Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 1261–1280 z 1481

Zadanie 41 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Z poniższego zbioru wybierz i zaznacz wzory substancji powodujących denaturację białek oraz uzupełnij zdanie – wybierz i zaznacz jedno określenie spośród podanych w nawiasie.

NH4NO3 … Pb(NO3)2 … HCHO … NaCl … C2H5OH

Pod wpływem wybranych substancji następuje (zniszczenie pierwszorzędowej

struktury / trwałe zniszczenie wyższych struktur) białka.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozdziel denaturację i wysalanie. Nie każde wytrącenie białka oznacza rozerwanie łańcucha.

Podpowiedź 2

Sole metali ciężkich, metanal i etanol są czynnikami denaturującymi w tej próbie. Proste sole nie stanowią tej samej kategorii.

Podpowiedź 3

Wybierz Pb(NO3)2, HCHO i C2H5OH oraz trwałe zniszczenie wyższych struktur. Nie zaznaczaj niszczenia struktury pierwszorzędowej.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 41 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.Odpowiedź CKE 41 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

pierwszorzędowej

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne podkreślenie wzorów substancji i wskazanie określenia w nawiasie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Denaturacja zmienia wyższe poziomy organizacji białka, bez typowego rozrywania szkieletowych wiązań peptydowych. Z listy wybieramy Pb(NO3)2, metanal i etanol, które w warunkach zadania powodują trwałe naruszenie tych struktur. NaCl i NH4NO3 wiążemy tutaj z wysalaniem, które samo w sobie nie jest tym samym co denaturacja.

W zdaniu zaznaczamy trwałe zniszczenie wyższych struktur. Nie wybieramy zniszczenia pierwszorzędowej, ponieważ oznaczałoby to zmianę kolejności lub rozerwanie łańcucha peptydowego, charakterystyczne dla innych procesów. Należy oddzielić widoczne wytrącenie białka od przyczyny molekularnej tego zjawiska.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 41 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.Odpowiedź CKE 41 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

pierwszorzędowej

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_41

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.1 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

Z konfiguracji elektronowej atomu (w stanie podstawowym) pierwiastka X wynika, że w tym

atomie:

• elektrony rozmieszczone są na czterech powłokach elektronowych

• na podpowłoce 3d liczba elektronów sparowanych jest dwa razy mniejsza od liczby

elektronów niesparowanych.

Uzupełnij poniższą tabelę – wpisz symbol pierwiastka X, dane dotyczące jego położenia w układzie okresowym oraz symbol bloku konfiguracyjnego (energetycznego), do którego należy pierwiastek X.

Symbol pierwiastka

Numer okresu

Numer grupy

Symbol bloku

    
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj okres z liczby zajętych powłok. Następnie sprawdź obsadzenia pięciu orbitali d zgodnie z regułą Hunda.

Podpowiedź 2

Dla 3d6 są dwa elektrony sparowane i cztery niesparowane. Jedna para to dwa elektrony.

Podpowiedź 3

Rozpoznaj Fe o końcówce 3d64s2. Wpisz okres 4, grupę 8 i blok d.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Symbol pierwiastka

Numer okresu

Numer grupy

Symbol bloku

Fe

4 lub IV

lub czwarty

8 lub VIII

lub ósma

d

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie wszystkich kolumn tabeli.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Cztery zajęte powłoki wskazują czwarty okres. Na pięciu orbitalach d w stanie podstawowym najpierw rozmieszcza się elektrony pojedynczo, a dopiero później paruje. Warunek, że elektronów sparowanych jest dwa razy mniej niż niesparowanych, spełnia 3d6: dwa elektrony tworzą jedną parę, a cztery pozostają niesparowane.

Z końcówką 4s2 daje to atom żelaza Fe. Żelazo leży w grupie 8 i bloku d. Należy odróżnić liczbę sparowanych elektronów od liczby par: jedna para oznacza dwa elektrony, a nie jeden. To rozróżnienie przesądza o właściwej identyfikacji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Symbol pierwiastka

Numer okresu

Numer grupy

Symbol bloku

Fe

4 lub IV

lub czwarty

8 lub VIII

lub ósma

d

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_01.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.2 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

Z konfiguracji elektronowej atomu (w stanie podstawowym) pierwiastka X wynika, że w tym

atomie:

• elektrony rozmieszczone są na czterech powłokach elektronowych

• na podpowłoce 3d liczba elektronów sparowanych jest dwa razy mniejsza od liczby

elektronów niesparowanych.

Uzupełnij poniższy zapis (stosując schematy klatkowe), tak aby przedstawiał on konfigurację elektronową atomu w stanie podstawowym pierwiastka X. W zapisie tym uwzględnij numery powłok i symbole podpowłok. Podkreśl ten fragment konfiguracji, który nie występuje w konfiguracji elektronowej jonu X2+ (stan podstawowy).

Zadanie 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 2.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Uzupełnij rdzeń do konfiguracji Fe: 3d64s2. Zastosuj regułę Hunda w pięciu klatkach d.

Podpowiedź 2

Na 3d powinna być jedna para i cztery elektrony niesparowane. W 4s jedna para.

Podpowiedź 3

Podkreśl 4s2 jako fragment usuwany przy powstawaniu Fe2+. Elektrony 3d pozostają w liczbie sześciu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Konfiguracja walencyjna: 3d⁶ 4s². Podkreślono elektrony oddawane przy powstawaniu Fe²⁺.

↑↓↑↑↑↑
3d
↑↓
4s

Zwroty wszystkich strzałek mogą być odwrócone. Elektrony niesparowane w 3d muszą mieć zgodne spiny.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie zapisu prowadzące do przedstawienia konfiguracji

elektronowej atomu w stanie podstawowym żelaza z uwzględnieniem numerów powłok

i symboli podpowłok oraz podkreślenie fragmentu konfiguracji, który nie występuje

w konfiguracji elektronowej jonu Fe 2+ .

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po rdzeniu argonu atom Fe ma konfigurację 3d64s2. Pięć klatek 3d najpierw obsadzamy równoległymi pojedynczymi strzałkami, a szósty elektron dopisujemy jako sparowany w jednej klatce. W 4s znajdują się dwa elektrony o przeciwnych spinach.

Przy tworzeniu Fe2+ znikają najpierw elektrony 4s, mimo że w schemacie zapełniania podpowłoka 4s występuje przed 3d. Podkreślamy więc fragment 4s2. Nie usuwamy dwóch elektronów 3d i nie parujemy wszystkich sześciu elektronów d w trzech klatkach, bo naruszałoby to regułę Hunda dla stanu podstawowego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Konfiguracja walencyjna: 3d⁶ 4s². Podkreślono elektrony oddawane przy powstawaniu Fe²⁺.

↑↓↑↑↑↑
3d
↑↓
4s

Zwroty wszystkich strzałek mogą być odwrócone. Elektrony niesparowane w 3d muszą mieć zgodne spiny.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_01.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 2 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 2–3.

W poniższej tabeli zestawiono wybrane właściwości fizyczne potasu i wapnia.

Nazwa pierwiastka

Temperatura topnienia, K

Gęstość, g⋅cm−3

potas

336,43

0,86

wapń

1115,00

1,55

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Oceń, czy podane poniżej informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

1.

Podczas reakcji wapnia i potasu z wodą te metale pływają po powierzchni

wody, ponieważ gęstość każdego z nich jest mniejsza od gęstości wody.

P

F

2.

Atomy wapnia i potasu, oddając elektrony walencyjne, przechodzą

w dodatnio naładowane jony o konfiguracji elektronowej tego samego gazu

szlachetnego.

P

F

3.

Atomy wapnia są mniejsze od atomów potasu; dwudodatnie jony wapnia są

mniejsze od jednododatnich jonów potasu.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź liczbowo gęstości obu metali. Następnie porównaj konfiguracje ich typowych kationów.

Podpowiedź 2

K+ i Ca2+ mają po 18 elektronów. Przy tej samej liczbie elektronów silniej przyciąga je jądro o większej liczbie protonów.

Podpowiedź 3

Oceń F, P, P. Wapń nie jest lżejszy od wody, a jego atom i kation są mniejsze od odpowiednich form potasu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. F 2. P 3. P

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Potas ma gęstość 0,86 g/cm3, ale wapń 1,55 g/cm3, więc nieprawdziwe jest twierdzenie, że oba są lżejsze od wody. Atomy K i Ca oddają odpowiednio jeden oraz dwa elektrony, tworząc K+ i Ca2+ o konfiguracji argonu, zatem drugie zdanie jest prawdziwe. W tym samym okresie większy ładunek jądra wapnia silniej przyciąga elektrony, dlatego atom Ca jest mniejszy od K.

Także izoelektronowy Ca2+ jest mniejszy od K+. Odpowiedź to F, P, P. Zachowanie metalu podczas reakcji nie zastępuje podanych danych o gęstości.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. F 2. P 3. P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_02

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 3 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 2–3.

W poniższej tabeli zestawiono wybrane właściwości fizyczne potasu i wapnia.

Nazwa pierwiastka

Temperatura topnienia, K

Gęstość, g⋅cm−3

potas

336,43

0,86

wapń

1115,00

1,55

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Na podstawie informacji i układu okresowego pierwiastków uzupełnij poniższe zdania.

Wybierz i zaznacz jedno właściwe określenie spośród podanych w każdym nawiasie.

1. Węzły sieci krystalicznych wapnia, jak i potasu obsadzone są (dodatnio / ujemnie)

naładowanymi jonami zwanymi rdzeniami atomowymi. Pomiędzy rdzeniami atomowymi

obecne są słabo związane elektrony walencyjne, które mogą wędrować swobodnie przez

kryształ metalu. Dlatego zarówno wapń, jak i potas odznaczają się (dużą / małą)

przewodnością elektryczną.

2. Temperatura topnienia wapnia jest (niższa / wyższa) niż temperatura topnienia potasu,

co wynika między innymi (z silniejszego / ze słabszego) wiązania metalicznego,

utworzonego z udziałem (mniejszej / większej) liczby elektronów walencyjnych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przypomnij model dodatnich rdzeni i wspólnych elektronów w krysztale metalu.

Podpowiedź 2

Porównaj liczbę elektronów walencyjnych Ca i K oraz podane temperatury topnienia. Silniejsze wiązanie wymaga większej energii do naruszenia sieci.

Podpowiedź 3

Wybierz dodatnio, dużą, wyższa, z silniejszego, większej. Powiąż przewodnictwo z ruchliwymi elektronami.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie określeń w każdym nawiasie (w dwóch akapitach).

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W modelu wiązania metalicznego dodatnie rdzenie atomowe są otoczone zdelokalizowanymi elektronami walencyjnymi. Ich ruch umożliwia dużą przewodność elektryczną potasu i wapnia. Wapń wnosi dwa elektrony walencyjne na atom, a potas jeden; wraz z innymi czynnikami sprzyja to silniejszemu wiązaniu metalicznemu wapnia.

Zgodnie z danymi ma on wyższą temperaturę topnienia. Kolejne wybory to dodatnio, dużą, wyższa, z silniejszego i większej. Nie opisujemy kryształu metalu jako sieci izolowanych anionów i kationów soli: elektrony są wspólne dla całej struktury, a rdzenie pozostają dodatnie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_03

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 4 — oryginalny fragment CKE, s.3
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj ilość tlenu potrzebną na 1 mol NH3 z ilością wprowadzoną. Ustal reagent ograniczający.

Podpowiedź 2

Stosunek NH3:O2 wynosi 4:5, więc zużyje się 1,25 mol O2. Reszta tlenu pozostanie.

Podpowiedź 3

Podaj 1,0 mol NO, 1,5 mol H2O i 0,35 mol O2. Nie ograniczaj składu mieszaniny do samych produktów.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 4 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

1 mol NO

1,5 mola H2O

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz poprawne

podanie składu mieszaniny.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnych wyników liczbowych

lub

– podanie wyników z błędną jednostką

lub

– popełnienie błędów w opisie składu mieszaniny albo brak wskazania składu

mieszaniny.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Do utlenienia 1,0 mol NH3 potrzeba 5/4 = 1,25 mol O2. Wprowadzono 1,6 mol tlenu, więc amoniak jest reagentem ograniczającym i zużywa się całkowicie. Z proporcji równania powstaje 1,0 mol NO oraz 1,5 mol H2O.

Pozostaje 1,6−1,25 = 0,35 mol O2. Pełny skład mieszaniny obejmuje zatem oba produkty i nadmiar substratu. Wydajność 100% oznacza wykorzystanie reagenta ograniczającego, a nie koniecznie zużycie wszystkich początkowych reagentów. Pominięcie pozostałego tlenu byłoby odpowiedzią niepełną, mimo poprawnego obliczenia NO i wody.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 4 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

1 mol NO

1,5 mola H2O

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_04

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 5 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 5–7.

W wyniku pewnej odwracalnej reakcji chemicznej z dwóch substratów powstaje jeden

produkt. Przemiana przebiega w fazie gazowej, co oznacza, że oba substraty i produkt są

gazami. Reakcję tę przeprowadzono w zamkniętym reaktorze przy użyciu

stechiometrycznych ilości substratów w różnych temperaturach i pod różnym ciśnieniem.

Na poniższym diagramie przedstawiono, jaki procent objętości mieszaniny poreakcyjnej

w reaktorze stanowiła objętość produktu tej reakcji w zależności od warunków temperatury

i ciśnienia, w jakich przebiegała.

Informacja do zadań 5–7. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2010.

Na podstawie analizy diagramu określ, czy w czasie opisanej reakcji układ oddaje energię do otoczenia, czy przyjmuje ją od otoczenia. Odpowiedź uzasadnij.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj temperatury przy ustalonym ciśnieniu, aby nie mieszać wpływu dwóch zmiennych.

Podpowiedź 2

Ogrzanie zmniejsza udział produktu. Z reguły przekory wynika, że sprzyja wtedy kierunkowi pobierającemu ciepło.

Podpowiedź 3

Wskaż oddawanie energii do otoczenia przez reakcję tworzenia produktu. Uzasadnij spadkiem wydajności po ogrzaniu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

• Wnioskujemy, że w czasie reakcji układ oddaje energię do otoczenia, ponieważ zgodnie

z regułą przekory wydajność reakcji maleje ze wzrostem temperatury.

• Reakcja jest egzoenergetyczna (lub egzotermiczna), ponieważ zgodnie z regułą przekory

wydajność reakcji maleje ze wzrostem temperatury.

• Wnioskujemy, że w czasie reakcji układ oddaje energię do otoczenia, ponieważ wraz ze

wzrostem temperatury maleje procent objętości produktu w mieszaninie.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawną odpowiedź i poprawne uzasadnienie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Aby odczytać efekt cieplny z diagramu, porównujemy udział produktu przy tym samym ciśnieniu i różnych temperaturach. Wraz ze wzrostem temperatury udział produktu maleje. Ogrzanie sprzyja więc przemianie odwrotnej, a reakcja tworzenia produktu wydziela energię.

Układ oddaje ciepło do otoczenia i proces jest egzoenergetyczny. Trzeba podać zarówno wniosek, jak i obserwowaną zależność stanowiącą jego uzasadnienie. Nie wnioskujemy z samej temperatury prowadzenia reakcji ani z jej szybkości: diagram opisuje skład mieszaniny równowagowej, a nie tempo dochodzenia do równowagi.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

• Wnioskujemy, że w czasie reakcji układ oddaje energię do otoczenia, ponieważ zgodnie

z regułą przekory wydajność reakcji maleje ze wzrostem temperatury.

• Reakcja jest egzoenergetyczna (lub egzotermiczna), ponieważ zgodnie z regułą przekory

wydajność reakcji maleje ze wzrostem temperatury.

• Wnioskujemy, że w czasie reakcji układ oddaje energię do otoczenia, ponieważ wraz ze

wzrostem temperatury maleje procent objętości produktu w mieszaninie.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_05

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 6 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 5–7.

W wyniku pewnej odwracalnej reakcji chemicznej z dwóch substratów powstaje jeden

produkt. Przemiana przebiega w fazie gazowej, co oznacza, że oba substraty i produkt są

gazami. Reakcję tę przeprowadzono w zamkniętym reaktorze przy użyciu

stechiometrycznych ilości substratów w różnych temperaturach i pod różnym ciśnieniem.

Na poniższym diagramie przedstawiono, jaki procent objętości mieszaniny poreakcyjnej

w reaktorze stanowiła objętość produktu tej reakcji w zależności od warunków temperatury

i ciśnienia, w jakich przebiegała.

Informacja do zadań 5–7. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2010.

Na podstawie analizy diagramu określ, czy w równaniu stechiometrycznym opisanej reakcji łączna liczba moli substratów jest mniejsza, czy – większa od liczby moli produktu, czy też – równa liczbie moli produktu. Odpowiedź uzasadnij.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj ciśnienia przy tej samej temperaturze. Zauważ kierunek zmiany udziału produktu.

Podpowiedź 2

Sprężanie sprzyja stronie o mniejszej liczbie moli gazowych. Produktu przybywa, więc jest to strona produktowa.

Podpowiedź 3

Wskaż większą łączną liczbę moli substratów niż produktu. Odwołaj się do rosnącej wydajności wraz z ciśnieniem.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

• W równaniu stechiometrycznym opisanej reakcji łączna liczba moli (gazowych)

substratów jest większa od liczby moli (gazowego) produktu, ponieważ zgodnie

z regułą przekory wydajność reakcji wzrasta ze wzrostem ciśnienia.

• Wnioskujemy, że w opisanej reakcji łączna liczba moli substratów jest większa od liczby

moli produktu, ponieważ wraz ze wzrostem ciśnienia rośnie procent objętości produktu

w mieszaninie.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawną odpowiedź i poprawne uzasadnienie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Na diagramie zwiększenie ciśnienia przy stałej temperaturze zwiększa udział gazowego produktu. Układ przeciwdziała sprężaniu przez przesunięcie równowagi w stronę mniejszej łącznej liczby moli gazów. Zatem suma współczynników gazowych substratów jest większa niż współczynnik produktu.

Nie porównujemy samej liczby różnych substancji: dwa rodzaje substratów nie muszą automatycznie oznaczać mniejszej lub większej liczby moli. Rozstrzygają współczynniki stechiometryczne i zależność składu od ciśnienia. Uzasadnienie powinno wskazać konkretny wzrost udziału produktu przy sprężaniu, a nie tylko powołać się ogólnie na regułę przekory.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

• W równaniu stechiometrycznym opisanej reakcji łączna liczba moli (gazowych)

substratów jest większa od liczby moli (gazowego) produktu, ponieważ zgodnie

z regułą przekory wydajność reakcji wzrasta ze wzrostem ciśnienia.

• Wnioskujemy, że w opisanej reakcji łączna liczba moli substratów jest większa od liczby

moli produktu, ponieważ wraz ze wzrostem ciśnienia rośnie procent objętości produktu

w mieszaninie.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_06

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 7 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 5–7.

W wyniku pewnej odwracalnej reakcji chemicznej z dwóch substratów powstaje jeden

produkt. Przemiana przebiega w fazie gazowej, co oznacza, że oba substraty i produkt są

gazami. Reakcję tę przeprowadzono w zamkniętym reaktorze przy użyciu

stechiometrycznych ilości substratów w różnych temperaturach i pod różnym ciśnieniem.

Na poniższym diagramie przedstawiono, jaki procent objętości mieszaniny poreakcyjnej

w reaktorze stanowiła objętość produktu tej reakcji w zależności od warunków temperatury

i ciśnienia, w jakich przebiegała.

Informacja do zadań 5–7. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2010.

Spośród reakcji, których równania przedstawiono poniżej, wybierz tę, do której mógłby odnosić się przedstawiony diagram. Zaznacz wybraną odpowiedź.

Zadanie 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zastosuj jednocześnie wnioski z obu poprzednich zadań: znak ΔH i zmianę sumy moli gazów.

Podpowiedź 2

Potrzebujesz ΔH < 0 oraz mniej moli po stronie produktu. Sprawdź zwłaszcza różnicę między syntezą HCl i NH3.

Podpowiedź 3

Wybierz C: syntezę amoniaku z 1N2 i 3H2 do 2NH3. Spełnia oba warunki diagramu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.

Zasady oceniania

1 p. – za wybór poprawnej odpowiedzi.

0 p. – za błędną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Właściwa reakcja musi spełniać równocześnie dwa warunki z diagramu: być egzoenergetyczna i prowadzić do zmniejszenia liczby moli gazów. Synteza amoniaku ma ΔH < 0 i zmienia cztery mole gazowych substratów w dwa mole produktu, więc pasuje jako C. Reakcja tworzenia HCl jest wprawdzie egzoenergetyczna, ale nie zmienia sumy moli gazów.

Pozostałe propozycje mają niewłaściwy znak efektu cieplnego. Wybór wyłącznie na podstawie jednej cechy może dać błędną odpowiedź. Najprościej zestawić znak ΔH oraz sumy współczynników po obu stronach dla każdego wariantu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_07

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 8 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Amoniak bardzo dobrze rozpuszcza się wodzie, a w powstałym roztworze zachodzi reakcja

opisana równaniem:

NH3+H 2O⇌NH4++OH−

Oblicz, jaki procent wszystkich wprowadzonych do wody cząsteczek amoniaku ulega tej reakcji w wodnym roztworze amoniaku o stężeniu 0,1 mol · dm−3 w temperaturze 298 K.

Przyjmij, że (w opisanych warunkach) reakcji ulega mniej niż 5% wprowadzonych do wody cząsteczek amoniaku.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozróżnij rozpuszczanie amoniaku od jego reakcji z wodą. Szukany udział oznacz α.

Podpowiedź 2

Dla małego α użyj Kᵦ ≈ α2c0. Podstaw Kᵦ = 1,8 · 10−5 i c0 = 0,10 mol/dm3.

Podpowiedź 3

Oblicz α ≈ 0,0134 i pomnóż przez 100%. Otrzymasz około 1,34%, co jest mniejsze od 5%.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 8 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

wyniku w procentach.

1 p. – zastosowanie poprawnej metody, ale

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

lub

– niepodanie wyniku w procentach.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Szukany procent to stopień reakcji amoniaku z wodą, analogiczny do stopnia dysocjacji słabej zasady. Przy α < 5% stosujemy Kᵦ ≈ α2c0. Dla Kᵦ = 1,8 · 10−5 i c0 = 0,10 mol/dm3 otrzymujemy α ≈ √(1,8 · 10−4) ≈ 0,0134.

Po pomnożeniu przez 100% daje to około 1,34%, zgodnie z założeniem. Nie podajemy 0,0134%: liczba 0,0134 jest ułamkiem, który dopiero przeliczamy na procenty. Większość rozpuszczonego amoniaku pozostaje w formie cząsteczkowej; dobra rozpuszczalność nie oznacza pełnej jonizacji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 8 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_08

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 9.1 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 9.

Aby potwierdzić zasadowy charakter tlenku baru, przeprowadzano reakcję tego tlenku

z pewnym odczynnikiem w obecności wskaźnika pH, którym była czerwień bromofenolowa.

Wskaźnik ten w roztworach o pH < 5,2 ma barwę żółtą, a w roztworach o pH > 6,8 przyjmuje

barwę czerwoną. W roztworach o 5,2 < pH < 6,8 barwi się na kolor pośredni między żółtym

a czerwonym (różne odcienie barwy pomarańczowej).

Do probówki wprowadzono wybrany odczynnik z dodatkiem czerwieni bromofenolowej,

a następnie dodano nadmiar stałego tlenku baru, dokładnie mieszając jej zawartość.

Zaobserwowano, że dodany tlenek baru roztworzył się całkowicie, a powstały w probówce

klarowny roztwór zmienił zabarwienie.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2010.

Uzupełnij poniższy schemat wykonania doświadczenia. Wpisz wzór odczynnika wybranego spośród następujących:

HCl (aq) … H2SO4 (aq) … H3PO4 (aq) … NaOH (aq)

nadmiar BaO (s)

… + czerwień bromofenolowa

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wybierz kwas reagujący z zasadowym BaO. Sprawdź, czy sól baru pozostanie rozpuszczona.

Podpowiedź 2

Siarczan i fosforan baru są trudno rozpuszczalne, natomiast chlorek baru jest rozpuszczalny.

Podpowiedź 3

Wpisz HCl(aq). Nadmiar BaO pozwala po zobojętnieniu przejść do odczynu zasadowego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 9.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.

HCl (aq) + czerwień bromofenolowa

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny wybór odczynnika.

0 p. – za błędną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Tlenek baru ma charakter zasadowy i reaguje z kwasem, tworząc sól i wodę. Aby w doświadczeniu uzyskać klarowny roztwór bez osadu, wybieramy HCl: powstający BaCl2 jest rozpuszczalny.

H2SO4 i H3PO4 prowadziłyby do trudno rozpuszczalnych soli baru, a NaOH nie daje właściwej próby reakcji tlenku zasadowego z kwasem. Nadmiar BaO po zużyciu HCl może reagować z wodą i nadać roztworowi odczyn zasadowy. Dlatego dobór odczynnika musi uwzględnić zarówno charakter chemiczny tlenku, jak i rozpuszczalność produktów oraz końcową zmianę wskaźnika.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 9.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.

HCl (aq) + czerwień bromofenolowa

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_09.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 9.2 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 9.

Aby potwierdzić zasadowy charakter tlenku baru, przeprowadzano reakcję tego tlenku

z pewnym odczynnikiem w obecności wskaźnika pH, którym była czerwień bromofenolowa.

Wskaźnik ten w roztworach o pH < 5,2 ma barwę żółtą, a w roztworach o pH > 6,8 przyjmuje

barwę czerwoną. W roztworach o 5,2 < pH < 6,8 barwi się na kolor pośredni między żółtym

a czerwonym (różne odcienie barwy pomarańczowej).

Do probówki wprowadzono wybrany odczynnik z dodatkiem czerwieni bromofenolowej,

a następnie dodano nadmiar stałego tlenku baru, dokładnie mieszając jej zawartość.

Zaobserwowano, że dodany tlenek baru roztworzył się całkowicie, a powstały w probówce

klarowny roztwór zmienił zabarwienie.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2010.

Napisz, jakie było zabarwienie zawartości probówki przed wprowadzeniem tlenku baru i po jego wprowadzeniu do roztworu znajdującego się w probówce.

Barwa zawartości probówki

przed wprowadzeniem BaO

po wprowadzeniu BaO

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal odczyn przed dodaniem tlenku oraz po całkowitym zużyciu kwasu. Uwzględnij nadmiar BaO.

Podpowiedź 2

Czerwień bromofenolowa jest żółta w kwaśnym i czerwona w zasadowym środowisku.

Podpowiedź 3

Wpisz przed: żółta, po: czerwona. Nadmiar zasadowego tlenku przesądza o końcowym odczynie.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Barwa zawartości probówki

przed wprowadzeniem BaO

po wprowadzeniu BaO

żółta

czerwona

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wpisanie w tabeli barwy zawartości probówki przed wprowadzeniem BaO

i po wprowadzeniu BaO przy poprawnym wyborze odczynnika w zadaniu 9.1.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przed dodaniem BaO w probówce znajduje się HCl i czerwień bromofenolowa. W środowisku kwasowym wskaźnik ma barwę żółtą. BaO zobojętnia kwas, a ponieważ użyto go w nadmiarze, po reakcji z wodą zapewnia odczyn zasadowy.

Wskaźnik staje się czerwony. Nie zatrzymujemy rozumowania na samym punkcie zobojętnienia: informacja o nadmiarze tlenku określa stan końcowy. Barwy trzeba odczytać dla czerwieni bromofenolowej, nie przenosić ich z fenoloftaleiny lub uniwersalnego papierka. W odpowiedzi podajemy kolejno żółtą przed i czerwoną po doświadczeniu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Barwa zawartości probówki

przed wprowadzeniem BaO

po wprowadzeniu BaO

żółta

czerwona

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_09.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 10.1 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 10–11.

Jednym z tlenowych kwasów siarki jest kwas trioksotiosiarkowy (nazwa zwyczajowa: kwas

tiosiarkowy) o wzorze H2S2O3. Anion S2O32−(tiosiarczanowy) ma strukturę analogiczną

do struktury jonu siarczanowego(VI), z tą różnicą, że zamiast jednego atomu tlenu zawiera

atom siarki. Centralnemu atomowi siarki w jonie S2O32−odpowiada stopień utlenienia (VI),

a skrajnemu – stopień utlenienia (–II). Kwas tiosiarkowy jest substancją nietrwałą, trwałe są

natomiast sole tego kwasu – tiosiarczany. Spośród tych soli największe znaczenie ma

tiosiarczan sodu – zwykle występujący jako pentahydrat o wzorze Na2S2O3 · 5H2O. Znajduje

on zastosowanie w przemyśle włókienniczym jako substancja służąca do usuwania resztek

chloru używanego do bielenia tkanin. Podczas zachodzącej reakcji chlor utlenia jony S2O32−

do jonów siarczanowych(VI). W przemianie tej udział bierze również woda.

Uwaga redakcyjna. Arkusz przyjmuje dla atomów siarki w tiosiarczanie umowne stopnie utlenienia +VI i −II. Przypisanie po jednym elektronie z wiązania S–S każdemu atomowi daje +V i −I. W obu opisach po utlenieniu do dwóch jonów siarczanowych(VI) bilans wynosi 8 oddanych elektronów.

Napisz w formie jonowej z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy) równanie reakcji redukcji i równanie reakcji utleniania zachodzących podczas procesu usuwania resztek chloru użytego do bielenia tkanin za pomocą jonów tiosiarczanowych. Uwzględnij, że w przemianie bierze udział woda.

Równanie reakcji redukcji:

Równanie reakcji utleniania:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zapisz redukcję Cl2 do Cl−. W utlenianiu zachowaj oba atomy siarki jako dwa siarczany.

Podpowiedź 2

Bilans tlenu wymaga 5H2O, a wodoru 10H+. Z bilansu ładunku wyznacz liczbę oddanych elektronów.

Podpowiedź 3

Użyj Cl2 + 2e− → 2Cl− oraz S2O32− + 5H2O → 2SO42− + 10H+ + 8e−. Sprawdź osiem elektronów w drugiej półreakcji.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie reakcji redukcji:

Cl2+2e−→2Cl− … ( x 4)

Równanie reakcji utleniania:

S2O32−+5H2O→2SO42−+10H++8e−

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie dwóch równań reakcji w formie jonowo-elektronowej.

0 p. – za poprawne napisanie jednego równania reakcji lub błędne napisanie obu równań

reakcji lub błędne przyporządkowanie równań albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Chlor cząsteczkowy przyjmuje dwa elektrony, tworząc dwa Cl−. Jon tiosiarczanowy utlenia się do dwóch jonów siarczanowych(VI), oddając łącznie osiem elektronów. Bilans tlenu wymaga pięciu H2O po stronie substratów, a bilans wodoru dziesięciu H+ po stronie produktów: S2O32− + 5H2O → 2SO42− + 10H+ + 8e−.

Arkusz używa nominalnych stopni utlenienia siarki +VI i −II. Niezależnie od sposobu opisu wiązania S–S bilans utleniania do dwóch jonów siarczanowych(VI) daje osiem elektronów. Nie trzeba przypisywać obu atomom siarki takiego samego stopnia utlenienia; wystarcza poprawny bilans sumaryczny. Elektrony są produktem utleniania i substratem redukcji. Każdą półreakcję sprawdzamy niezależnie pod względem ładunków i atomów.

Uwaga redakcyjna. Arkusz przyjmuje nominalne stopnie utlenienia siarki +VI i −II. Formalne rozdzielenie elektronów wiązania S–S daje +V i −I. W obu konwencjach suma wynosi +IV, więc przejście do dwóch jonów SO₄²⁻ wymaga oddania 8 elektronów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie reakcji redukcji:

Cl2+2e−→2Cl− … ( x 4)

Równanie reakcji utleniania:

S2O32−+5H2O→2SO42−+10H++8e−
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_10.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 10.2 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 10–11.

Jednym z tlenowych kwasów siarki jest kwas trioksotiosiarkowy (nazwa zwyczajowa: kwas

tiosiarkowy) o wzorze H2S2O3. Anion S2O32−(tiosiarczanowy) ma strukturę analogiczną

do struktury jonu siarczanowego(VI), z tą różnicą, że zamiast jednego atomu tlenu zawiera

atom siarki. Centralnemu atomowi siarki w jonie S2O32−odpowiada stopień utlenienia (VI),

a skrajnemu – stopień utlenienia (–II). Kwas tiosiarkowy jest substancją nietrwałą, trwałe są

natomiast sole tego kwasu – tiosiarczany. Spośród tych soli największe znaczenie ma

tiosiarczan sodu – zwykle występujący jako pentahydrat o wzorze Na2S2O3 · 5H2O. Znajduje

on zastosowanie w przemyśle włókienniczym jako substancja służąca do usuwania resztek

chloru używanego do bielenia tkanin. Podczas zachodzącej reakcji chlor utlenia jony S2O32−

do jonów siarczanowych(VI). W przemianie tej udział bierze również woda.

Uwaga redakcyjna. Arkusz przyjmuje dla atomów siarki w tiosiarczanie umowne stopnie utlenienia +VI i −II. Przypisanie po jednym elektronie z wiązania S–S każdemu atomowi daje +V i −I. W obu opisach po utlenieniu do dwóch jonów siarczanowych(VI) bilans wynosi 8 oddanych elektronów.

Napisz w formie jonowej skróconej sumaryczne równanie opisanej reakcji usuwania chloru.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zrównaj osiem elektronów utleniania z dwoma przyjmowanymi przez Cl2.

Podpowiedź 2

Pomnóż redukcję chloru przez cztery i dodaj półreakcje. Skróć wyłącznie składniki obecne po obu stronach.

Podpowiedź 3

Zapisz współczynniki 1, 4, 5, 2, 10, 8 w kolejności schematu. Suma ładunków powinna wynosić −2 po obu stronach.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

S2 O32−+4Cl2+5H 2O→2SO42−+10H++8Cl−

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie sumarycznego równania reakcji w formie jonowej skróconej.

0 p. – za błędne napisanie sumarycznego równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne

współczynniki stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jedna cząsteczka Cl2 przyjmuje dwa elektrony, a jeden jon S2O32− oddaje osiem. Półreakcję chloru mnożymy więc przez cztery. Po dodaniu otrzymujemy S2O32− + 4Cl2 + 5H2O → 2SO42− + 10H+ + 8Cl−.

Elektrony znikają z równania sumarycznego, ale woda i jony wodorowe pozostają, ponieważ nie ma ich po obu stronach do skrócenia. Ładunek wynosi −2 po lewej i −4+10−8 = −2 po prawej. Powstające H+ wyjaśniają zakwaszający charakter tej przemiany; nie dopisujemy arbitralnie jonów sodu jako reagentów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

S2 O32−+4Cl2+5H 2O→2SO42−+10H++8Cl−
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_10.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 11 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 10–11.

Jednym z tlenowych kwasów siarki jest kwas trioksotiosiarkowy (nazwa zwyczajowa: kwas

tiosiarkowy) o wzorze H2S2O3. Anion S2O32−(tiosiarczanowy) ma strukturę analogiczną

do struktury jonu siarczanowego(VI), z tą różnicą, że zamiast jednego atomu tlenu zawiera

atom siarki. Centralnemu atomowi siarki w jonie S2O32−odpowiada stopień utlenienia (VI),

a skrajnemu – stopień utlenienia (–II). Kwas tiosiarkowy jest substancją nietrwałą, trwałe są

natomiast sole tego kwasu – tiosiarczany. Spośród tych soli największe znaczenie ma

tiosiarczan sodu – zwykle występujący jako pentahydrat o wzorze Na2S2O3 · 5H2O. Znajduje

on zastosowanie w przemyśle włókienniczym jako substancja służąca do usuwania resztek

chloru używanego do bielenia tkanin. Podczas zachodzącej reakcji chlor utlenia jony S2O32−

do jonów siarczanowych(VI). W przemianie tej udział bierze również woda.

Uwaga redakcyjna. Arkusz przyjmuje dla atomów siarki w tiosiarczanie umowne stopnie utlenienia +VI i −II. Przypisanie po jednym elektronie z wiązania S–S każdemu atomowi daje +V i −I. W obu opisach po utlenieniu do dwóch jonów siarczanowych(VI) bilans wynosi 8 oddanych elektronów.

W temperaturze 20 oC rozpuszczalność pentahydratu tiosiarczanu sodu wynosi 176 gramów

w 100 gramach wody.

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2003.

Oblicz, ile gramów wody należy dodać do 100 gramów nasyconego w temperaturze

20 oC wodnego roztworu tiosiarczanu sodu, aby uzyskać roztwór o stężeniu 25%

masowych. W obliczeniach zastosuj wartości masy molowej reagentów zaokrąglone do jedności. Wynik końcowy zaokrąglij do jedności.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozdziel masę hydratu na bezwodną sól i wodę krystalizacyjną. Stężenie końcowe odnosi się do soli bezwodnej.

Podpowiedź 2

W 100 g roztworu jest (176/276)·100 g hydratu. Pomnóż tę ilość przez 158/248.

Podpowiedź 3

Masę bezwodnej soli podziel przez 0,25, otrzymując wymaganą masę końcową. Odejmij początkowe 100 g i zaokrąglij dodaną wodę do 63 g.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Sposób I. W 100 g roztworu występuje 100 · 176/276 = 63,77 g hydratu. Bezwodna sól stanowi 158/248 tej masy, czyli 40,63 g. Po rozcieńczeniu masa roztworu wynosi 40,63/0,25 = 162,52 g. Trzeba dodać około 62,5 g, czyli 63 g wody.

Sposób II. W 276 g roztworu jest około 112 g bezwodnej soli. Jeśli stężenie zaokrąglono do 41%, reguła krzyżowa daje na 100 g roztworu 64 g wody (100 · (41 − 25)/25).

Sposób III. Jeżeli po wcześniejszym zaokrągleniu masy soli do 112 g zachowano stężenie 40,58%, z 40,58/(100 + x) = 0,25 wynika x ≈ 62,3 g, czyli 62 g.

Sposób IV. Bezpośrednio: x = 100 · (176/276) · (158/248)/0,25 − 100 ≈ 62,5 g, czyli 63 g. Różnice między sposobami wynikają z pośrednich zaokrągleń przedstawionych w kluczu.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

wyniku w gramach z właściwą dokładnością.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

lub

– podanie wyniku z niewłaściwą dokładnością lub z błędnym zaokrągleniem

lub

– podanie wyniku z jednostką błędną lub inną niż wymagana.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Rozpuszczalność podano dla hydratu, lecz końcowe 25% dotyczy bezwodnego Na2S2O3. W 276 g roztworu nasyconego jest 176 g hydratu, więc w 100 g roztworu około 63,77 g. Udział soli bezwodnej w hydracie wynosi 158/248, co daje około 40,63 g Na2S2O3 w próbce.

Aby stanowiła 25%, masa końcowa musi wynieść 40,63/0,25 ≈ 162,5 g. Dodajemy więc około 62,5 g wody, po wymaganym zaokrągleniu 63 g. Woda krystalizacyjna po rozpuszczeniu zasila rozpuszczalnik; nie można liczyć całej masy hydratu jako masy bezwodnej soli.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Sposób I. W 100 g roztworu występuje 100 · 176/276 = 63,77 g hydratu. Bezwodna sól stanowi 158/248 tej masy, czyli 40,63 g. Po rozcieńczeniu masa roztworu wynosi 40,63/0,25 = 162,52 g. Trzeba dodać około 62,5 g, czyli 63 g wody.

Sposób II. W 276 g roztworu jest około 112 g bezwodnej soli. Jeśli stężenie zaokrąglono do 41%, reguła krzyżowa daje na 100 g roztworu 64 g wody (100 · (41 − 25)/25).

Sposób III. Jeżeli po wcześniejszym zaokrągleniu masy soli do 112 g zachowano stężenie 40,58%, z 40,58/(100 + x) = 0,25 wynika x ≈ 62,3 g, czyli 62 g.

Sposób IV. Bezpośrednio: x = 100 · (176/276) · (158/248)/0,25 − 100 ≈ 62,5 g, czyli 63 g. Różnice między sposobami wynikają z pośrednich zaokrągleń przedstawionych w kluczu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_11

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 12 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Zmiana barwy wskaźników pH następuje stopniowo, w pewnym zakresie pH. W tabeli

podano zakres pH, w którym następuje zmiana barwy wybranych wskaźników

kwasowo-zasadowych.

Wskaźnik

Zakres pH zmiany barwy

oranż metylowy

3,1–4,4

czerwień bromofenolowa

5,2–6,8

fenoloftaleina

8,3–10,0

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Spośród wymienionych wskaźników: oranż metylowy, czerwień bromofenolowa i fenoloftaleina, wybierz i zaznacz nazwy wszystkich tych, które mogą być użyte w celu odróżnienia:

1. dwóch wodnych roztworów, z których jeden ma pH = 5, a drugi ma pH = 7

oranż metylowy czerwień bromofenolowa fenoloftaleina

2. kwasu solnego o stężeniu 0,01 mol⋅dm−3 od wodnego roztworu wodorotlenku sodu o stężeniu 0,01 mol⋅dm−3

oranż metylowy czerwień bromofenolowa fenoloftaleina

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj oba pH z krańcami zakresu zmiany każdego wskaźnika. Szukaj różnych barw, nie samego wejścia w przedział.

Podpowiedź 2

Dla 5 i 7 zakres 5,2–6,8 leży pomiędzy nimi. Dla mocnego kwasu i zasady 0,01 mol/dm3 oblicz pH 2 i 12.

Podpowiedź 3

W pierwszej części wybierz tylko czerwień bromofenolową, a w drugiej wszystkie trzy wskaźniki. Każdy ma inne barwy przy pH 2 i 12.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 12 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny wybór wszystkich wskaźników w punktach 1. i 2.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wskaźnik rozróżnia roztwory, jeśli w podanych pH przyjmuje różne barwy. Dla pH 5 i 7 tylko czerwień bromofenolowa ma zakres przejścia między tymi wartościami: 5,2–6,8. Oranż jest w obu po swojej zmianie, a fenoloftaleina w obu przed nią.

Dla 0,01 mol/dm3 HCl i NaOH w szkolnych warunkach pH wynoszą odpowiednio 2 i 12. Te wartości leżą po przeciwnych stronach wszystkich trzech zakresów, więc nadają się wszystkie wskaźniki. Nie trzeba, aby pH próbki leżało wewnątrz przedziału zmiany: liczy się różnica barw między próbkami.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 12 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_12

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 13 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 13–15.

Informacja do zadań 13–15. — oryginalny fragment CKE, s.8Informacja do zadań 13–15. — oryginalny fragment CKE, s.9
Zadanie 13 — oryginalny fragment CKE, s.9
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z kierunku zmian pH ustal, czy analit był kwasem, czy zasadą. Następnie odczytaj pH w punkcie równoważnikowym.

Podpowiedź 2

Obojętny równoważnik odpowiada tutaj mocnemu kwasowi i mocnej zasadzie. Sól słabego kwasu dałaby hydrolizę anionu.

Podpowiedź 3

Wybierz odczyn obojętny, analit NaOH i titrant HCl. Sprawdź zgodność ze spadkiem pH krzywej.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 13 — oryginalny fragment CKE, s.11

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie zdań.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Malejące pH podczas dodawania titranta wskazuje, że do zasadowego analitu dodawano kwas. Punkt stechiometrycznego zobojętnienia przypada na pH około 7, co odpowiada reakcji mocnej zasady z mocnym kwasem. Z listy analitem jest NaOH, a titrantem HCl.

Słabe kwasy mrówkowy i octowy pozostawiłyby w równoważniku aniony hydrolizujące i odczyn zasadowy. Nie wybieramy więc titranta tylko dlatego, że ma kwaśny charakter: musi pasować także odczyn soli w punkcie równoważnikowym. W lukach wpisujemy obojętny, NaOH i HCl.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 13 — oryginalny fragment CKE, s.11
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_13

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 14 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 13–15.

Informacja do zadań 13–15. — oryginalny fragment CKE, s.8Informacja do zadań 13–15. — oryginalny fragment CKE, s.9

Na podstawie analizy wykresu określ, jaką barwę przyjąłby żółty uniwersalny papierek wskaźnikowy, gdyby podczas przeprowadzanego doświadczenia został on zanurzony w roztworze, do którego dodano: 5 cm3, 10 cm3 oraz 15 cm3 titranta.

Barwa wskaźnika po dodaniu 5 cm3 titranta: …

Barwa wskaźnika po dodaniu 10 cm3 titranta: …

Barwa wskaźnika po dodaniu 15 cm3 titranta: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odszukaj punkt równoważnikowy 10 cm3. Rozdziel obszar przed nim i po nim.

Podpowiedź 2

Przy 5 cm3 jest nadmiar zasady, przy 10 cm3 roztwór obojętny, a przy 15 cm3 nadmiar kwasu.

Podpowiedź 3

Wpisz kolejno niebieska, żółta, czerwona, zgodnie ze skalą przyjętą w zadaniu. Nie myl barw uniwersalnego papierka z konkretnym innym wskaźnikiem.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Barwa wskaźnika po dodaniu 5 cm3 titranta: niebieska lub niebieskozielona lub zielona

Barwa wskaźnika po dodaniu 10 cm3 titranta: żółta

Barwa wskaźnika po dodaniu 15 cm3 titranta: czerwona

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne określenie barwy wskaźnika w trzech przypadkach.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z krzywej wynika, że przed dodaniem 10 cm3 titranta pozostaje nadmiar zasady, przy 10 cm3 osiąga się obojętny równoważnik, a po jego przekroczeniu nadmiar kwasu. Po 5 cm3 papierek przyjmuje więc barwę niebieską lub odpowiadającą zasadowemu zakresowi dopuszczonemu w kluczu.

Przy 10 cm3 pozostaje żółty zgodnie z przyjętą w tym arkuszu skalą, a przy 15 cm3 czerwony. Nie należy zastępować tej konwencji inną tabelą barw papierka. Najpierw identyfikujemy odczyn z wykresu, a następnie przypisujemy barwę w ramach danych zadania.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Barwa wskaźnika po dodaniu 5 cm3 titranta: niebieska lub niebieskozielona lub zielona

Barwa wskaźnika po dodaniu 10 cm3 titranta: żółta

Barwa wskaźnika po dodaniu 15 cm3 titranta: czerwona

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_14

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 13–15.

Informacja do zadań 13–15. — oryginalny fragment CKE, s.8Informacja do zadań 13–15. — oryginalny fragment CKE, s.9

Aby roztwór przewodził prąd elektryczny, muszą być w tym roztworze obecne jony.

Im większa jest ich ruchliwość, tym przewodnictwo jest większe. Dwa najbardziej ruchliwe

jony to kationy wodorowe (H+ )i aniony wodorotlenkowe (OH−). Ruchliwość innych jonów

jest znacznie mniejsza.

Na podstawie: M. Sienko, R. Plane, Chemia, Warszawa 1996

oraz L. Pajdowski, Chemia ogólna, Warszawa 1982.

Gdy analizuje się ruchliwość jonów obecnych w roztworze w danym momencie opisanego

miareczkowania, można przewidzieć, jak zmienia się jego przewodnictwo (inne czynniki

można tu pominąć).

Zaznacz poprawne dokończenie zdania.

W miarę dodawania titranta do wodnego roztworu wodorotlenku sodu

A. zarówno pH, jak i przewodnictwo roztworu rosną.

B. pH roztworu rośnie, a przewodnictwo roztworu maleje.

C. pH roztworu maleje, a przewodnictwo najpierw maleje, a potem rośnie.

D. pH roztworu maleje, a przewodnictwo najpierw rośnie, a potem maleje.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Prześledź los OH− przed równoważnikiem i H+ po jego przekroczeniu. Uwzględnij ich szczególnie dużą ruchliwość.

Podpowiedź 2

Przed równoważnikiem OH− znikają, a po nim nadmiar H+ narasta. Pozostałe jony nadal przewodzą prąd.

Podpowiedź 3

Wybierz C. pH maleje przez cały proces, a przewodnictwo ma minimum w pobliżu równoważnika.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 15 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie dokończenia zdania.

0 p. – za błędną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dodawany HCl zużywa OH−, więc pH NaOH systematycznie maleje. Przed równoważnikiem bardzo ruchliwe jony OH− znikają wskutek tworzenia wody, a zastępują je mniej ruchliwe chlorki. Przewodnictwo dlatego maleje.

Po zobojętnieniu pojawia się nadmiar bardzo ruchliwych H+ i przewodnictwo zaczyna rosnąć. W modelu zadania wybieramy C: spadek pH oraz najpierw spadek, potem wzrost przewodnictwa. Roztwór w równoważniku nadal zawiera jony Na+ i Cl−, więc nie staje się izolatorem. Minimum przewodnictwa nie oznacza całkowitego braku jonów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 15 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_15

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.1 · maj 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 16.

W wyniku niektórych reakcji chemicznych powstają mieszaniny niejednorodne.

Zaprojektuj doświadczenie prowadzące do powstania niejednorodnej mieszaniny,

w której skład wchodzi wodny roztwór kwasu siarkowego(VI).

Uzupełnij schemat doświadczenia. Wybierz i zaznacz po jednym wzorze odczynnika w zestawach I i II.

Schemat doświadczenia:

… Zestaw odczynników I: S (s) / HCl (g) / H2S (g)

… Zestaw odczynników II: K2SO4 (aq) / CuSO4 (aq) / H2O (c)

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Szukaj reakcji strącania, która usuwa metal z roztworu siarczanu i wprowadza protony.

Podpowiedź 2

H2S może dać trudno rozpuszczalny siarczek miedzi(II). Kation potasu nie zostanie w ten sposób usunięty.

Podpowiedź 3

Wybierz H2S z zestawu I i CuSO4 z II. Powstający CuS tworzy osad, a ciecz zawiera kwas siarkowy(VI).

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Schemat doświadczenia:

Odpowiedź CKE 16.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny wybór i zaznaczenie odczynników na schemacie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Aby otrzymać kwas siarkowy(VI) w mieszaninie niejednorodnej, trzeba usunąć kation metalu z jego siarczanu jako osad, pozostawiając protony i siarczany w roztworze. Z list wybieramy H2S i CuSO4. Siarkowodór strąca bardzo trudno rozpuszczalny CuS, a w cieczy pozostają składniki roztworu H2SO4.

Osad zapewnia niejednorodność. Siarka i woda nie tworzą w tych warunkach kwasu siarkowego, a siarczan potasu nie daje właściwego osadu z H2S. Wybór wymaga więc jednoczesnego uwzględnienia powstawania fazy stałej i odpowiedniego składu fazy ciekłej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Schemat doświadczenia:

Odpowiedź CKE 16.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_05_glowny_16.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania