki

0 p. – zastosowanie błędnej metody obliczenia lub brak rozwiązania

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po usunięciu glinu pozostaje 8,1 g metalu Me, który następnie w całości przechodzi do osadu Me2O. Masa suchego tlenku wynosi 8,7 g, więc zawiera on 0,6 g tlenu. To 0,6/16 = 0,0375 mol atomów O, a z proporcji Me2O wynika 0,0750 mol metalu.

Masa molowa Me wynosi 8,1/0,0750 = 108 g/mol, co odpowiada srebru. Nie używamy początkowych 10,0 g stopu jako masy badanego metalu, ponieważ 1,9 g stanowił glin. Zakładamy ilościowe przejście metalu w suchy tlenek zgodnie z opisem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 19 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.Odpowiedź CKE 19 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.

mO=0,6g

2 mole Me –––––––––– 216 g

1 mol Me ––––––––––– x x = 108 g ⇒MMe=108 g · mol−1

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wartości wyniku końcowego od wcześniejszych

zaokrągleń.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_19

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20–21.

Superfosfat to rozpuszczalny w wodzie nawóz łatwo przyswajalny przez rośliny. W celu

otrzymania superfosfatu z saletry norweskiej – Ca(NO3)2 – zaplanowano doświadczenie,

którego przebieg zilustrowano na poniższym schemacie:

Ca(NO3)2 Na3PO4(aq)⟶1 X Y⟶2 Ca(H2PO4)2

Zapisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji oznaczonej na schemacie numerem

1 oraz w formie cząsteczkowej równanie reakcji oznaczonej na schemacie numerem 2, wiedząc, że superfosfat jest jedynym produktem tej reakcji.

Równanie reakcji 1.

Równanie reakcji 2.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj osad po dodaniu fosforanu sodu do soli wapnia. Następnie wybierz kwas prowadzący wyłącznie do wskazanego superfosfatu.

Podpowiedź 2

W etapie pierwszym zrównoważ ładunki Ca2+ i PO43−. W drugim odczynnikiem jest H3PO4.

Podpowiedź 3

Zapisz strącanie Ca3(PO4)2, a następnie jego reakcję z 4H3PO4 dającą 3Ca(H2PO4)2. Nie dodawaj obcego anionu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie reakcji 1.

3Ca2++2PO43−→Ca 3(PO 4 ) 2(↓ )

Równanie reakcji 2.

Ca3(PO4)2 + 4H3PO4 → 3Ca(H2PO4)2

Zasady oceniania

2 p. – poprawne napisanie we właściwej formie obu równań reakcji

1 p. – poprawne napisanie we właściwej formie jednego równania reakcji

0 p. inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Pierwszy etap polega na strąceniu trudno rozpuszczalnego fosforanu(V) wapnia. Ładunki wymagają trzech Ca2+ i dwóch PO43−, więc zapis skrócony to 3Ca2+ + 2PO43− → Ca3(PO4)2. W drugim etapie osad reaguje z kwasem fosforowym, tworząc rozpuszczalny diwodorofosforan wapnia.

Skoro ma być jedynym produktem, dobieramy Ca3(PO4)2 + 4H3PO4 → 3Ca(H2PO4)2. Nie stosujemy H2SO4, bo wprowadziłby dodatkowy produkt siarczanowy. Trzeba zachować różne formy zapisu wymagane dla etapów: jonową skróconą w pierwszym i cząsteczkową w drugim.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie reakcji 1.

3Ca2++2PO43−→Ca 3(PO 4 ) 2(↓ )

Równanie reakcji 2.

Ca3(PO4)2 + 4H3PO4 → 3Ca(H2PO4)2
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_20

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20–21.

Superfosfat to rozpuszczalny w wodzie nawóz łatwo przyswajalny przez rośliny. W celu

otrzymania superfosfatu z saletry norweskiej – Ca(NO3)2 – zaplanowano doświadczenie,

którego przebieg zilustrowano na poniższym schemacie:

Ca(NO3)2 Na3PO4(aq)⟶1 X Y⟶2 Ca(H2PO4)2

Rośliny przyswajają fosfor w postaci jonów H2PO4− i HPO42−

Oceń, czy w glebie o odczynie zasadowym zawierającej dużą ilość jonów wapnia i magnezu nawożenie superfosfatem będzie efektywne. Uzasadnij swoją ocenę.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, co może stać się z rozpuszczonymi fosforanami w obecności dużych ilości Ca2+ i Mg2+.

Podpowiedź 2

Zasadowe środowisko sprzyja odszczepianiu protonów, a fosforany wapnia i magnezu są trudno rozpuszczalne.

Podpowiedź 3

Oceń nawożenie jako nieefektywne w podanych warunkach. Wyjaśnij zmniejszenie dostępności fosforu wskutek wytrącania jego soli.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Nawożenie superfosfatem nie będzie efektywne. Powstaną sole nierozpuszczalne w wodzie –

ortofosforan(V) wapnia i ortofosforan(V) magnezu.

Zasady oceniania

1 p. – poprawna ocena i uzasadnienie

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Rozpuszczalność nawozu w wodzie nie gwarantuje jego dostępności po wprowadzeniu do gleby. W środowisku zasadowym formy protonowane fosforanów tracą protony, a obecne w dużej ilości Ca2+ i Mg2+ mogą wiązać fosforany w trudno rozpuszczalne sole. Powstające fosforany wapnia i magnezu ograniczają ilość rozpuszczonych form przyswajalnych dla roślin.

W warunkach zadania nawożenie nie będzie więc efektywne. Uzasadnienie powinno wskazać unieruchomienie fosforu przez strącanie, a nie zanik pierwiastka lub jego rozkład. Fosfor pozostaje w glebie, lecz w znacznie mniej dostępnej postaci.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Nawożenie superfosfatem nie będzie efektywne. Powstaną sole nierozpuszczalne w wodzie –

ortofosforan(V) wapnia i ortofosforan(V) magnezu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Sporządzono taką mieszaninę heksanu i heptanu, w której na jeden mol C6H14 przypadają dwa

mole C7H16.

Napisz równania reakcji zachodzących podczas całkowitego spalania tej mieszaniny oraz określ, jaki jest stosunek liczby moli tlenku węgla(IV) do liczby moli wody w produktach całkowitego spalania opisanej mieszaniny.

Równanie I …

Równanie II …

Stosunek liczby moli n tlenku węgla(IV) : n wody = …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zbilansuj spalanie każdego węglowodoru. Następnie przelicz produkty na faktyczny stosunek 1:2 substratów.

Podpowiedź 2

Na 1 mol heksanu przypada 6CO2 i 7H2O, a na 2 mol heptanu 14CO2 i 16H2O.

Podpowiedź 3

Dodaj odpowiednie ilości produktów, uzyskując 20CO2 i 23H2O. Podaj 20:23, zachowując osobno poprawne równania spalania.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie I 2C6H14 + 19O2 → 12CO2 + 14H2O
Równanie II C7H16 + 11O2 → 7CO2 + 8H2O

Stosunek liczby moli n tlenku węgla(IV) : n wody = 20:23 lub 0,87

Zasady oceniania

2 p. – poprawne napisanie obu równań reakcji oraz poprawne określenie stosunku liczby

moli tlenku węgla(IV) do liczby moli wody w produktach całkowitego spalania

opisanej mieszaniny

1 p. – poprawne napisanie obu równań reakcji i błędne określenie stosunku liczby moli

tlenku węgla(IV) do liczby moli wody w produktach całkowitego spalania opisanej

mieszaniny

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jeden mol heksanu daje przy całkowitym spalaniu sześć moli CO2 i siedem moli H2O. Jeden mol heptanu daje siedem moli CO2 i osiem moli H2O. Dla mieszaniny 1 mol heksanu i 2 mol heptanu otrzymujemy więc 6+2·7 = 20 mol CO2 oraz 7+2·8 = 23 mol wody.

Stosunek wynosi 20:23. Równania spalania bilansujemy oddzielnie, ale ich współczynniki nie zastępują podanej proporcji mieszaniny. Zwłaszcza podwojone równanie heksanu służy usunięciu ułamka przy O2 i nie oznacza dwóch moli heksanu w próbce.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie I 2C6H14 + 19O2 → 12CO2 + 14H2O
Równanie II C7H16 + 11O2 → 7CO2 + 8H2O

Stosunek liczby moli n tlenku węgla(IV) : n wody = 20:23 lub 0,87

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Pewne cykliczne jednopierścieniowe nasycone związki organiczne są izomerami

symetrycznego ketonu i mają masę molową mniejszą niż 60 g · mol −1.

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) dwóch związków organicznych spełniających opisane warunki.

Wzór półstrukturalny I substancji:

Wzór półstrukturalny II substancji:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal wzór najlżejszego symetrycznego ketonu. Szukane izomery muszą zachować jego skład i masę.

Podpowiedź 2

Propanon ma C3H6O i M = 58 g/mol. Zastąp nienasycenie karbonylowe jednym pierścieniem bez wiązań wielokrotnych.

Podpowiedź 3

Narysuj np. czteroczłonowy eter cykliczny oraz cyklopropanol. Sprawdź dla obu wzór C3H6O i porównaj z grafiką dopuszczalnych odpowiedzi.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Zasady oceniania

1 p. – poprawne napisanie wzorów półstrukturalnych dwóch izomerów

0 p. – zastosowanie błędnej metody obliczenia lub brak rozwiązania

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Najlżejszym symetrycznym ketonem jest propanon o wzorze C3H6O i masie 58 g/mol, więc spełnia ograniczenie masy poniżej 60. Szukane związki muszą mieć ten sam wzór, lecz zamiast wiązania karbonylowego jeden pierścień i wyłącznie wiązania pojedyncze. Można narysować oksetan, czyli czteroczłonowy pierścień z jednym tlenem, oraz cyklopropanol, czyli trójczłonowy pierścień węglowy z grupą hydroksylową.

Dopuszczalny jest też metyloksiran. Każdy rysunek sprawdzamy przez policzenie C, H i O. Dwa warianty muszą różnić się połączeniami atomów, nie tylko obrotem tego samego wzoru.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_23

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24 · czerwiec 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

Przeprowadzono ciąg reakcji zgodnie z następującym schematem:

etap I etap II etap III

Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Określ typ reakcji nitrowania benzenu (addycja, eliminacja, substytucja) oraz jej mechanizm (elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj benzen i nitrobenzen: czy grupa nitrowa przyłącza się bez wymiany, czy zajmuje miejsce wodoru?

Podpowiedź 2

Czynnikiem reagującym z pierścieniem jest NO2+. Ustal, czy taki kation jest elektrofilem, czy nukleofilem.

Podpowiedź 3

Podaj substytucja elektrofilowa. Pierścień zachowuje aromatyczność po zastąpieniu wodoru grupą nitrową.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

substytucja elektrofilowa

Zasady oceniania

1 p. – poprawne określenie typu i mechanizmu reakcji

0 p. – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Podczas nitrowania benzenu atom wodoru pierścienia zostaje zastąpiony grupą nitrową, a układ aromatyczny jest po zakończeniu reakcji zachowany. Jest to zatem substytucja. Czynnikiem atakującym bogaty w elektrony pierścień jest elektrofilowy kation nitroniowy NO2+, dlatego mechanizm jest elektrofilowy.

Nie wybieramy addycji tylko na podstawie obecności wiązań π w benzenie. O typie decyduje końcowa zmiana połączeń, a o mechanizmie charakter reagenta i etapów przemiany. Odpowiedź musi zawierać obie nazwy: substytucja elektrofilowa, nie samo ogólne określenie „nitrowanie”.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

substytucja elektrofilowa

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2015_06_dodatkowy_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania