Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 1181–1200 z 1481

Zadanie 15 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Na próbkę stopu miedzi z cynkiem o masie 4,00 g podziałano 200 cm3 kwasu solnego

o stężeniu 0,800 mol · dm−3. Przebiegła wtedy reakcja opisana równaniem:

Me + 2H3O + → Me2 ++ H2 + 2H2O

Roztwór otrzymany po reakcji rozcieńczono wodą do objętości 250 cm3. Stężenie jonów

wodorowych w tym roztworze było równe 0,400 mol · dm−3.

Oblicz, ile gramów miedzi znajdowało się w opisanej próbce stopu. Wynik końcowy zaokrąglij do drugiego miejsca po przecinku.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, który metal reaguje z nieutleniającym kwasem. Wyznacz początkową i pozostałą liczbę moli H+.

Podpowiedź 2

Różnica wynosi 0,060 mol kwasu, czyli odpowiada 0,030 mol cynku. Końcowa objętość do bilansu kwasu to 0,250 dm3.

Podpowiedź 3

Oblicz masę Zn z 65,4 g/mol i odejmij od 4,00 g. Podaj 2,04 g Cu z wymaganą dokładnością.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 15 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

m Zn = 0,03 mola · 65,4 g⋅mol = 1,962 g ≈ 1,96 g

m Cu = 4 g – 1,96 g = 2,04 g dla MZn = 65 g⋅mol−1 m Cu = 2,05 g

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie liczby

gramów miedzi z poprawnym zaokrągleniem i właściwą dokładnością.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

lub

– podanie wyniku z niewłaściwą dokładnością lub z błędnym zaokrągleniem

lub

– podanie wyniku z błędną jednostką.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Uwaga: należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z HCl reaguje cynk, a miedź pozostaje metaliczna. Początkowo wprowadzono 0,200·0,800 = 0,160 mol kwasu. Po reakcji i rozcieńczeniu pozostało 0,250·0,400 = 0,100 mol H+, więc cynk zużył 0,060 mol. Z proporcji Zn:kwas = 1:2 wynika 0,0300 mol Zn.

Przy M(Zn) = 65,4 g/mol jest to 1,962 g. Miedź stanowi 4,00−1,962 = 2,038 g, po zaokrągleniu 2,04 g. Nie dzielimy końcowego stężenia przez objętość początkową: liczba moli nadmiaru wynika z końcowych 250 cm3. Kwas oznaczamy po rozcieńczeniu, ale zużytą ilość porównujemy z początkową.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 15 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

m Zn = 0,03 mola · 65,4 g⋅mol = 1,962 g ≈ 1,96 g

m Cu = 4 g – 1,96 g = 2,04 g dla MZn = 65 g⋅mol−1 m Cu = 2,05 g

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_15

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Przeprowadzono doświadczenie, którego celem było porównanie aktywności trzech metali

oznaczonych umownie literami A, X i Z. Przebieg doświadczenia zilustrowano poniższym

schematem.

Płytka wykonana Płytka wykonana Płytka wykonana

z metalu A z metalu X z metalu Z

I

ZCl2 (aq)

 

II

ACl2 (aq)

III

XCl2 (aq)

Zadanie 16 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Oceń, czy podane poniżej informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

1.

Spośród metali A, X, Z najsilniejszym reduktorem jest metal X.

P

F

2.

Spośród jonów A2+,X2+,Z2+ najsilniejszym utleniaczem jest jon A2+

P

F

3.

Podczas przeprowadzonego doświadczenia tylko w probówce III

nie zaobserwowano objawów reakcji.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Uporządkuj metale zgodnie z podanym szeregiem. Metal aktywniejszy wypiera mniej aktywny z roztworu jego soli.

Podpowiedź 2

X jest najsilniejszym reduktorem, A2+ najsilniejszym utleniaczem. Sprawdź brak reakcji zarówno w I, jak i III.

Podpowiedź 3

Oceń P, P, F. Tylko w II zachodzi wypieranie metalu przy podanym układzie płytek i roztworów.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. – P, 2. – P, 3. – F

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Aktywność metali rośnie A < Z < X. Najaktywniejszy X najłatwiej oddaje elektrony, więc jest najsilniejszym reduktorem, a pierwsze zdanie jest prawdziwe. Spośród odpowiednich kationów najsilniej przyjmuje elektrony A2+, którego metal jest najmniej aktywny, więc drugie również jest prawdziwe.

W I metal A nie wypiera Z, a w III Z nie wypiera X. Brak reakcji występuje zatem w dwóch probówkach, nie tylko III; zdanie trzecie jest fałszywe. W II aktywny X wypiera A. Wynik P, P, F wymaga odróżnienia redukującej mocy metalu od utleniającej mocy jego kationu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. – P, 2. – P, 3. – F

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_16

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 17–19.

Poniżej podano ciąg przemian chemicznych:

Informacja do zadań 17–19. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.

gdzie R – grupa alkilowa.

Zadanie 17 — oryginalny fragment CKE, s.11
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź etap, w którym pojawia się R·. Treść wprost wiąże jego powstawanie z szybkością całego procesu.

Podpowiedź 2

R· powstaje podczas odebrania wodoru przez X·, a nie podczas samego rozpadu X2.

Podpowiedź 3

Wskaż etap II. Nie utożsamiaj potrzeby naświetlania inicjacji z rozstrzygnięciem o etapie kontrolującym szybkość.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Etap II

Uwaga: zdający może wskazać etap I jako wymagający dostarczenia energii.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne podkreślenie numeru najwolniejszego etapu.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Treść wskazuje, że szybkość tworzenia halogenku zależy od szybkości powstawania rodnika alkilowego. Rodnik ten powstaje w etapie II, gdy rodnik halogenowy odrywa wodór od cząsteczki węglowodoru. Ten etap wskazujemy jako najwolniejszy i kontrolujący szybkość opisanego łańcucha.

Etap I to inicjacja przez światło, a III wykorzystuje już gotowy rodnik alkilowy i odtwarza rodnik halogenowy. Sam udział światła lub potrzeba dostarczenia energii nie oznacza automatycznie, że dany etap jest najwolniejszy. Wybór należy powiązać z konkretnym zdaniem zadania o powstawaniu rodnika, nie tylko z nazwą etapu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Etap II

Uwaga: zdający może wskazać etap I jako wymagający dostarczenia energii.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_17

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 17–19.

Poniżej podano ciąg przemian chemicznych:

Informacja do zadań 17–19. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.

gdzie R – grupa alkilowa.

Określ typ reakcji (addycja, eliminacja, substytucja) oraz mechanizm (elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy) reakcji oznaczonych na schemacie numerami 1 i 2. Uzupełnij tabelę.

 

Typ reakcji

Mechanizm reakcji

Reakcja 1

  

Reakcja 2

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj zmianę grup w obu etapach i osobno sposób ataku reagenta. W drugim etapie KOH jest wodny.

Podpowiedź 2

Światło wskazuje rodniki w halogenowaniu. OH− w drugim etapie działa jako nukleofil zastępujący halogen.

Podpowiedź 3

Wpisz dla 1 substytucja i rodnikowy, dla 2 substytucja i nukleofilowy. Nie wybieraj eliminacji na podstawie samej obecności KOH.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Typ reakcji

Mechanizm reakcji

Reakcja 1

substytucja

rodnikowy

Reakcja 2

substytucja

nukleofilowy

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie typów i mechanizmów przemian oznaczonych numerami 1 i 2.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Reakcja 1 zastępuje wodór alkanu halogenem i przebiega przez rodniki inicjowane światłem. Jest substytucją rodnikową. W reakcji 2 halogenopochodna reaguje z wodnym KOH: OH− atakuje atom węgla związany z halogenem i zastępuje go grupą hydroksylową.

To substytucja nukleofilowa. Obie reakcje mają ten sam ogólny typ zmiany, ale inny mechanizm i inne reagenty. Alkoholowy roztwór zasady sprzyjający eliminacji nie jest podanym tutaj środowiskiem. Trzeba uzupełnić dwa pola dla każdej reakcji, nie traktować słów „rodnikowy” i „nukleofilowy” jako alternatywnych nazw typu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Typ reakcji

Mechanizm reakcji

Reakcja 1

substytucja

rodnikowy

Reakcja 2

substytucja

nukleofilowy

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_18

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 17–19.

Poniżej podano ciąg przemian chemicznych:

Informacja do zadań 17–19. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.

gdzie R – grupa alkilowa.

Przeprowadzono doświadczenie, podczas którego przebiegła reakcja oznaczona na schemacie

numerem 3.

Uzupełnij tabelę – wpisz barwy mieszaniny reakcyjnej przed reakcją i po reakcji, jakie można było zaobserwować w czasie tego doświadczenia.

Barwa mieszaniny reakcyjnej

przed reakcją

po reakcji

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź środowisko działania KMnO4. To ono rozstrzyga produkt redukcji manganu.

Podpowiedź 2

W kwasie MnO4− przechodzi do Mn2+ i intensywna barwa słabnie. Nie jest to zasadowa próba z zielonym produktem.

Podpowiedź 3

Wpisz przed fioletowa, po bezbarwna lub bladoróżowa. Zachowaj wyraźny kierunek zmniejszenia intensywności.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Barwa mieszaniny reakcyjnej

przed reakcją

po reakcji

fioletowa lub różowa

brak lub bezbarwna lub bladoróżowa

albo

fioletowa

różowa

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny opis zmian możliwych do zaobserwowania podczas doświadczenia

wskazujący na zmniejszenie intensywności barwy roztworu.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W reakcji 3 alkohol utlenia się zakwaszonym manganianem(VII). Początkowa fioletowa lub różowa barwa pochodzi od MnO4−. Podczas reakcji mangan przechodzi do Mn2+, którego roztwór jest znacznie słabiej zabarwiony, więc zawartość odbarwia się lub blednie do bladego różu.

Odpowiedź powinna jasno pokazywać spadek intensywności barwy. Nie przewidujemy brunatnego MnO2 charakterystycznego dla innych warunków ani zielonego manganianu(VI) z silnie zasadowej próby. Polecenie dotyczy widocznych kolorów przed i po, a nie samego równania lub nazwy procesu redoks.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Barwa mieszaniny reakcyjnej

przed reakcją

po reakcji

fioletowa lub różowa

brak lub bezbarwna lub bladoróżowa

albo

fioletowa

różowa

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_19

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20–21.

Ozon, odczynnik utleniający, ma zdolność rozszczepiania wiązania podwójnego.

W niskiej temperaturze ozon szybko przyłącza się do wiązań podwójnych, w wyniku czego

daje cykliczne produkty pośrednie, które ulegają przegrupowaniu do ozonków. Ostatecznym

Informacja do zadań 20–21. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2005.

Zadanie 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przetnij C=C i zachowaj po obu stronach wszystkie przyłączone grupy. Następnie dodaj C=O przy dawnych atomach wiązania.

Podpowiedź 2

Węgiel bez wodoru daje keton, a węgiel z wodorem aldehyd. Fragmenty mają cztery i pięć atomów węgla.

Podpowiedź 3

Podaj butan-2-on i pentanal. Sprawdź bilans dziewięciu atomów węgla.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

butanon i pentanal

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne podanie nazw systematycznych dwóch związków – końcowych

produktów reakcji ozonolizy.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Ozonoliza rozrywa jedyne wiązanie C=C i zamienia oba jego atomy węglowe w atomy grup karbonylowych. Po lewej stronie jeden z tych atomów ma grupę metylową i etylową, więc powstaje butan-2-on. Po prawej ma wodór i łańcuch butylowy, więc powstaje pentanal.

Suma węgli produktów wynosi 4+5 = 9, zgodnie z całym substratem. Warunki redukującego zakończenia ozonolizy pozwalają zachować aldehyd, bez dopisywania dalszego utlenienia do kwasu. Nie przecinamy zwykłego wiązania obok C=C ani nie gubimy metylowego rozgałęzienia przy pierwszym atomie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

butanon i pentanal

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_20

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20–21.

Ozon, odczynnik utleniający, ma zdolność rozszczepiania wiązania podwójnego.

W niskiej temperaturze ozon szybko przyłącza się do wiązań podwójnych, w wyniku czego

daje cykliczne produkty pośrednie, które ulegają przegrupowaniu do ozonków. Ostatecznym

Informacja do zadań 20–21. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2005.

Pewien związek organiczny ma następujący wzór półstrukturalny (grupowy):

Zadanie 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

półstrukturalny (grupowy) węglowodoru, który – poddany ozonolizie – utworzył tylko jeden produkt końcowy o nazwie etanal.

Zadanie 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Numer, którym oznaczono wzór wybranego związku: …

Wzór węglowodoru, który – poddany ozonolizie – utworzył etanal jako jedyny produkt:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dla dialdehydu połącz ponownie końce karbonylowe w C=C i policz pierścień. Dla etanalu złącz dwa jednakowe fragmenty.

Podpowiedź 2

Pierwszy produkt wymaga cykloheksenu. Drugi wymaga symetrycznego alkenu czterowęglowego.

Podpowiedź 3

Wpisz III i narysuj but-2-en. Jeden cykloalken może dać jedną cząsteczkę z dwiema grupami aldehydowymi.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Uwaga: zdający może narysować wzór jednego z izomerów geometrycznych.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie numeru, którym oznaczono wzór związku oraz za poprawne

napisanie wzoru węglowodoru.

0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dialdehyd z czterema grupami metylenowymi między końcami powstaje przez otwarcie sześcioczłonowego pierścienia z jednym C=C. Wśród rysunków jest to cykloheksen III. Jego wiązanie podwójne po przecięciu daje dwa końce aldehydowe tej samej cząsteczki, nie dwa niezależne produkty.

Aby otrzymać wyłącznie etanal z alkenu łańcuchowego, obie strony C=C muszą być równoważnymi fragmentami z wodorem i metylem. Odpowiada temu but-2-en; można narysować dowolny jego izomer geometryczny. Nie wybieramy but-1-enu, bo dałby dwa różne aldehydy, a nie sam etanal.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Uwaga: zdający może narysować wzór jednego z izomerów geometrycznych.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) alkenów A i B. Wyjaśnij, dlaczego alken B nie występuje w postaci izomerów geometrycznych cis–trans.

Wzór alkenu A

Wzór alkenu B

  

Wyjaśnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Usuń HCl z produktu, rozważając różne sąsiednie miejsca utworzenia C=C. Następnie sprawdź warunek cis–trans.

Podpowiedź 2

A ma wiązanie wewnętrzne i różne podstawniki po obu stronach. B ma końcowe CH2 oraz dwie równoważne grupy etylowe przy drugim węglu.

Podpowiedź 3

Narysuj 3-metylopent-2-en i 2-etylobut-1-en. Brak cis–trans B uzasadnij jednakowymi podstawnikami, nie samym rozgałęzieniem.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór alkenu A

Wzór alkenu B

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 17.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 17.

Uwaga: w przypadku alkenu A zdający może narysować wzór jednego z izomerów

geometrycznych.

Wyjaśnienie, np.:

• Przy każdym z atomów o hybrydyzacji sp2 są dwa identyczne podstawniki.

• Ponieważ przy jednym z atomów węgla połączonych wiązaniem podwójnym są dwa

identyczne podstawniki (dwie identyczne grupy alkilowe).

• Ponieważ przy jednym z atomów węgla połączonych wiązaniem podwójnym są dwa

identyczne podstawniki (dwa atomy wodoru).

Uwaga: przy poprawnym szkielecie węglowym węglowodoru B i poprawnym uzasadnieniu

należy przyznać 1 pkt.

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) alkenów A i B i za

poprawne wyjaśnienie.

1 p. – za poprawne napisanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) alkenów A i B i błędne

Zasady oceniania 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Produkt addycji HCl ma szkielet 3-metylopentanu i chlor przy jego trzeciorzędowym węglu. Odtwarzając możliwe sąsiednie C=C, otrzymujemy A: 3-metylopent-2-en oraz B: 2-etylobut-1-en. Pierwszy ma po dwa różne podstawniki przy każdym węglu podwójnego wiązania, więc może występować jako cis–trans.

W drugim terminalny węgiel ma dwa wodory, a drugi dwa jednakowe etyle, dlatego warunek izomerii geometrycznej nie jest spełniony. Wzory sprawdzamy również pod kątem sześciu atomów węgla i uzyskania wskazanego głównego produktu zgodnie z orientacją addycji. Brak izomerii uzasadniamy konkretnymi identycznymi podstawnikami.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór alkenu A

Wzór alkenu B

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 17.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 17.

Uwaga: w przypadku alkenu A zdający może narysować wzór jednego z izomerów

geometrycznych.

Wyjaśnienie, np.:

• Przy każdym z atomów o hybrydyzacji sp2 są dwa identyczne podstawniki.

• Ponieważ przy jednym z atomów węgla połączonych wiązaniem podwójnym są dwa

identyczne podstawniki (dwie identyczne grupy alkilowe).

• Ponieważ przy jednym z atomów węgla połączonych wiązaniem podwójnym są dwa

identyczne podstawniki (dwa atomy wodoru).

Uwaga: przy poprawnym szkielecie węglowym węglowodoru B i poprawnym uzasadnieniu

należy przyznać 1 pkt.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Alkiny o wzorze ogólnym R−C≡CH (tzw. alkiny terminalne) reagują z amidkiem sodu

(NaNH2), w wyniku czego tworzą acetylenki sodu (R−C≡CNa) zgodnie z równaniem:

R−C≡CH + NaNH2 → R−C≡C−Na+ + NH3

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2005.

Jeden z izomerycznych alkinów o wzorze sumarycznym C4H6, który umownie nazwano

związkiem I, reaguje z amidkiem sodu. Drugi z izomerycznych alkinów, który umownie

nazwano związkiem II, takiej reakcji nie ulega.

Uzupełnij poniższą tabelę. Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) substancji, która jest organicznym produktem reakcji związku I z amidkiem sodu, oraz wzór półstrukturalny

(grupowy) związku II.

Wzór organicznego produktu reakcji

związku I z amidkiem sodu

Wzór związku II

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wskaż alkin terminalny i wewnętrzny o czterech atomach węgla. Reakcja wymaga wodoru przy C≡C.

Podpowiedź 2

But-1-yn oddaje końcowy proton i tworzy anion, a but-2-yn takiego protonu nie ma.

Podpowiedź 3

Narysuj produkt sodowy but-1-ynu z ujemnym końcowym węglem oraz jako II but-2-yn. Zachowaj czterowęglowy szkielet.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór organicznego produktu reakcji

związku I z amidkiem sodu

Wzór związku II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 18.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 18.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.

0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Izomerycznymi alkinami C4H6 są but-1-yn i but-2-yn. Pierwszy ma wodór przy końcowym atomie węgla sp, który może zostać odebrany przez silnie zasadowy jon amidkowy. Produktem organicznym jest anion but-1-ynylowy z Na+ jako przeciwjonem.

Drugi alkin jest wewnętrzny i nie ma takiego protonu, dlatego stanowi związek II. W polu produktu I trzeba pokazać ładunek ujemny na końcowym węglu i osobny kation sodu, zgodnie z podanym modelem acetylenku. Nie usuwamy wodoru z grupy metylowej ani nie zmniejszamy liczby atomów węgla.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór organicznego produktu reakcji

związku I z amidkiem sodu

Wzór związku II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 18.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 18.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_23

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

W wysokiej temperaturze może zachodzić rozkład metanu na substancje proste zgodnie

z równaniem:

CH 4(g)⇌C(s)+2H 2(g)

Miarą wydajności tej reakcji jest równowagowy stopień przemiany metanu x, który wyraża

się wzorem:

Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

W tym wzorze n0[CH 4] oznacza początkową liczbę moli metanu, a n[CH4] – liczbę moli

tego gazu pozostałego po ustaleniu się stanu równowagi. Poniżej przedstawiono zależność

równowagowego stopnia przemiany metanu x od temperatury dla trzech wartości ciśnienia.

Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

x

Na podstawie: P. Schmidt-Szałowski, M. Szafran, E. Bobryk, J. Sentek,

Technologia chemiczna. Przemysł nieorganiczny, Warszawa 2013.

Określ, czy ΔH opisanej reakcji rozkładu metanu jest większa od zera, czy – mniejsza od zera. Odpowiedź uzasadnij.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj punkty tej samej krzywej ciśnienia. Ustal, czy ogrzanie zwiększa ilość produktów równowagowych.

Podpowiedź 2

Większy stopień przemiany po ogrzaniu oznacza, że rozkład pobiera ciepło.

Podpowiedź 3

Wskaż ΔH > 0 i uzasadnij rosnącą równowagową przemianą metanu z temperaturą. Nie uzasadniaj wyłącznie potrzebą ogrzewania.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

• Dla reakcji rozkładu metanu ΔH > 0, ponieważ wydajność tej reakcji wzrasta ze wzrostem

temperatury.

• ΔH tej reakcji jest większa od zera, ponieważ im wyższa jest temperatura, tym

równowagowy stopień przemiany jest większy.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne określenie, czy dla opisanej reakcji ΔH < 0, czy ΔH > 0 i poprawne

uzasadnienie odwołujące się do stopnia przemiany metanu lub wydajności procesu.

0 p. – za inną odpowiedź lub brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Na wykresie przy ustalonym ciśnieniu stopień przemiany metanu rośnie wraz z temperaturą. Dostarczanie ciepła sprzyja więc kierunkowi rozkładu, co oznacza proces endoenergetyczny i ΔH > 0.

Nie można wywnioskować znaku tylko z tego, że reakcja wymaga wysokiej temperatury: wysoka temperatura może być potrzebna także do pokonania bariery aktywacji innych procesów. Tutaj rozstrzygająca jest zależność równowagowego składu od temperatury. W odpowiedzi trzeba połączyć dodatni znak z konkretnym wzrostem wydajności lub stopnia przemiany po ogrzaniu, zachowując to samo ciśnienie podczas porównania.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

• Dla reakcji rozkładu metanu ΔH > 0, ponieważ wydajność tej reakcji wzrasta ze wzrostem

temperatury.

• ΔH tej reakcji jest większa od zera, ponieważ im wyższa jest temperatura, tym

równowagowy stopień przemiany jest większy.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

W wysokiej temperaturze może zachodzić rozkład metanu na substancje proste zgodnie

z równaniem:

CH 4(g)⇌C(s)+2H 2(g)

Miarą wydajności tej reakcji jest równowagowy stopień przemiany metanu x, który wyraża

się wzorem:

Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

W tym wzorze n0[CH 4] oznacza początkową liczbę moli metanu, a n[CH4] – liczbę moli

tego gazu pozostałego po ustaleniu się stanu równowagi. Poniżej przedstawiono zależność

równowagowego stopnia przemiany metanu x od temperatury dla trzech wartości ciśnienia.

Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

x

Na podstawie: P. Schmidt-Szałowski, M. Szafran, E. Bobryk, J. Sentek,

Technologia chemiczna. Przemysł nieorganiczny, Warszawa 2013.

Wyjaśnij, dlaczego wydajność opisanej reakcji maleje ze wzrostem ciśnienia.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz mole wyłącznie gazowych reagentów po obu stronach równania. Pomiń stały węgiel.

Podpowiedź 2

Sprężanie sprzyja jednemu molowi CH4 względem dwóch moli H2. To kierunek przeciwny do rozkładu.

Podpowiedź 3

Wyjaśnij spadek wydajności przesunięciem ku mniejszej liczbie moli gazów. Zaznacz, dlaczego C(s) nie wchodzi do tego porównania.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

• Ponieważ liczba moli gazowego substratu jest mniejsza od liczby moli gazowego produktu

– zgodnie z regułą przekory im niższe ciśnienie, tym więcej moli gazowych produktów

powstaje.

• Ponieważ objętość produktów jest większa od objętości substratu.

Uwaga: jeżeli zdający porównuje liczbę moli (nie objętość) reagentów, to w wyjaśnieniu musi

być adnotacja, że chodzi o reagenty gazowe.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wyjaśnienie.

0 p. – za inną odpowiedź lub brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W reakcji CH4(g) ⇌ C(s) + 2H2(g) jeden mol gazowego substratu daje dwa mole gazowego produktu. Węgla stałego nie wliczamy do bilansu liczby moli gazów. Zwiększenie ciśnienia sprzyja stronie o mniejszej ich liczbie, czyli metanowi, i zmniejsza wydajność rozkładu.

Należy wyraźnie zaznaczyć, że porównujemy reagenty gazowe: ogólne sumowanie wszystkich substancji dawałoby mylący obraz wpływu ciśnienia. Wniosek jest zgodny z niższymi wartościami stopnia przemiany dla wyższych ciśnień na wykresie. Nie zmienia to stałej równowagi przy tej samej temperaturze, tylko skład równowagowy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

• Ponieważ liczba moli gazowego substratu jest mniejsza od liczby moli gazowego produktu

– zgodnie z regułą przekory im niższe ciśnienie, tym więcej moli gazowych produktów

powstaje.

• Ponieważ objętość produktów jest większa od objętości substratu.

Uwaga: jeżeli zdający porównuje liczbę moli (nie objętość) reagentów, to w wyjaśnieniu musi

być adnotacja, że chodzi o reagenty gazowe.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_25

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Podczas ogrzewania próbki monochloropochodnej pewnego nasyconego węglowodoru

o budowie łańcuchowej z nadmiarem wodnego roztworu wodorotlenku sodu przebiegła

reakcja zilustrowana schematem:

CxHyCl + NaOH T⟶ CxHyOH + NaCl

Do otrzymanej mieszaniny poreakcyjnej dodano najpierw wodny roztwór kwasu

azotowego(V) w celu zobojętnienia, a następnie – nadmiar wodnego roztworu azotanu(V)

srebra. W wyniku reakcji opisanej równaniem:

Ag++Cl−→AgCl↓

wytrącił się osad, który odsączono i wysuszono. Masa próbki monochloropochodnej była

równa 0,314 g, a w wyniku opisanych przemian otrzymano 0,574 g stałego chlorku srebra.

Wykonaj obliczenia i zaproponuj jeden wzór półstrukturalny (grupowy) chloropochodnej tego węglowodoru.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przelicz AgCl na mole i połącz je w stosunku 1:1 z monochloropochodną.

Podpowiedź 2

Masa molowa substratu wynosi 78,5 g/mol. Zastosuj wzór ogólny CₙH2ₙ₊1Cl i całkowite n.

Podpowiedź 3

Wyznacz n = 3 i narysuj np. 1-chloropropan. Dane ustalają skład, lecz nie rozróżniają dwóch izomerów chloropropanu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 26 — oryginalny fragment CKE, s.19Odpowiedź CKE 26 — oryginalny fragment CKE, s.20

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wzoru

półstrukturalnego chloropochodnej spełniającej warunki zadania.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wzoru

lub

– podanie błędnego wzoru lub brak wzoru.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Uwaga: należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jeden mol monochloropochodnej uwalnia jeden mol Cl−, z którego powstaje jeden mol AgCl. Z 0,574 g osadu przy M = 143,5 g/mol otrzymujemy 0,00400 mol, czyli tyle samo substratu organicznego. Jego masa molowa to 0,314/0,00400 = 78,5 g/mol.

Dla nasyconej łańcuchowej monochloropochodnej CₙH2ₙ₊1Cl obowiązuje M = 14n+36,5, zatem n = 3. Wzór sumaryczny to C3H7Cl; można zaproponować 1-chloropropan lub 2-chloropropan. Zakwaszenie HNO3 nie dodaje chlorków do oznaczenia, co byłoby błędem przy użyciu HCl. Rysujemy jeden dopuszczalny izomer, nie arbitralnie rozstrzygamy między dwoma.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 26 — oryginalny fragment CKE, s.19Odpowiedź CKE 26 — oryginalny fragment CKE, s.20
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_26

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27.1 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 27–28.

Oznaczanie zawartości fenolu w ściekach przemysłowych możne przebiegać w kilku etapach

opisanych poniżej.

Etap I: Otrzymywanie bromu.

Etap II: Bromowanie fenolu.

Etap III: Wydzielanie jodu.

Etap IV: Miareczkowanie jodu.

Podczas etapu I (oznaczania zawartości fenolu) zachodzi reakcja jonów bromkowych

z jonami bromianowymi(V) – BrO3 − – w roztworze o odczynie kwasowym. Produktami tej

przemiany są brom i woda.

Napisz w formie jonowej, z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy), równanie reakcji redukcji i równanie reakcji utleniania zachodzących podczas opisanego procesu (etapu I). Uwzględnij środowisko reakcji.

Równanie reakcji redukcji:

Równanie reakcji utleniania:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz stopnie utlenienia bromu w bromianie, bromku i Br2. Oba źródła bromu prowadzą do tego samego stopnia 0.

Podpowiedź 2

Dwa bromiany przyjmują 10 elektronów, a dwa bromki oddają 2. Użyj H+ i H2O w redukcji.

Podpowiedź 3

Zapisz 2BrO3− + 12H+ + 10e− → Br2 + 6H2O oraz 2Br− → Br2 + 2e−. Sprawdź kierunki elektronów.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie reakcji redukcji: 2BrO3−+12H++10e−→Br2+6H2O
Równanie reakcji utleniania: 2Br−→Br2+2e− lub 2Br−−2e−→Br2

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie dwóch równań reakcji w formie jonowo-elektronowej.

0 p. – za błędne napisanie jednego lub obu równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne

współczynniki stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub błędne

przyporządkowanie albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Brom w BrO3− przechodzi z +V do 0 i ulega redukcji. Aby zapisać cząsteczkę Br2 bez ułamka, bierzemy dwa bromiany, co wymaga dziesięciu elektronów. Bilans kwasowy daje 2BrO3− + 12H+ + 10e− → Br2 + 6H2O.

Bromki utleniają się z −I do 0: 2Br− → Br2 + 2e−. W obu półreakcjach powstaje ta sama substancja, ale z różnych stopni utlenienia; nie jest to powód do zamiany ról. Przy sumowaniu trzeba dopiero dopasować liczby elektronów, natomiast każdą półreakcję najpierw kontrolujemy osobno.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie reakcji redukcji: 2BrO3−+12H++10e−→Br2+6H2O
Równanie reakcji utleniania: 2Br−→Br2+2e− lub 2Br−−2e−→Br2
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_27.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27.2 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 27–28.

Oznaczanie zawartości fenolu w ściekach przemysłowych możne przebiegać w kilku etapach

opisanych poniżej.

Etap I: Otrzymywanie bromu.

Etap II: Bromowanie fenolu.

Etap III: Wydzielanie jodu.

Etap IV: Miareczkowanie jodu.

Gdy do zakwaszonego roztworu fenolu zawierającego nadmiar jonów bromkowych

wprowadzi się bromian(V) potasu w nadmiarze w stosunku do fenolu, to wytworzony brom

(w ilości równoważnej do bromianu(V) potasu) reaguje z fenolem zgodnie z równaniem

(etap II):

C₆H₅OH + 3 Br₂ → 2,4,6-Br₃C₆H₂OH + 3 H⁺ + 3 Br⁻ (produktem organicznym jest 2,4,6-tribromofenol).

Następnie do powstałej mieszaniny dodaje się jodek potasu. Brom, który nie został zużyty

w reakcji bromowania, powoduje wydzielenie równoważnej ilości jodu (etap III):

2I−+Br2→2Br−+I2

Podczas kolejnego etapu (etapu IV) jod miareczkuje się wodnym roztworem tiosiarczanu

sodu (Na2S2O3), co można zilustrować równaniem:

2S2O32−+I2→S4O62−+2I−

Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna – Podstawy teoretyczne i analiza jakościowa,

Warszawa 2012.

Oblicz stężenie molowe fenolu w próbce ścieków o objętości 100,0 cm3, jeżeli wiadomo, że w etapie I oznaczania zawartości fenolu powstało 0,256 grama bromu oraz że podczas etapu IV oznaczania tego związku na zmiareczkowanie jodu zużyto 14,00 cm3 roztworu tiosiarczanu sodu o stężeniu 0,100 mol · dm−3.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Idź wstecz od miareczkowania: tiosiarczan → jod → pozostały brom. Odejmij go od bromu wytworzonego.

Podpowiedź 2

Dwa mole S2O32− odpowiadają jednemu I2 i jednemu Br2. Fenol zużywa 3Br2 na cząsteczkę.

Podpowiedź 3

Od 0,00160 mol odejmij 0,000700 mol, wynik podziel przez 3 i przez 0,1000 dm3. Otrzymasz 0,00300 mol/dm3 fenolu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

2 S₂O₃²⁻ + I₂ → S₄O₆²⁻ + 2 I⁻. Z 0,01400 dm³ roztworu tiosiarczanu o stężeniu 0,100 mol·dm⁻³ wynika 0,00140 mol S₂O₃²⁻ i 0,000700 mol I₂.

Z reakcji Br₂ + 2 I⁻ → I₂ + 2 Br⁻ wynika, że po bromowaniu pozostało 0,000700 mol Br₂. Początkowo było 0,256/160 = 0,00160 mol Br₂, więc fenol zużył 0,000900 mol Br₂.

C₆H₅OH + 3 Br₂ → 2,4,6-Br₃C₆H₂OH + 3 H⁺ + 3 Br⁻

Na jeden mol fenolu przypadają trzy mole Br₂, więc n(fenolu) = 0,000300 mol. Dzieląc przez 0,1000 dm³, otrzymujemy 0,003 mol·dm⁻³.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

wyniku z jednostką.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

lub

– podanie wyniku z błędną jednostką lub bez jednostki.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Uwaga: należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Początkowo wytworzono 0,256/160 = 0,00160 mol Br2. Miareczkowanie zużyło 0,01400·0,100 = 0,00140 mol tiosiarczanu, co odpowiada połowie tej ilości jodu, czyli 0,000700 mol I2. Tyle samo moli Br2 pozostało po bromowaniu fenolu.

Fenol zużył więc 0,00160−0,000700 = 0,000900 mol Br2. Na jeden mol fenolu przypadają trzy mole bromu, zatem fenolu było 0,000300 mol. Podzielenie przez 0,1000 dm3 daje 0,00300 mol/dm3. Kluczowe jest odjęcie nadmiaru oznaczonego pośrednio przez jod, a nie uznanie całego bromu za zużyty przez próbkę.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

2 S₂O₃²⁻ + I₂ → S₄O₆²⁻ + 2 I⁻. Z 0,01400 dm³ roztworu tiosiarczanu o stężeniu 0,100 mol·dm⁻³ wynika 0,00140 mol S₂O₃²⁻ i 0,000700 mol I₂.

Z reakcji Br₂ + 2 I⁻ → I₂ + 2 Br⁻ wynika, że po bromowaniu pozostało 0,000700 mol Br₂. Początkowo było 0,256/160 = 0,00160 mol Br₂, więc fenol zużył 0,000900 mol Br₂.

C₆H₅OH + 3 Br₂ → 2,4,6-Br₃C₆H₂OH + 3 H⁺ + 3 Br⁻

Na jeden mol fenolu przypadają trzy mole Br₂, więc n(fenolu) = 0,000300 mol. Dzieląc przez 0,1000 dm³, otrzymujemy 0,003 mol·dm⁻³.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_27.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 27–28.

Oznaczanie zawartości fenolu w ściekach przemysłowych możne przebiegać w kilku etapach

opisanych poniżej.

Etap I: Otrzymywanie bromu.

Etap II: Bromowanie fenolu.

Etap III: Wydzielanie jodu.

Etap IV: Miareczkowanie jodu.

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz jedno określenie spośród podanych w każdym nawiasie.

Fenol, który jest pochodną benzenu zawierającą grupę hydroksylową związaną

z pierścieniem, ulega podczas etapu II oznaczania reakcji substytucji (elektrofilowej /

nukleofilowej / rodnikowej). Bromowanie benzenu wymaga użycia katalizatora, natomiast

reakcja fenolu z bromem przebiega łatwo już w temperaturze pokojowej. Można więc

wnioskować, że grupa hydroksylowa związana z pierścieniem benzenowym

(ułatwia / utrudnia) podstawienie atomów (bromu / wodoru) atomami (bromu / wodoru).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj bromowanie benzenu i fenolu. Zidentyfikuj atomy faktycznie wymieniane w pierścieniu.

Podpowiedź 2

OH aktywuje pierścień wobec elektrofilu. Brom zajmuje miejsca dotychczasowych wodorów, nie grupy hydroksylowej.

Podpowiedź 3

Wybierz elektrofilowej, ułatwia, wodoru, bromu. Zachowaj OH jako podstawnik pierścienia w interpretacji.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie określeń w każdym nawiasie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Fenol reaguje z bromem przez substytucję elektrofilową w pierścieniu. Grupa hydroksylowa zwiększa jego reaktywność względem elektrofilu dzięki oddziaływaniu elektronowemu z układem aromatycznym, więc bromowanie zachodzi łatwo bez katalizatora wymaganego dla benzenu. Ułatwia zatem zastępowanie atomów wodoru atomami bromu.

Nie oznacza to zastępowania tlenu lub całej grupy OH: pozostaje ona w produkcie i kieruje reakcję w pierścieniu. Kolejne wybory to elektrofilowej, ułatwia, wodoru, bromu. Typ przemiany odróżniamy od addycji bromu do zwykłego alkenu, gdzie znika wiązanie podwójne w łańcuchu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_28

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29.1 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 29.

Etery są związkami o wzorze R−O−R’, przy czym R i R’ mogą być zarówno grupami

alkilowymi, jak i arylowymi.

W poniższej tabeli zestawiono wartości temperatury wrzenia tw (pod ciśnieniem 1013 hPa)

wybranych alkoholi oraz wybranych eterów o nierozgałęzionych cząsteczkach.

Informacja do zadania 29. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Na podstawie: L. Jones, P. Atkins, Chemia ogólna, Warszawa 2006.

Czy alkohole i etery o tej samej liczbie atomów węgla w cząsteczce są izomerami?

Uzasadnij swoją odpowiedź. Odnieś się do związków, których wzory wymieniono w tabeli.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj parę o tej samej liczbie węgli, np. etanol i eter dimetylowy. Policz także H i O.

Podpowiedź 2

Oba mają C2H6O, ale różne połączenia atomów i grupy funkcyjne. To warunek izomerii, nie samo podobieństwo mas.

Podpowiedź 3

Odpowiedz tak dla związków z tabeli, uzasadniając ten sam wzór sumaryczny i odmienną budowę alkoholu oraz eteru.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Alkohole i etery o tej samej liczbie atomów węgla w cząsteczce są izomerami, ponieważ

związki te mają ten sam wzór sumaryczny.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawną ocenę i uzasadnienie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W tabeli zestawiono nasycone łańcuchowe alkohole monohydroksylowe i etery. Przy tej samej całkowitej liczbie atomów węgla mają one wzór CₙH2ₙ₊2O, lecz inne połączenie tlenu: alkohol zawiera grupę hydroksylową, a eter tlen między dwiema grupami węglowymi. Są więc izomerami konstytucyjnymi, nazywanymi też funkcyjnymi.

Przykładem jest para etanol i eter dimetylowy o C2H6O. Wniosek dotyczy konkretnych klas z tabeli; sama liczba węgli nie wystarcza dla dowolnych alkoholi aromatycznych, wielohydroksylowych czy nienasyconych. Uzasadnienie musi uwzględnić jednakowy wzór sumaryczny oraz różną budowę, nie tylko wspólną masę molową.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Alkohole i etery o tej samej liczbie atomów węgla w cząsteczce są izomerami, ponieważ

związki te mają ten sam wzór sumaryczny.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_29.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29.2 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 29.

Etery są związkami o wzorze R−O−R’, przy czym R i R’ mogą być zarówno grupami

alkilowymi, jak i arylowymi.

W poniższej tabeli zestawiono wartości temperatury wrzenia tw (pod ciśnieniem 1013 hPa)

wybranych alkoholi oraz wybranych eterów o nierozgałęzionych cząsteczkach.

Informacja do zadania 29. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Na podstawie: L. Jones, P. Atkins, Chemia ogólna, Warszawa 2006.

Spośród związków o wzorach podanych w tabeli wybierz substancję najmniej lotną i substancję najbardziej lotną. Napisz numery, którymi oznaczono wzory wybranych związków. Następnie wyjaśnij, dlaczego etery są bardziej lotne niż alkohole o tej samej masie cząsteczkowej. Odnieś się do budowy cząsteczek związków, których wzory wymieniono w tabeli.

Numer związku najmniej lotnego: …

Numer związku najbardziej lotnego: …

Wyjaśnienie:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj najwyższą i najniższą temperaturę wrzenia. Następnie porównaj zdolność cząsteczek do wzajemnych wiązań wodorowych.

Podpowiedź 2

Alkohole mają O–H i silniejsze oddziaływania między sobą. Etery mają tlen, ale bez związanego z nim wodoru.

Podpowiedź 3

Podaj najmniej lotny V, najbardziej VI. Wyjaśnij różnicę międzycząsteczkowymi wiązaniami wodorowymi alkoholi, których etery między sobą nie tworzą.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Numer związku najmniej lotnego: V

Numer związku najbardziej lotnego: VI

Wyjaśnienie, np.:

Ponieważ między cząsteczkami alkoholi tworzą się wiązania wodorowe (O−H···O).

Pomiędzy cząsteczkami eterów nie tworzą się takie wiązania, ponieważ etery nie zawierają

atomu wodoru związanego z atomem tlenu.

Uwaga: zdający w wyjaśnieniu musi uwzględnić obecność oddziaływań

międzycząsteczkowych. Wskazanie elementów budowy alkoholi i eterów jest niewystarczające.

Zasady oceniania

2 p. – za poprawny wybór (podanie numeru) związku najmniej i najbardziej lotnego oraz za

poprawne wyjaśnienie.

1 p. – za poprawny wybór (podanie numeru) związku najmniej i najbardziej lotnego i błędne

wyjaśnienie albo brak wyjaśnienia

lub

– za poprawne wyjaśnienie i błędne podanie numeru związku najmniej lub najbardziej

lotnego albo obu numerów zwiazków albo niepodanie jednego numeru związku lub obu

numerów związków.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Mniejsza lotność odpowiada wyższej temperaturze wrzenia, więc najmniej lotny jest V, heksan-1-ol o 157°C. Najbardziej lotny jest VI, eter dimetylowy o −25°C. Przy porównaniu izomerów alkoholu i eteru ważne są oddziaływania między cząsteczkami.

Alkohole mają O–H i tworzą wzajemne wiązania wodorowe, a etery nie mają takiego donora i między własnymi cząsteczkami ich nie tworzą. Ich rozdzielenie wymaga mniej energii, co zwiększa lotność. Nie wystarczy powiedzieć, że etery nie mają tlenu: mają go, lecz brakuje wodoru bezpośrednio związanego z tlenem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Numer związku najmniej lotnego: V

Numer związku najbardziej lotnego: VI

Wyjaśnienie, np.:

Ponieważ między cząsteczkami alkoholi tworzą się wiązania wodorowe (O−H···O).

Pomiędzy cząsteczkami eterów nie tworzą się takie wiązania, ponieważ etery nie zawierają

atomu wodoru związanego z atomem tlenu.

Uwaga: zdający w wyjaśnieniu musi uwzględnić obecność oddziaływań

międzycząsteczkowych. Wskazanie elementów budowy alkoholi i eterów jest niewystarczające.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_29.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Określ formalne stopnie utlenienia oraz typ hybrydyzacji (sp, sp2, sp3) atomów węgla oznaczonych w podanych wzorach literami a, b i c. Uzupełnij tabelę.

Atom węgla

w cykloheksanonie

w cykloheksanolu

w kwasie adypinowym

a

b

c

Stopień utlenienia

   

Typ hybrydyzacji

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz wkłady wiązań C–O, C=O i C–H. Osobno określ liczbę obszarów wokół atomu.

Podpowiedź 2

Dla a są dwa wkłady tlenowe, dla b +1 i −1, dla c łącznie +3. Podwójne wiązanie jest jednym obszarem przestrzennym.

Podpowiedź 3

Wpisz a: +II, sp2; b: 0, sp3; c: +III, sp2. Sprawdź obie części tabeli niezależnie.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Atom węgla

w cykloheksanonie

w cykloheksanolu

w kwasie adypinowym

a

b

c

Stopień utlenienia

II

0

III

Typ hybrydyzacji

sp2

sp3

sp2

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli.

1 p. – za poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Węgiel karbonylowy a cykloheksanonu ma dwa połączenia do tlenu liczone w C=O, więc stopień +II i trzy obszary elektronowe, czyli sp2. Węgiel b cykloheksanolu ma jedno C–O i jedno C–H, których wkłady się znoszą: stopień 0, a cztery wiązania pojedyncze dają sp3.

Węgiel karboksylowy c kwasu adypinowego ma C=O oraz C–O, zatem +III i sp2. Wiązania C–C nie zmieniają stopnia utlenienia. Hybrydyzację ustalamy niezależnie od tego bilansu; nie jest ona innym zapisem stopnia utlenienia i nie wynika wyłącznie z jego wartości.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Atom węgla

w cykloheksanonie

w cykloheksanolu

w kwasie adypinowym

a

b

c

Stopień utlenienia

II

0

III

Typ hybrydyzacji

sp2

sp3

sp2

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Kwas adypinowy jest ważnym surowcem w produkcji tworzyw sztucznych. Na skalę

techniczną otrzymuje się go przez utlenianie mieszaniny cykloheksanonu oraz

cykloheksanolu. Poniżej przedstawiono równania tych przemian.

Przemiana I

Zadanie 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Przemiana II

Zadanie 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Na podstawie: K. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii,

Warszawa 2007.

Podaj liczbę moli elektronów oddawanych przez 1 mol cykloheksanonu i 1 mol cykloheksanolu podczas opisanych przemian.

Przemiana I: …

Przemiana II: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj zmianę azotu z HNO3 do NO i policz elektrony na jeden atom azotu.

Podpowiedź 2

Każdy azot przyjmuje 3 elektrony. W drugim równaniu osiem takich atomów odnosi się do trzech cząsteczek alkoholu.

Podpowiedź 3

Podaj 6 mol e− na mol cykloheksanonu i 8 mol e− na mol cykloheksanolu. Podziel wynik drugiego równania przez trzy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przemiana I: 6 (moli elektronów) Przemiana II: 8 (moli elektronów)

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne podanie liczby moli elektronów dla obu przemian.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Najprościej wykorzystać liczbę cząsteczek HNO3 redukowanych do NO. Azot przechodzi z +V na +II, przyjmując trzy elektrony na atom. W przemianie I na jeden cykloheksanon przypadają dwa HNO3, zatem organiczny reduktor oddaje 2·3 = 6 mol elektronów na mol.

W II osiem HNO3 odpowiada trzem molom cykloheksanolu, więc na mol alkoholu przypada 8·3/3 = 8 mol elektronów. Nie podajemy 24 mol dla jednego mola alkoholu: ta liczba dotyczy całej trzymolowej porcji w równaniu. Bilans elektronowy musi zachowywać równość oddanych i przyjętych elektronów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przemiana I: 6 (moli elektronów) Przemiana II: 8 (moli elektronów)

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32 · maj 2017

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Przeprowadzono doświadczenie, którego przebieg przedstawiono na poniższym schemacie.

Stężony roztwór HCOOH wkrapla się do kolby z roztworem KMnO₄ i kilkoma kroplami H₂SO₄. Gaz przepływa do probówki z nasyconym roztworem Ca(OH)₂.

Po delikatnym ogrzaniu kolby z mieszaniną reakcyjną zaobserwowano odbarwianie roztworu

w kolbie oraz powstanie białego osadu w probówce.

Uzupełnij poniższy zapis, tak aby przedstawiał on w formie jonowej skróconej równanie reakcji, która zaszła w kolbie podczas przeprowadzonego doświadczenia. Oceń, czy gdyby do opisanego doświadczenia użyto kwasu etanowego zamiast kwasu metanowego, również zaobserwowano by odbarwienie roztworu w kolbie oraz powstanie osadu w probówce. Uzasadnij swoje stanowisko.

Równanie reakcji:

Do uzupełnienia: … HCOOH + … MnO₄⁻ + … H⁺ → … . Nad strzałką temperatura T.

Ocena wraz z uzasadnieniem:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zbilansuj dwuelektronowe utlenianie kwasu mrówkowego i pięcioelektronową redukcję manganu. Rozpoznaj gaz w wodzie wapiennej.

Podpowiedź 2

Po zrównaniu elektronów współczynniki głównych reagentów wynoszą 5 i 2. Kwas octowy nie daje w tej próbie takiego utleniania.

Podpowiedź 3

Uzupełnij bilans 5 kwasu + 2MnO4− + 6H+ → 5CO2 + 2Mn2+ + 8H2O. Odrzuć analogiczny wynik dla kwasu octowego i uzasadnij brakiem właściwości redukujących w tych warunkach.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Ocena wraz z uzasadnieniem:

• Nie, ponieważ kwas octowy nie ma właściwości redukujących.

• Użycie kwasu etanowego (octowego) zamiast kwasu metanowego (mrówkowego) nie

spowoduje opisanego przebiegu reakcji, ponieważ (w opisanych warunkach) kwas

octowy nie ulega utlenieniu.

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie równania reakcji w formie jonowej oraz za poprawną ocenę

wraz z uzasadnieniem.

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji w formie jonowej i błędną ocenę wraz

z uzasadnieniem (albo jej brak)

lub

– za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak zapisu równania i poprawną

ocenę wraz z uzasadnieniem.

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi i błędną ocenę

wraz z uzasadnieniem albo brak odpowiedzi.

Uwaga: zapisy pomocnicze (nad miejscem na odpowiedź) nie podlegają ocenie z wyjątkiem

sytuacji, gdy zdający nie zapisze równania reakcji w miejscu na to przeznaczonym.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kwas mrówkowy utlenia się do CO2, oddając dwa elektrony, a MnO4− redukuje się w kwasie do Mn2+, przyjmując pięć. Sumowanie daje 5 cząsteczek kwasu, 2MnO4− i 6H+ po lewej oraz 5CO2, 2Mn2+ i 8H2O po prawej.

CO2 wywołuje biały osad CaCO3 w wodzie wapiennej, a redukcja manganu odbarwienie kolby. Kwas octowy nie daje tej analogicznej redukcji w opisanych warunkach, więc nie przewidujemy obu tych objawów po jego podstawieniu. To szczególna właściwość kwasu mrówkowego, nie uniwersalna cecha wszystkich kwasów karboksylowych.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Ocena wraz z uzasadnieniem:

• Nie, ponieważ kwas octowy nie ma właściwości redukujących.

• Użycie kwasu etanowego (octowego) zamiast kwasu metanowego (mrówkowego) nie

spowoduje opisanego przebiegu reakcji, ponieważ (w opisanych warunkach) kwas

octowy nie ulega utlenieniu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_05_glowny_32

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania