Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 1241–1260 z 1481

Zadanie 24.3 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

Poniżej przedstawiono schemat reakcji utleniania i redukcji zachodzącej z udziałem jonów

MnO 4 −.

MnO 4 − + H2O2 + H + → Mn2 + + O2 + H2O

Wskaż, który z reagentów pełni funkcję utleniacza, a który – reduktora.

Utleniacz: … Reduktor: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wykorzystaj kierunek elektronów z półreakcji. Utleniacz sam ulega redukcji.

Podpowiedź 2

Mangan(VII) przyjmuje elektrony, a nadtlenek je oddaje. Role nie wynikają z potocznego zastosowania H2O2.

Podpowiedź 3

Wpisz utleniacz MnO4− i reduktor H2O2. Nie wybieraj H+ tylko dlatego, że reakcja wymaga kwasu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Utleniacz: MnO 4− Reduktor: H2O2

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie wzorów lub nazw utleniacza i reduktora.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Utleniacz przyjmuje elektrony i sam się redukuje, dlatego jest nim MnO4− przechodzący do Mn2+. Reduktor oddaje elektrony i sam się utlenia: tę funkcję pełni H2O2 przechodzący w O2. Nie określamy roli na podstawie nazwy nadtlenku lub znanego zastosowania do utleniania innych substancji.

Ta sama substancja może działać różnie z różnymi partnerami. W odpowiedzi najlepiej podać konkretne drobiny występujące w schemacie, nie wyłącznie symbole Mn i O. Protony wyznaczają środowisko i bilans, lecz nie są tutaj reagentem przyjmującym elektrony.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Utleniacz: MnO 4− Reduktor: H2O2

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_24.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

Poniżej przedstawiono schemat reakcji utleniania i redukcji zachodzącej z udziałem jonów

MnO 4 −.

MnO 4 − + H2O2 + H + → Mn2 + + O2 + H2O

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz jedno określenie spośród podanych w każdym nawiasie.

W opisanej wyżej reakcji (intensywnie / bardzo słabo) zabarwiony wodny roztwór

zawierający jony MnO 4 − przechodzi w (intensywnie / bardzo słabo) zabarwiony roztwór

zawierający jony Mn2 +. Dzięki temu wodny roztwór KMnO4 można stosować w analizie

miareczkowej do ilościowego oznaczania substancji (utleniających / redukujących)

w środowisku kwasowym (z użyciem / bez użycia) wskaźnika barwiącego roztwór.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj intensywność barwy MnO4− i Mn2+. Zastanów się, kiedy barwa dodanej kropli przestanie znikać.

Podpowiedź 2

Manganian jest samowskaźnikiem: jego trwały nadmiar ujawnia punkt końcowy. Zużywa się przy utlenianiu reduktora.

Podpowiedź 3

Wybierz intensywnie, bardzo słabo, redukujących i bez użycia. Osobny barwnik nie jest potrzebny w opisanym oznaczeniu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie określeń w każdym nawiasie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Roztwór MnO4− jest intensywnie fioletowy, a powstające Mn2+ bardzo słabo zabarwione. Dopóki w próbce pozostaje reduktor, dodawany manganian(VII) zostaje zużyty i intensywna barwa zanika. Pierwszy trwały lekki nadmiar utleniacza nadaje zabarwienie, sygnalizując koniec miareczkowania.

KMnO4 może więc oznaczać substancje redukujące bez osobnego wskaźnika barwnego. Wybieramy intensywnie, bardzo słabo, redukujących i bez użycia. Nie oznacza to, że Mn2+ jest bezwzględnie bezbarwny w każdym stężeniu; chodzi o wyraźną różnicę intensywności barw wykorzystaną w analizie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_25

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Skład prostej cząsteczki oksokwasu można przedstawić formułą HnRO(m+n), czyli ROm(OH)n,

gdzie R to atom centralny. Dla kwasu siarkowego(VI) zapis ma postać SO2(OH)2.

O właściwościach kwasowych decyduje zdolność odszczepiania protonów z grup

wodorotlenkowych oksokwasu. Kwas ROm(OH)n jest tym mocniejszy, im większą wartość

przyjmuje wskaźnik „m”. Przy tych samych wartościach „m” i „n” mocniejszy jest ten

oksokwas, którego atom centralny jest bardziej elektroujemny oraz im mniejsze są jego

rozmiary.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2007.

Na podstawie powyższej informacji oceń moc trzech kwasów: H2SeO3, HClO3, H2SO3, i uzupełnij poniższe zdania. Wpisz: wzory kwasów (wybrane spośród wymienionych powyżej), wartości „m” i „n”, symbole atomów centralnych, a także zaznacz jedno określenie spośród podanych w każdym nawiasie.

Najmocniejszym kwasem jest kwas o wzorze … , ponieważ w jego cząsteczce jest

najwięcej atomów tlenu (niezwiązanych / związanych) z atomami wodoru. Kwasy

o wzorach … i … mają taką samą wartość m = … i n = … Z tych

dwóch kwasów mocniejszy jest kwas … , ponieważ atom … ma mniejsze

rozmiary i (większą / mniejszą) wartość elektroujemności niż atom …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozdziel atomy tlenu na należące do OH i pozostałe. Wyznacz m i n dla każdego kwasu.

Podpowiedź 2

HClO3 ma 2 tleny poza OH. Dwa kwasy dwuprotonowe mają po jednym takim tlenie i po dwie grupy OH.

Podpowiedź 3

Wybierz HClO3 i niezwiązanych. Dla H2SO3 oraz H2SeO3 wpisz m = 1, n = 2, a jako mocniejszy H2SO3 ze względu na mniejszą, bardziej elektroujemną siarkę.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie zdań.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przepisujemy kwasy do postaci ROₘ(OH)ₙ. HClO3 ma m = 2 i n = 1, a H2SO3 oraz H2SeO3 mają m = 1 i n = 2.

Z podanej reguły najsilniejszy jest HClO3, bo zawiera więcej tlenów niezwiązanych z wodorem. Dwa pozostałe porównujemy według atomów centralnych: siarka jest mniejsza i bardziej elektroujemna od selenu, więc H2SO3 jest mocniejszy od H2SeO3. Liczymy tleny w grupach hydroksylowych oddzielnie od pozostałych, a nie tylko całkowitą liczbę atomów O, jednakową w trzech wzorach.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_26

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Podaj nazwę systematyczną fluorowcopochodnej o podanym wzorze.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź najdłuższy siedmiowęglowy łańcuch. Porównaj pełne zestawy lokantów dla obu kierunków numeracji.

Podpowiedź 2

Niższe lokanty daje numerowanie prowadzące do 2-chloro i metylów 2,4,5. Alfabetycznie brom stoi przed chlorem.

Podpowiedź 3

Zapisz 5-bromo-2-chloro-2,4,5-trimetyloheptan. Przedrostek tri nie zmienia porządku alfabetycznego nazw podstawników.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

5-bromo-2-chloro-2,4,5-trimetyloheptan

Zasady oceniania

1 p. – za podanie poprawnej nazwy systematycznej.

0 p. – za podanie błędnej nazwy albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Nazwę halogenopochodnej zaczynamy od wyboru najdłuższego łańcucha, który w przedstawionym wzorze ma siedem atomów węgla. Numerację prowadzimy tak, aby otrzymać najniższy zestaw lokantów podstawników: chlor i metyl przy 2, metyl przy 4 oraz brom i metyl przy 5. Podstawniki wymieniamy alfabetycznie, pomijając przedrostek „tri” przy porządkowaniu nazw.

Brom poprzedza więc chlor i metyl. Otrzymujemy 5-bromo-2-chloro-2,4,5-trimetyloheptan. Nie wolno skrócić łańcucha, wybierając pozornie prostą linię rysunku, ani ustalać kierunku numeracji tylko według pierwszeństwa alfabetycznego bromu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

5-bromo-2-chloro-2,4,5-trimetyloheptan

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_27

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 28–29.

W poniższej tabeli przedstawiono wartości temperatury wrzenia (pod ciśnieniem 1013 hPa)

sześciu alkanów i ich halogenków alkilowych. W cząsteczkach halogenków halogen

połączony jest ze skrajnym atomem węgla.

Nazwa alkanuT wrzenia [°C]Chlorek alkiluT wrzenia [°C]Bromek alkiluT wrzenia [°C]Jodek alkiluT wrzenia [°C]
metan−161,5CH₃Cl−24,0CH₃Br3,5CH₃I42,5
etan−88,6C₂H₅Cl12,3C₂H₅Br38,5C₂H₅I72,5
propan−42,1C₃H₇Cl46,5C₃H₇BrXC₃H₇I102,6
n-butan0,5C₄H₉Cl78,6C₄H₉Br101,6C₄H₉I130,6
n-pentan36,0C₅H₁₁Cl107,8C₅H₁₁Br129,8C₅H₁₁I155,0
n-heksan68,7C₆H₁₃Cl135,0C₆H₁₃Br155,3C₆H₁₃I181,0
Oryginalna tabela CKEInformacja do zadań 28–29. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Na podstawie: D.R. Lide, Handbook of Chemistry and Physics, Edition 1999-2000.

Uwaga redakcyjna. Wzór 1-chloropentanu to C₅H₁₁Cl. Przypisana mu temperatura wrzenia wynosi 107,8°C.

Uzupełnij poniższe zdanie. Wybierz i zaznacz jedno określenie spośród podanych w każdym nawiasie. Przeanalizuj dane zawarte w tabeli i uzasadnij swoją odpowiedź.

Pod ciśnieniem 1013 hPa 1-bromopropan ma temperaturę wrzenia (wyższą / niższą) niż

1-chloropropan, a (wyższą / niższą) – niż 1-jodopropan.

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj dane dla tych samych grup propylowych i kolejnych halogenów. Rozpatruj oddziaływania między cząsteczkami.

Podpowiedź 2

Większy, łatwiej polaryzowalny halogen zwiększa siły dyspersyjne. Podczas wrzenia nie zrywa się wiązań C–X.

Podpowiedź 3

Wybierz wyższą względem chloropropanu i niższą względem jodopropanu. Uzasadnij silniejszymi oddziaływaniami wraz ze wzrostem rozmiaru halogenu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

atomowej halogenu.

• Temperatura wrzenia określonego halogenku alkilowego rośnie ze wzrostem masy

cząsteczkowej halogenku.

• Wzrost promienia atomu w szeregu Cl < Br < I powoduje, że oddziaływania

międzycząsteczkowe są coraz silniejsze.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie określeń w każdym nawiasie i poprawne uzasadnienie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przy tym samym szkielecie propylowym temperatura wrzenia rośnie w szeregu chloropochodna, bromopochodna, jodopochodna. Wzrost rozmiarów i polaryzowalności halogenu wzmacnia oddziaływania dyspersyjne między cząsteczkami. Do ich rozdzielenia potrzeba więcej energii, więc wrzenie zachodzi w wyższej temperaturze.

1-bromopropan wrze zatem wyżej niż 1-chloropropan, ale niżej niż 1-jodopropan. Nie wyjaśniamy tej zależności rozrywaniem wiązania C–halogen podczas wrzenia: zmiana stanu skupienia rozdziela cząsteczki, nie przeprowadza ich rozkładu. Masa cząsteczkowa jest tu użytecznym wskaźnikiem trendu, a przyczyną są oddziaływania międzycząsteczkowe.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

atomowej halogenu.

• Temperatura wrzenia określonego halogenku alkilowego rośnie ze wzrostem masy

cząsteczkowej halogenku.

• Wzrost promienia atomu w szeregu Cl < Br < I powoduje, że oddziaływania

międzycząsteczkowe są coraz silniejsze.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_28

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 28–29.

W poniższej tabeli przedstawiono wartości temperatury wrzenia (pod ciśnieniem 1013 hPa)

sześciu alkanów i ich halogenków alkilowych. W cząsteczkach halogenków halogen

połączony jest ze skrajnym atomem węgla.

Nazwa alkanuT wrzenia [°C]Chlorek alkiluT wrzenia [°C]Bromek alkiluT wrzenia [°C]Jodek alkiluT wrzenia [°C]
metan−161,5CH₃Cl−24,0CH₃Br3,5CH₃I42,5
etan−88,6C₂H₅Cl12,3C₂H₅Br38,5C₂H₅I72,5
propan−42,1C₃H₇Cl46,5C₃H₇BrXC₃H₇I102,6
n-butan0,5C₄H₉Cl78,6C₄H₉Br101,6C₄H₉I130,6
n-pentan36,0C₅H₁₁Cl107,8C₅H₁₁Br129,8C₅H₁₁I155,0
n-heksan68,7C₆H₁₃Cl135,0C₆H₁₃Br155,3C₆H₁₃I181,0
Oryginalna tabela CKEInformacja do zadań 28–29. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Na podstawie: D.R. Lide, Handbook of Chemistry and Physics, Edition 1999-2000.

Uwaga redakcyjna. Wzór 1-chloropentanu to C₅H₁₁Cl. Przypisana mu temperatura wrzenia wynosi 107,8°C.

Spośród wymienionych w tabeli nazw i wzorów substancji wybierz i podaj nazwy alkanów, które w temperaturze 25 °C i pod ciśnieniem 1013 hPa są cieczami, oraz wzory halogenków alkilowych, które w tych warunkach są gazami.

Nazwy alkanów: …

Wzory halogenków alkilowych: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

W tabeli odczytaj temperatury wrzenia i porównaj je z 25°C.

Podpowiedź 2

Temperatury topnienia rozpatrywanych alkanów są niższe od 25°C. Spośród nich wybierz te, których temperatura wrzenia jest wyższa od 25°C.

Podpowiedź 3

Podaj n-pentan i n-heksan oraz CH3Cl, CH3Br, C2H5Cl. Nie przenoś stanu skupienia alkanu na jego halogenopochodną bez odczytu danych.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Nazwy alkanów: (n-)pentan i (n-)heksan

Wzory halogenków alkilowych: CH3Cl, CH3Br i C2H5Cl

Zasady oceniania

1 p. – za podanie poprawnych nazw alkanów i poprawnych wzorów halogenków alkilowych.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Porównujemy 25°C z temperaturami wrzenia podanymi w tabeli. Rozpatrywane alkany mają temperatury topnienia poniżej 25°C, więc wśród nich cieczami są n-pentan i n-heksan: w temperaturze 25°C są stopione, ale jeszcze nie wrą.

Jeśli temperatura wrzenia jest poniżej 25°C, substancja w tych warunkach jest gazem. Spośród podanych halogenopochodnych ten warunek spełniają CH₃Cl, CH₃Br i C₂H₅Cl.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Nazwy alkanów: (n-)pentan i (n-)heksan

Wzory halogenków alkilowych: CH3Cl, CH3Br i C2H5Cl

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Strukturę alkenu można określić, jeśli zna się liczbę i układ atomów węgla w cząsteczkach

aldehydów i ketonów (związki łatwe do identyfikacji) otrzymanych w wyniku ozonolizy

alkenu. Ozonoliza alkenu jest procesem polegającym na rozszczepieniu (całkowitym

rozerwaniu) podwójnego wiązania węgiel – węgiel w cząsteczce alkenu za pomocą ozonu.

Proces jest dwuetapowy: pierwszy etap polega na addycji ozonu do wiązania podwójnego

z wytworzeniem ozonku, a drugi – na hydrolizie ozonku. Proces hydrolizy prowadzi się przy

udziale pyłu cynkowego jako czynnika redukującego, który zapobiega tworzeniu nadtlenku

wodoru mogącego reagować z powstałymi aldehydami i ketonami. W zależności od budowy

alkenu produktami ozonolizy mogą być wyłącznie aldehydy lub wyłącznie ketony, lub

aldehydy i ketony.

Proces przebiega zgodnie z uproszczonym schematem:

Zadanie 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1998.

Podaj wzory półstrukturalne (grupowe) i nazwy systematyczne produktów ozonolizy alkenu o nazwie 4-metylohept-3-en.

Wzory produktów ozonolizy

Nazwy produktów ozonolizy

  
  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Narysuj 4-metylohept-3-en i zaznacz C3=C4. Przetnij tylko to wiązanie, zachowując podstawniki po każdej stronie.

Podpowiedź 2

Węgiel z wodorem daje aldehyd, a węgiel z dwiema grupami węglowymi keton.

Podpowiedź 3

Narysuj propanal i pentan-2-on. Sprawdź łącznie osiem atomów węgla i brak dalszego utlenienia aldehydu do kwasu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzory produktów ozonolizy

Nazwy produktów ozonolizy

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 18.

propanal

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 18.

pentan-2-on

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Ozonoliza rozcina wiązanie między C3 i C4 w 4-metylohept-3-enie, tworząc na obu końcach grupy karbonylowe. C3 ma wodór i fragment etylowy, więc daje aldehyd trójwęglowy, propanal. C4 jest połączony z metylem i propylem, więc daje keton pięciowęglowy, pentan-2-on.

W redukujących warunkach obróbki nie utleniamy aldehydu dalej do kwasu. Sprawdzenie bilansu węgla daje 3+5 = 8, zgodnie z siedmiowęglowym łańcuchem i dodatkowym metylem substratu. Samo rozcięcie łańcucha na dwa fragmenty bez dodania tlenu przy dawnych atomach C=C byłoby niepełne.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzory produktów ozonolizy

Nazwy produktów ozonolizy

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 18.

propanal

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 18.

pentan-2-on

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31.1 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 31.

Na poniższym schemacie przedstawiono ciąg przemian, których surowcem wyjściowym jest

wapno palone. Związki organiczne umownie oznaczono na schemacie literami A–F.

Informacja do zadania 31. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Napisz, stosując wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych, równanie reakcji związku D ze związkiem E oraz podaj nazwę związku F.

Równanie reakcji:

Nazwa związku F: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odtwórz D i E w ciągu, a następnie rozpoznaj reakcję alkoholu z kwasem karboksylowym.

Podpowiedź 2

D to etanol, E kwas octowy. Tworzą ester oraz wodę, bez zmiany liczby atomów węgla obu fragmentów.

Podpowiedź 3

Narysuj równowagową estryfikację prowadzącą do etanianu etylu i H2O. Podaj też nazwę produktu F.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 31.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Nazwa związku: etanian etylu lub octan etylu lub ester etylowy kwasu octowego

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji z zastosowaniem wzorów półstrukturalnych

(grupowych) związków organicznych i podanie poprawnej nazwy związku F.

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu związków organicznych) lub/i podanie

błędnej nazwy związku F albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z ciągu przemian rozpoznajemy D jako etanol, a E jako kwas octowy. Ich reakcja w środowisku kwasowym jest estryfikacją, dającą octan etylu F i wodę. Wzory grupowe powinny pokazać połączenie części kwasowej z etylową przez grupę estrową.

Stosunek wszystkich czterech składników wynosi 1:1:1:1, a proces jest równowagowy. Nie zapisujemy eteru powstałego z dwóch alkoholi ani soli kwasu, bo reagują kwas karboksylowy i alkohol. Nazwa systematyczna F to etanian etylu; zaakceptowana nazwa zwyczajowa to octan etylu. Należy podać zarówno równanie, jak i nazwę.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 31.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Nazwa związku: etanian etylu lub octan etylu lub ester etylowy kwasu octowego

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_31.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31.2 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 31.

Na poniższym schemacie przedstawiono ciąg przemian, których surowcem wyjściowym jest

wapno palone. Związki organiczne umownie oznaczono na schemacie literami A–F.

Informacja do zadania 31. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Napisz, jakie dwie funkcje pełni stężony kwas siarkowy(VI) w powyższej reakcji powstawania związku F.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel działanie jonów H+ od zdolności stężonego kwasu do wiązania wody.

Podpowiedź 2

Katalizator przyspiesza dojście do równowagi, a usuwanie dostępnej wody przesuwa równowagę w stronę estru.

Podpowiedź 3

Podaj katalizator oraz środek odwadniający. Nie przypisuj zmiany wydajności samemu przyspieszeniu reakcji.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Kwas siarkowy pełni funkcję:

− katalizatora (jony H+) (powodując zwiększenie szybkości reakcji estryfikacji)

− środka odwadniającego (jego obecność w mieszaninie reakcyjnej zwiększa wydajność

reakcji, ponieważ substancja ta wiąże wodę powstającą podczas reakcji).

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne określenie dwóch funkcji kwasu siarkowego(VI).

0 p. – za błędne określenie funkcji kwasu siarkowego(VI) lub odpowiedź niepełną albo brak

odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Stężony H2SO4 spełnia dwie różne funkcje. Jako źródło H+ katalizuje estryfikację, umożliwiając szybsze osiągnięcie równowagi przez inną drogę reakcji. Jako środek wiążący wodę zmniejsza dostępność jednego z produktów i sprzyja powstawaniu estru, zwiększając jego równowagową ilość.

Nie należy uzasadniać większej wydajności samym katalizowaniem: katalizator bez dodatkowego działania nie zmienia stałej równowagi ani składu równowagowego. Rozdzielenie wpływu na szybkość i na ilość produktu jest sednem odpowiedzi. Kwas nie staje się przy tym częścią grupy estrowej otrzymanego związku organicznego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Kwas siarkowy pełni funkcję:

− katalizatora (jony H+) (powodując zwiększenie szybkości reakcji estryfikacji)

− środka odwadniającego (jego obecność w mieszaninie reakcyjnej zwiększa wydajność

reakcji, ponieważ substancja ta wiąże wodę powstającą podczas reakcji).

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_31.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

W trzech probówkach (I, II i III) zmieszano metylobenzen (toluen) i brom (rozpuszczony

w czterochlorku węgla) w stosunku molowym 1 : 1. Następnie zawartość probówki I

naświetlano, do probówki II dodano FeBr3, a probówkę III pozostawiono na pewien czas

w ciemności i bez dodatku katalizatora.

Uzupełnij poniższą tabelę. Podaj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone głównych organicznych produktów reakcji i określ typ zachodzącej reakcji (addycja, substytucja, eliminacja) oraz jej mechanizm (elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy).

Jeżeli w danej probówce reakcja nie zachodziła, zaznacz ten fakt.

Nr

probówki

Wzór produktu

organicznego

Typ reakcji

Mechanizm reakcji

I

   

II

   

III

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przypisz światło do łańcucha bocznego, a FeBr3 do reakcji pierścienia aromatycznego.

Podpowiedź 2

I przebiega rodnikowo, II elektrofilowo. W obu brom zastępuje wodór, więc typem jest substytucja.

Podpowiedź 3

Narysuj w I bromek benzylu, w II orto- lub para-bromotoluen, a w III zaznacz brak reakcji. Zachowaj właściwe mechanizmy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Nr

probówki

Wzór produktu organicznego

Typ reakcji

Mechanizm reakcji

I

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 19.

substytucja

rodnikowy

II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

substytucja

elektrofilowy

III

nie powstaje

lub „–”

nie zachodzi

lub „–”

nie zachodzi

lub „–"

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne uzupełnienie trzech wierszy tabeli (całej tabeli).

1 p. – za poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli.

0 p. – za błędne uzupełnienie dwóch lub trzech wierszy tabeli albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Światło w I inicjuje bromowanie rodnikowe łańcucha bocznego toluenu: wodór metylu zostaje zastąpiony bromem i powstaje bromek benzylu. FeBr3 w II aktywuje brom do substytucji elektrofilowej w pierścieniu, dając głównie orto- lub para-bromotoluen, zgodnie z dopuszczonymi wzorami klucza. W III, w ciemności i bez katalizatora, nie obserwuje się opisanej reakcji.

Obie zachodzące przemiany są substytucjami, ale różnią się miejscem i mechanizmem. Nie traktujemy aromatycznego pierścienia jak zwykłego alkenu ulegającego łatwej addycji bromu. Dobór produktu wymaga uwzględnienia warunków każdej probówki oddzielnie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Nr

probówki

Wzór produktu organicznego

Typ reakcji

Mechanizm reakcji

I

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 19.

substytucja

rodnikowy

II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

substytucja

elektrofilowy

III

nie powstaje

lub „–”

nie zachodzi

lub „–”

nie zachodzi

lub „–"

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_32

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

W wyniku chlorowania dwóch izomerycznych alkanów (oznaczonych umownie literami A

i B) otrzymano dichloropochodne: z izomeru A – sześć izomerycznych produktów o wzorze

C4H8Cl2, a z izomeru B – trzy izomeryczne produkty o wzorze C4H8Cl2.

Podaj wzory półstrukturalne (grupowe) izomerów A i B.

Izomer A: … Izomer B: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wypisz dwa szkielety C4H10. Uwzględnij równocenność pozycji po odbiciu lub obrocie cząsteczki.

Podpowiedź 2

Prosty butan daje sześć różnych układów dwóch chlorów. Symetria 2-metylopropanu ogranicza ich liczbę do trzech.

Podpowiedź 3

Narysuj A jako butan, a B jako 2-metylopropan. Nie mnoż liczby konstytucyjnych produktów przez możliwą stereoizomerię.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 33 — oryginalny fragment CKE, s.20

Zasady oceniania

1 p. – za podanie poprawnych wzorów półstrukturalnych (grupowych) dwóch izomerów.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dwa izomery alkanu o czterech atomach węgla to butan i 2-metylopropan. Liczbę dichloropochodnych liczymy według różnych położeń dwóch chlorów, uwzględniając symetrię szkieletu. W butanie możliwe układy konstytucyjne to 1,1; 1,2; 1,3; 1,4; 2,2 i 2,3, czyli sześć.

W rozgałęzionym izomerze wiele pozycji jest równocennych i pozostają trzy układy. A jest więc butanem, B 2-metylopropanem. Zadanie liczy różne połączenia atomów, bez dodatkowego mnożenia przez enancjomery poszczególnych produktów. Nie odczytujemy liczby produktów jako liczby różnych pojedynczych atomów wodoru.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 33 — oryginalny fragment CKE, s.20
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_33

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 34 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 34–35.

Informacja do zadań 34–35. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Określ rzędowość alkoholi o podanych wzorach. Wpisz w odpowiednie miejsca tabeli litery oznaczające wzory tych alkoholi.

Alkohol

Litery oznaczające wzory

pierwszorzędowy

 

drugorzędowy

 

trzeciorzędowy

 
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

W każdym wzorze zaznacz atom węgla związany z OH. Policz wyłącznie jego bezpośrednich sąsiadów węglowych.

Podpowiedź 2

Liczby 1, 2 i 3 odpowiadają kolejnym rzędowościom. Rozgałęzienia dalej w łańcuchu nie są rozstrzygające.

Podpowiedź 3

Wpisz pierwszorzędowe C i D, drugorzędowy A, trzeciorzędowy B. Sprawdź lokalne otoczenie przy OH.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Alkohol

Litery oznaczające wzory

pierwszorzędowy

C i D

drugorzędowy

A

trzeciorzędowy

B

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Rzędowość alkoholu określamy przez liczbę atomów węgla bezpośrednio połączonych z atomem węgla niosącym grupę hydroksylową. Jeden taki sąsiad oznacza alkohol pierwszorzędowy, dwa drugorzędowy, trzy trzeciorzędowy. W rysunkach C i D grupa OH jest przy węglu mającym jednego sąsiada węglowego, w A dwóch, a w B trzech.

Wpisujemy więc C i D; A; B. Nie liczymy liczby grup hydroksylowych w całej cząsteczce ani ogólnego rozgałęzienia łańcucha. Nawet silnie rozgałęziony związek może być alkoholem pierwszorzędowym, jeśli właściwy atom ma tylko jednego sąsiada węglowego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Alkohol

Litery oznaczające wzory

pierwszorzędowy

C i D

drugorzędowy

A

trzeciorzędowy

B

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_34

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 34–35.

Informacja do zadań 34–35. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Napisz równanie reakcji utleniania alkoholu A za pomocą tlenku miedzi(II) i podaj nazwę systematyczną organicznego produktu tej reakcji. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Równanie reakcji:

Nazwa produktu: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wykorzystaj ustaloną drugorzędowość A. Utlenienie alkoholu drugorzędowego daje keton.

Podpowiedź 2

Zachowaj czterowęglowy łańcuch i metyl przy C3. Grupa karbonylowa powstaje przy dawnym C2 z OH.

Podpowiedź 3

Narysuj reakcję do 3-metylobutan-2-onu, Cu i H2O. Podaj pełną nazwę ketonu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 35 — oryginalny fragment CKE, s.21

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji z zastosowaniem wzorów półstrukturalnych

(grupowych) związków organicznych i podanie poprawnej nazwy systematycznej

produktu.

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub/i podanie błędnej nazwy produktu

albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Alkohol A, 3-metylobutan-2-ol, jest drugorzędowy. Podczas ogrzewania z CuO grupa alkoholowa utlenia się do ketonowej, a szkielet węglowy i położenie rozgałęzienia pozostają niezmienione. Produktem organicznym jest 3-metylobutan-2-on.

CuO redukuje się do metalicznej miedzi i powstaje woda; współczynniki wynoszą po jednym. Nie tworzy się aldehyd, ponieważ węgiel z OH ma dwóch sąsiadów węglowych. Nazwę produktu numerujemy od strony bliższej grupie karbonylowej, aby otrzymała lokant 2, a metyl lokant 3. Równanie musi zawierać wszystkie produkty, nie tylko nazwę ketonu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 35 — oryginalny fragment CKE, s.21
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_35

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 36 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 36–37.

Świeżo strącony wodorotlenek miedzi(II) stosuje się w chemii organicznej jako odczynnik do

wykrywania określonych grup funkcyjnych i wiązań. W wyniku reakcji związków z tym

odczynnikiem powstają substancje o określonej barwie: rozpuszczalne lub nierozpuszczalne

w wodzie. Poniżej przedstawiono schemat doświadczenia 1., którego wynik pozwala

zidentyfikować niektóre związki organiczne.

Informacja do zadań 36–37. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Podaj numery probówek, w których otrzymano klarowne roztwory o barwie szafirowej.

Uzasadnij swoją odpowiedź na podstawie budowy cząsteczek związków, które znajdowały się w tych probówkach.

Numery probówek: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel próbę na zimno od ogrzewanej próby redukcyjnej. Szukaj sąsiednich grup hydroksylowych.

Podpowiedź 2

Glukoza, glicerol i sacharoza mają odpowiedni układ wielu OH. Metanal nie spełnia tego kryterium.

Podpowiedź 3

Wskaż I, II, IV i uzasadnij tworzeniem szafirowych kompleksów dzięki sąsiadującym grupom hydroksylowym.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Numery probówek: I, II, IV

Uzasadnienie:

• Propano-1,2,3-triol, glukoza i sacharoza należą do związków polihydroksylowych.

• W cząsteczkach tych związków obecnych jest kilka grup hydroksylowych

(związanych z sąsiednimi atomami węgla. Ze związkami takimi wodorotlenek

miedzi(II) tworzy barwne związki kompleksowe (koordynacyjne)).

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny wybór probówek i poprawne uzasadnienie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Na zimno Cu(OH)2 tworzy szafirowe kompleksy z odpowiednio rozmieszczonymi wieloma grupami hydroksylowymi. Takie układy występują w glukozie I, glicerolu II i sacharozie IV, więc w tych probówkach osad się roztwarza i powstaje klarowna ciecz.

Metanal III nie ma analogicznego układu sąsiednich grup alkoholowych. Nie badamy jeszcze redukcji miedzi przy ogrzewaniu: sacharoza daje tutaj wynik dodatni kompleksowania mimo braku właściwości redukujących w późniejszej próbie. Uzasadnienie powinno odwołać się do grup OH przy sąsiednich węglach, a nie tylko ogólnego określenia „cukier” lub „związek organiczny”.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Numery probówek: I, II, IV

Uzasadnienie:

• Propano-1,2,3-triol, glukoza i sacharoza należą do związków polihydroksylowych.

• W cząsteczkach tych związków obecnych jest kilka grup hydroksylowych

(związanych z sąsiednimi atomami węgla. Ze związkami takimi wodorotlenek

miedzi(II) tworzy barwne związki kompleksowe (koordynacyjne)).

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_36

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 37.1 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 36–37.

Świeżo strącony wodorotlenek miedzi(II) stosuje się w chemii organicznej jako odczynnik do

wykrywania określonych grup funkcyjnych i wiązań. W wyniku reakcji związków z tym

odczynnikiem powstają substancje o określonej barwie: rozpuszczalne lub nierozpuszczalne

w wodzie. Poniżej przedstawiono schemat doświadczenia 1., którego wynik pozwala

zidentyfikować niektóre związki organiczne.

Informacja do zadań 36–37. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Źródło

Informacja do zadania 37.

Przeprowadzono doświadczenie 2., podczas którego ogrzewano probówki z zawartością

otrzymaną w wyniku doświadczenia 1. W niektórych probówkach zaszła reakcja utleniania

i redukcji, w której wodorotlenek miedzi(II) pełnił funkcję utleniacza.

Wskaż numery tych probówek.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Teraz pytanie dotyczy ogrzewania i reakcji redoks, a nie tylko kompleksowania.

Podpowiedź 2

Glukoza i metanal mają właściwości redukujące. Sacharoza i glicerol nie dają opisanej dodatniej próby.

Podpowiedź 3

Wpisz I i III. Sprawdź, że to inny zestaw niż I, II, IV z doświadczenia na zimno.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

I, III

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny wybór probówek.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po ogrzaniu utleniaczem jest Cu(OH)2, a dodatni wynik dają substancje redukujące. Glukoza I może przechodzić do formy łańcuchowej z grupą aldehydową, a metanal III sam jest aldehydem. Oba redukują Cu(II) do Cu(I), więc wskazujemy I i III.

Glicerol nie ma grupy aldehydowej, a sacharoza nie ma wolnego końca redukującego w tych warunkach. Wyniku nie wyznacza sama obecność grup hydroksylowych: dlatego zestaw dodatnich probówek różni się od próby na zimno. Trzeba przeanalizować nową przemianę, nie powtórzyć odpowiedzi o szafirowych kompleksach.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

I, III

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_37.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 37.2 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 36–37.

Świeżo strącony wodorotlenek miedzi(II) stosuje się w chemii organicznej jako odczynnik do

wykrywania określonych grup funkcyjnych i wiązań. W wyniku reakcji związków z tym

odczynnikiem powstają substancje o określonej barwie: rozpuszczalne lub nierozpuszczalne

w wodzie. Poniżej przedstawiono schemat doświadczenia 1., którego wynik pozwala

zidentyfikować niektóre związki organiczne.

Informacja do zadań 36–37. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Źródło

Informacja do zadania 37.

Przeprowadzono doświadczenie 2., podczas którego ogrzewano probówki z zawartością

otrzymaną w wyniku doświadczenia 1. W niektórych probówkach zaszła reakcja utleniania

i redukcji, w której wodorotlenek miedzi(II) pełnił funkcję utleniacza.

Opisz zmianę zachodzącą w tych probówkach podczas opisanej reakcji oraz nazwij grupę funkcyjną, której obecność wpłynęła na wynik doświadczenia 2.

Opis zmiany: …

Nazwa grupy funkcyjnej: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Nazwij produkt redukcji Cu(II) i przypomnij jego barwę. Następnie wskaż grupę wspólną metanalowi i łańcuchowej glukozie.

Podpowiedź 2

Powstaje osad Cu2O. Grupy hydroksylowe nie są wystarczającym wyjaśnieniem dodatniej próby Trommera.

Podpowiedź 3

Zapisz powstanie ceglastopomarańczowego osadu i nazwę grupa aldehydowa. Nie ograniczaj obserwacji do ogólnego „zmiana barwy”.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Opis zmiany: W probówkach tych pojawia się osad (barwy ceglastopomarańczowej).

Nazwa grupy funkcyjnej: (grupa) aldehydowa

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny opis zmiany i podanie poprawnej nazwy grupy funkcyjnej przy

Zasady oceniania 37.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W dodatnich probówkach Cu(II) zostaje zredukowany do Cu(I), a widocznym produktem jest ceglastopomarańczowy lub ceglastoczerwony osad Cu2O. Za ten wynik odpowiada grupa aldehydowa metanalu i dostępna w łańcuchowej formie glukozy. Należy podać zarówno obserwację, jak i nazwę grupy funkcyjnej.

Samo „roztwór zmienia barwę” jest za mało precyzyjne, bo nie wskazuje wytrącenia osadu. Nie nazywamy odpowiedzialnej grupy wyłącznie hydroksylową: sąsiednie OH wyjaśniały kompleksowanie w poprzednim doświadczeniu, ale nie różnicę redukcyjną po ogrzaniu. Obie próby wykorzystują miedź, lecz badają inne cechy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Opis zmiany: W probówkach tych pojawia się osad (barwy ceglastopomarańczowej).

Nazwa grupy funkcyjnej: (grupa) aldehydowa

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_37.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 37.3 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 36–37.

Świeżo strącony wodorotlenek miedzi(II) stosuje się w chemii organicznej jako odczynnik do

wykrywania określonych grup funkcyjnych i wiązań. W wyniku reakcji związków z tym

odczynnikiem powstają substancje o określonej barwie: rozpuszczalne lub nierozpuszczalne

w wodzie. Poniżej przedstawiono schemat doświadczenia 1., którego wynik pozwala

zidentyfikować niektóre związki organiczne.

Informacja do zadań 36–37. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Źródło

Informacja do zadania 37.

Przeprowadzono doświadczenie 2., podczas którego ogrzewano probówki z zawartością

otrzymaną w wyniku doświadczenia 1. W niektórych probówkach zaszła reakcja utleniania

i redukcji, w której wodorotlenek miedzi(II) pełnił funkcję utleniacza.

Napisz równanie ilustrujące opisaną reakcję utleniania dla jednego wybranego związku organicznego, który utlenił się podczas tego doświadczenia. Związki organiczne przedstaw w postaci najprostszych wzorów półstrukturalnych (grupowych).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wybierz prostszy z dwóch reduktorów, czyli metanal. Uwzględnij nadmiar zasady.

Podpowiedź 2

Produkt organiczny jest anionem mrówczanowym. Na aldehyd przypadają dwa Cu(OH)2 i jeden OH−.

Podpowiedź 3

Zapisz metanal + 2Cu(OH)2 + OH− → mrówczan + Cu2O + 3H2O, używając wzorów graficznych. Sprawdź ładunek −1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 37.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji z zastosowaniem wzorów półstrukturalnych

(grupowych) związków organicznych.

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu wzorów związków organicznych) albo

brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Najprościej wybrać metanal i zapisać jego utlenienie do anionu mrówczanowego, ponieważ w mieszaninie jest nadmiar NaOH. Jedna grupa aldehydowa oddaje dwa elektrony, a dwa atomy Cu(II) przyjmują je, tworząc Cu2O. Bilans jonowy obejmuje metanal, 2Cu(OH)2 i OH− po lewej oraz mrówczan, Cu2O i 3H2O po prawej.

Dopuszczalne warianty klucza pokazano poniżej, lecz zapis karboksylanu najlepiej uwzględnia zasadowe warunki. Można wybrać też glukozę, zachowując cały jej szkielet. Nie trzeba przedstawiać obu reakcji, skoro polecenie wymaga jednego wybranego związku.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 37.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_37.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 38 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony3 pktOczekuje na przegląd podstawy

W syntezach organicznych duże znaczenie mają reakcje chlorowania i bromowania

alifatycznych kwasów karboksylowych wobec katalitycznych ilości fosforu. W wyniku

reakcji tworzy się związek, w którym atom wodoru α (połączony z atomem węgla

sąsiadującym z grupą karboksylową) jest zastąpiony atomem halogenu (etap I). Atom

halogenu w powstałym halogenokwasie może ulegać reakcji eliminacji (podobnie jak

halogenki alkilowe) z udziałem wodorotlenku potasu w środowisku alkoholowym. Powstaje

wówczas sól kwasu nienasyconego, halogenek potasu i woda (etap II). Ta sól w środowisku

kwasowym przekształca się w kwas nienasycony (etap III).

Na podstawie: R. T. Morrison, R. N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1998.

Napisz w formie cząsteczkowej równania reakcji trójetapowego procesu otrzymywania podaną metodą nienasyconego kwasu propenowego z kwasu propanowego. W I etapie procesu jako halogenu użyj bromu, a w III etapie użyj kwasu solnego. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Etap I

Etap II

Etap III

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw bromuj przy atomie α, potem uwzględnij zarówno eliminację, jak i zobojętnienie kwasu.

Podpowiedź 2

W II potrzebne są 2KOH i powstają 2H2O. W III roztwór HCl uwalnia kwas z jego soli.

Podpowiedź 3

Zapisz kolejno kwas 2-bromopropanowy, propenian potasu i kwas propenowy. Dopisz HBr, KBr oraz KCl we właściwych etapach i zachowaj katalizator fosforowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 38 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Zasady oceniania

3 p. – za poprawne napisanie w formie cząsteczkowej trzech równań reakcji z zastosowaniem

wzorów półstrukturalnych (grupowych) związków organicznych.

2 p. – za poprawne napisanie w formie cząsteczkowej dwóch równań reakcji z zastosowaniem

wzorów półstrukturalnych (grupowych) związków organicznych.

1 p. – za poprawne napisanie w formie cząsteczkowej jednego równania reakcji

z zastosowaniem wzorów półstrukturalnych (grupowych) związków organicznych.

0 p. – za błędne napisanie trzech równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne

współczynniki stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W etapie I brom zastępuje wodór α kwasu propanowego, dając kwas 2-bromopropanowy i HBr; nad strzałką zaznaczamy fosfor. Etap II wymaga dwóch KOH: jeden odpowiada za zobojętnienie grupy karboksylowej, drugi za eliminację HBr. Powstają propenian potasu, KBr i dwie wody.

W III HCl protonuje anion propenianowy, tworząc kwas propenowy oraz KCl. Nie można użyć tylko jednego KOH w środkowym równaniu, jeśli produktem ma być sól kwasu, a nie kwas wolny. Cały ciąg zachowuje trzy atomy węgla i wymaga trzech osobnych równań cząsteczkowych.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 38 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_38

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 39 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Jedną z metod otrzymywania aminokwasów jest bezpośrednia amonoliza α-chloro- lub

α-bromokwasów pod wpływem nadmiaru stężonego wodnego roztworu amoniaku. Przebieg

tego procesu zilustrowano na poniższym schemacie.

Zadanie 39 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1998.

Napisz równanie ilustrujące opisaną przemianę, jeżeli powstającym związkiem jest walina, a substraty reagują w stosunku molowym nbromokwasu : namoniaku = 1:2. Reagenty organiczne przedstaw w postaci wzorów półstrukturalnych (grupowych).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odtwórz walinę i zastąp jej grupę aminową bromem, aby znaleźć substrat.

Podpowiedź 2

Pierwsza cząsteczka NH3 dostarcza azotu grupy aminowej, a druga wiąże HBr. Szkielet odpowiada kwasowi 2-bromo-3-metylobutanowemu.

Podpowiedź 3

Narysuj reakcję bromokwasu z 2NH3 do waliny i NH4Br. Zachowaj grupę aminową przy atomie α oraz rozgałęzienie waliny.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 39 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji z zastosowaniem wzorów półstrukturalnych

(grupowych) związków organicznych..

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu wzorów związków organicznych) albo

brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Walina ma szkielet kwasu 2-amino-3-metylobutanowego, więc wyjściowym α-bromokwasem jest kwas 2-bromo-3-metylobutanowy. Amoniak zastępuje brom przy węglu α, tworząc grupę aminową. Druga cząsteczka NH3 wiąże powstający bromowodór jako NH4Br, co wyjaśnia stosunek 1:2.

W kluczu walina jest przedstawiona jako jon obojnaczy, a bromek amonu jako NH4+ i Br−; dopuszczono również równoważny zapis cząsteczkowy. Rozgałęzienie i liczba atomów węgla pozostają niezmienione. Nie wstawiamy grupy aminowej przy innym atomie, ponieważ opis dotyczy substytucji α-halogenokwasu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 39 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_39

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 40 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Podaj wzór półstrukturalny (grupowy) jonów waliny, których stężenie jest największe w roztworze o pH = 8 i wzór półstrukturalny (grupowy) jonów waliny, których stężenie jest największe w roztworze o pH = 4.

pH = 8

pH = 4

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odróżnij znak średniego ładunku od formy najliczniejszej. Samo pH większe od pI nie dowodzi dominacji anionu.

Podpowiedź 2

Porównaj pH 4 i 8 z pKₐ waliny 2,32 oraz 9,62. W obu przypadkach jesteś między kolejnymi etapami deprotonowania.

Podpowiedź 3

Merytorycznie w obu roztworach dominuje jon obojnaczy. Zestaw to z historycznym kluczem w uwadze redakcyjnej, zamiast utożsamiać ją z ilościowo poprawnym opisem.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

pH = 8

pH = 4

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 24.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 24.

Zasady oceniania

1 p. – za podanie poprawnych dwóch wzorów półstrukturalnych (grupowych) jonów waliny.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Historyczny klucz CKE pokazuje anion waliny przy pH 8 i kation przy pH 4, ale nie opisuje to poprawnie formy o największym stężeniu. Dla waliny pKₐ wynoszą około 2,32 i 9,62. Oba podane pH leżą między tymi wartościami, dlatego w obu roztworach dominuje jon obojnaczy, w przybliżeniu w 98%.

Powyżej pI anionów jest więcej niż kationów, a poniżej pI odwrotnie, lecz nie oznacza to ich przewagi nad formą obojnaczą. Odpowiedź CKE zachowano jako dokument historyczny z oddzielną uwagą redakcyjną. Do ilościowej oceny stosujemy równowagi pKₐ, nie samą relację pH do pI.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

pH = 8

pH = 4

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 24.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 24.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_40

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania