Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 1221–1240 z 1481

Zadanie 9.1 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 9.

Przeprowadzono doświadczenie, którego przebieg zilustrowano na poniższym schemacie.

Informacja do zadania 9. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

Podaj numery probówek, w których zaszły również inne reakcje niż opisana powyższym równaniem.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oprócz zobojętniania sprawdź rozpuszczalność soli powstających z każdej pary odczynników.

Podpowiedź 2

Fosforan wapnia i siarczan baru są trudno rozpuszczalne. Chlorek baru i azotan wapnia nie dają tu osadu.

Podpowiedź 3

Wpisz II i III. To probówki z dodatkową reakcją strąceniową.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

II i III

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne podanie numerów probówek.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

We wszystkich wskazanych układach może zachodzić zobojętnianie, ale trzeba dodatkowo sprawdzić rozpuszczalność powstających soli. W II wapń z kwasem fosforowym daje trudno rozpuszczalny fosforan wapnia. W III bar z kwasem siarkowym tworzy BaSO4.

W I chlorek baru, a w IV azotan wapnia pozostają rozpuszczalne, więc nie ma analogicznego dodatkowego strącania. Odpowiedź to II i III. Sama obecność kwasu i zasady nie oznacza, że pełny opis jonowy sprowadza się zawsze do jednej reakcji H3O+ z OH−; osad może stanowić drugi niezależny produkt.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

II i III

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_09.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 9.2 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 9.

Przeprowadzono doświadczenie, którego przebieg zilustrowano na poniższym schemacie.

Informacja do zadania 9. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

Napisz w formie jonowej równania pozostałych reakcji, czyli tych, które nie są opisane powyższym równaniem.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyodrębnij procesy strącania z dwóch wybranych probówek. Dobierz stosunki jonów według ładunków.

Podpowiedź 2

Ca2+ i PO43− wymagają proporcji 3:2, a Ba2+ i SO42− proporcji 1:1.

Podpowiedź 3

Zapisz powstawanie Ca3(PO4)2 i BaSO4 w formie jonowej. Nie rozpisuj osadów na jony.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

3Ca2 + + 2PO 4 3−→ Ca3(PO4)2 (↓)
Ba 2 + + SO 4 2−→ BaSO4 (↓)

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie obu równań reakcji.

0 p. – za błędne napisanie jednego lub obu równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne

współczynniki stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub odpowiedź niepełną

albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dodatkowe reakcje polegają na łączeniu jonów w trudno rozpuszczalne osady. Dla fosforanu wapnia równoważymy ładunki trzech Ca2+ i dwóch PO43−, otrzymując Ca3(PO4)2. Dla siarczanu baru stosunek Ba2+ do SO42− wynosi 1:1.

Zapisujemy 3Ca2+ + 2PO43− → Ca3(PO4)2↓ oraz Ba2+ + SO42− → BaSO4↓. Polecenie nie wymaga ponownego przepisywania zobojętniania, które już podano. W równaniach osad zachowujemy jako całość, a rozpuszczalne jony obserwatory pomijamy. Obie sumy ładunków po lewej są zerowe, tak jak obojętne produkty.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

3Ca2 + + 2PO 4 3−→ Ca3(PO4)2 (↓)
Ba 2 + + SO 4 2−→ BaSO4 (↓)
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_09.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 10 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Wodny roztwór mocnego kwasu o objętości 20 cm3 i pH = 4 rozcieńczono wodą do objętości

50 cm3.

Oblicz pH roztworu kwasu po rozcieńczeniu. Wynik końcowy zaokrąglij do pierwszego miejsca po przecinku.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przelicz pH na stężenie H+. Następnie zastosuj zachowanie liczby moli podczas rozcieńczania.

Podpowiedź 2

Użyj c2 = c1·20/50. Końcowa objętość wynosi 50 cm3.

Podpowiedź 3

Oblicz −log(4,0 · 10−5) i podaj 4,4. Nie mnoż pH bezpośrednio przez współczynnik rozcieńczenia.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Roztwór kwasu przed rozcieńczeniem:

VI = 0,02 dm3 … pH = 4 czyli cH+(I)= 1·10−4 mol · dm−3

nI = liczba moli jonów H + = 1·10−4 mol · dm−3· 0,02 dm 3 = 2 · 10−6 mola

Roztwór kwasu po rozcieńczeniu:

Odpowiedź CKE 10 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

wyniku jako wielkości niemianowanej z właściwą dokładnością.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

lub

– podanie wyniku z niewłaściwą dokładnością lub z błędnym zaokrągleniem

lub

– podanie wyniku z jednostką.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Początkowe pH = 4 odpowiada stężeniu H+ równemu 10−4 mol/dm3. Podczas rozcieńczania mocnego kwasu liczba moli tych jonów w modelu zadania pozostaje stała. Nowe stężenie wynosi 10−4·20/50 = 4,0 · 10−5 mol/dm3.

Stąd pH = −log(4,0 · 10−5) ≈ 4,398, po zaokrągleniu 4,4. Objętość końcowa to 50 cm3, nie 70 cm3: polecenie mówi o rozcieńczeniu do wskazanej objętości, a nie dodaniu takiej porcji wody. pH nie zmienia się liniowo wraz z objętością, ponieważ jest logarytmem stężenia.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Roztwór kwasu przed rozcieńczeniem:

VI = 0,02 dm3 … pH = 4 czyli cH+(I)= 1·10−4 mol · dm−3

nI = liczba moli jonów H + = 1·10−4 mol · dm−3· 0,02 dm 3 = 2 · 10−6 mola

Roztwór kwasu po rozcieńczeniu:

Odpowiedź CKE 10 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_10

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 11 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Skóra zdrowego człowieka ma pH wynoszące około 5,5. Mydła sodowe zmieniają odczyn

skóry i mogą spowodować naruszenie równowagi kwasowo-zasadowej, przez co zmniejsza

się odporność skóry na czynniki zewnętrzne.

Oceń, jak zmienia się (rośnie czy maleje) pH ludzkiej skóry pod wpływem wodnego roztworu mydła. Potwierdź swoją ocenę – zapisz w formie jonowej skróconej odpowiednie równanie reakcji dla stearynianu sodu.

Ocena: …

Równanie reakcji:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj, od jakiego kwasu pochodzi anion mydła. Sprawdź, czy może przyjmować proton od wody.

Podpowiedź 2

Hydroliza anionu tworzy OH−, więc pH rośnie. Sód nie uczestniczy w skróconym równaniu.

Podpowiedź 3

Zapisz anion stearynianowy + H2O ⇌ kwas stearynowy + OH− i ocenę wzrostu pH, zachowując graficzne wzory organiczne.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Ocena: (pH ludzkiej skóry) rośnie

Równanie reakcji: Wzór półstrukturalny: C17H35COO − + H2O ⇌ Wzór półstrukturalny: C17H35COOH + OH−
lub Wzór półstrukturalny: C17H35COO − + H+ ⇌ Wzór półstrukturalny: C17H35COOH

Zasady oceniania

1 p. – za poprawną ocenę i poprawne napisanie równania reakcji w formie jonowej skróconej.

0 p. – za błędną ocenę i/lub błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów,

błędne współczynniki stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub odpowiedź

niepełną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Anion stearynianowy jest zasadą sprzężoną słabego kwasu i w wodzie przyjmuje proton, tworząc kwas stearynowy oraz OH−. Dlatego wodny roztwór mydła ma odczyn zasadowy i w opisanym doświadczeniu podnosi pH powierzchni skóry. Równanie skrócone obejmuje anion stearynianowy i H2O po lewej, a kwas i OH− po prawej, ze strzałką równowagi.

Na+ jest obserwatorem. Można także opisać pobieranie H+ przez anion, co zmniejsza ich stężenie. Nie przypisujemy zasadowości samej obecności sodu: decyduje hydroliza konkretnego anionu słabego kwasu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Ocena: (pH ludzkiej skóry) rośnie

Równanie reakcji: Wzór półstrukturalny: C17H35COO − + H2O ⇌ Wzór półstrukturalny: C17H35COOH + OH−
lub Wzór półstrukturalny: C17H35COO − + H+ ⇌ Wzór półstrukturalny: C17H35COOH
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_11

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 12 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 12–14.

W celu identyfikacji zawartości dwóch probówek, z których jedna zawierała wodny roztwór

wodorotlenku sodu, a druga – wodny roztwór kwasu siarkowego(VI), przeprowadzono

doświadczenie. Do obu badanych roztworów dodano wodne roztwory soli: manganianu(VII)

potasu i siarczanu(IV) sodu.

Napisz, jakich objawów reakcji powinno się oczekiwać bezpośrednio po dodaniu roztworów obu soli do probówki z roztworem wodorotlenku sodu, a jakich – po dodaniu roztworów obu soli do probówki z roztworem kwasu siarkowego(VI). W opisie uwzględnij barwę zawartości probówek po reakcji.

Probówka z roztworem wodorotlenku sodu:

Probówka z roztworem kwasu siarkowego(VI):

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przyporządkuj produkty redukcji KMnO4 do środowiska silnie zasadowego i kwasowego.

Podpowiedź 2

Manganian(VI) jest zielony, a Mn2+ bardzo słabo zabarwiony. Środowisko różnicuje produkty mimo tego samego reduktora.

Podpowiedź 3

Dla NaOH opisz zielony roztwór, dla H2SO4 odbarwienie. Uwzględnij moment obserwacji wskazany w zadaniu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Probówka z roztworem wodorotlenku sodu:

• Otrzymamy roztwór barwy zielonej.

• Roztwór w probówce zmieni barwę na zieloną.

Probówka z roztworem kwasu siarkowego(VI):

• Otrzymamy bezbarwny roztwór.

• Roztwór manganianu(VII) potasu odbarwi się.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne opisanie obserwacji dla obu probówek.

0 p. – za podanie błędnych obserwacji lub odpowiedź niepełną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W obu probówkach siarczan(IV) redukuje manganian(VII), ale produkt zależy od środowiska. W silnie zasadowej probówce powstają zielone jony manganianowe(VI), więc zawartość staje się zielona. W kwasowej mangan przechodzi do Mn2+, a fioletowa barwa zanika, dając praktycznie bezbarwny roztwór.

Należy opisać stan bezpośrednio po dodaniu reagentów, zgodnie z poleceniem, bez zastępowania go późniejszymi przemianami. Nie przewidujemy w zasadowej probówce brunatnego MnO2 jako odpowiedzi tej próby: dla danych warunków wskazano inny produkt redukcji. Samo słowo „redukcja” nie jest obserwacją barwy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Probówka z roztworem wodorotlenku sodu:

• Otrzymamy roztwór barwy zielonej.

• Roztwór w probówce zmieni barwę na zieloną.

Probówka z roztworem kwasu siarkowego(VI):

• Otrzymamy bezbarwny roztwór.

• Roztwór manganianu(VII) potasu odbarwi się.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_12

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 13 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 12–14.

W celu identyfikacji zawartości dwóch probówek, z których jedna zawierała wodny roztwór

wodorotlenku sodu, a druga – wodny roztwór kwasu siarkowego(VI), przeprowadzono

doświadczenie. Do obu badanych roztworów dodano wodne roztwory soli: manganianu(VII)

potasu i siarczanu(IV) sodu.

Zaznacz poprawne dokończenie zdania.

Podczas przebiegu opisanego doświadczenia

A. w obu probówkach utlenianiu ulegają jony MnO4−, a redukcji – jony SO 32−.

B. w obu probówkach utlenianiu ulegają jony SO 32−, a redukcji – jony MnO4−.

C. w jednej z probówek utlenianiu ulegają jony SO 32−, a redukcji – jony SO 42−.

D. w jednej z probówek utlenianiu ulegają jony MnO4−, a redukcji – jony SO 42− …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz stopnie utlenienia siarki przed i po reakcji. Następnie sprawdź kierunek zmiany manganu.

Podpowiedź 2

Siarka przechodzi z +IV na +VI, a mangan z +VII na niższy stopień w obu probówkach.

Podpowiedź 3

Wybierz B: SO32− ulega utlenieniu, a MnO4− redukcji. Środowisko zmienia produkt, nie te role.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

B

Zasady oceniania

1 p. – za poprawną odpowiedź.

0 p. – za błędną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W siarczanie(IV) siarka ma stopień +IV, a w siarczanie(VI) +VI, więc oddaje elektrony i ulega utlenieniu. Mangan w MnO4− ma +VII i w obu środowiskach przechodzi na niższy stopień: +VI w zasadzie albo +II w kwasie.

Zatem w obu probówkach utlenia się SO32−, a redukuje MnO4−, co odpowiada B. Różne produkty redukcji manganu nie zmieniają kierunku transferu elektronów ani ról reagentów. Nie należy nazywać utlenianiem przemiany tylko dlatego, że produktem jest jon z większą liczbą atomów tlenu; sprawdzamy formalne stopnie utlenienia.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

B

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_13

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 14 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 12–14.

W celu identyfikacji zawartości dwóch probówek, z których jedna zawierała wodny roztwór

wodorotlenku sodu, a druga – wodny roztwór kwasu siarkowego(VI), przeprowadzono

doświadczenie. Do obu badanych roztworów dodano wodne roztwory soli: manganianu(VII)

potasu i siarczanu(IV) sodu.

Podaj wzór jonów zawierających mangan, które powstają bezpośrednio po dodaniu roztworów obu soli do probówki z roztworem wodorotlenku sodu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Powiąż zieloną barwę z produktem redukcji manganu w silnie zasadowym środowisku.

Podpowiedź 2

Szukany anion ma cztery atomy tlenu i mangan na +VI. Z bilansu wyznacz jego ładunek.

Podpowiedź 3

Zapisz MnO42−. Upewnij się, że 2− jest ładunkiem całego anionu, a nie indeksem tlenu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

MnO4 2−

Zasady oceniania

1 p. – za podanie poprawnego wzoru jonów.

0 p. – za podanie błędnego wzoru jonów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Zielony roztwór powstający bezpośrednio w silnie zasadowej probówce wskazuje jony manganianowe(VI), MnO42−. Liczba atomów tlenu jest taka sama jak w MnO4−, lecz ładunek anionu jest inny. Z bilansu stopni utlenienia otrzymujemy x+4·(−II)=−2, czyli mangan ma +VI.

Jest to redukcja o jeden elektron względem +VII. Trzeba zapisać zarówno indeks 4, jak i ładunek 2−; pominięcie ładunku identyfikowałoby inną drobinę lub niepełny wzór. Nie wybieramy Mn2+, charakterystycznego dla drugiej, zakwaszonej probówki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

MnO4 2−

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_14

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 15–16.

Spośród tlenków o poniższych wzorach wybrano trzy i oznaczono je numerami I, II i III,

a następnie zbadano ich właściwości.

ZnO … CaO … SiO2 … CuO … P4O10

W doświadczeniu wykorzystano wodę, wodny roztwór kwasu siarkowego(VI) i stężony

wodny roztwór wodorotlenku sodu.

Po zakończeniu doświadczenia sformułowano poniższe wnioski.

Tlenek I jest rozpuszczalny w wodzie. Ulega reakcji w roztworze kwasu siarkowego(VI). Nie

reaguje ze stężonym roztworem wodorotlenku sodu.

Tlenek II jest nierozpuszczalny w wodzie. Nie reaguje z roztworem kwasu siarkowego(VI)

nawet po ogrzaniu. Reaguje ze stężonym roztworem wodorotlenku sodu po ogrzaniu.

Tlenek III jest nierozpuszczalny w wodzie. Reaguje z roztworem kwasu siarkowego(VI) oraz

ze stężonym roztworem wodorotlenku sodu, w wyniku czego tworzy bezbarwne klarowne

roztwory.

Wpisz do tabeli wzory sumaryczne opisanych tlenków i określ ich charakter chemiczny.

 

Wzór tlenku

Charakter chemiczny tlenku

Tlenek I

  

Tlenek II

  

Tlenek III

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zestaw zachowanie każdego tlenku wobec kwasu i zasady. Woda jest dodatkową cechą identyfikującą.

Podpowiedź 2

Reakcja z oboma środowiskami wskazuje amfoteryczność. Reakcja tylko z zasadą wskazuje tlenek kwasowy.

Podpowiedź 3

Wpisz I CaO zasadowy, II SiO2 kwasowy, III ZnO amfoteryczny. Sprawdź zgodność z całym opisem, nie jedną próbą.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Wzór tlenku

Charakter chemiczny tlenku

Tlenek I

CaO

zasadowy

Tlenek II

SiO2

kwasowy

Tlenek III

ZnO

amfoteryczny

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Właściwości tlenków rozpoznajemy przez reakcje z wodą, kwasem i mocną zasadą. I reaguje z wodą i kwasem, ale nie z NaOH, więc jest zasadowym CaO. II jest nierozpuszczalny i nie reaguje z kwasem, natomiast po ogrzaniu reaguje z zasadą: to kwasowy SiO2.

III reaguje zarówno z kwasem, jak i zasadą, tworząc bezbarwne roztwory, więc jest amfoterycznym ZnO. Nie należy identyfikować wyłącznie na podstawie rozpuszczalności w wodzie. Zanik CaO w wodzie obejmuje reakcję tworzenia wodorotlenku, a nie tylko fizyczne rozpuszczanie obojętnego tlenku.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Wzór tlenku

Charakter chemiczny tlenku

Tlenek I

CaO

zasadowy

Tlenek II

SiO2

kwasowy

Tlenek III

ZnO

amfoteryczny

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_15

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 15–16.

Spośród tlenków o poniższych wzorach wybrano trzy i oznaczono je numerami I, II i III,

a następnie zbadano ich właściwości.

ZnO … CaO … SiO2 … CuO … P4O10

W doświadczeniu wykorzystano wodę, wodny roztwór kwasu siarkowego(VI) i stężony

wodny roztwór wodorotlenku sodu.

Po zakończeniu doświadczenia sformułowano poniższe wnioski.

Tlenek I jest rozpuszczalny w wodzie. Ulega reakcji w roztworze kwasu siarkowego(VI). Nie

reaguje ze stężonym roztworem wodorotlenku sodu.

Tlenek II jest nierozpuszczalny w wodzie. Nie reaguje z roztworem kwasu siarkowego(VI)

nawet po ogrzaniu. Reaguje ze stężonym roztworem wodorotlenku sodu po ogrzaniu.

Tlenek III jest nierozpuszczalny w wodzie. Reaguje z roztworem kwasu siarkowego(VI) oraz

ze stężonym roztworem wodorotlenku sodu, w wyniku czego tworzy bezbarwne klarowne

roztwory.

Napisz w formie jonowej skróconej równania reakcji tlenku III z kwasem siarkowym(VI) i z wodorotlenkiem potasu, jeżeli w jednej z tych reakcji powstaje jon kompleksowy, w którym atom centralny ma liczbę koordynacyjną równą 4.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zapisz osobno zachowanie ZnO w kwasie i w nadmiarze zasady. W drugim wariancie wykorzystaj liczbę koordynacyjną cztery.

Podpowiedź 2

Kompleks ma wzór [Zn(OH)4]2−. Zbilansuj tlen i wodór, dodając H2O obok OH−.

Podpowiedź 3

Użyj ZnO + 2H+ → Zn2+ + H2O oraz ZnO + 2OH− + H2O → [Zn(OH)4]2−. Sprawdź ładunki.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

ZnO + 2H + → Zn 2 + + H2O lub … ZnO + 2H3O + → Zn 2 + + 3H2O
ZnO + 2OH − + H2O → [Zn(OH)4] 2 −

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie obu równań reakcji w formie jonowej skróconej.

1 p. – za poprawne napisanie jednego równania reakcji w formie jonowej skróconej.

0 p. – za błędne napisanie obu równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne

współczynniki stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub odpowiedź niepełną

albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

ZnO jako tlenek amfoteryczny reaguje z H+ do Zn2+ i wody: ZnO + 2H+ → Zn2+ + H2O. W stężonej zasadzie tworzy jon kompleksowy o czterech ligandach hydroksylowych. Do bilansu potrzeba dwóch OH− oraz jednej wody: ZnO + 2OH− + H2O → [Zn(OH)4]2−.

Liczba koordynacyjna cztery nie oznacza czterech jonów OH− jako reagentów, ponieważ tlen i wodór pochodzą także z tlenku i wody. Jony potasu i siarczany pomijamy w zapisie skróconym. Osadu ZnO nie rozpisujemy na wolne jony.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

ZnO + 2H + → Zn 2 + + H2O lub … ZnO + 2H3O + → Zn 2 + + 3H2O
ZnO + 2OH − + H2O → [Zn(OH)4] 2 −
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_16

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17.1 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 17.

Przeprowadzono dwuetapowe doświadczenie, którego przebieg umożliwił odróżnienie trzech

bezbarwnych wodnych roztworów azotanów(V): ołowiu(II), baru i magnezu.

W doświadczeniu użyto dwóch odczynników wybranych spośród poniższych:

• wodny roztwór azotanu(V) srebra

• wodny roztwór siarczanu(VI) sodu

• wodny roztwór siarczku sodu

• wodny roztwór ortofosforanu(V) potasu

W pierwszym etapie doświadczenia po dodaniu odczynnika 1. zaobserwowano, że w dwóch

probówkach wytrąciły się osady, a zawartość jednej probówki pozostała klarowna.

Uzupełnij schemat doświadczenia (wpisz nazwę lub wzór wybranego odczynnika 1.) i podaj nazwę lub wzór soli, którą zidentyfikowano w tym etapie doświadczenia.

Odczynnik 1.: …

Zadanie 17.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.

Zidentyfikowana sól: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź rozpuszczalność siarczanów, siarczków i fosforanów trzech kationów. Szukaj dokładnie dwóch osadów.

Podpowiedź 2

BaSO4 i PbSO4 są trudno rozpuszczalne, a MgSO4 pozostaje w roztworze.

Podpowiedź 3

Wybierz Na2SO4(aq). Jako zidentyfikowaną klarowną próbkę podaj Mg(NO3)2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odczynnik 1.: roztwór siarczanu(VI) sodu lub Na2SO4 (aq)

Odpowiedź CKE 17.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Zidentyfikowana sól: azotan(V) magnezu lub Mg(NO3)2

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny wybór odczynnika i poprawną identyfikację soli.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Odczynnik ma dać dwa osady spośród soli Pb2+, Ba2+ i Mg2+, pozostawiając jeden klarowny roztwór. Na2SO4 spełnia ten warunek: siarczany ołowiu(II) i baru są trudno rozpuszczalne, a siarczan magnezu rozpuszczalny. Klarowna próbka zostaje więc zidentyfikowana jako Mg(NO3)2.

Nie jest to identyfikacja przez barwę początkową, bo wszystkie roztwory są bezbarwne. Trzeba uwzględnić jednocześnie wynik dodatni w dwóch próbkach i ujemny w trzeciej. Brak osadu również jest użyteczną informacją analityczną, jeśli wcześniej określono zamknięty zbiór możliwych substancji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odczynnik 1.: roztwór siarczanu(VI) sodu lub Na2SO4 (aq)

Odpowiedź CKE 17.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Zidentyfikowana sól: azotan(V) magnezu lub Mg(NO3)2

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_17.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17.2 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 17.

Przeprowadzono dwuetapowe doświadczenie, którego przebieg umożliwił odróżnienie trzech

bezbarwnych wodnych roztworów azotanów(V): ołowiu(II), baru i magnezu.

W doświadczeniu użyto dwóch odczynników wybranych spośród poniższych:

• wodny roztwór azotanu(V) srebra

• wodny roztwór siarczanu(VI) sodu

• wodny roztwór siarczku sodu

• wodny roztwór ortofosforanu(V) potasu

W etapie drugim wybrano odczynnik 2., który należy dodać do dwóch probówek

zawierających wodne roztwory soli niezidentyfikowanych w etapie pierwszym.

Uzupełnij tabelę. Wpisz nazwę lub wzór wybranego odczynnika 2., podaj nazwy lub wzory soli, które identyfikowano w tym etapie doświadczenia, oraz opisz zmiany zachodzące w probówkach pod wpływem wybranego odczynnika (lub podaj informację, że reakcja nie zachodzi).

Odczynnik 2.

Probówka z …

Zmiany: …

Probówka z …

Zmiany: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Poszukaj odczynnika dającego różne wyniki z Pb2+ i Ba2+. Porównaj ich siarczki.

Podpowiedź 2

PbS wytrąca się jako ciemny osad, a próba z barem pozostaje bez widocznych zmian.

Podpowiedź 3

Wpisz Na2S, dla Pb(NO3)2 czarny lub brunatny osad, dla Ba(NO3)2 brak objawów reakcji.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odczynnik 2.

(roztwór) siarczku sodu lub

Na2S (aq)

Probówka z azotanem(V) ołowiu(II) lub Pb(NO3)2

Zmiany: wytrąca się (czarny lub brunatny) osad

Probówka z azotanem(V) baru lub Ba(NO3)2

Zmiany: brak objawów reakcji

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli przy poprawnym wyborze odczynnika w zadaniu 17.1.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po rozpoznaniu magnezu pozostają do odróżnienia roztwory azotanów ołowiu(II) i baru. Siarczek sodu daje z Pb2+ czarny lub brunatny osad PbS, natomiast z Ba2+ nie daje w warunkach próby widocznego strącania. Wybieramy Na2S i opisujemy oba wyniki.

Używamy próbek niezidentyfikowanych pierwotnych roztworów, a nie próbujemy odróżniać barwnych produktów już po dowolnej serii nieopisanych przemian. Samo wskazanie, że jeden siarczek jest nierozpuszczalny, nie zastępuje wymaganego opisu obserwacji. Odpowiedź powinna zawierać odczynnik, tożsamość obu soli oraz kontrast objawów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odczynnik 2.

(roztwór) siarczku sodu lub

Na2S (aq)

Probówka z azotanem(V) ołowiu(II) lub Pb(NO3)2

Zmiany: wytrąca się (czarny lub brunatny) osad

Probówka z azotanem(V) baru lub Ba(NO3)2

Zmiany: brak objawów reakcji

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_17.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 18–20.

Przeprowadzono doświadczenie, którego przebieg zilustrowano na poniższym schemacie.

Informacja do zadań 18–20. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.

Opisz obserwowane zmiany, które świadczą o przebiegu reakcji w probówkach I i II.

Probówka I: …

Probówka II: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, jaki słabszy kwas może powstać z fenolanu, a jaki z węglanu. Uwzględnij ich postać fizyczną.

Podpowiedź 2

Fenol powoduje zmętnienie lub oleiste krople. Kwas węglowy rozpada się na wodę i gaz.

Podpowiedź 3

Dla I podaj zmętnienie lub tłuste plamy, dla II wydzielanie gazu lub pienienie. Nie zamieniaj reagentu CO2 z produktem drugiej próby.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Probówka I:

• roztwór mętnieje

• pojawiają się „tłuste plamy”

Probówka II:

• wydziela się gaz

• zawartość probówki się pieni

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny opis zmian.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W I CO2 w wodzie tworzy układ kwasu węglowego, który protonuje anion fenolanowy. Powstający fenol ma ograniczoną rozpuszczalność, dlatego roztwór mętnieje lub pojawiają się oleiste „tłuste” plamy. W II mocniejszy kwas siarkowy reaguje z węglanem, a powstający nietrwały kwas węglowy rozpada się z wydzieleniem CO2.

Widać pęcherzyki gazu lub pienienie. Trzeba opisać obserwacje, nie tylko nazwać wypierane kwasy. Nie przypisujemy gazu pierwszej probówce jako produktu, bo CO2 jest w niej wprowadzanym reagentem; objawem chemicznym jest wydzielenie słabiej rozpuszczalnego fenolu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Probówka I:

• roztwór mętnieje

• pojawiają się „tłuste plamy”

Probówka II:

• wydziela się gaz

• zawartość probówki się pieni

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_18

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 18–20.

Przeprowadzono doświadczenie, którego przebieg zilustrowano na poniższym schemacie.

Informacja do zadań 18–20. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.

Napisz w formie cząsteczkowej równanie reakcji zachodzącej w probówce I oraz w formie jonowej skróconej równanie reakcji zachodzącej w probówce II.

Probówka I:

Probówka II:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dla I uwzględnij CO2 rozpuszczony w wodzie i powstanie wodorowęglanu. Dla II usuń jony obserwatory.

Podpowiedź 2

Fenolan przechodzi w fenol, a węglan z dwoma H+ w CO2 i wodę.

Podpowiedź 3

Zapisz I cząsteczkowo: fenolan sodu + CO2 + H2O → fenol + NaHCO3. W II użyj CO32− + 2H+ → CO2 + H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 19 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji I w formie cząsteczkowej i równania reakcji II

w formie jonowej skróconej.

0 p. – za błędne napisanie jednego lub obu równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne

współczynniki stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub odpowiedź niepełną

albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W I kwas węglowy powstający z CO2 i wody przekazuje proton fenolanowi sodu. Cząsteczkowo zapisujemy fenolan sodu + CO2 + H2O → fenol + NaHCO3, zachowując wymagane wzory organiczne. W II wystarcza jonowy bilans węglanu z kwasem: CO32− + 2H+ → CO2 + H2O.

Wariant z H3O+ wymaga trzech wód po stronie produktów. Nie zapisujemy rozkładu węglanu przez samą wodę jako źródła gazu. Dwa równania mają celowo różne formy: pierwsze cząsteczkową, drugie skróconą jonową. Należy zachować tę różnicę mimo podobnego mechanizmu przekazania protonu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 19 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_19

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 18–20.

Przeprowadzono doświadczenie, którego przebieg zilustrowano na poniższym schemacie.

Informacja do zadań 18–20. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.

Napisz, jaki był cel opisanego doświadczenia.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Połącz obie próby w jeden wniosek. W każdej kwas reaguje z solą innego, słabszego kwasu.

Podpowiedź 2

W I porównujesz kwas węglowy z fenolem, w II siarkowy z węglowym.

Podpowiedź 3

Podaj cel: porównanie mocy fenolu, kwasu węglowego i kwasu siarkowego(VI). Nie ograniczaj go do obserwacji CO2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

• porównanie mocy (trzech) kwasów

• porównanie mocy fenolu, kwasu siarkowego(VI) i kwasu węglowego

Dopuszczalne odpowiedzi

• sprawdzenie, czy sole reagują z kwasami

• porównanie właściwości fenolu, kwasu siarkowego(VI) i kwasu węglowego

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne określenie celu doświadczenia.

0 p. – za błędne określenie celu doświadczenia albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Doświadczenie porównuje moc kwasu siarkowego(VI), kwasu węglowego i fenolu. Kwas węglowy powstający w I protonuje fenolan, więc w danych warunkach jest mocniejszy od fenolu. W II kwas siarkowy protonuje węglan, a CO2 opuszcza mieszaninę, co sprzyja przemianie.

Łącznie uzyskujemy porządek zgodny z większą mocą H2SO4 niż kwasu węglowego i fenolu. Cel powinien wskazywać porównanie właściwości kwasowych, a nie samo otrzymanie gazu lub osadu. Obserwowane postacie produktów są narzędziem wnioskowania o przekazywaniu protonów między kwasem a zasadą sprzężoną.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

• porównanie mocy (trzech) kwasów

• porównanie mocy fenolu, kwasu siarkowego(VI) i kwasu węglowego

Dopuszczalne odpowiedzi

• sprawdzenie, czy sole reagują z kwasami

• porównanie właściwości fenolu, kwasu siarkowego(VI) i kwasu węglowego

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_20

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–22.

Kwas ortofosforowy(V) jest kwasem trójprotonowym o średniej mocy. Kwas ten tworzy sole:

diwodoroortofosforany(V), np. Ca(H2PO4)2, wodoroortofosforany(V), np. Na2HPO4

i ortofosforany(V), np. Na3PO4. Diwodoroortofosforany(V) są dobrze rozpuszczalne

w wodzie. Spośród wodoroortofosforanów(V) i ortofosforanów(V) rozpuszczalne są tylko

fosforany litowców z wyjątkiem odpowiednich soli litu.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Fosforany w roztworach wodnych ulegają hydrolizie anionowej, która polega na dysocjacji

zasadowej anionów: PO43−, HPO42− i H2PO4−. Poniżej przedstawiono równania dysocjacji

kwasowej i dysocjacji zasadowej jonów H2PO4− i HPO42− oraz odpowiadające im stałe

dysocjacji kwasowej (Ka) i stałe dysocjacji zasadowej (Kb).

Równanie dysocjacji

kwasowej

Ka

Równanie dysocjacji

zasadowej

Kb

H2PO4− ⇌ HPO42− + H +

6,3 · 10−8

H2PO4− + H2O ⇌ H3PO4 + OH −

1,6 · 10−12

HPO42− ⇌ PO43− + H +

5,0 · 10−13

HPO42− + H2O ⇌ H2PO4− + OH −

1,6 · 10−7

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004

oraz A. Hulanicki, Reakcje kwasów i zasad w chemii analitycznej, Warszawa 2012.

Trzej uczniowie mieli za zadanie określić odczyn wodnych roztworów: K3PO4, K2HPO4

i KH2PO4,. Poniżej przedstawiono odpowiedzi uczniów.

Uczeń I: Roztwory wszystkich wymienionych soli mają odczyn zasadowy, ponieważ te

sole ulegają hydrolizie anionowej.

Uczeń II: Najbardziej zasadowy jest roztwór K3PO4, mniej zasadowy – roztwór

KH2PO4. Roztwór K2HPO4 ma odczyn słabo kwasowy.

Uczeń III: Najbardziej zasadowy jest roztwór K3PO4, mniej zasadowy – roztwór

K2HPO4. Roztwór KH2PO4 ma odczyn słabo kwasowy.

Napisz, który uczeń poprawnie określił odczyn wodnych roztworów K3PO4, K2HPO4

i KH2PO4, oraz – na podstawie podanych informacji – uzasadnij jego odpowiedź (odnieś się do roztworów trzech soli).

Poprawnie określił odczyn roztworów uczeń …

Uzasadnienie:

Roztwór K3PO4 …

Roztwór K2HPO4 …

Roztwór KH2PO4 …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oceń każdy anion osobno. Dla amfiprotycznych porównaj Kₐ i Kᵦ, nie tylko obecność hydrolizy.

Podpowiedź 2

HPO42− ma dominujące właściwości zasadowe, a H2PO4− kwasowe. PO43− w tym modelu tylko przyjmuje proton.

Podpowiedź 3

Wybierz ucznia III i uzasadnij wszystkie trzy roztwory, podając dla dwóch ostatnich przewagę odpowiedniej stałej.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Poprawnie określił odczyn roztworów uczeń III

Uzasadnienie:

Roztwór K3PO4

• W roztworze tym jony PO 4 3− ulegają hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −ze

znaczną wydajnością, a nie ulegają dysocjacji z odszczepieniem jonów H +.

• Możliwe są również dwa dalsze etapy hydrolizy, stąd zasadowy odczyn roztworu.

Roztwór K2HPO4

• Zawiera jony HPO 4 2−, które ulegają procesowi dysocjacji z odszczepieniem jonów H +

oraz hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −, a w większym stopniu zachodzi proces

hydrolizy niż proces dysocjacji.

• Stała dysocjacji jonu HPO 4 2− jest o wiele niższa od stałej hydrolizy.

• Jony HPO 4 2− ulegają dwuetapowej hydrolizie i nieznacznej dysocjacji i dlatego

odczyn roztworu jest mniej zasadowy.

Roztwór KH2PO4

• Zawiera jony H2PO 4 −, które ulegają procesowi dysocjacji z odszczepieniem jonów H +

oraz hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −, a w większym stopniu zachodzi proces

dysocjacji niż proces hydrolizy.

• Stała dysocjacji jonu H2PO 4 − jest o wiele wyższa od stałej hydrolizy.

• Jony H2PO 4 − ulegają jednoetapowej hydrolizie i dwuetapowej dysocjacji i dlatego

odczyn roztworu jest słabo kwasowy.

Zasady oceniania

Zasady oceniania 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Poprawna jest odpowiedź ucznia III. PO43− przyjmuje proton od wody, tworząc OH−, i nie ma własnego protonu do oddania, dlatego K3PO4 daje odczyn zasadowy.

HPO42− może działać w obie strony, lecz Kᵦ = 1,6 · 10−7 jest znacznie większe od Kₐ = 5,0 · 10−13, więc przeważa zasadowość. Dla H2PO4− odwrotnie: Kₐ = 6,3 · 10−8 przewyższa Kᵦ = 1,6 · 10−12, więc KH2PO4 jest słabo kwasowy. Sama możliwość hydrolizy anionu nie wystarcza do uznania roztworu za zasadowy; trzeba porównać konkurencyjne procesy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Poprawnie określił odczyn roztworów uczeń III

Uzasadnienie:

Roztwór K3PO4

• W roztworze tym jony PO 4 3− ulegają hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −ze

znaczną wydajnością, a nie ulegają dysocjacji z odszczepieniem jonów H +.

• Możliwe są również dwa dalsze etapy hydrolizy, stąd zasadowy odczyn roztworu.

Roztwór K2HPO4

• Zawiera jony HPO 4 2−, które ulegają procesowi dysocjacji z odszczepieniem jonów H +

oraz hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −, a w większym stopniu zachodzi proces

hydrolizy niż proces dysocjacji.

• Stała dysocjacji jonu HPO 4 2− jest o wiele niższa od stałej hydrolizy.

• Jony HPO 4 2− ulegają dwuetapowej hydrolizie i nieznacznej dysocjacji i dlatego

odczyn roztworu jest mniej zasadowy.

Roztwór KH2PO4

• Zawiera jony H2PO 4 −, które ulegają procesowi dysocjacji z odszczepieniem jonów H +

oraz hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −, a w większym stopniu zachodzi proces

dysocjacji niż proces hydrolizy.

• Stała dysocjacji jonu H2PO 4 − jest o wiele wyższa od stałej hydrolizy.

• Jony H2PO 4 − ulegają jednoetapowej hydrolizie i dwuetapowej dysocjacji i dlatego

odczyn roztworu jest słabo kwasowy.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22.1 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–22.

Kwas ortofosforowy(V) jest kwasem trójprotonowym o średniej mocy. Kwas ten tworzy sole:

diwodoroortofosforany(V), np. Ca(H2PO4)2, wodoroortofosforany(V), np. Na2HPO4

i ortofosforany(V), np. Na3PO4. Diwodoroortofosforany(V) są dobrze rozpuszczalne

w wodzie. Spośród wodoroortofosforanów(V) i ortofosforanów(V) rozpuszczalne są tylko

fosforany litowców z wyjątkiem odpowiednich soli litu.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Źródło

Informacja do zadania 22.

Ortofosforany(V) wapnia znajdują zastosowanie jako sztuczne nawozy fosforowe. Jednym ze

źródeł ortofosforanu(V) wapnia [Ca3(PO4)2] jest minerał zwany fosforytem. Jako związek

bardzo trudno rozpuszczalny w wodzie zawiera fosfor w postaci nieprzyswajalnej przez

rośliny. Przeprowadza się go w dobrze rozpuszczalny w wodzie diwodoroortofosforan(V)

wapnia.

Napisz w formie cząsteczkowej

• równanie reakcji otrzymywania nawozu zwanego superfosfatem (w jego skład oprócz diwodoroortofosforanu(V) wapnia wchodzi siarczan(VI) wapnia), który powstaje w wyniku reakcji fosforytu z kwasem siarkowym(VI) (reakcja I)

• równanie reakcji otrzymywania nawozu zwanego superfosfatem podwójnym

(diwodoroortofosforan(V) wapnia), który powstaje w wyniku reakcji fosforytu z kwasem ortofosforowym(V) (reakcja II).

Równanie reakcji I:

Równanie reakcji II:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj, co do mieszaniny wnosi kwas siarkowy, a co fosforowy. W obu produkt zawiera aniony H2PO4−.

Podpowiedź 2

Z H2SO4 powstaje również CaSO4. Z H3PO4 całość wapnia może wejść do Ca(H2PO4)2.

Podpowiedź 3

Zbilansuj pierwszą reakcję w stosunku 1:2:1:2, a drugą 1:4:3. Zachowaj oba produkty superfosfatu zwykłego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie reakcji I: Ca3(PO4)2 + 2H2SO4 → Ca(H2PO4)2 + 2CaSO4
Równanie reakcji II: Ca3(PO4)2 + 4H3PO4 → 3Ca(H2PO4)2

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie obu równań reakcji w formie cząsteczkowej.

0 p. – za błędne napisanie jednego lub obu równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne

współczynniki stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub odpowiedź niepełną

albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W obu przemianach trudno rozpuszczalny fosforan wapnia zostaje przekształcony w rozpuszczalny diwodorofosforan. Z H2SO4 część wapnia tworzy dodatkowo CaSO4: Ca3(PO4)2 + 2H2SO4 → Ca(H2PO4)2 + 2CaSO4. Z H3PO4 dodatkowy fosfor wchodzi do produktu: Ca3(PO4)2 + 4H3PO4 → 3Ca(H2PO4)2.

To rozróżnia skład superfosfatu zwykłego i podwójnego. Nie należy w pierwszym równaniu usuwać siarczanu wapnia, bo jest częścią opisanego nawozu. Współczynniki kontrolujemy przez bilans Ca, P, S oraz wodoru, a formę pozostawiamy cząsteczkową.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie reakcji I: Ca3(PO4)2 + 2H2SO4 → Ca(H2PO4)2 + 2CaSO4
Równanie reakcji II: Ca3(PO4)2 + 4H3PO4 → 3Ca(H2PO4)2
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_22.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22.2 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–22.

Kwas ortofosforowy(V) jest kwasem trójprotonowym o średniej mocy. Kwas ten tworzy sole:

diwodoroortofosforany(V), np. Ca(H2PO4)2, wodoroortofosforany(V), np. Na2HPO4

i ortofosforany(V), np. Na3PO4. Diwodoroortofosforany(V) są dobrze rozpuszczalne

w wodzie. Spośród wodoroortofosforanów(V) i ortofosforanów(V) rozpuszczalne są tylko

fosforany litowców z wyjątkiem odpowiednich soli litu.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Źródło

Informacja do zadania 22.

Ortofosforany(V) wapnia znajdują zastosowanie jako sztuczne nawozy fosforowe. Jednym ze

źródeł ortofosforanu(V) wapnia [Ca3(PO4)2] jest minerał zwany fosforytem. Jako związek

bardzo trudno rozpuszczalny w wodzie zawiera fosfor w postaci nieprzyswajalnej przez

rośliny. Przeprowadza się go w dobrze rozpuszczalny w wodzie diwodoroortofosforan(V)

wapnia.

Dokończ zdanie. Wybierz i zaznacz odpowiedź A. lub B. oraz uzasadnij swój wybór.

Korzystniejszą metodą nawożenia gleby w celu uzupełnienia jej składu w fosfor jest

stosowanie

A.

superfosfatu,

ponieważ

 

B.

superfosfatu

podwójnego,

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj udział związków zawierających fosfor, a nie tylko nazwy nawozów.

Podpowiedź 2

CaSO4 w zwykłym superfosfacie zwiększa masę bez zwiększenia ilości fosforu. W podwójnym ten składnik nie występuje w podanym składzie.

Podpowiedź 3

Wybierz B i uzasadnij większą zawartością fosforu w jednostce masy oraz brakiem siarczanu wapnia jako dodatkowego składnika.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

A.

superfosfatu,

ponieważ

• superfosfat podwójny zawiera więcej fosforu niż

superfosfat.

• superfosfat podwójny nie zawiera siarczanu(VI)

wapnia.

• superfosfat podwójny nie zawiera gipsu.

• superfosfat zawiera mniej fosforu niż superfosfat

podwójny.

• superfosfat oprócz diwodoroortofosforanu(V)

wapnia zawiera siarczan(VI) wapnia.

• superfosfat zawiera gips.

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 14.

superfosfatu

podwójnego,

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W rozpatrywanym celu korzystniejszy jest superfosfat podwójny, odpowiedź B, ponieważ ma większy udział przyswajalnego fosforu w tej samej masie nawozu. Superfosfat zwykły oprócz diwodorofosforanu wapnia zawiera CaSO4, który zwiększa masę, ale nie dostarcza fosforu.

Podwójny nie ma tego rozcieńczającego składnika siarczanowego w opisanym modelu. Nie wnioskujemy z samej nazwy „podwójny”, że dowolna dawka daje dokładnie dwukrotnie więcej fosforu; porównujemy rzeczywisty skład. Uzasadnienie dotyczy uzupełniania fosforu, nie uniwersalnej oceny wszystkich potrzeb nawozowych gleby.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

A.

superfosfatu,

ponieważ

• superfosfat podwójny zawiera więcej fosforu niż

superfosfat.

• superfosfat podwójny nie zawiera siarczanu(VI)

wapnia.

• superfosfat podwójny nie zawiera gipsu.

• superfosfat zawiera mniej fosforu niż superfosfat

podwójny.

• superfosfat oprócz diwodoroortofosforanu(V)

wapnia zawiera siarczan(VI) wapnia.

• superfosfat zawiera gips.

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 14.

superfosfatu

podwójnego,

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_22.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Otrzymany roztwór ogrzano w celu całkowitego usunięcia wydzielającego się tlenku

węgla(IV). Po ostudzeniu do otrzymanego roztworu dodawano w obecności wskaźnika

wodny roztwór wodorotlenku sodu, aby zobojętnić nadmiar kwasu solnego. Na zobojętnienie

zużyto 25 cm3 roztworu wodorotlenku sodu o stężeniu c = 2 mol·dm−3.

Oblicz w procentach masowych zawartość węglanu sodu w badanej próbce sody kalcynowanej, jeżeli wiadomo, że ta próbka nie zawierała żadnej innej substancji reagującej z kwasem solnym.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Od ilości dodanego HCl odejmij nadmiar oznaczony roztworem NaOH. Dopiero różnicę przelicz na węglan.

Podpowiedź 2

NaOH wskazuje 0,050 mol pozostałego HCl, a początkowo było 0,200 mol. Węglan reaguje z kwasem w stosunku 1:2.

Podpowiedź 3

Oblicz 0,150/2 mol Na2CO3, pomnóż przez 106 g/mol i odnieś masę do 10 g próbki. Otrzymasz 79,5%.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Kwas HCl reaguje z zasadą NaOH w stosunku molowym 1 : 1

liczba moli zasady zużytej na zobojętnienie kwasu

nzas. = czas · Vzas = 2 mol · dm−3· 0,025 dm 3 = 0,05 mola = nkw

liczba moli kwasu dodanego do sody

nk1 = 2 mol · dm−3· 0,1 dm 3 = 0,2 mola

liczba moli kwasu, który uległ reakcji z sodą

Odpowiedź CKE 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

wyniku w procentach.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

lub

– niepodanie wyniku w procentach.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

To miareczkowanie odwrotne: najpierw dodano znaną ilość HCl, a potem oznaczono jego pozostałość. Początkowo było 0,100·2 = 0,200 mol HCl. Na nadmiar zużyto 0,025·2 = 0,050 mol NaOH, więc soda zużyła 0,150 mol HCl.

Jeden mol Na2CO3 wymaga dwóch moli HCl, zatem w próbce było 0,0750 mol, czyli 7,95 g węglanu. W próbce 10 g stanowi to 79,5%. Usunięcie CO2 przed miareczkowaniem zapobiega dodatkowej reakcji jego kwaśnego roztworu z zasadą. Nie utożsamiamy pozostałości kwasu z ilością zużytą przez sodę.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Kwas HCl reaguje z zasadą NaOH w stosunku molowym 1 : 1

liczba moli zasady zużytej na zobojętnienie kwasu

nzas. = czas · Vzas = 2 mol · dm−3· 0,025 dm 3 = 0,05 mola = nkw

liczba moli kwasu dodanego do sody

nk1 = 2 mol · dm−3· 0,1 dm 3 = 0,2 mola

liczba moli kwasu, który uległ reakcji z sodą

Odpowiedź CKE 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_23

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24.1 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

Poniżej przedstawiono schemat reakcji utleniania i redukcji zachodzącej z udziałem jonów

MnO 4 −.

MnO 4 − + H2O2 + H + → Mn2 + + O2 + H2O

Napisz w formie jonowej z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy) równanie reakcji utleniania i równanie reakcji redukcji zachodzących podczas tego procesu. Uwzględnij, że reakcja przebiega w środowisku kwasowym.

Równanie reakcji utleniania:

Równanie reakcji redukcji:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz stopień utlenienia tlenu w nadtlenku i w O2. Porównaj go ze zmianą manganu.

Podpowiedź 2

H2O2 oddaje 2 elektrony, a MnO4− przyjmuje 5. Bilansuj w kwasie z H+ i H2O.

Podpowiedź 3

Zapisz utlenianie H2O2 → O2 + 2H+ + 2e− oraz redukcję MnO4− + 8H+ + 5e− → Mn2+ + 4H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie procesu utleniania:

H2O2 → O2 + 2H + + 2e − … (x 5) …

Równanie procesu redukcji:

MnO 4− + 8H + + 5e − → Mn2 + + 4H2O … ( x 2)

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie dwóch równań reakcji w formie jonowo-elektronowej.

1 p. – za poprawne napisanie jednego równania reakcji.

0 p. – za błędne napisanie obu równań reakcji lub błędne przyporządkowanie równań albo

brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W H2O2 tlen ma stopień −I, a w O2 zero, więc nadtlenek oddaje elektrony i ulega utlenieniu. Półreakcja to H2O2 → O2 + 2H+ + 2e−. Mangan(VII) przyjmuje pięć elektronów i przechodzi w Mn2+: MnO4− + 8H+ + 5e− → Mn2+ + 4H2O.

Środowisko kwasowe uzasadnia użycie H+ i wody w bilansie. Nie zakładamy, że H2O2 zawsze jest utleniaczem: jego rola zależy od partnera. W tej reakcji redukuje silniejszy utleniacz manganianowy, sam wytwarzając gazowy tlen. Elektrony muszą znaleźć się po właściwych stronach obu półreakcji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie procesu utleniania:

H2O2 → O2 + 2H + + 2e − … (x 5) …

Równanie procesu redukcji:

MnO 4− + 8H + + 5e − → Mn2 + + 4H2O … ( x 2)
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_24.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24.2 · czerwiec 2016

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

Poniżej przedstawiono schemat reakcji utleniania i redukcji zachodzącej z udziałem jonów

MnO 4 −.

MnO 4 − + H2O2 + H + → Mn2 + + O2 + H2O

Uzupełnij współczynniki stechiometryczne w poniższym schemacie.

… MnO 4 − + … H2O2 + … H + → … Mn2 + + … O2 + … H2O
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zrównaj wymianę elektronów do dziesięciu. Dodaj półreakcje z poprzedniego podpunktu.

Podpowiedź 2

Mnożniki wynoszą 5 dla nadtlenku i 2 dla manganianu. Po zsumowaniu skróć również protony.

Podpowiedź 3

Wpisz 2, 5, 6, 2, 5, 8. Kontrolnie sprawdź ładunek +4 i liczbę atomów tlenu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

2MnO 4 − + 5H2O2 + 6H + → 2Mn2 + + 5O2 + 8H2O

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny dobór współczynników w schemacie reakcji.

0 p. – za błędne współczynniki stechiometryczne albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Aby zsumować półreakcje, mnożymy utlenianie nadtlenku przez pięć, a redukcję manganianu przez dwa. Obie strony wymieniają wtedy dziesięć elektronów. Po dodaniu skracamy elektrony oraz dziesięć protonów występujących po obu stronach.

Pozostaje 2MnO4− + 5H2O2 + 6H+ → 2Mn2+ + 5O2 + 8H2O. Współczynniki w kolejności schematu to 2, 5, 6, 2, 5, 8. Suma ładunków wynosi +4 po obu stronach. Nie zostawiamy szesnastu H+, ponieważ część protonów powstała także w półreakcji utleniania i musi zostać skrócona.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

2MnO 4 − + 5H2O2 + 6H + → 2Mn2 + + 5O2 + 8H2O
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_24.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania