Baza zadań z chemii
Moje postępy
Zadania 1141–1160 z 1481
Zadanie 24 · czerwiec 2017
Źródło
Informacja do zadań 22–24.
W zamkniętym naczyniu pomiędzy substancjami X, Y oraz Z, które w temperaturze T i pod
ciśnieniem p są gazami, ustala się stan równowagi chemicznej.
Zmianę liczby moli reagentów X, Y oraz Z w trakcie procesu przedstawia poniższy wykres.

Podczas reakcji, dla której zmianę liczby moli reagentów przedstawiono na wykresie,
wydziela się ciepło. Naczynie reakcyjne, w którym został osiągnięty stan równowagi,
podgrzano do temperatury T1 wyższej od temperatury T.
Poniżej przedstawiono opinię dotyczącą szybkości reakcji chemicznych w stanie równowagi
dynamicznej w temperaturze T1 oraz wartości Kc1 w tej temperaturze.
„Po podgrzaniu układu do temperatury T1 ustala się nowy stan równowagi dynamicznej.
Wartość Kc1 w tej temperaturze jest większa od wartości Kc w temperaturze T. W stanie
równowagi dynamicznej w wyższej temperaturze następuje wzrost szybkości reakcji
przekształcenia substratu w produkty oraz spadek szybkości reakcji odwrotnej (w porównaniu
do analogicznych wartości szybkości reakcji w stanie równowagi opisanych wartością Kc)”.
Oceń, czy informacja jest poprawna. Podkreśl właściwe określenie w każdym nawiasie i uzasadnij swoją ocenę.
Informacja (jest / nie jest) poprawna.
1. Wartość Kc1 w temperaturze T1 jest (większa / mniejsza) od wartości Kc w temperaturze T.
Uzasadnienie: …
2. W stanie równowagi układu w temperaturze T1 szybkość reakcji przekształcania
substratu X w produkty jest (większa / mniejsza) niż w temperaturze T. W temperaturze
T1 szybkość reakcji odwrotnej jest (większa / mniejsza) niż w temperaturze T.
Uzasadnienie: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozdziel wpływ temperatury na położenie równowagi od wpływu na kinetykę.
Podpowiedź 2
Ogrzewanie nie sprzyja produktom reakcji egzotermicznej, ale zwiększa szybkość przemian.
Podpowiedź 3
Wskaż mniejsze K oraz większe, równe sobie szybkości obu reakcji w nowej równowadze.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Informacja (jest / nie jest) poprawna.
1. Wartość Kc1 w temperaturze T1 jest (większa / mniejsza) od wartości Kc w temperaturze T.
Uzasadnienie: jest to reakcja egzotermiczna (w trakcie jej przebiegu wydziela się ciepło,
co oznacza, że w wyższej temperaturze zmniejsza się liczba moli produktów, a wzrasta
liczba moli substratu w porównaniu z niższą temperaturą).
2. W stanie równowagi układu w temperaturze T1 szybkość reakcji przekształcania substratu X
w produkty jest (większa / mniejsza) niż w temperaturze T. W temperaturze T1 szybkość
reakcji odwrotnej jest (większa / mniejsza) niż w temperaturze T.
Uzasadnienie: wraz ze wzrostem temperatury wzrasta szybkość reakcji chemicznych.
Zasady oceniania
2 p. – za poprawną ocenę informacji oraz poprawne dokończenie obu zdań.
1 p. – za poprawną ocenę informacji oraz poprawne dokończenie jednego zdania.
0 p. – za błędną ocenę informacji przy błędnym lub poprawnym dokończeniu jednego lub obu
zdań lub brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Reakcja tworzenia produktów jest egzotermiczna, więc ogrzanie przesuwa równowagę w stronę substratu i zmniejsza stałą równowagi. Jednocześnie wyższa temperatura przyspiesza oba kierunki reakcji.
W nowym stanie równowagi szybkości reakcji wprost i odwrotnej są sobie równe, a zgodnie z opisem zadania większe niż przed ogrzaniem. Nie utożsamiamy zmniejszenia wydajności z zatrzymaniem procesu ani ze spadkiem obu szybkości.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Informacja (jest / nie jest) poprawna.
1. Wartość Kc1 w temperaturze T1 jest (większa / mniejsza) od wartości Kc w temperaturze T.
Uzasadnienie: jest to reakcja egzotermiczna (w trakcie jej przebiegu wydziela się ciepło,
co oznacza, że w wyższej temperaturze zmniejsza się liczba moli produktów, a wzrasta
liczba moli substratu w porównaniu z niższą temperaturą).
2. W stanie równowagi układu w temperaturze T1 szybkość reakcji przekształcania substratu X
w produkty jest (większa / mniejsza) niż w temperaturze T. W temperaturze T1 szybkość
reakcji odwrotnej jest (większa / mniejsza) niż w temperaturze T.
Uzasadnienie: wraz ze wzrostem temperatury wzrasta szybkość reakcji chemicznych.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 25.1 · czerwiec 2017
Źródło
Informacja do zadania 25.
Metaliczny cynk roztwarza się w alkalicznych roztworach zawierających aniony
azotanowe(V) zgodnie ze schematem:
Napisz w formie jonowej, z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy), równania procesów redukcji i utleniania zachodzących podczas tej reakcji. Uwzględnij fakt, że reakcja zachodzi w środowisku alkalicznym.
Równanie procesu redukcji:
Równanie procesu utleniania:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Ustal zmianę stopni utlenienia azotu oraz cynku.
Podpowiedź 2
Bilans tlenu i wodoru w środowisku zasadowym wykonaj za pomocą H2O i OH−.
Podpowiedź 3
W redukcji uwzględnij 8 elektronów, a w utlenianiu cynku 2 elektrony oraz anion [Zn(OH)4]2−.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne napisanie dwóch równań reakcji w formie jonowej – z uwzględnieniem
środowiska reakcji.
0 p. – za inną odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Azot w anionie azotanowym(V) zmienia stopień utlenienia z V na −III, przyjmując osiem elektronów. W środowisku zasadowym półreakcja redukcji ma postać NO3− + 6H2O + 8e− → NH3 + 9OH−.
Cynk oddaje dwa elektrony i tworzy kompleks: Zn + 4OH− → [Zn(OH)4]2− + 2e−. Sprawdzamy zarówno bilans atomów, jak i ładunku; nie pozostawiamy jonów H+ w końcowym zapisie dla środowiska zasadowego.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Informacje i źródła zadania
Zadanie 25.2 · czerwiec 2017
Źródło
Informacja do zadania 25.
Metaliczny cynk roztwarza się w alkalicznych roztworach zawierających aniony
azotanowe(V) zgodnie ze schematem:
Dobierz i uzupełnij współczynniki stechiometryczne w poniższym schemacie.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprowadź liczbę elektronów w obu półreakcjach do wspólnej wartości.
Podpowiedź 2
Półreakcję cynku pomnóż przez 4, następnie skróć elektrony i wspólne OH−.
Podpowiedź 3
W równaniu sumarycznym pozostaje 7OH− i 6H2O po stronie substratów; sprawdź ładunek −8.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne dobranie współczynników stechiometrycznych.
0 p. – za inną odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Aby zsumować półreakcje, równanie utleniania cynku mnożymy przez cztery. Osiem oddanych elektronów równoważy osiem przyjętych przez azot.
Po skróceniu elektronów i jonów wodorotlenkowych otrzymujemy 4Zn + NO3− + 7OH− + 6H2O → 4[Zn(OH)4]2− + NH3. Obie strony mają ładunek −8. Taka kontrola pozwala wychwycić błąd znaku lub współczynnika, którego samo porównanie atomów cynku nie ujawni.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Informacje i źródła zadania
Zadanie 26 · czerwiec 2017
Teoria kwasów i zasad Brønsteda opisuje właściwości kwasowo-zasadowe substancji nie
tylko w roztworach wodnych, ale także w roztworach innych rozpuszczalników
umożliwiających wymianę protonu między tworzącymi je drobinami. Na właściwości
kwasowo-zasadowe substancji rozpuszczonej istotny wpływ ma powinowactwo cząsteczek
rozpuszczalnika do protonu. Zależnie od właściwości rozpuszczalnika rozpuszczana
substancja może się stać kwasem albo zasadą.
Na podstawie: W. Ufnalski, Równowagi jonowe, Warszawa 2004.
Uzupełnij tabelę – wpisz wzory sprzężonych kwasów lub zasad Brønsteda.
Sprzężona para | |
|---|---|
kwas | zasada |
NH 3 | |
NH 3 | |
H 2PO4− | |
H 2PO4− | |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
W każdej parze dołącz albo odejmij tylko jeden H+.
Podpowiedź 2
Sprawdź jednocześnie zmianę liczby atomów wodoru i zmianę ładunku.
Podpowiedź 3
Uzupełnij pary NH3/NH2−, NH4+/NH3, H2PO4−/HPO42− oraz H3PO4/H2PO4− w wymaganym porządku.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Sprzężona para | |
|---|---|
kwas | zasada |
NH 3 | NH 2− |
NH 4+ | NH 3 |
H 2PO4− | HPO42− |
H 3PO 4 | H 2PO4− |
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Sprzężony kwas i zasada różnią się dokładnie jednym protonem. Kwas sprzężony z NH2− to NH3, a zasada sprzężona z NH4+ to również NH3.
Dla par fosforanowych H2PO4− oddaje proton, tworząc HPO42−, a H3PO4 po oddaniu protonu tworzy H2PO4−. Każdorazowo wraz z utratą H+ ładunek zmniejsza się o jeden. Nie dodajemy ani nie usuwamy całej grupy wodorotlenkowej.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Sprzężona para | |
|---|---|
kwas | zasada |
NH 3 | NH 2− |
NH 4+ | NH 3 |
H 2PO4− | HPO42− |
H 3PO 4 | H 2PO4− |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 27.1 · czerwiec 2017
Źródło
Informacja do zadania 27.
W celu ustalenia liczby oktanowej LO benzyny porównuje się proces spalania badanego
paliwa ze spalaniem mieszanki wzorcowej złożonej z dwóch składników: n-heptanu
i 2,2,4-trimetylopentanu.
Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) 2,2,4-trimetylopentanu oraz oceń, czy ten związek jest izomerem n-heptanu. Ocenę uzasadnij.
Wzór półstrukturalny:
2,2,4-trimetylopentan (jest / nie jest) izomerem n-heptanu, ponieważ …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Znajdź najdłuższy łańcuch i ponumeruj go tak, aby podstawniki miały najniższe lokanty.
Podpowiedź 2
Dodaj atomy węgla łańcucha i trzech podstawników metylowych.
Podpowiedź 3
Zapisz CH₃–C(CH₃)₂–CH₂–CH(CH₃)–CH₃. Porównaj C₈H₁₈ z C₇H₁₆, aby rozstrzygnąć, czy związki są izomerami.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) 2,2,4-trimetylopentanu
oraz poprawną ocenę, czy jest izomerem n-heptanu, i poprawne uzasadnienie.
0 p. – za inną odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W szkielecie izooktanu najdłuższy łańcuch ma pięć atomów węgla, a podstawniki metylowe znajdują się przy atomach 2, 2 i 4. Nazwa systematyczna brzmi 2,2,4-trimetylopentan.
Łącznie cząsteczka zawiera osiem atomów węgla, więc ma wzór C8H18. Nie jest izomerem heptanu C7H16, ponieważ izomery muszą mieć taki sam wzór sumaryczny. Podobieństwo nazw zwyczajowych lub właściwości paliwowych nie zastępuje tego warunku.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 27.2 · czerwiec 2017
Źródło
Informacja do zadania 27.
W celu ustalenia liczby oktanowej LO benzyny porównuje się proces spalania badanego
paliwa ze spalaniem mieszanki wzorcowej złożonej z dwóch składników: n-heptanu
i 2,2,4-trimetylopentanu.
Napisz, czy cząsteczki 2,2,4-trimetylopentanu są chiralne. Odpowiedź uzasadnij.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź osobno wszystkie potencjalne tetraedryczne centra stereogeniczne.
Podpowiedź 2
Przy C2 i C4 zwróć uwagę na powtarzające się grupy metylowe.
Podpowiedź 3
Uzasadnij brak asymetrycznego atomu węgla brakiem czterech różnych podstawników przy każdym kandydacie.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Nie, ponieważ w cząsteczce tego węglowodoru nie ma centrum stereogenicznego lub
asymetrycznego atomu węgla lub połączonego z czterema różnymi podstawnikami.
lub
Nie, ponieważ cząsteczka ma płaszczyznę symetrii.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawną odpowiedź i poprawne wyjaśnienie.
0 p. – za inną odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Asymetryczny atom węgla musi być związany z czterema różnymi podstawnikami. W izooktanie atom C2 ma trzy jednakowe grupy metylowe, a atom C4 dwie takie grupy.
Pozostałe atomy również nie spełniają warunku czterech różnych podstawników. Cząsteczka jest więc achiralna w rozpatrywanym modelu. Samo rozgałęzienie łańcucha ani występowanie atomu węgla trzeciorzędowego nie wystarcza do stwierdzenia chiralności.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Nie, ponieważ w cząsteczce tego węglowodoru nie ma centrum stereogenicznego lub
asymetrycznego atomu węgla lub połączonego z czterema różnymi podstawnikami.
lub
Nie, ponieważ cząsteczka ma płaszczyznę symetrii.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 28 · czerwiec 2017
Jednym z procesów zachodzących podczas przeróbki benzyny jest izomeryzacja
cykloalkenów pięcioczłonowych do cykloalkenów sześcioczłonowych. Przykładem takiej
reakcji jest izomeryzacja 1-metylocyklopentenu (1-metylocyklopent-1-enu) do cykloheksenu.
Na podstawie: E. Grzywa, J. Molenda, Technologia podstawowych syntez organicznych, t.1, Warszawa 2008.
Napisz równanie reakcji izomeryzacji 1-metylocyklopentenu do cykloheksenu. Zastosuj wzory uproszczone.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj wzory sumaryczne substratu i produktu.
Podpowiedź 2
Zwróć uwagę na zmianę wielkości pierścienia przy zachowaniu liczby atomów.
Podpowiedź 3
Narysuj 1-metylocyklopent-1-en po lewej i cykloheksen po prawej. Połącz je strzałką i sprawdź stosunek 1:1.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne napisanie równania opisanej reakcji z zastosowaniem wzorów
uproszczonych.
0 p. – za inną odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Po lewej stronie narysuj pięcioczłonowy pierścień z wiązaniem C1=C2 i grupą CH₃ przy C1. Po prawej narysuj sześcioczłonowy pierścień cykloheksenu z jednym wiązaniem C=C.
Połącz oba wzory strzałką w stosunku 1:1. Oba związki mają wzór C₆H₁₀, więc atomy są zachowane. Zmienia się szkielet węglowy, co określamy jako izomeryzację.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 29 · czerwiec 2017

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Policz atomy głównego łańcucha w jednostce powtarzalnej i zauważ pozostałe wiązanie podwójne.
Podpowiedź 2
Kauczuk naturalny powstaje z dienu w addycji 1,4.
Podpowiedź 3
Odtwórz izopren, 2-metylobuta-1,3-dien, korzystając z wzoru graficznego w odpowiedzi.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) monomeru.
0 p. – za inną odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Jednostka powtarzalna kauczuku naturalnego zachowuje jedno wiązanie podwójne, mimo że monomer miał dwa sprzężone wiązania podwójne. Odtwarzamy więc dien przez cofnięcie addycji 1,4 i usunięcie oznaczeń polimerowych.
Monomerem jest izopren, czyli 2-metylobuta-1,3-dien. Należy odtworzyć cztery atomy głównego łańcucha i grupę metylową we właściwym miejscu; prosty alken nie prowadziłby do pokazanej jednostki kauczuku.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 30 · czerwiec 2017
O węglowodorach A i B, z których każdy ma wzór sumaryczny C5H10, wiadomo, że
odbarwiają one zakwaszony wodny roztwór manganianu(VII) potasu. Ponadto:
• węglowodór A wykazuje izomerię geometryczną cis–trans
• węglowodór B w reakcji polimeryzacji tworzy polimer o wzorze:

nn | |
|---|---|
Nazwa systematyczna węglowodoru A | Wzór węglowodoru B |
|---|---|
Ocena i uzasadnienie:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Warunek cis–trans sprawdza się osobno przy każdym atomie wiązania podwójnego.
Podpowiedź 2
Zidentyfikuj A jako nierozgałęziony alken, a B odtwórz z jednostki polimeru.
Podpowiedź 3
Podaj pent-2-en dla A i wzór 2-metylobut-2-enu dla B; odrzuć cis–trans B z powodu dwóch identycznych podstawników.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Nazwa systematyczna węglowodoru A | Wzór węglowodoru B |
|---|---|
pent-2-en |

Uwaga: Przy poprawnym szkielecie węglowym węglowodoru B i poprawnym uzasadnieniu na-
leży przyznać 1 pkt
Zasady oceniania
2 p. – za poprawne napisanie nazwy alkenu A i narysowanie wzoru półstrukturalnego
(grupowego) alkenu B, i za poprawne wyjaśnienie.
1 p. – za poprawne napisanie nazwy alkenu A i narysowanie wzoru półstrukturalnego
(grupowego) alkenu B i błędne wyjaśnienie lub brak wyjaśnienia
lub
– za poprawne narysowanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) alkenu B
i sformułowanie poprawnego wyjaśnienia.
0 p. – za inną odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Spośród alkenów C5H10 izomerię cis–trans wykazuje pent-2-en, dlatego jest związkiem A. Monomer B odtwarzamy z jednostki polimeru przez zamianę wiązania między dwoma atomami szkieletu na podwójne; otrzymujemy 2-metylobut-2-en.
B nie wykazuje izomerii cis–trans, bo jeden z atomów węgla wiązania podwójnego ma dwa jednakowe podstawniki metylowe. Sama obecność wiązania podwójnego nie wystarcza do izomerii geometrycznej.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Nazwa systematyczna węglowodoru A | Wzór węglowodoru B |
|---|---|
pent-2-en |

Uwaga: Przy poprawnym szkielecie węglowym węglowodoru B i poprawnym uzasadnieniu na-
leży przyznać 1 pkt
Informacje i źródła zadania
Zadanie 31 · czerwiec 2017

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Znajdź centra stereogeniczne w pozycjach 2 i 3.
Podpowiedź 2
Porównaj dwie konfiguracje różniące się tylko przy jednym z tych centrów.
Podpowiedź 3
Odpowiedz tak: dwa asymetryczne atomy węgla umożliwiają istnienie diastereoizomerów.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Tak, ponieważ w cząsteczce (2-bromo-3-chlorobutanu) dwa atomy węgla (2. i 3.) są
asymetryczne, (więc mogą istnieć cząsteczki, w których jeden z tych atomów węgla ma taką
samą konfigurację, a drugi – przeciwną.)
Zasady oceniania
1 p. – za poprawną ocenę i poprawne jej uzasadnienie.
0 p. – za inną odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W 2-bromo-3-chlorobutanie oba środkowe atomy węgla mają po cztery różne podstawniki, a więc stanowią dwa centra stereogeniczne. Możliwe są pary konfiguracji, w których zmieniono układ tylko przy jednym centrum.
Takie cząsteczki nie są swoimi odbiciami lustrzanymi i stanowią diastereoizomery. Odpowiedź jest zatem twierdząca. Uzasadnienie musi wskazywać dwa centra i relację konfiguracji, a nie jedynie stwierdzać ogólnie, że związek jest chiralny.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Tak, ponieważ w cząsteczce (2-bromo-3-chlorobutanu) dwa atomy węgla (2. i 3.) są
asymetryczne, (więc mogą istnieć cząsteczki, w których jeden z tych atomów węgla ma taką
samą konfigurację, a drugi – przeciwną.)
Informacje i źródła zadania
Zadanie 32.1 · czerwiec 2017
Źródło
Informacja do zadania 32.
Propanon można otrzymać z propenu na drodze dwuetapowej syntezy. Przebieg procesu
zilustrowano na poniższym schemacie.

Spośród odczynników wymienionych poniżej wybierz te, które zastosowano w etapie I i etapie II opisanej syntezy, i wpisz ich wzory do tabeli.
HBr (g) … H2O, H+ … KOH (aq) … K2Cr2O7 (aq), H+
Etap I | Etap II | |
|---|---|---|
Wzór odczynnika |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Najpierw ustal, jaki alkohol jest prekursorem acetonu.
Podpowiedź 2
Hydratacja propenu w środowisku kwasowym daje alkohol drugorzędowy.
Podpowiedź 3
Wybierz wodę w obecności kwasu, następnie zakwaszony dichromian(VI) potasu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Etap I | Etap II | |
|---|---|---|
Wzór odczynnika | H2O, H+ | K2Cr2O7, H+ |
Zasady oceniania
1 p. – za poprawny wybór obu odczynników (poprawne wypełnienie tabeli).
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Aby otrzymać aceton z propenu, najpierw przeprowadzamy hydratację wiązania podwójnego w środowisku kwasowym. Zgodnie z regułą Markownikowa powstaje propan-2-ol.
Następnie utleniamy alkohol drugorzędowy zakwaszonym dichromianem(VI) potasu do ketonu. Dobór odczynników powinien odpowiadać właśnie tym etapom: woda z katalizatorem kwasowym, a potem utleniacz w środowisku kwasowym. Bezpośrednie przypisanie propan-1-olu prowadziłoby do innej grupy produktów utleniania.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Etap I | Etap II | |
|---|---|---|
Wzór odczynnika | H2O, H+ | K2Cr2O7, H+ |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 32.2 · czerwiec 2017
Źródło
Informacja do zadania 32.
Propanon można otrzymać z propenu na drodze dwuetapowej syntezy. Przebieg procesu
zilustrowano na poniższym schemacie.

Określ typ (addycja, eliminacja, substytucja) i mechanizm (elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy) reakcji, która zachodzi w etapie I, oraz napisz nazwę systematyczną organicznego produktu tego etapu.
Typ i mechanizm reakcji: …
Nazwa systematyczna produktu: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozpoznaj zmianę wiązania podwójnego w pojedyncze w pierwszym etapie.
Podpowiedź 2
Kataliza kwasowa wskazuje mechanizm elektrofilowy, a reguła Markownikowa położenie grupy OH.
Podpowiedź 3
Podaj typ reakcji (addycja), mechanizm (elektrofilowy) i nazwę produktu (propan-2-ol).
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Typ i mechanizm reakcji: addycja elektrofilowa
Nazwa systematyczna produktu: propan-2-ol
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne określenie typu i mechanizmu reakcji oraz poprawne napisanie nazwy sys-
tematycznej jej produktu.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Pierwszy etap jest addycją elektrofilową wody do wiązania podwójnego propenu. W środowisku kwasowym kierunek przyłączenia odpowiada regule Markownikowa, a produktem jest propan-2-ol.
Przy jego rysowaniu zachowujemy trzyatomowy łańcuch, umieszczając grupę hydroksylową przy środkowym atomie węgla. Nie klasyfikujemy tej przemiany jako substytucji, ponieważ żaden podstawnik nie jest wymieniany na inny: przyłączenie usuwa wiązanie π.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Typ i mechanizm reakcji: addycja elektrofilowa
Nazwa systematyczna produktu: propan-2-ol
Informacje i źródła zadania
Zadanie 32.3 · czerwiec 2017
Źródło
Informacja do zadania 32.
Propanon można otrzymać z propenu na drodze dwuetapowej syntezy. Przebieg procesu
zilustrowano na poniższym schemacie.


Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Ustal stopień utlenienia atomu węgla z grupą OH przed reakcją i po utworzeniu ketonu.
Podpowiedź 2
Wzrost stopnia utlenienia oznacza oddanie elektronów.
Podpowiedź 3
Wskaż rolę reduktora i oddanie dwóch moli elektronów na jeden mol alkoholu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Związek ten jest reduktorem.
1 mol tego związku wymienia (oddaje) 2 (mole elektronów).
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne określenie, czy produkt etapu I jest utleniaczem, czy reduktorem i poprawne
określenie liczby moli elektronów, którą w II etapie wymienia 1 mol tego związku typu
i mechanizmu reakcji oraz poprawne napisanie nazwy systematycznej jej produktu.
0 p. – za inną odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Podczas utleniania propan-2-olu do acetonu zmienia się stopień utlenienia środkowego atomu węgla z 0 na II. Jedna cząsteczka alkoholu oddaje więc dwa elektrony w bilansie przemiany, a jeden mol oddaje dwa mole elektronów.
Alkohol jest reduktorem, ponieważ sam ulega utlenieniu, redukując dichromian(VI). Nie należy nazywać go utleniaczem tylko dlatego, że występuje jako substrat reakcji utleniania.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Związek ten jest reduktorem.
1 mol tego związku wymienia (oddaje) 2 (mole elektronów).
Informacje i źródła zadania
Zadanie 33 · czerwiec 2017
Sole sodowe kwasów karboksylowych w wyniku ogrzewania z wodorotlenkiem sodu ulegają

Zaznacz odpowiedź, w której podano poprawne nazwy związków Q, X, Y i Z.
Q | X | Y | Z | |
|---|---|---|---|---|
A. | etan | chloroetan | eten | etyn |
B. | propan | 1-chloropropan | propan-1-ol | propen |
C. | etan | chloroetan | etanol | eten |
D. | metan | etan | etanol | eten |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
W dekarboksylacji policz atomy węgla pozostające po usunięciu grupy karboksylowej.
Podpowiedź 2
Dla chloroetanu rozróżnij hydrolizę do alkoholu od eliminacji do alkenu.
Podpowiedź 3
Prześledź etan → chloroetan → etanol → eten i zaznacz C.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne wskazanie wiersza.
0 p. – za inną odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Ogrzewanie propionianu sodu z wodorotlenkiem sodu usuwa atom węgla grupy karboksylowej, dlatego Q jest etanem. Jego chlorowanie daje chloroetan X.
Wodne środowisko zasadowe prowadzi następnie do etanolu Y, którego odwodnienie daje eten Z. Zestaw nazw odpowiada wierszowi C. Należy śledzić warunki etapów: wodna zasada sprzyja substytucji, a nie bezpośredniemu otrzymaniu alkenu w tym miejscu ciągu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 34 · czerwiec 2017
Cząsteczka pewnego związku organicznego ulega przemianie, w której wyniku traci
cząsteczkę wody. Organicznym produktem tej przemiany jest cząsteczka związku o nazwie
γ-butyrolakton. Poniżej przedstawiono wzór półstrukturalny γ-butyrolaktonu, w którym linią
przerywaną zaznaczono charakterystyczne ugrupowanie atomów.

Napisz nazwę zaznaczonego wiązania oraz wzór półstrukturalny (grupowy) cząsteczki związku, z której po oderwaniu cząsteczki wody powstaje cząsteczka γ-butyrolaktonu.
Nazwa wiązania: …
Wzór półstrukturalny cząsteczki, z której powstała cząsteczka γ-butyrolaktonu:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Znajdź w pierścieniu fragment charakterystyczny dla estru.
Podpowiedź 2
Otwórz wiązanie estrowe, odtwarzając COOH i grupę hydroksylową.
Podpowiedź 3
Podaj nazwę „wiązanie estrowe” i narysuj produkt jako HO–CH₂–CH₂–CH₂–COOH.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne napisanie nazwy wiązania oraz wzoru półstrukturalnego (grupowego)
cząsteczki, z której po oderwaniu cząsteczki wody powstaje γ-butyrolaktonu.
0 p. – za inną odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Lakton jest estrem wewnątrzcząsteczkowym powstającym z hydroksykwasu. W pokazanym pierścieniu rozpoznajemy wiązanie estrowe, a po jego hydrolitycznym otwarciu odtwarzamy grupę karboksylową i hydroksylową.
Prekursorem γ-butyrolaktonu jest kwas 4-hydroksybutanowy. Liczba atomów pierścienia uwzględnia tlen estrowy, więc nie wolno utożsamiać jej z liczbą atomów węgla łańcucha. Końcowy wzór hydroksykwasu pokazuje grafika odpowiedzi.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 35 · czerwiec 2017

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź, jak sól sodowa powstaje z kwaśnego estru H2SO4.
Podpowiedź 2
Reszta dodecylowa łączy się z siarką przez atom tlenu alkoholu.
Podpowiedź 3
Odtwórz monoester dodekan-1-olu i kwasu siarkowego(VI), pozostawiając jedną kwasową grupę OH.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne narysowanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) opisanego estru.
0 p. – za inną odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Estryfikacja alkoholu kwasem siarkowym(VI) może prowadzić do estru kwaśnego: tylko jedna grupa hydroksylowa kwasu zostaje zastąpiona resztą alkoksylową. W zadaniu chodzi o wodorosiarczan dodecylu, którego neutralizacja zasadą daje dodecylosiarczan sodu.
Wzór musi zachować łańcuch dwunastowęglowy, tlen łączący go z siarką i jedną kwasową grupę OH przy siarce. Nie mylimy tego estru z sulfonianem zawierającym bezpośrednie wiązanie węgiel–siarka.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 36.1 · czerwiec 2017
Źródło
Informacja do zadania 36.
Tłuszcz X jest związkiem czynnym optycznie. W wyniku reakcji uwodornienia tego tłuszczu
przebiegającej w stosunku molowym n tłuszczu : n wodoru = 1 : 2 można otrzymać tłuszcz Y
niewykazujący czynności optycznej. W wyniku hydrolizy tłuszczu Y z wodorotlenkiem sodu
otrzymuje się wyłącznie dwa produkty.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Połącz zużycie dwóch moli H2 z liczbą wiązań podwójnych w całym tłuszczu.
Podpowiedź 2
Dwa produkty hydrolizy Y oznaczają glicerol i tylko jeden rodzaj mydła.
Podpowiedź 3
Wstaw dwie reszty C17H33 i jedną C17H35, umieszczając nasyconą na skrajnym ramieniu glicerolu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie schematu.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Dwa mole wodoru na mol tłuszczu oznaczają dwa wiązania podwójne w resztach kwasowych X. Hydroliza uwodornionego Y daje tylko glicerol i jedną sól kwasu tłuszczowego, więc wszystkie jego reszty kwasowe są jednakowe.
X zawiera zatem dwie reszty nienasycone C17H33 i jedną nasyconą C17H35. Aby X był czynny optycznie, skrajne reszty przy glicerolu muszą się różnić: nasyconą umieszczamy na końcu, nie w środku. Reszta C15H31 nie spełnia warunków produktu hydrolizy.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 36.2 · czerwiec 2017
Źródło
Informacja do zadania 36.
Tłuszcz X jest związkiem czynnym optycznie. W wyniku reakcji uwodornienia tego tłuszczu
przebiegającej w stosunku molowym n tłuszczu : n wodoru = 1 : 2 można otrzymać tłuszcz Y
niewykazujący czynności optycznej. W wyniku hydrolizy tłuszczu Y z wodorotlenkiem sodu
otrzymuje się wyłącznie dwa produkty.
Jeden z produktów hydrolizy zasadowej tłuszczu Y jest stosowany jako środek usuwający
brud.
Narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) produktu hydrolizy tłuszczu Y stosowanego jako środek usuwający brud. Wzór produktu wpisz w odpowiednie pola poniższego schematu.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Który produkt zmydlania jest mydłem: glicerol czy sól długołańcuchowego kwasu?
Podpowiedź 2
Po uwodornieniu reszty kwasowe są nasycone i jednakowe.
Podpowiedź 3
Przedstaw stearynian sodu: długi łańcuch wpisz do części hydrofobowej, fragment jonowy do hydrofilowej.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie schematu.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Uwodornienie X daje tłuszcz Y z trzema jednakowymi nasyconymi resztami kwasu stearynowego. Jego zmydlanie prowadzi do glicerolu i stearynianu sodu; właściwości myjące ma sól, a nie glicerol.
W produkcie wyróżniamy długi niepolarny fragment C17H35 jako część hydrofobową oraz jonową grupę karboksylanową z kationem sodu jako część hydrofilową. Poprawne rozmieszczenie obu fragmentów w polach pokazuje grafika odpowiedzi.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 37 · czerwiec 2017
Kwas jabłkowy ogrzewany bez dostępu powietrza ulega procesowi dehydratacji. W tej reakcji
powstają kwasy fumarowy i maleinowy oraz woda. Kwasy fumarowy i maleinowy należą do
grupy nienasyconych kwasów dikarboksylowych i są względem siebie izomerami
geometrycznymi.
Kwas fumarowy ma nazwę systematyczną: kwas trans-butenodiowy.
Uzupełnij poniższy schemat tak, aby otrzymać równanie opisanej reakcji dehydratacji kwasu jabłkowego. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych i uwzględnij powstanie dwóch izomerów geometrycznych.

… kwas maleinowy … kwas fumarowy
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zlokalizuj atomy, z których usuwana jest woda podczas tworzenia wiązania podwójnego.
Podpowiedź 2
Maleinowy oznacza układ cis, a fumarowy układ trans grup karboksylowych.
Podpowiedź 3
W obu polach narysuj kwas but-2-enodiowy, różnicując położenie grup COOH względem wiązania podwójnego.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Dehydratacja kwasu jabłkowego usuwa wodę i tworzy wiązanie podwójne pomiędzy środkowymi atomami węgla. Możliwe są dwa układy przestrzenne grup karboksylowych: po tej samej stronie w kwasie maleinowym i po przeciwnych stronach w kwasie fumarowym.
W schemacie dla dwóch cząsteczek substratu wpisujemy po jednej cząsteczce każdego izomeru oraz dwie cząsteczki wody. Nie traktujemy produktów jako związków o różnej łączności atomów; to izomery geometryczne.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 38.1 · czerwiec 2017
Źródło
Informacja do zadania 38.
Kwas galusowy, czyli kwas 3,4,5-trihydroksybenzoesowy, jest jednym ze składników liści
herbaty. Należy on do grupy tzw. kwasów fenolowych. Galusan propylu, który jest estrem
kwasu galusowego i propan-1-olu, znalazł zastosowanie jako przeciwutleniacz – stosuje się
go w przemyśle spożywczym jako dodatek do żywności (symbol E310 w spisie dodatków)
i w przemyśle kosmetycznym.
W celu wykrycia kwasu galusowego w żółto zabarwionym naparze herbaty, do probówki,
w której znajdował się ten napar, dodano wodny roztwór chlorku żelaza(III). Stwierdzono, że
w wyniku reakcji kompleksowania powstało granatowofioletowe zabarwienie.
Spośród poniższych wzorów wybierz wzory wszystkich związków chemicznych, które

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź bezpośrednie otoczenie atomu tlenu każdej grupy OH.
Podpowiedź 2
Pierścień aromatyczny musi łączyć się bezpośrednio z tlenem grupy hydroksylowej.
Podpowiedź 3
Wskaż II i IV oraz nazwij element budowy: grupy fenolowe.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Element budowy, np.: Obecność grupy fenolowej lub obecność grupy lub grup –OH zwią-
zanych bezpośrednio z pierścieniem aromatycznym.
Zasady oceniania
2 p. – za poprawne podkreślenie numerów wzorów i wskazanie elementu budowy.
1 p. – za poprawne wskazanie elementu budowy i błędne podkreślenie
lub
– za poprawne podkreślenie i błędne wskazanie elementu budowy.
0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Chlorek żelaza(III) wykrywa w tym doświadczeniu grupy fenolowe, czyli grupy hydroksylowe połączone bezpośrednio z pierścieniem aromatycznym. Warunek spełniają związki II i IV.
W I grupa hydroksylowa leży w bocznym łańcuchu, a w III pierścień nie jest aromatyczny, więc nie są to odpowiednie fenole. O wykryciu kwasu galusowego przesądza obecność fenolowych grup hydroksylowych, nie sama grupa karboksylowa czy dowolna grupa OH.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Element budowy, np.: Obecność grupy fenolowej lub obecność grupy lub grup –OH zwią-
zanych bezpośrednio z pierścieniem aromatycznym.