Baza zadań z chemii
Moje postępy
Zadania 1201–1220 z 1481
Zadanie 33.1 · maj 2017
Źródło
Informacja do zadań 33–34.


uzasadnienie.
Czy obecność w cząsteczce kwasu winowego dwóch asymetrycznych atomów węgla upoważnia do sformułowania wniosku, że istnieją 4 możliwe odmiany cząsteczki tego kwasu (tzw. stereoizomery)? |
|---|
Uzasadnienie: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Potraktuj 22 jako liczbę maksymalną. Sprawdź, czy symetria nie utożsamia dwóch konfiguracji.
Podpowiedź 2
Dla kwasu winowego istnieje forma mezo oraz para enancjomerów. R,S i S,R nie dają dwóch różnych substancji.
Podpowiedź 3
Odpowiedz nie, bo są trzy stereoizomery. Uzasadnij obecnością wewnętrznie symetrycznej formy mezo.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Czy obecność w cząsteczce kwasu winowego dwóch asymetrycznych atomów węgla upoważnia do sformułowania wniosku, że istnieją 4 możliwe odmiany cząsteczki tego kwasu (tzw. stereoizomery)? | Nie |
|---|
Uzasadnienie, np.:
Związek, którego cząsteczki zawierają dwa asymetryczne atomy węgla ma maksymalnie
4 stereoizomery. Liczba ta może być mniejsza, jeśli niektóre stereoizomery nie są chiralne.
Taka sytuacja ma miejsce w przypadku jednego stereoizomeru kwasu winowego, który nie
jest czynny optycznie. Jego cząsteczki mają płaszczyznę symetrii.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli i poprawne uzasadnienie.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Uwaga: odpowiedź musi zawierać stwierdzenie, że:
• istnieje forma (odmiana, izomer), która ma płaszczyznę symetrii lub która jest formą mezo
• lub istnieje odmiana achiralna
• lub każdy z asymetrycznych atomów węgla ma takie same podstawniki.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Reguła 2ⁿ daje maksymalną liczbę stereoizomerów dla n centrów, a nie gwarancję, że wszystkie konfiguracje będą różne. Kwas winowy ma dwa centra, lecz symetria cząsteczki sprawia, że układy R,S i S,R opisują tę samą formę mezo. Pozostają para enancjomerów R,R i S,S oraz jedna forma mezo, łącznie trzy stereoizomery.
Odpowiedź na pytanie o pewne cztery brzmi nie. Nie mylimy mezo z racematem: mezo to pojedynczy achiralny stereoizomer z wewnętrzną symetrią, racemat mieszanina enancjomerów. Przyczyną zmniejszenia liczby jest równoważność układów wynikająca z symetrii.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Czy obecność w cząsteczce kwasu winowego dwóch asymetrycznych atomów węgla upoważnia do sformułowania wniosku, że istnieją 4 możliwe odmiany cząsteczki tego kwasu (tzw. stereoizomery)? | Nie |
|---|
Uzasadnienie, np.:
Związek, którego cząsteczki zawierają dwa asymetryczne atomy węgla ma maksymalnie
4 stereoizomery. Liczba ta może być mniejsza, jeśli niektóre stereoizomery nie są chiralne.
Taka sytuacja ma miejsce w przypadku jednego stereoizomeru kwasu winowego, który nie
jest czynny optycznie. Jego cząsteczki mają płaszczyznę symetrii.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 33.2 · maj 2017
Źródło
Informacja do zadań 33–34.

Uzupełnij poniższe schematy – utwórz wzory w projekcji Fischera dwóch stereoizomerów kwasu winowego będących diastereoizomerami.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zachowaj szkielet kwasu i oba centra. Szukaj pary różniącej się przy jednym centrum, a nie lustrzanego odbicia całej cząsteczki.
Podpowiedź 2
Możesz zestawić formę mezo z jedną optycznie czynną formą kwasu. To para diastereoizomerów.
Podpowiedź 3
W standardowej projekcji narysuj jeden wzór z OH po tej samej stronie i drugi z OH po przeciwnych. Sprawdź, że nie otrzymałeś tylko dwóch enancjomerów.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie schematów.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Diastereoizomery mają tę samą budowę konstytucyjną, ale nie są odbiciami lustrzanymi. W projekcji Fischera kwasu winowego zachowujemy obie końcowe grupy karboksylowe i zmieniamy konfigurację tylko jednego z dwóch centrów. Można narysować formę mezo z OH po tej samej stronie projekcji oraz jeden z jej diastereoizomerów z OH po przeciwnych stronach.
Nie wybieramy dwóch wzorów, w których zamieniono lewo z prawem przy obu centrach jednocześnie, jeśli tworzą parę enancjomerów. Wzory kontrolujemy przez odczyt obu centrów, nie przez samo wizualne podobieństwo. Wybrana para musi różnić się konfiguracją jednego centrum, zachowując drugie.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 34 · maj 2017
Źródło
Informacja do zadań 33–34.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) organicznego produktu reakcji kwasu winowego z metanolem użytym w nadmiarze w środowisku stężonego kwasu siarkowego(VI).
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Policz grupy karboksylowe zdolne do estryfikacji metanolem. Oddziel je od alkoholowych OH.
Podpowiedź 2
Kwas winowy ma dwie grupy karboksylowe, więc nadmiar metanolu prowadzi do diestru. Środkowe grupy OH pozostają.
Podpowiedź 3
Narysuj winian dimetylu z estrami na obu końcach, zachowując dwie grupy hydroksylowe przy środkowych węglach. Nie metyluj wszystkich atomów tlenu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne napisanie produktu reakcji.
0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Kwas winowy zawiera dwie grupy karboksylowe i dwie alkoholowe grupy hydroksylowe. W reakcji z nadmiarem metanolu w kwasowym środowisku estryfikacji ulegają obie grupy karboksylowe, tworząc ester dimetylowy. Dwie środkowe grupy hydroksylowe zachowujemy.
Nie zastępujemy wszystkich OH grupami metylowymi: estryfikacja dotyczy określonej funkcji, nie dowolnego połączenia O–H. W produkcie na obu końcach powinny być grupy estru metylowego, a szkielet czterowęglowy i konfiguracje środkowych atomów pozostają niezmienione. Nadmiar alkoholu sprzyja pełniejszemu zestryfikowaniu obu miejsc zamiast zatrzymania się na monoestrze.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 35.1 · maj 2017
Źródło
Informacja do zadania 35.

Uzupełnij schemat doświadczenia. Podkreśl nazwę odczynnika, który – po dodaniu do niego roztworów opisanych związków i wymieszaniu zawartości probówek – umożliwi zaobserwowanie różnic w przebiegu doświadczenia z udziałem winianu disodu i octanu sodu.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj obecność sąsiednich grup hydroksylowych w obu anionach. Wybierz próbę kompleksowania na zimno.
Podpowiedź 2
Winian może roztwarzać Cu(OH)2 do szafirowego kompleksu, a octan nie ma takiego układu grup.
Podpowiedź 3
Wybierz zawiesinę świeżo wytrąconego wodorotlenku miedzi(II). Nie ogrzewaj w rozumowaniu do ceglastoczerwonego produktu innej próby.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawny wybór odczynnika i uzupełnienie schematu.
0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Winian disodu ma dwie sąsiednie grupy hydroksylowe przy atomach węgla, a octan sodu takiego układu nie ma. Świeżo strącony Cu(OH)2 tworzy z winianem rozpuszczalny szafirowy kompleks, natomiast z octanem nie daje analogicznej zmiany. Z dostępnych opcji wybieramy więc zawiesinę wodorotlenku miedzi(II).
Oranż metylowy nie zapewnia tu odpowiedniego rozróżnienia, a odczynnik Tollensa służy wykrywaniu innych właściwości redukujących. Zadanie dotyczy kompleksowania na zimno, nie ogrzewanej próby z powstawaniem Cu2O. Dobór odczynnika wynika z różnicy budowy anionów, mimo że obie próbki są solami sodowymi i początkowo bezbarwnymi roztworami.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 35.2 · maj 2017
Źródło
Informacja do zadania 35.

Opisz zmiany możliwe do zaobserwowania w czasie doświadczenia, pozwalające na potwierdzenie, że do probówki I wprowadzono roztwór winianu disodu, a do probówki II – roztwór octanu sodu.
Probówka I: …
Probówka II: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź, czym różni się budowa winianu od budowy octanu.
Podpowiedź 2
Sąsiednie grupy hydroksylowe mogą umożliwiać kompleksowanie miedzi(II) na zimno.
Podpowiedź 3
W I opisz zanik osadu i powstanie szafirowego roztworu; w II pozostanie niebieskiej zawiesiny.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Probówka I: (Niebieski) osad roztworzył się.
lub Powstał (szafirowy) roztwór.
lub Pojawiło się szafirowe zabarwienie.
Probówka II: Brak zmian zawartości probówki.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawny opis zmian przy poprawnym wyborze odczynnika w zadaniu 35.1.
0 p. – za błędny wybór odczynnika w zadaniu 35.1. lub błędny opis zmian albo brak
odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Na zimno badamy zdolność związku do kompleksowania jonów miedzi(II), a nie jego właściwości redukujące. Winian ma odpowiednio położone grupy hydroksylowe i tworzy rozpuszczalny kompleks o szafirowej barwie, dlatego w probówce I niebieski osad znika.
Octan sodu nie ma takiego układu grup: w probówce II nie obserwujemy zmian. Nie przewidujemy ceglastoczerwonego osadu, charakterystycznego dla innego rodzaju próby prowadzonej z ogrzewaniem.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Probówka I: (Niebieski) osad roztworzył się.
lub Powstał (szafirowy) roztwór.
lub Pojawiło się szafirowe zabarwienie.
Probówka II: Brak zmian zawartości probówki.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 36.1 · maj 2017
Źródło
Informacja do zadania 36.

Podaj nazwy związków, które zidentyfikowano podczas przeprowadzonych doświadczeń.
Probówka I: …
Probówka II: …
Probówka III: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Która z substancji daje kwaśny roztwór bez ogrzewania?
Podpowiedź 2
Wydzielanie amoniaku nie odróżnia jeszcze mocznika od acetamidu; wykorzystaj próbę z jonami baru.
Podpowiedź 3
Biały osad węglanu baru wskazuje mocznik w I; pozostałe wyniki przyporządkuj II i III.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Probówka I: mocznik
Probówka II: acetamid
Probówka III: chlorek amonu
Zasady oceniania
1 p. – za poprawną identyfikację związków.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Zestawiamy wyniki wszystkich etapów, zamiast rozpoznawać substancje na podstawie samego wydzielania amoniaku. Chlorek amonu daje kwaśny odczyn, więc odpowiada naczyniu III.
Mocznik oraz acetamid mogą podczas ogrzewania z zasadą wydzielać amoniak, ale tylko produkt rozkładu mocznika dostarcza jonów węglanowych dających biały osad z jonami baru. Zatem I to mocznik, II to acetamid, III to chlorek amonu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Probówka I: mocznik
Probówka II: acetamid
Probówka III: chlorek amonu
Informacje i źródła zadania
Zadanie 36.2 · maj 2017
Źródło
Informacja do zadania 36.

Określ odczyn roztworu znajdującego się w probówce III i napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji, które potwierdzi wskazany odczyn.
Odczyn roztworu: …
Równanie reakcji: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Wskaż jon chlorku amonu zdolny oddać proton wodzie.
Podpowiedź 2
Zasada sprzężona z jonem amonowym ma o jeden proton mniej.
Podpowiedź 3
Zapisz równowagę NH4+ z wodą, otrzymując NH3 i H3O+; skontroluj ładunki.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Odczyn roztworu: kwasowy
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne określenie odczynu roztworu i poprawny zapis równania reakcji w formie
jonowej skróconej przy poprawnej identyfikacji związku znajdującego się w probówce
III.
0 p. – za błędne określenie odczynu roztworu lub błędne napisanie równania reakcji (błędne
wzory reagentów, błędne współczynniki stechiometryczne), lub błędne określenie
odczynu roztworu i błędne napisanie równania reakcji, lub błędna identyfikacja
związku w probówce III albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Chlorek amonu dysocjuje na jony, lecz jon chlorkowy nie odpowiada za kwaśny odczyn. Jon amonowy, będący kwasem sprzężonym ze słabą zasadą, oddaje proton wodzie: NH4+ + H2O ⇌ NH3 + H3O+.
Powstawanie jonów oksoniowych wyjaśnia zmianę barwy wskaźnika. Równanie zapisujemy jako odwracalne i jonowe skrócone, bez jonów sodu ani chlorkowych, które nie uczestniczą w tej przemianie.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Odczyn roztworu: kwasowy
Informacje i źródła zadania
Zadanie 36.3 · maj 2017
Źródło
Informacja do zadania 36.

Napisz wzór substancji, której charakterystyczny zapach był wyczuwalny u wylotu probówek I i II, oraz napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji, w wyniku której w probówce I powstał biały osad.
Wzór substancji: …
Równanie reakcji: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Oddziel identyfikację wydzielonego gazu od identyfikacji osadu.
Podpowiedź 2
Jon baru tworzy z obecnymi jonami węglanowymi trudno rozpuszczalną sól.
Podpowiedź 3
Wpisz NH₃ jako wzór gazu i zapisz równanie strącania BaCO₃ z Ba²⁺ i CO₃²⁻.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawny wzór substancji o charakterystycznym zapachu i poprawny zapis równania
reakcji w formie jonowej skróconej przy poprawnej identyfikacji związku
w probówce I.
0 p. – za błędny wzór substancji o charakterystycznym zapachu lub błędny zapis równania
reakcji, lub błędną identyfikację substancji albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Gaz powstający podczas ogrzewania z zasadą rozpoznajemy jako amoniak po jego charakterystycznym, ostrym zapachu; opisujemy obserwację, nie bezpośrednie wąchanie substancji. W probówce I po dodaniu azotanu(V) baru powstaje trudno rozpuszczalny węglan baru.
Równanie jonowe skrócone ma postać Ba2+ + CO32− → BaCO3↓. Jony azotanowe i sodowe pozostają w roztworze, dlatego usuwamy je z równania końcowego.
Uwaga redakcyjna. W pierwszym polu wpisz wzór NH₃. W drugim zapisz równanie Ba²⁺ + CO₃²⁻ → BaCO₃↓.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 37 · maj 2017
W czterech nieopisanych naczyniach znajdują się oddzielnie: tyrozyna (Tyr), glicyna (Gly),
biuret (H2N-CO-NH-CO-NH2) i alanina (Ala). Przeprowadzono doświadczenie, podczas
którego wykonano dwie próby. Podczas pierwszej próby na czterech szkiełkach zegarkowych
umieszczono niewielkie ilości wymienionych substancji i na każdą naniesiono kilka kropli
stężonego wodnego roztworu kwasu azotowego(V). Wynik próby pozwolił na identyfikację
jednej substancji. Podczas drugiej próby sporządzono wodne roztwory trzech pozostałych
substancji i do każdego roztworu dodano świeżo wytrącony wodorotlenek miedzi(II). Wynik
próby pozwolił na identyfikację drugiej substancji.
Uzupełnij poniższą tabelę. Podaj nazwę substancji, która została zidentyfikowana po przeprowadzeniu pierwszej próby, oraz nazwę substancji, która została zidentyfikowana po przeprowadzeniu drugiej próby. W każdym przypadku uzasadnij wybór substancji.
Nazwa zidentyfikowanej substancji | Uzasadnienie wyboru | |
|---|---|---|
Pierwsza próba | ||
Druga próba |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Która substancja zawiera pierścień aromatyczny, a która układ charakterystyczny dla próby biuretowej?
Podpowiedź 2
Żółknięcie po działaniu stężonego HNO3 wskazuje tyrozynę.
Podpowiedź 3
Drugą substancją jest biuret; połącz jego budowę z fioletowym kompleksem miedzi(II).
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Nazwa zidentyfikowanej substancji | Uzasadnienie wyboru | |
|---|---|---|
Pierwsza próba | tyrozyna | Jako jedyna posiada pierścień aromatyczny lub w reakcji ze stężonym roztworem kwasu azotowego(V) tworzy żółte nitropochodne lub pozytywny wynik próby ksantoproteinowej. |
Druga próba | biuret | Jako jedyny ma wiązania peptydowe lub utworzył z Cu(OH)2 różowy (fioletowy) roztwór lub roztwór związku kompleksowego lub pozytywny wynik próby biuretowej. |
Zasady oceniania
2 p. – za poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli.
1 p. – za poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Uwaga: jako uzasadnienie wyboru może być podany:
• opis obserwacji
• lub element budowy cząsteczki
• lub stwierdzenie pozytywnego wyniku danej próby.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Stężony kwas azotowy(V) pozwala wykryć tyrozynę: jej pierścień aromatyczny ulega nitrowaniu, czemu towarzyszy żółte zabarwienie próby ksantoproteinowej. Spośród pozostałych substancji dodatnią próbę biuretową daje biuret, tworzący fioletowy kompleks miedzi(II) dzięki odpowiedniemu układowi wiązań amidowych.
Glicyna i alanina są pojedynczymi aminokwasami i nie zawierają takiego układu. Uzasadnienie powinno wiązać wynik z budową, nie tylko powtarzać nazwę testu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Nazwa zidentyfikowanej substancji | Uzasadnienie wyboru | |
|---|---|---|
Pierwsza próba | tyrozyna | Jako jedyna posiada pierścień aromatyczny lub w reakcji ze stężonym roztworem kwasu azotowego(V) tworzy żółte nitropochodne lub pozytywny wynik próby ksantoproteinowej. |
Druga próba | biuret | Jako jedyny ma wiązania peptydowe lub utworzył z Cu(OH)2 różowy (fioletowy) roztwór lub roztwór związku kompleksowego lub pozytywny wynik próby biuretowej. |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 38 · maj 2017

Równanie reakcji 1: …
Równanie reakcji 2: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj formę alaniny w bardzo kwaśnym roztworze, w punkcie A i po dodaniu nadmiaru zasady.
Podpowiedź 2
Najpierw zobojętniana jest grupa karboksylowa, później grupa amoniowa.
Podpowiedź 3
W reakcji 1 otrzymaj jon obojnaczy, w reakcji 2 anion; na każdy odebrany proton zużyj jeden OH− i utwórz H2O.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
2 p. – za poprawne napisanie dwóch równań reakcji.
1 p. – za poprawne napisanie jednego równania reakcji.
0 p. – za błędne napisanie równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki
stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub napisanie równań w niewłaściwej
kolejności albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Dodawanie zasady do zakwaszonej alaniny usuwa protony etapami. Najpierw kation alaniny traci proton z grupy karboksylowej, tworząc jon obojnaczy oraz wodę.
W drugim etapie zasada odbiera proton grupie amoniowej jonu obojnaczego i powstaje anion alaniny. Szkielet węglowy pozostaje ten sam. W obu równaniach uwzględniamy jon wodorotlenkowy oraz wodę, a formy aminokwasu zapisujemy wzorami pokazanymi na grafice odpowiedzi, zachowując właściwą kolejność.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 39 · maj 2017
Wodny roztwór pewnego cukru zmieszany w środowisku wodorowęglanu sodu (NaHCO3)
z wodą bromową nie powoduje jej odbarwienia. Ponadto ten cukier daje pozytywny wynik
próby Trommera i próby Tollensa.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj środowisko próby bromowej ze środowiskiem prób Trommera i Tollensa.
Podpowiedź 2
Ketoza może w środowisku zasadowym przekształcać się w aldosy.
Podpowiedź 3
Wskaż wzór fruktozy; brak odbarwienia wody bromowej odróżnia ją od aldos z zestawu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne wskazanie wzoru.
0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Woda bromowa w obecności wodorowęglanu sodu utlenia aldosy, natomiast nie daje takiej próby z fruktozą. Dodatnie próby Trommera i Tollensa nie przeczą wyborowi ketozy: w środowisku zasadowym fruktoza izomeryzuje do cukrów zawierających grupę aldehydową.
Wybieramy więc spośród rysunków wzór fruktozy. Nie wystarczy uznać każdego cukru redukującego za aldosę; istotne są warunki poszczególnych doświadczeń.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 1 · czerwiec 2016
Poniżej przedstawiono konfigurację elektronową atomów w stanie podstawowym czterech
pierwiastków.
I … 1s22s22p63s23p64s23d104p3
II 1s22s22p63s23p64s13d5
III 1s22s22p63s23p64s1
IV 1s22s22p63s23p64s23d10
Wpisz do tabeli symbole bloków konfiguracyjnych (energetycznych), do których należą te pierwiastki.
Pierwiastek | I | II | III | IV |
|---|---|---|---|---|
Symbol bloku konfiguracyjnego |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Dla każdej konfiguracji rozpoznaj podpowłokę i położenie pierwiastka. Szczególnie sprawdź chrom i cynk.
Podpowiedź 2
Chrom należy do d mimo 4s1, a cynk z pełnym 3d10 również do bloku d.
Podpowiedź 3
Wpisz kolejno p, d, s, d. Sam ostatni symbol w kolejności zapisu konfiguracji nie zawsze rozstrzyga blok.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Konfiguracja elektronowa atomu | I | II | III | IV |
|---|---|---|---|---|
Symbol bloku konfiguracyjnego | p | d | s | d |
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Blok konfiguracyjny wynika z podpowłoki charakterystycznej dla zapełnianej części układu okresowego. I ma końcówkę 4p3, więc należy do p. II jest chromem z konfiguracją 3d54s1 i należy do d, mimo obecności jednego elektronu 4s.
III odpowiada potasowi 4s1, czyli blokowi s. IV ma 3d104s2 i jest cynkiem, zaliczanym w układzie do bloku d. Kolejność to p, d, s, d. Nie stosujemy mechanicznej reguły „ostatni zapisany symbol” bez rozpoznania pierwiastka: kolejność podpowłok w zapisie może być różna, a chrom ma charakterystyczną konfigurację podstawową.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Konfiguracja elektronowa atomu | I | II | III | IV |
|---|---|---|---|---|
Symbol bloku konfiguracyjnego | p | d | s | d |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 2 · czerwiec 2016
Źródło
Informacja do zadań 2–4.
Pewien związek organiczny zawiera 54,55% masowych węgla, 36,36% masowych tlenu
i 9,09% masowych wodoru. Jego masa molowa jest równa M = 88 g · mol−1.
Wykonaj obliczenia i ustal sumaryczny wzór rzeczywisty opisanego związku.
Obliczenia:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Przyjmij próbkę 100 g i przelicz masy C, H oraz O na mole atomów.
Podpowiedź 2
Podziel wszystkie ilości przez około 2,27. Otrzymasz wzór empiryczny C2H4O.
Podpowiedź 3
Porównaj 44 g/mol wzoru empirycznego z podanymi 88 g/mol. Pomnóż wszystkie indeksy przez dwa, otrzymując C4H8O2.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wzoru
rzeczywistego.
1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale
– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wzoru
lub
– podanie błędnego wzoru lub brak wzoru.
0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.
Napisanie przez zdającego wzoru półstrukturalnego (grupowego) nie powoduje utraty punktu.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Przyjmujemy 100 g związku i dzielimy masy pierwiastków przez ich masy molowe atomowe. Otrzymujemy około 54,55/12 = 4,55 mol C, 9,09/1 = 9,09 mol H oraz 36,36/16 = 2,27 mol O.
Po podzieleniu przez najmniejszą wartość proporcja wynosi 2:4:1, czyli wzór empiryczny C2H4O o masie 44 g/mol. Masa rzeczywista 88 g/mol jest dwa razy większa, zatem wzór cząsteczki to C4H8O2. Nie kończymy na wzorze empirycznym, ponieważ podano dodatkowo masę molową umożliwiającą ustalenie wielokrotności.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 3 · czerwiec 2016
Źródło
Informacja do zadań 2–4.
Pewien związek organiczny zawiera 54,55% masowych węgla, 36,36% masowych tlenu
i 9,09% masowych wodoru. Jego masa molowa jest równa M = 88 g · mol−1.
W cząsteczce opisanego związku znajduje się jedna grupa funkcyjna. W roztworze wodnym
związek ten dysocjuje z odszczepieniem jonu wodorowego.
Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) wszystkich związków spełniających warunki podane w informacji do zadania.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Wykorzystaj oddawanie H+ i obecność jednej grupy funkcyjnej, aby ustalić klasę związku.
Podpowiedź 2
Szukaj kwasów monokarboksylowych o czterech atomach węgla. Możliwe są prosty i rozgałęziony szkielet.
Podpowiedź 3
Narysuj kwas butanowy i kwas 2-metylopropanowy. Sprawdź dla obu C4H8O2 i nie dodawaj osobnej piątej grupy węglowej.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne napisanie dwóch wzorów półstrukturalnych (grupowych).
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Związek C4H8O2 ma jedną grupę funkcyjną i oddaje proton w wodzie, co wskazuje grupę karboksylową. Dla nasyconego kwasu czterowęglowego możliwe są dwa szkielety: prosty łańcuch kwasu butanowego oraz rozgałęziony kwasu 2-metylopropanowego. Oba spełniają skład, masę i właściwości kwasowe.
Ester o tym samym wzorze sumarycznym nie spełnia warunku dysocjacji kwasowej w podanym sensie. Trzeba narysować oba kwasy, nie dwa odmienne ustawienia tego samego łańcucha. Atom węgla grupy karboksylowej zaliczamy do czterech atomów całej cząsteczki.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 4 · czerwiec 2016
Źródło
Informacja do zadań 2–4.
Pewien związek organiczny zawiera 54,55% masowych węgla, 36,36% masowych tlenu
i 9,09% masowych wodoru. Jego masa molowa jest równa M = 88 g · mol−1.
Napisz, jaka dodatkowa informacja o budowie cząsteczki opisanego związku byłaby niezbędna do jednoznacznego ustalenia jego wzoru półstrukturalnego (grupowego).
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj dwa wzory kwasów z poprzedniego podpunktu. Wskaż cechę, którą naprawdę się różnią.
Podpowiedź 2
Oba mają tę samą grupę i skład, ale tylko jeden rozgałęziony szkielet.
Podpowiedź 3
Podaj potrzebę informacji, czy łańcuch węglowy jest rozgałęziony. Sama kolejna dana o masie nie rozróżni izomerów.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne sformułowanie informacji.
0 p. – za błędną odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Pozostały dwa izomery kwasu o wzorze C4H8O2, różniące się szkieletem węglowym. Do jednoznacznego wyboru wystarczyłaby informacja, czy łańcuch jest prosty, czy rozgałęziony. Również odpowiednio konkretna informacja o liczbie grup metylowych mogłaby je rozróżnić.
Nie wystarczy ponownie podać masy molowej, wzoru sumarycznego ani obecności grupy karboksylowej: te dane są wspólne dla obu. Pytanie wymaga cechy budowy rozstrzygającej izomerię, nie dowolnej dodatkowej wiadomości o związku. Najprostsza poprawna odpowiedź to opis rozgałęzienia łańcucha.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 5 · czerwiec 2016

Liczba wiązań π | Liczba atomów węgla o hybrydyzacji | ||
|---|---|---|---|
sp | sp2 | sp3 | |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Policz wiązania podwójne, a potem atomy węgla uczestniczące w nich. Nie myl liczby wiązań z liczbą atomów.
Podpowiedź 2
Każde C=C wnosi jedno π i dwa atomy sp2. Pozostałe nasycone atomy węgla są sp3.
Podpowiedź 3
Wpisz 2 wiązania π, 0 atomów sp, 4 atomy sp2 i 2 atomy sp3. Sprawdź sumę sześciu atomów węgla.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Liczba wiązań π | Liczba atomów węgla o hybrydyzacji | ||
|---|---|---|---|
2 | sp | sp2 | sp3 |
0 | 4 | 2 | |
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W podanym węglowodorze są dwa oddzielone wiązania podwójne C=C. Każde zawiera jedno π, więc łącznie występują dwa wiązania π. Cztery atomy tworzące te dwa wiązania mają hybrydyzację sp2.
Dwa pozostałe atomy węgla, w grupie metylowej i nasyconej grupie metylenowej, mają sp3. Brak wiązania potrójnego oraz układu skumulowanych wiązań podwójnych oznacza brak atomów sp. Wpisujemy 2; 0, 4, 2. Rozgałęzienie nie zmienia sposobu przypisania hybrydyzacji: dla każdego atomu sprawdzamy jego własne wiązania i liczbę obszarów elektronowych.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Liczba wiązań π | Liczba atomów węgla o hybrydyzacji | ||
|---|---|---|---|
2 | sp | sp2 | sp3 |
0 | 4 | 2 | |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 6 · czerwiec 2016
Roztwory wodne niektórych soli glinu wykazują odczyn kwasowy. Według teorii Arrheniusa
przyczyną tego zjawiska jest hydroliza soli słabej zasady i mocnego kwasu. Zgodnie z teorią

Dla reakcji przedstawionej powyższym równaniem napisz wzory kwasów i zasad tworzących w tej przemianie sprzężone pary zgodnie z teorią kwasów i zasad
Brønsteda–Lowry’ego.
Para 1. Para 2.
kwas: zasada:
sprzężona zasada: sprzężony kwas:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Szukaj form różniących się dokładnie jednym protonem. Rozpatrz osobno kompleks glinu i wolną wodę.
Podpowiedź 2
Kompleks traci H+ z jednej cząsteczki wody, a wolna H2O przyjmuje go do H3O+.
Podpowiedź 3
Podaj pary [Al(H2O)6]3+/[Al(H2O)5(OH)]2+ i H3O+/H2O, dopasowując kolejność do nagłówków kwas i zasada.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Zasada i jej sprzężony kwas (w dowolnej kolejności par):
[Al(H₂O)₅(OH)]²⁺ oraz [Al(H₂O)₆]³⁺.
H₂O oraz H₃O⁺.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie obu tabel.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W uwodnionym jonie glinu jedna ze skoordynowanych cząsteczek wody oddaje proton wolnej wodzie. Kwasem jest [Al(H2O)6]3+, a jego sprzężoną zasadą [Al(H2O)5(OH)]2+. Druga para obejmuje H2O jako zasadę i H3O+ jako sprzężony kwas.
Członkowie każdej pary różnią się jednym H+, a nie samym elektronem lub całym ligandem. Nie łączymy dowolnych reagentów stojących po tej samej stronie równania. Kation glinu zakwasza roztwór przez wpływ na skoordynowaną wodę, a nie przez pojawienie się w jego wzorze wolnego, nieskoordynowanego protonu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Zasada i jej sprzężony kwas (w dowolnej kolejności par):
[Al(H₂O)₅(OH)]²⁺ oraz [Al(H₂O)₆]³⁺.
H₂O oraz H₃O⁺.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 7 · czerwiec 2016
Podczas ogrzewania w zamkniętym naczyniu o stałej pojemności mieszaniny tlenku
węgla(IV) i wodoru w temperaturze 850 °C ustaliła się równowaga reakcji
dla której stała równowagi K = 1.
Oblicz, jaki procent masy tlenku węgla(IV) ulegnie przemianie w tlenek węgla(II), jeżeli reakcji poddano 1 mol tlenku węgla(IV) i 5 moli wodoru.
Obliczenia:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zapisz ilości równowagowe z użyciem jednego postępu x. Produkty początkowo nie występowały.
Podpowiedź 2
K = 1 daje x2 = (1−x)(5−x). Po rozwinięciu wyrazy kwadratowe się skrócą.
Podpowiedź 3
Otrzymasz x = 5/6 mol z początkowego jednego mola CO2. Przelicz udział zużytego CO2 na 83,3%.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Z równania wynika, że w reakcji 1 mola CO2 z 1 molem H2 powstaje 1mol CO i 1mol H2O

Zasady oceniania
2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie
wyniku w procentach.
1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale
– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego
lub
– niepodanie wyniku w procentach.
0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Niech x mol CO2 przereaguje z taką samą ilością H2. W równowadze jest 1−x mol CO2, 5−x mol H2 i po x mol CO oraz wody. Ponieważ sumy współczynników są równe, objętość skraca się w wyrażeniu K = x2/[(1−x)(5−x)] = 1.
Stąd x2 = 5−6x+x2, więc x = 5/6 mol. Uległo przemianie 83,3% początkowego CO2. Procent zużytej masy CO2 jest równy procentowi zużytych jego moli, bo porównujemy tę samą substancję przed i po reakcji. Nie jest to procent masy powstałego CO względem CO2.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Z równania wynika, że w reakcji 1 mola CO2 z 1 molem H2 powstaje 1mol CO i 1mol H2O

Informacje i źródła zadania
Zadanie 8.1 · czerwiec 2016
Źródło
Informacja do zadania 8.
Wodór na skalę przemysłową można otrzymać w wyniku konwersji węglowodorów parą
wodną w obecności katalizatorów. W pierwszym etapie powstaje tlenek węgla(II) i wodór.
Drugi etap tego procesu przebiega zgodnie z równaniem:
Na podstawie: H.E. Avery, D.J. Shaw, Ćwiczenia rachunkowe z chemii fizycznej, Warszawa 1974.
Określ, jak na stałą równowagi, a – w konsekwencji – na wydajność powyższej reakcji, wpłynie ogrzewanie mieszaniny reakcyjnej. Odpowiedź uzasadnij.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Odczytaj znak ΔH i ustal, po której stronie bilansu cieplnego znajduje się energia.
Podpowiedź 2
Dostarczenie ciepła sprzyja rozkładowi produktów tej egzoenergetycznej reakcji. Dotyczy to też wartości K w nowej temperaturze.
Podpowiedź 3
Wskaż spadek stałej i wydajności. Nie utożsamiaj większej szybkości po ogrzaniu z większą ilością produktu równowagowego.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
• (Stała równowagi ulega zmniejszeniu, więc) wydajność procesu zmaleje, bo reakcja jest
procesem egzotermicznym.
• (Stała równowagi ulega zmniejszeniu, więc) wydajność procesu zmaleje, bo w reakcji
wydziela się ciepło.
• (Stała równowagi ulega zmniejszeniu, więc) wydajność procesu zmaleje, bo wzrost
temperatury jest niekorzystny.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne określenie, jak na stałą równowagi, a w konsekwencji na wydajność rekcji
wpłynie ogrzewanie mieszaniny reakcyjnej oraz poprawne uzasadnienie.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Reakcja CO z parą wodną do CO2 i H2 ma ΔH = −42 kJ, więc wydziela ciepło. Ogrzanie sprzyja kierunkowi odwrotnemu, który pobiera energię. Stała równowagi reakcji zapisanej w prawo maleje, a wraz z nią równowagowa wydajność tworzenia produktów.
To zmiana termodynamiczna, nie wniosek o szybkości. Reakcja po ogrzaniu może przebiegać szybciej, a mimo to dawać mniej produktu w stanie równowagi. W odpowiedzi należy uwzględnić zarówno spadek K, jak i spadek wydajności oraz uzasadnić je egzoenergetycznością wskazanej reakcji.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
• (Stała równowagi ulega zmniejszeniu, więc) wydajność procesu zmaleje, bo reakcja jest
procesem egzotermicznym.
• (Stała równowagi ulega zmniejszeniu, więc) wydajność procesu zmaleje, bo w reakcji
wydziela się ciepło.
• (Stała równowagi ulega zmniejszeniu, więc) wydajność procesu zmaleje, bo wzrost
temperatury jest niekorzystny.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 8.2 · czerwiec 2016
Źródło
Informacja do zadania 8.
Wodór na skalę przemysłową można otrzymać w wyniku konwersji węglowodorów parą
wodną w obecności katalizatorów. W pierwszym etapie powstaje tlenek węgla(II) i wodór.
Drugi etap tego procesu przebiega zgodnie z równaniem:
Na podstawie: H.E. Avery, D.J. Shaw, Ćwiczenia rachunkowe z chemii fizycznej, Warszawa 1974.
Oceń, jak na wydajność przemiany CO w CO2 wpłynie dodawanie większej ilości drugiego substratu, oraz podaj inny przykład zewnętrznego działania, które odniesie taki sam skutek.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zidentyfikuj drugi substrat i zastosuj regułę przekory. Szukaj także sposobu usuwania produktu.
Podpowiedź 2
Więcej H2O sprzyja tworzeniu CO2 oraz H2. Usuwanie H2 wywołuje przesunięcie w tę samą stronę.
Podpowiedź 3
Napisz, że wydajność wzrośnie, i jako drugi zabieg podaj usuwanie wodoru lub CO2. Nie wybieraj samego dodania katalizatora.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
• Wydajność procesu wzrośnie. Podobny efekt można uzyskać poprzez usuwanie produktu
lub produktów (CO2 i H2).
• Wydajność procesu wzrośnie. Podobny efekt można uzyskać poprzez oziębienie układu.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne określenie, jak na wydajność rekcji wpłynie dodawanie większej ilości
drugiego substratu oraz poprawne podanie innego przykładu.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Drugim substratem jest para wodna. Jej dodanie przesuwa równowagę w stronę zużywania nadmiaru, czyli tworzenia CO2 i H2, zwiększając przemianę CO. Podobny efekt daje usuwanie któregoś produktu, np.
wodoru, ponieważ układ go odtwarza. Można też obniżyć temperaturę, bo reakcja jest egzoenergetyczna. Zmiana stężeń przy stałej temperaturze nie zmienia samej stałej K; zmienia skład wymagany do ponownego spełnienia jej wartości. Katalizator nie byłby równoważnym przykładem, bo nie zwiększa wydajności równowagowej, tylko przyspiesza dochodzenie do niej.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
• Wydajność procesu wzrośnie. Podobny efekt można uzyskać poprzez usuwanie produktu
lub produktów (CO2 i H2).
• Wydajność procesu wzrośnie. Podobny efekt można uzyskać poprzez oziębienie układu.