Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 1281–1300 z 1481

Zadanie 16.2 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 16.

W wyniku niektórych reakcji chemicznych powstają mieszaniny niejednorodne.

Zaprojektuj doświadczenie prowadzące do powstania niejednorodnej mieszaniny,

w której skład wchodzi wodny roztwór kwasu siarkowego(VI).

Opisz obserwowane zmiany zawartości probówki podczas przeprowadzonego doświadczenia przy założeniu, że reagentów użyto w ilościach stechiometrycznych

(należy opisać wygląd zawartości probówki przed dodaniem odczynnika z zestawu I oraz po zajściu reakcji chemicznej).

Przed dodaniem odczynnika: …

Po zajściu reakcji: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przypisz niebieską barwę początkowym jonom Cu2+. Następnie rozpoznaj barwę siarczku miedzi(II).

Podpowiedź 2

Stechiometryczna ilość H2S usuwa Cu2+ z fazy ciekłej. Powstaje czarny osad CuS.

Podpowiedź 3

Opisz przed reakcją niebieski roztwór, a po reakcji czarny osad i odbarwienie cieczy. Nie nazywaj całej mieszaniny bezbarwną.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przed dodaniem odczynnika: niebieski roztwór

Po zajściu reakcji: czarny osad, odbarwienie roztworu

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny opis zmian przy poprawnym wyborze odczynników w zadaniu 16.1.

0 p. – za błędny wybór odczynników w zadaniu 16.1. lub błędny opis zmian albo brak

odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Początkowy roztwór CuSO4 jest niebieski dzięki uwodnionym jonom Cu2+. Po dodaniu stechiometrycznej ilości H2S jony te zostają związane w czarny, nierozpuszczalny CuS. Pojawia się więc czarny osad, a ciekła faza traci niebieską barwę.

Trzeba opisać oba elementy, nie tylko samo zmętnienie. Warunek stechiometrii jest istotny: gdyby Cu2+ pozostało w nadmiarze, roztwór mógłby nadal być niebieski. Końcowa mieszanina jest niejednorodna i jako całość zawiera czarną fazę stałą; określenie „odbarwienie” dotyczy roztworu, nie zniknięcia widocznego osadu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przed dodaniem odczynnika: niebieski roztwór

Po zajściu reakcji: czarny osad, odbarwienie roztworu

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_16.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.3 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 16.

W wyniku niektórych reakcji chemicznych powstają mieszaniny niejednorodne.

Zaprojektuj doświadczenie prowadzące do powstania niejednorodnej mieszaniny,

w której skład wchodzi wodny roztwór kwasu siarkowego(VI).

Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji zachodzącej podczas przeprowadzonego doświadczenia przy założeniu, że reagentów użyto w ilościach stechiometrycznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, które jony przechodzą do osadu, a które pozostają w cieczy. H2S można zachować jako cząsteczkę.

Podpowiedź 2

Miedź(II) tworzy CuS, a dwa atomy wodoru siarkowodoru dają dwa H+. Siarczany nie wchodzą do osadu.

Podpowiedź 3

Zapisz Cu2+ + H2S → CuS↓ + 2H+. Sprawdź ładunek +2 po obu stronach.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Cu2+ + H2S → 2H+ + CuS

lub

Cu2+ + S2−→ CuS

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji w formie jonowej skróconej przy poprawnym

wyborze odczynników w zadaniu 16.1.

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub błędny wybór odczynników

w zadaniu 16.1. albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Siarkowodór jest słabym elektrolitem, dlatego w równaniu skróconym można zachować jego cząsteczkę. Jony Cu2+ wiążą siarkę w osad CuS, a dwa protony pozostają w roztworze: Cu2+ + H2S → CuS + 2H+. Siarczany pomijamy jako jony obserwatory.

Ładunek +2 i wszystkie atomy są zachowane. Klucz dopuszcza także zapis Cu2+ + S2− → CuS, lecz wariant z H2S lepiej odtwarza rzeczywiście wprowadzony reagent i powstawanie kwaśnego roztworu. Nie zapisujemy odrębnej reakcji redukcji: stopnie utlenienia Cu i S w tym etapie się nie zmieniają.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Cu2+ + H2S → 2H+ + CuS

lub

Cu2+ + S2−→ CuS
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_16.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.4 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 16.

W wyniku niektórych reakcji chemicznych powstają mieszaniny niejednorodne.

Zaprojektuj doświadczenie prowadzące do powstania niejednorodnej mieszaniny,

w której skład wchodzi wodny roztwór kwasu siarkowego(VI).

Podaj nazwę metody, którą należy zastosować w celu wyodrębnienia wodnego roztworu kwasu siarkowego(VI) z mieszaniny poreakcyjnej.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Określ, którą fazę chcesz zachować: roztwór kwasu czy stały siarczek.

Podpowiedź 2

Do oddzielenia osadu od cieczy użyj filtra. Samo opadnięcie osadu nie wyodrębnia jeszcze roztworu.

Podpowiedź 3

Podaj filtracja lub sączenie. Roztwór kwasu zbierasz jako przesącz; możliwa jest także dekantacja.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

filtracja lub sączenie lub dekantacja

Uwaga: Za odpowiedzi: sedymentacja lub destylacja nie przyznaje się punktu.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie nazwy metody przy poprawnym wyborze odczynników

w zadaniu 16.1.

0 p. – za błędny wybór odczynników w zadaniu 16.1. lub za odpowiedź błędną albo brak

odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po reakcji mieszanina zawiera stały CuS i wodny roztwór kwasu. Aby uzyskać sam roztwór, można ją przesączyć: osad pozostaje na sączku, a kwas przechodzi do przesączu. Dopuszczalna jest także dekantacja po opadnięciu osadu.

Sama sedymentacja tylko pozwala cząstkom opaść i nie kończy fizycznego oddzielenia cieczy. Destylacja nie jest potrzebną tu metodą, bo zadanie dotyczy oddzielenia osadu od roztworu. W odpowiedzi wystarczy nazwa sączenie lub filtracja. Należy pamiętać, że pożądanym produktem jest przesącz, a nie materiał zatrzymany na filtrze.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

filtracja lub sączenie lub dekantacja

Uwaga: Za odpowiedzi: sedymentacja lub destylacja nie przyznaje się punktu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_16.4

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 17–18.

Przeprowadzono doświadczenie zilustrowane poniższym schematem.

Informacja do zadań 17–18. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.

Powstanie malinowego zabarwienia roztworu zaobserwowano tylko w jednej probówce, a pH

wodnego roztworu w probówce, w której nie uzyskano malinowego roztworu, było mniejsze

od 7.

Napisz w formie jonowej równanie procesu decydującego o odczynie wodnego roztworu tej soli, po której wprowadzeniu do probówki z wodą i fenoloftaleiną nie uzyskano malinowego roztworu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Spośród obu soli wybierz tę, której anion może oddawać proton i zapewnić pH poniżej 7.

Podpowiedź 2

H2PO4− przechodzi w HPO42−. Woda przyjmuje proton, tworząc H3O+.

Podpowiedź 3

Zapisz H2PO4− + H2O ⇌ HPO42− + H3O+. Pomiń Na+ i nie zastępuj tego reakcją zasadowego PO43−.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

H2PO4−+ H2O ⇌ HPO42−+H3O+

lub

H2PO4− ⇌ HPO42−+ H +

lub

Na+ + H2PO4−+ H2O ⇌ Na+ +HPO42−+H3O+

lub

Na+ +H2PO4− ⇌ Na+ +HPO42−+ H +

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji.

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Sól bez malinowego zabarwienia i z pH poniżej 7 to NaH2PO4. Jon H2PO4− jest amfiprotyczny, ale w wodzie w opisanych warunkach przeważa jego oddawanie protonu. Zachodzi H2PO4− + H2O ⇌ HPO42− + H3O+, co wyjaśnia odczyn kwasowy.

Na+ pomijamy jako obserwatora. Sam brak barwy fenoloftaleiny nie dowodziłby kwasowości, lecz polecenie dodatkowo podaje pH < 7. Nie zapisujemy hydrolizy PO43− wytwarzającej OH−, bo dotyczyłaby drugiej, zasadowej probówki. Wniosek musi wykorzystać oba elementy informacji o obserwacji i pH.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

H2PO4−+ H2O ⇌ HPO42−+H3O+

lub

H2PO4− ⇌ HPO42−+ H +

lub

Na+ + H2PO4−+ H2O ⇌ Na+ +HPO42−+H3O+

lub

Na+ +H2PO4− ⇌ Na+ +HPO42−+ H +
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_17

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 17–18.

Przeprowadzono doświadczenie zilustrowane poniższym schematem.

Informacja do zadań 17–18. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.

Powstanie malinowego zabarwienia roztworu zaobserwowano tylko w jednej probówce, a pH

wodnego roztworu w probówce, w której nie uzyskano malinowego roztworu, było mniejsze

od 7.

Z dwóch jonów: PO43− i H2PO4−, tylko jeden może pełnić zarówno funkcję zasady

Brønsteda, jak i funkcję kwasu Brønsteda.

Wybierz ten jon. Uzupełnij podane poniżej zapisy, tak aby otrzymać dwa równania reakcji (w środowisku kwasowym i zasadowym) z udziałem wybranego jonu.

… + H3O+→ … + …
… + OH −→ … + …
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, który jon ma zarówno możliwość przyjęcia protonu, jak i wodór do oddania.

Podpowiedź 2

H2PO4− z kwasem tworzy H3PO4, a z zasadą HPO42−. W obu reakcjach powstaje woda.

Podpowiedź 3

Zapisz H2PO4− + H3O+ → H3PO4 + H2O oraz H2PO4− + OH− → HPO42− + H2O. PO43− nie spełnia obu ról.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

H2PO4− + H3O+ ⇌ H3PO4 + H2O
H2PO4− + OH −⇌ HPO42−+ H2O

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie dwóch równań reakcji z udziałem jonu H2PO4−

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jon H2PO4− ma protony możliwe do oddania oraz możliwość przyjęcia kolejnego protonu, więc jest amfiprotyczny. W środowisku kwasowym zachowuje się jako zasada: z H3O+ tworzy H3PO4 i wodę. W zasadowym jest kwasem: przekazuje proton OH−, dając HPO42− i wodę.

PO43− nie ma wodoru, który mógłby w tych reakcjach oddać, dlatego nie spełnia obu funkcji. Należy wpisać ten sam właściwy jon do obu równań, a nie wybierać inny dla każdego środowiska. Bilans ładunków pozwala skontrolować zmianę −1 do odpowiednio 0 lub −2.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

H2PO4− + H3O+ ⇌ H3PO4 + H2O
H2PO4− + OH −⇌ HPO42−+ H2O
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_18

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Iloczyn rozpuszczalności Ks soli i wodorotlenków jest stałą równowagi dynamicznej, jaka

ustala się między nasyconym roztworem substancji a jej osadem. W poniższej tabeli

zestawiono wartości iloczynu rozpuszczalności trzech trudno rozpuszczalnych w wodzie soli

srebra w temperaturze 298 K.

Wzór soli

Wyrażenie na iloczyn

rozpuszczalności

Wartość iloczynu

rozpuszczalności

AgCl

Ks(AgCl) = [Ag+ ]⋅[Cl−]

1,6⋅10−10

AgBr

Ks(AgBr) = [Ag+ ]⋅[Br−]

7,7⋅10−13

AgI

Ks(AgI) = [Ag+ ]⋅[I−]

1,5⋅10−16

Na podstawie: K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii,

Warszawa 2007.

W probówce umieszczono 3 cm3 wodnego roztworu azotanu(V) srebra o stężeniu

0,1 mol ⋅dm−3. Następnie przygotowano trzy odczynniki:

− wodny roztwór chlorku potasu o stężeniu 0,1 mol ⋅dm−3

− wodny roztwór bromku potasu o stężeniu 0,1 mol ⋅dm−3

− wodny roztwór jodku potasu o stężeniu 0,1 mol ⋅dm−3

Wybierz odczynnik, którego dodanie do roztworu azotanu(V) srebra w ilości stechiometrycznej spowoduje, że stężenie jonów Ag+ w roztworze po reakcji będzie najmniejsze. Uzupełnij schemat doświadczenia – wpisz nazwę wybranego odczynnika.

Uzasadnij swój wybór.

Nazwa wybranego odczynnika:

roztwór AgNO3

Uzasadnienie:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj Kₛ trzech soli o jednakowym stosunku jonów 1:1.

Podpowiedź 2

Przy stechiometrycznym strącaniu mniejsze Kₛ oznacza mniejsze równowagowe stężenie Ag+. Najmniejszą wartość ma AgI.

Podpowiedź 3

Wybierz roztwór jodku potasu. Uzasadnij najmniejszym iloczynem rozpuszczalności AgI, a nie samą nazwą anionu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Nazwa wybranego odczynnika:

Odpowiedź CKE 19 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Uzasadnienie: Iloczyn rozpuszczalności AgI jest najmniejszy.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny wybór odczynnika i uzasadnienie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wszystkie porównywane sole mają stechiometrię AgX 1:1 i po dodaniu ilości stechiometrycznych dają w uproszczeniu [Ag+] = [X−] = s. Zatem Kₛ = s2, a mniejszy iloczyn oznacza mniejsze stężenie pozostałego srebra. Najmniejsze Kₛ ma AgI, więc wybieramy wodny roztwór jodku potasu.

Dla niego s ≈ √(1,5 · 10−16) ≈ 1,2 · 10−8 mol/dm3. Nie wybieramy na podstawie wielkości indeksu wykładnika bez uwzględnienia znaku: 10−16 jest mniejsze od 10−10. Proste porównanie Kₛ jest tu uzasadnione jednakową stechiometrią soli.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Nazwa wybranego odczynnika:

Odpowiedź CKE 19 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Uzasadnienie: Iloczyn rozpuszczalności AgI jest najmniejszy.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_19

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Do próbki o masie m, która zawierała mieszaninę stałego węglanu wapnia i stałego wodorowęglanu wapnia w stosunku molowym nCaCO₃ : nCa(HCO₃)₂ = 1 : 2, dodano nadmiar kwasu solnego. W wyniku zachodzących reakcji zebrano 5,6 dm³ tlenku węgla(IV) odmierzonego w warunkach normalnych. Opisane przemiany prowadzące do wydzielenia gazu można zilustrować równaniami:

CaCO3 + 2 HCl → CaCl2 + CO2 + H2O

Ca(HCO3)2 + 2 HCl → CaCl2 + 2 CO2 + 2 H2O

Oblicz masę m opisanej próbki. Przyjmij, że obie reakcje przebiegły z wydajnością równą 100%.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oznacz ilości obu soli jako x i 2x. Sprawdź, ile CO2 daje każda jednostka wzoru.

Podpowiedź 2

Z mieszaniny powstaje łącznie 5x mol CO2. Przelicz 5,6 dm3 przez 22,4 dm3/mol.

Podpowiedź 3

Wyznacz x = 0,05 mol i zsumuj 0,05·100 g oraz 0,10·162 g. Otrzymasz 21,2 g próbki.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Liczba moli CO2 wydzielona w reakcji CaCO3 ––––––– x

Liczba moli wydzielona w reakcji Ca(HCO3)2 ––––––– 4x …

5x = 0,25 mol ⇒ x = 0,05 mola

Liczba moli CaCO3 = 0,05 mola

Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

wyniku z jednostką.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

lub

– podanie wyniku z błędną jednostką lub bez jednostki.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

CaCO3 i Ca(HCO3)2 występują w stosunku molowym 1:2. Oznaczamy ich ilości jako x i 2x. Węglan daje jeden CO2 na jednostkę, a wodorowęglan dwa, więc łącznie powstaje x+4x = 5x mol gazu.

Z 5,6 dm3 w warunkach normalnych otrzymujemy 0,25 mol CO2, stąd x = 0,05 mol. Masy składników to 0,05·100 = 5,0 g i 0,10·162 = 16,2 g. Masa próbki wynosi 21,2 g. Nie wolno stosunku 1:2 bezpośrednio przenosić na ilości CO2, bo oba związki mają różną liczbę atomów węgla.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Liczba moli CO2 wydzielona w reakcji CaCO3 ––––––– x

Liczba moli wydzielona w reakcji Ca(HCO3)2 ––––––– 4x …

5x = 0,25 mol ⇒ x = 0,05 mola

Liczba moli CaCO3 = 0,05 mola

Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_20

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21.1 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 21.

W celu zbadania efektu cieplnego reakcji chemicznych przeprowadzono cztery doświadczenia

oznaczone numerami I–IV. Mieszano po 100 cm3 wodnych roztworów substancji,

wymienionych w odpowiednich wierszach tabeli, o stężeniu molowym 0,2 mol ⋅dm−3

i o początkowej temperaturze równej 25 ºC. Następnie zmierzono temperaturę każdej

z otrzymanych mieszanin.

Numer

doświadczenia

Substancja rozpuszczona

w 1. roztworze

Substancja rozpuszczona

w 2. roztworze

I

chlorek baru

siarczan(VI) sodu

II

kwas solny

wodorotlenek potasu

III

wodorotlenek baru

kwas siarkowy(VI)

IV

kwas azotowy(V)

wodorotlenek sodu

Zaobserwowano, że w każdym doświadczeniu temperatura uzyskanych mieszanin była

wyższa niż temperatura użytych roztworów i że przyrost temperatury ΔT w niektórych

doświadczeniach był taki sam.

Napisz w formie jonowej równanie reakcji ilustrujące przemiany, które dokonały się podczas doświadczenia oznaczonego numerem III.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wymień dwa procesy zachodzące po zmieszaniu wodorotlenku baru i kwasu siarkowego(VI).

Podpowiedź 2

Powstaje osad BaSO4 oraz woda z H+ i OH−. Żaden z tych procesów nie może zostać pominięty.

Podpowiedź 3

Zapisz Ba2+ + 2OH− + 2H+ + SO42− → BaSO4↓ + 2H2O. Jeśli używasz H3O+, zmień bilans wody na cztery cząsteczki.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Ba²⁺ + 2 OH⁻ + 2 H₃O⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓ + 4 H₂O

lub Ba²⁺ + 2 OH⁻ + 2 H⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓ + 2 H₂O.

Można też podać dwa równania: Ba²⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓ oraz H₃O⁺ + OH⁻ → 2 H₂O (albo H⁺ + OH⁻ → H₂O). Samo strącanie osadu jest niewystarczające.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania w formie jonowej.

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W doświadczeniu III zachodzą jednocześnie zobojętnianie oraz strącanie BaSO4. Roztwór Ba(OH)2 dostarcza Ba2+ i dwóch OH−, a kwas dostarcza protonów i siarczanu. Pełny zapis jonowy to Ba2+ + 2OH− + 2H+ + SO42− → BaSO4 + 2H2O.

W wariancie z H3O+ po prawej są cztery H2O. Samo równanie strącania byłoby niepełne, ponieważ pomija przemianę jonów kwasowo-zasadowych oraz jej efekt cieplny. Można też pokazać oba procesy oddzielnymi poprawnie zbilansowanymi równaniami. Trzeba zachować rozróżnienie osadu i wody jako dwóch produktów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Ba²⁺ + 2 OH⁻ + 2 H₃O⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓ + 4 H₂O

lub Ba²⁺ + 2 OH⁻ + 2 H⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓ + 2 H₂O.

Można też podać dwa równania: Ba²⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓ oraz H₃O⁺ + OH⁻ → 2 H₂O (albo H⁺ + OH⁻ → H₂O). Samo strącanie osadu jest niewystarczające.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_21.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21.2 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 21.

W celu zbadania efektu cieplnego reakcji chemicznych przeprowadzono cztery doświadczenia

oznaczone numerami I–IV. Mieszano po 100 cm3 wodnych roztworów substancji,

wymienionych w odpowiednich wierszach tabeli, o stężeniu molowym 0,2 mol ⋅dm−3

i o początkowej temperaturze równej 25 ºC. Następnie zmierzono temperaturę każdej

z otrzymanych mieszanin.

Numer

doświadczenia

Substancja rozpuszczona

w 1. roztworze

Substancja rozpuszczona

w 2. roztworze

I

chlorek baru

siarczan(VI) sodu

II

kwas solny

wodorotlenek potasu

III

wodorotlenek baru

kwas siarkowy(VI)

IV

kwas azotowy(V)

wodorotlenek sodu

Zaobserwowano, że w każdym doświadczeniu temperatura uzyskanych mieszanin była

wyższa niż temperatura użytych roztworów i że przyrost temperatury ΔT w niektórych

doświadczeniach był taki sam.

Napisz numery wszystkich doświadczeń, w których zaobserwowany wzrost temperatury

ΔT był jednakowy.

Zadanie 21.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Szukaj prób o tym samym równaniu jonowym i tej samej ilości reagujących jonów.

Podpowiedź 2

II i IV to zobojętnianie mocnego kwasu mocną zasadą. W III dodatkowo strąca się osad.

Podpowiedź 3

Wpisz II i IV. Uzasadnienie oprzyj na jednakowym procesie H+ + OH− → H2O i porównywalnych ilościach.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

II i IV

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie doświadczeń.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Doświadczenia II i IV mieszają jednakowe ilości roztworów mocnego kwasu i mocnej zasady o tym samym stężeniu oraz temperaturze. W obu zachodzi ta sama reakcja jonowa H+ + OH− → H2O, z taką samą liczbą moli powstającej wody.

W przyjętym modelu daje to jednakowy efekt cieplny i przyrost temperatury. W I zachodzi strącanie, a w III strącanie wraz ze zobojętnianiem, więc nie utożsamiamy ich automatycznie z II i IV. Sam fakt wzrostu temperatury we wszystkich próbach nie oznacza jednakowej wartości ΔT; ważne są proces i ilość przereagowanych drobin.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

II i IV

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_21.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Przeprowadzono doświadczenie zilustrowane poniższym schematem.

metal X metal Z

FeCl2 (aq)

  
  

FeCl2 (aq)

Celem doświadczenia było odróżnienie dwóch, oznaczonych umownie literami X i Z, metali,

z których wykonano płytki. Wiadomo, że jednym metalem był cynk, a drugim – nikiel.

Po pewnym czasie obie płytki wyjęto z roztworów, osuszono i zważono. Stwierdzono,

że zmieniła się tylko masa płytki wykonanej z metalu X.

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz właściwe określenie spośród podanych w każdym nawiasie oraz napisz w formie jonowej skróconej równanie zachodzącej reakcji.

Masa płytki wykonanej z metalu X się (zmniejszyła / zwiększyła).

Podczas przeprowadzonego doświadczenia przebiegła reakcja zilustrowana równaniem:

Metalem Z był (cynk / nikiel).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj aktywność Zn i Ni z Fe. Następnie zestaw masę metalu roztwarzanego i osadzanego.

Podpowiedź 2

Reaguje cynk, a stosunek Zn:Fe wynosi 1:1. Cynk ma większą masę molową od żelaza.

Podpowiedź 3

Wybierz zmniejszyła, zapisz Zn + Fe2+ → Zn2+ + Fe i wskaż Z jako nikiel. Nalot nie oznacza automatycznie przyrostu masy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie określeń w każdym nawiasie i napisanie równania reakcji

w formie jonowej skróconej.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Cynk jest bardziej aktywny od żelaza, więc wypiera je z FeCl2: Zn + Fe2+ → Zn2+ + Fe. Nikiel jest mniej aktywny od żelaza i w opisanych warunkach nie daje tej reakcji, zatem metal Z to nikiel. Płytka X jest cynkowa.

Za jeden mol rozpuszczonego Zn osadza się jeden mol Fe, ale około 65 g cynku zostaje zastąpione około 56 g żelaza. Masa płytki maleje mimo pojawienia się osadu metalu. Nie wystarczy stwierdzić, że osadzanie żelaza zwiększa masę: trzeba uwzględnić jednoczesny ubytek cynku i porównać masy molowe.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Ustal wzór sumaryczny tego alkanu. W obliczeniach zastosuj wartości masy molowej reagentów zaokrąglone do jedności.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z masy osadu wyznacz CO2 i liczbę atomów węgla. Reszta masy próbki należy do wodoru.

Podpowiedź 2

Otrzymasz 0,720 g C oraz 0,140 g H. Przelicz je na mole atomów, uzyskując proporcję 3:7.

Podpowiedź 3

Wzór empiryczny C3H7 porównaj z ogólnym wzorem alkanu. Pomnóż indeksy przez dwa, otrzymując C6H14.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wzoru

sumarycznego alkanu spełniającego warunki zadania.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wzoru sumarycznego

lub

– podanie błędnego wzoru alkanu lub brak wzoru.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Sześć gramów CaCO3 odpowiada 0,060 mol CO2, a więc 0,060 mol atomów węgla w spalonym alkanie. Masa węgla wynosi 0,060·12 = 0,720 g. Z początkowych 0,860 g pozostaje 0,140 g wodoru, czyli 0,140 mol atomów H.

Stosunek C:H to 0,060:0,140 = 3:7, co daje wzór empiryczny C3H7. Dla alkanu obowiązuje CₙH2ₙ₊2; dopiero podwojenie daje C6H14. C3H7 nie jest wzorem obojętnej cząsteczki alkanu. Sprawdzenie n = 6 potwierdza stosunek H/C = 14/6.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_23

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24.1 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 24.

Informacja do zadania 24. — oryginalny fragment CKE, s.15

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) alkenów A i B. Wyjaśnij, dlaczego alken B nie występuje w postaci izomerów geometrycznych cis–trans.

Wzór alkenu A

Wzór alkenu B

  

Wyjaśnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odtwórz alkeny z produktów rozcinania wiązania podwójnego. Symetryczny A powinien dawać jeden rodzaj produktu.

Podpowiedź 2

A to heks-3-en. B musi zachować szkielet 2-metylopentanu i dawać zarazem keton oraz kwas.

Podpowiedź 3

Narysuj B jako 2-metylopent-2-en. Wyjaśnij brak cis–trans dwiema jednakowymi grupami metylowymi przy jednym atomie podwójnego wiązania.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór alkenu AWzór alkenu B
Wzory półstrukturalne alkenów: A w lewej i B w prawej kolumnie, oryginalny wiersz odpowiedzi CKE.

Wyjaśnienie: Ponieważ przy jednym z atomów węgla połączonych wiązaniem podwójnym są

dwa identyczne podstawniki (dwie grupy alkilowe).

Uwaga: W przypadku alkenu A poprawna jest odpowiedź, w której zdający podał wzór

izomeru cis albo izomeru trans tego alkenu.

Zasady oceniania

2 p.–za poprawne napisanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) alkenów A i B i za

poprawne wyjaśnienie.

1 p. – za poprawne napisanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) alkenów A i B i błędne

wyjaśnienie lub brak wyjaśnienia

albo

– za poprawne napisanie tylko wzoru półstrukturalnego (grupowego) alkenu B

i sformułowanie poprawnego wyjaśnienia.

0 p. – za inną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Alken A po rozcięciu wiązania podwójnego daje tylko jeden rodzaj produktu i ma izomerię cis–trans. Pasuje symetryczny heks-3-en, dający dwie cząsteczki kwasu propanowego. B po uwodornieniu daje 2-metylopentan, a po utlenieniu kwas i keton.

Jest nim 2-metylopent-2-en: atom podwójnego wiązania z wodorem daje kwas propanowy, a atom bez wodoru propanon. Przy jednym z atomów wiązania podwójnego w B są dwie identyczne grupy metylowe, więc nie ma izomerii cis–trans. Warunek dotyczy podstawników przy każdym z obu atomów osobno.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór alkenu AWzór alkenu B
Wzory półstrukturalne alkenów: A w lewej i B w prawej kolumnie, oryginalny wiersz odpowiedzi CKE.

Wyjaśnienie: Ponieważ przy jednym z atomów węgla połączonych wiązaniem podwójnym są

dwa identyczne podstawniki (dwie grupy alkilowe).

Uwaga: W przypadku alkenu A poprawna jest odpowiedź, w której zdający podał wzór

izomeru cis albo izomeru trans tego alkenu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_24.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24.2 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 24.

Informacja do zadania 24. — oryginalny fragment CKE, s.15

Podaj nazwy wszystkich związków organicznych, które powstały w wyniku utleniania alkenów A i B.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zastosuj reguły z informacji osobno do obu stron wiązania podwójnego A i B.

Podpowiedź 2

A daje dwie cząsteczki tego samego kwasu. B daje ten kwas oraz keton z dwiema grupami metylowymi.

Podpowiedź 3

Podaj kwas propanowy i propanon. Pytanie wymaga nazw różnych produktów, nie powtarzania tych samych nazw z obu reakcji.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

kwas propanowy lub kwas propionowy

oraz

propanon lub aceton lub keton dimetylowy

Zasady oceniania

Zasady oceniania 24.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z podanego schematu utleniania wynika, że atom podwójnego wiązania z jednym wodorem przechodzi w grupę karboksylową, a atom bez wodoru daje keton. Symetryczny heks-3-en A tworzy wyłącznie kwas propanowy.

W 2-metylopent-2-enie B jedna strona również daje kwas propanowy, a druga propanon. Lista wszystkich różnych produktów organicznych obejmuje więc tylko te dwa związki. Nie liczymy dwukrotnie tej samej substancji pochodzącej z różnych alkenów i nie dopisujemy CO2, ponieważ żaden końcowy fragment wiązania nie ma w tym rozwiązaniu dwóch atomów wodoru.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

kwas propanowy lub kwas propionowy

oraz

propanon lub aceton lub keton dimetylowy

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_24.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25.1 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 25.

Informacja do zadania 25. — oryginalny fragment CKE, s.16

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz jedno właściwe określenie spośród podanych w każdym nawiasie.

Podczas etapu I alken ulega działaniu reagenta (wolnorodnikowego /

nukleofilowego / elektrofilowego). W etapie II karbokation łączy się z cząsteczką wody,

w wyniku czego powstaje protonowany alkohol. Na tym etapie przemiany woda działa jako

(nukleofil / elektrofil). Podczas etapu III protonowany alkohol (oddaje / pobiera) proton,

co prowadzi do powstania obojętnego alkoholu oraz do odtworzenia katalizatora.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Prześledź, kto przyjmuje, a kto przekazuje parę elektronową w każdym etapie.

Podpowiedź 2

Proton atakuje wiązanie π jako elektrofil, a woda wiąże karbokation przez wolną parę jako nukleofil.

Podpowiedź 3

Wpisz elektrofilowego, nukleofil i oddaje. Ostatnia utrata protonu odtwarza katalizator.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 25.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie określeń w każdym nawiasie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W pierwszym etapie wiązanie π alkenu reaguje z protonem, czyli elektrofilem, co tworzy karbokation. W drugim cząsteczka wody przekazuje wolną parę elektronową do dodatnio naładowanego węgla i działa jako nukleofil. Powstaje protonowany alkohol.

W trzecim oddaje on proton wodzie, dając obojętny alkohol i odtwarzając kwasowy katalizator. Kolejne wybory to elektrofilowego, nukleofil i oddaje. Nazwy nukleofil oraz elektrofil opisują sposób oddziaływania par elektronowych, nie sam znak ładunku: obojętna woda również może być nukleofilem dzięki wolnej parze na tlenie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 25.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_25.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25.2 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 25.

Informacja do zadania 25. — oryginalny fragment CKE, s.16

Spośród alkoholi o podanych niżej wzorach wybierz te, których nie można (jako produktu głównego) otrzymać podczas hydratacji alkenów prowadzonej w obecności kwasu. Podkreśl wzory wybranych alkoholi i uzasadnij swój wybór.

Zadanie 25.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj produkty hydratacji etenu, propenu i but-1-enu w obecności kwasu.

Podpowiedź 2

Dla niesymetrycznych alkenów preferowany jest stabilniejszy karbokation i orientacja Markownikowa. Eten jest symetryczny.

Podpowiedź 3

Wybierz propan-1-ol i butan-1-ol. Nie wybieraj etanolu, który można otrzymać z etenu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 25.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Uwaga: Poprawne jest uzasadnienie, w którym zdający odwołał się do trwałości

karbokationów.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny wybór wzorów i poprawne uzasadnienie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kwasowa hydratacja niesymetrycznych alkenów prowadzi głównie zgodnie z regułą Markownikowa przez stabilniejszy karbokation. Dlatego propan-1-ol i butan-1-ol nie są głównymi produktami takiej reakcji odpowiednio propenu i but-1-enu. Preferowane są alkohole drugorzędowe.

Etanol jest wyjątkiem wśród wymienionych alkoholi pierwszorzędowych, ponieważ eten jest symetryczny i daje tylko jeden produkt konstytucyjny. Należy więc wybrać propan-1-ol oraz butan-1-ol, nie wszystkie alkohole pierwszorzędowe. Uzasadnienie powinno wskazywać orientację hydratacji albo trwałość pośredniego karbokationu, a nie twierdzenie, że pierwszorzędowy alkohol nigdy nie może powstać z alkenu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 25.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Uwaga: Poprawne jest uzasadnienie, w którym zdający odwołał się do trwałości

karbokationów.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_25.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Poniżej przedstawiono wzory stereochemiczne Fischera trzech związków organicznych. Dwa

z nich nie są optycznie czynne – ich cząsteczki nie są chiralne.

CKE: kompletne projekcje Fischera związków I, II i III.

Spośród podanych wzorów związków chemicznych wybierz wzory tych, które nie są optycznie czynne. Wpisz do poniższej tabeli numery, którymi oznaczono te związki, i w każdym przypadku uzasadnij swój wybór.

Numer związku

Uzasadnienie wyboru

  
  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw sprawdź cztery różne podstawniki przy możliwych centrach. Potem szukaj wewnętrznej płaszczyzny symetrii całej cząsteczki.

Podpowiedź 2

I nie ma centrum stereogenicznego. II jest mezo mimo obecności centrów, bo ma płaszczyznę symetrii.

Podpowiedź 3

Wpisz I i II z tymi dwoma różnymi uzasadnieniami. Nie pisz tylko „oba są symetryczne” ani nie nazywaj pojedynczej formy mezo racematem.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Numer związku

Uzasadnienie wyboru

I

Brak centrum stereogenicznego.

lub

Brak centrum chiralności.

lub

Brak asymetrycznego atomu węgla.

II

Cząsteczka tego związku ma płaszczyznę symetrii.

lub

Każdy z asymetrycznych atomów węgla w tej cząsteczce skręca

płaszczyznę polaryzacji światła o taki sam kąt, ale w przeciwnym

kierunku.

lub

Związek ten to odmiana mezo – w cząsteczce występują dwa takie

same centra stereogeniczne o przeciwnej konfiguracji.

Uwaga: Za napisanie poprawnych numerów związków bez uzasadnienia wyboru zdający nie

otrzymuje punktów.

Za odpowiedzi:

• Cząsteczka nie jest chiralna.

• Cząsteczka ma element symetrii.

• Cząsteczka jest symetryczna.

• Cząsteczka ma oś symetrii.

nie przyznaje się punktu.

Uwaga redakcyjna. Kąt skręcenia płaszczyzny polaryzacji mierzy się dla próbki. Pojedynczym centrom stereogenicznym nie przypisuje się niezależnych kątów skręcenia. Forma mezo w tym zadaniu jest achiralna dzięki wewnętrznej płaszczyźnie symetrii.

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli (poprawne podanie numeru i poprawne

uzasadnienie wyboru).

1 p. – za poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli (poprawne podanie numeru

i poprawne uzasadnienie wyboru).

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Związek I nie ma centrum stereogenicznego: potencjalne atomy węgla nie są połączone z czterema różnymi podstawnikami. Związek II ma centra stereogeniczne, ale jest formą mezo dzięki wewnętrznej płaszczyźnie symetrii i stanowi całość achiralną. Oba nie są optycznie czynne jako takie związki.

Wybieramy I i II, z odrębnym uzasadnieniem każdego przypadku. Sama liczba centrów nie rozstrzyga chiralności całej cząsteczki, a ogólne słowo „symetryczny” jest niewystarczające: trzeba wskazać właściwy element symetrii. Nie mylimy formy mezo z racematem, który jest mieszaniną enancjomerów.

Uwaga redakcyjna. Czynność optyczna jest własnością próbki. Achiralność formy mezo wynika z symetrii całej cząsteczki, a nie z przypisania osobnym centrom niezależnych, mierzalnych kątów skręcania.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Numer związku

Uzasadnienie wyboru

I

Brak centrum stereogenicznego.

lub

Brak centrum chiralności.

lub

Brak asymetrycznego atomu węgla.

II

Cząsteczka tego związku ma płaszczyznę symetrii.

lub

Każdy z asymetrycznych atomów węgla w tej cząsteczce skręca

płaszczyznę polaryzacji światła o taki sam kąt, ale w przeciwnym

kierunku.

lub

Związek ten to odmiana mezo – w cząsteczce występują dwa takie

same centra stereogeniczne o przeciwnej konfiguracji.

Uwaga: Za napisanie poprawnych numerów związków bez uzasadnienia wyboru zdający nie

otrzymuje punktów.

Za odpowiedzi:

• Cząsteczka nie jest chiralna.

• Cząsteczka ma element symetrii.

• Cząsteczka jest symetryczna.

• Cząsteczka ma oś symetrii.

nie przyznaje się punktu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_26

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 27–28.

Informacja do zadań 27–28. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Napisz równanie reakcji prowadzącej do otrzymania produktu A. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj boczną grupę aldehydową i ustal produkt jej redukcji wodorem.

Podpowiedź 2

Liczba atomów węgla i rozgałęzienie nie zmieniają się. Powstaje alkohol pierwszorzędowy.

Podpowiedź 3

Narysuj 3-metylobutanal + H2 → 3-metylobutan-1-ol, z katalizatorem. Nie dopisuj wody jako produktu uwodornienia.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji z zastosowaniem wzorów półstrukturalnych

(grupowych) związków organicznych.

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu wzorów) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Pierwsza przemiana to uwodornienie 3-metylobutanalu na katalizatorze. Grupa aldehydowa przechodzi w grupę alkoholu pierwszorzędowego, a rozgałęziony szkielet pozostaje niezmieniony. Produktem A jest 3-metylobutan-1-ol.

Jedna cząsteczka aldehydu przyłącza jedną cząsteczkę H2; nie powstaje woda jako osobny produkt tej redukcji. W równaniu trzeba zachować położenie rozgałęzienia i narysować wzory grupowe obu związków. Nie wybieramy alkoholu drugorzędowego, ponieważ redukowanym substratem jest aldehyd, a nie keton. Podany katalizator odnosi się do uwodornienia i może zostać zaznaczony nad strzałką.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_27

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 27–28.

Informacja do zadań 27–28. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Uzupełnij poniższą tabelę. Podaj wzór półstrukturalny (grupowy) związku organicznego oznaczonego na schemacie literą B. Określ typ reakcji (addycja, eliminacja, substytucja), w wyniku której powstaje związek C.

Zadanie 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Prześledź dwa kolejne etapy: alkohol z HBr, a potem bromopochodna z alkoholowym KOH.

Podpowiedź 2

HBr zastępuje grupę hydroksylową bromem. Alkoholowy KOH usuwa HBr i tworzy wiązanie podwójne.

Podpowiedź 3

Narysuj B jako 1-bromo-3-metylobutan. Dla powstawania C wpisz eliminacja, zachowując rozróżnienie od wcześniejszej substytucji.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Wzór półstrukturalny (grupowy)

Typ reakcji

związek B

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 22.

substytucja

związek C

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 22.

eliminacja

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Alkohol A jest 3-metylobutan-1-olem. W reakcji z HBr grupa hydroksylowa zostaje zastąpiona bromem, dlatego B to 1-bromo-3-metylobutan. Kolejny etap zachodzi z alkoholowym KOH i ogrzewaniem, co sprzyja odszczepieniu HBr.

Powstaje alken C, 3-metylobut-1-en, a typ tej przemiany to eliminacja. Nie mylimy go z wcześniejszą substytucją prowadzącą do B. W polach zadania należy narysować B oraz wpisać eliminacja dla C; część tabeli jest już uzupełniona. Kontrolnie szkielet pięciowęglowy i położenie metylu pozostają zgodne ze schematem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Wzór półstrukturalny (grupowy)

Typ reakcji

związek B

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 22.

substytucja

związek C

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 22.

eliminacja

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_28

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29–30.

Aldehyd cynamonowy to związek o wzorze:

Informacja do zadań 29–30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Aldehyd ten występuje w przyrodzie w konfiguracji trans.

Napisz wzór izomeru trans aldehydu cynamonowego.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wskaż wiązanie podwójne łańcucha bocznego, przy którym możliwa jest izomeria geometryczna.

Podpowiedź 2

Porównuj położenie grupy fenylowej i aldehydowej. W trans powinny leżeć po przeciwnych stronach C=C.

Podpowiedź 3

Narysuj obie grupy po przeciwnych stronach, a wodory po drugiej stronie każdego atomu węgla. Zachowaj pierścień i grupę aldehydową.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne narysowanie wzoru izomeru trans.

0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Izomeria trans aldehydu cynamonowego dotyczy wiązania podwójnego w łańcuchu bocznym, nie wiązań pierścienia benzenu. Przy jednym atomie tego wiązania jest grupa fenylowa i wodór, a przy drugim grupa aldehydowa i wodór. W izomerze trans grupy fenylowa i aldehydowa znajdują się po przeciwnych stronach wiązania podwójnego; tak samo przeciwnie ustawione są wodory.

Trzeba narysować wzór przestrzennie rozstrzygający tę orientację, zachowując resztę budowy. Sam liniowy wzór grupowy bez odpowiedniego ułożenia podstawników nie pokazuje, który izomer geometryczny przedstawiono. Nie obracamy swobodnie wokół C=C jak wokół wiązania pojedynczego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29–30.

Aldehyd cynamonowy to związek o wzorze:

Informacja do zadań 29–30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Aldehyd ten występuje w przyrodzie w konfiguracji trans.

W celu zbadania właściwości aldehydu cynamonowego wykonano eksperyment, którego

przebieg zilustrowano na rysunku.

Zadanie 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Porównaj przebieg reakcji w obu probówkach. Dokończ poniższe zdania – wybierz i podkreśl właściwe opisy spostrzeżeń spośród podanych w nawiasach.

1. Po dodaniu odczynnika do probówki I zaobserwowano, że roztwór bromu

(uległ odbarwieniu / zabarwił się na fioletowo / nie zmienił zabarwienia).

2. W probówce II w wyniku ogrzewania zawiesiny wodorotlenku miedzi(II) z aldehydem

cynamonowym powstał (szafirowy roztwór / ceglasty osad / różowy roztwór).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wskaż dwie reaktywne cechy cząsteczki: wiązanie C=C i grupę aldehydową.

Podpowiedź 2

Brom traci barwę podczas reakcji, a aldehyd daje dodatnią ogrzewaną próbę z Cu(OH)2.

Podpowiedź 3

Wybierz uległ odbarwieniu oraz ceglasty osad. Nie myl tego osadu z szafirowym kompleksem wielohydroksylowych związków.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie określeń w każdym nawiasie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Aldehyd cynamonowy ma zarówno wiązanie podwójne w łańcuchu bocznym, jak i grupę aldehydową. W próbie z bromem jego barwa zanika, zgodnie z reakcją nienasyconego związku w danych warunkach. Po ogrzaniu z Cu(OH)2 grupa aldehydowa redukuje Cu(II) do Cu(I), co daje ceglasty osad Cu2O.

Oba dodatnie wyniki odnoszą się do różnych właściwości tej samej cząsteczki. Nie wybieramy szafirowego roztworu w drugiej próbie: byłby charakterystyczny dla odpowiedniego układu wielu grup hydroksylowych na zimno. Odpowiedzi powinny opisywać obserwacje, nie tylko nazywać grupy funkcyjne.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania