Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 61–80 z 1481

Zadanie 13 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Przeprowadzono doświadczenie, w którym do bezbarwnego wodnego roztworu soli 1.

znajdującego się w probówce wkraplano żółty wodny roztwór soli 2. Zaobserwowano

strącanie się osadu.

Schemat doświadczenia przedstawiono poniżej.

Zadanie 13 — materiał graficzny CKE, s. 14, element 1.

Spośród substancji wymienionych niżej wybierz te, których roztwory zostały użyte w opisanym doświadczeniu. Zaznacz wzory odpowiednich soli. Następnie napisz w formie jonowej skróconej równanie zachodzącej reakcji.

Sól 2. w roztworze wkraplanym: KCl K2CrO4 Fe(NO3)3 K2Cr2O7

Sól 1. w roztworze w probówce: CuSO4 Cr(NO3)3 AgNO3 (NH4)2SO4

Równanie zachodzącej reakcji:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Uwzględnij barwy obu roztworów i możliwość strącenia soli. Sól 1 ma roztwór bezbarwny.

Podpowiedź 2

Chromian potasu jest żółty, a AgNO3 bezbarwny. Ich jony dają osad chromianu srebra.

Podpowiedź 3

Zaznacz K2CrO4 i AgNO3; napisz 2Ag+ + CrO42− → Ag2CrO4.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Sól 2: K2CrO4; sól 1: AgNO3.

2Ag+ + CrO42− → Ag2CrO4

Zasady oceniania

2 pkt – poprawny wybór wzorów soli i poprawne napisanie we właściwej formie równania

reakcji.

1 pkt – poprawny wybór wzorów soli oraz błędne napisanie albo brak równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Spośród proponowanych żółtych roztworów K2CrO4 dostarcza chromianów(VI), które z Ag+ tworzą trudno rozpuszczalny Ag2CrO4. Bezbarwny roztwór soli 1 jest więc AgNO3.

Wybieramy K2CrO4 i AgNO3, a równanie skrócone zapisujemy 2Ag+ + CrO42− → Ag2CrO4. Dwa kationy jednododatnie równoważą ładunek anionu 2−. Barwne roztwory Cu2+ i Cr3+ nie pasują do opisu soli 1; sam wybór dwóch dowolnych soli dających jakiś osad nie spełnia wszystkich warunków.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Sól 2: K2CrO4; sól 1: AgNO3.

2Ag+ + CrO42− → Ag2CrO4
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_13

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 14.1 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 14.

W celu oznaczenia stężenia określonych jonów w roztworze należy strącić je całkowicie

w postaci trudno rozpuszczalnego osadu, który po odsączeniu suszy się i praży do

uzyskania stałej masy. Tę metodę stosuje się m.in. w oznaczaniu zawartości jonów

żelaza(III) w badanej próbce.

W wyniku reakcji strącania jonów Fe3+ za pomocą nadmiaru jonów wodorotlenkowych

z roztworu wydziela się uwodniony tlenek żelaza(III):

2Fe3+ + 6OH− → Fe2O3 ∙ 3H2O↓

Wyodrębniony ilościowo osad praży się w temperaturze ok. 1000 °C do uzyskania

bezwodnego Fe2O3.

Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna, Warszawa 2022.

Aby oznaczyć stężenie jonów żelaza(III), z próbki roztworu o objętości100 cm3 całkowicie

strącono uwodniony tlenek żelaza(III). Osad wyodrębniono ilościowo, przeniesiono do tygla

i prażono do uzyskania stałej masy tlenku żelaza(III), równej 0,040g.

Oblicz stężenie molowe jonów żelaza(III) w badanym roztworze.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przelicz masę końcowego Fe2O3 na mole. W jednym molu tlenku są dwa mole Fe.

Podpowiedź 2

Pomnóż n(Fe2O3) przez dwa, następnie użyj objętości początkowej próbki 0,100 dm3.

Podpowiedź 3

Oblicz 2·(0,040/159,7)/0,100; otrzymasz około 0,0050 mol·dm−3 Fe3+.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przykładowe rozwiązanie CKE:

n(Fe2O3) = 0,040 / 159,7 ≈ 0,00025 mol
n(Fe3+) = 2 · 0,00025 = 0,0005 mol
c(Fe3+) = 0,0005 / 0,1 = 0,005 mol · dm−3

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

wartości liczbowej wyniku z poprawną jednostką.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale popełnienie błędów rachunkowych

prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

LUB

• podanie wyniku z inną jednostką

ALBO

– zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń prowadzące do …

poprawnej liczby moli jonów żelaza(III), ale brak wartości albo niepoprawna wartość

stężenia jonów żelaza(III) w próbce.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po prażeniu oznaczamy bezwodny Fe2O3, którego masa molowa wynosi około 159,7 g·mol−1. Masa 0,040 g odpowiada około 2,50·10−4 mol tlenku. Każdy mol Fe2O3 zawiera dwa mole atomów Fe, zatem początkowo w próbce było około 5,01·10−4 mol Fe3+.

Po podzieleniu przez 0,100 dm3 otrzymujemy c ≈ 0,0050 mol·dm−3. Nie używamy masy molowej uwodnionego osadu, ponieważ podczas prażenia woda została usunięta. Ilościowe wyodrębnienie pozwala zachować bilans całego żelaza próbki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przykładowe rozwiązanie CKE:

n(Fe2O3) = 0,040 / 159,7 ≈ 0,00025 mol
n(Fe3+) = 2 · 0,00025 = 0,0005 mol
c(Fe3+) = 0,0005 / 0,1 = 0,005 mol · dm−3
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_14.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 14.2 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 14.

W celu oznaczenia stężenia określonych jonów w roztworze należy strącić je całkowicie

w postaci trudno rozpuszczalnego osadu, który po odsączeniu suszy się i praży do

uzyskania stałej masy. Tę metodę stosuje się m.in. w oznaczaniu zawartości jonów

żelaza(III) w badanej próbce.

W wyniku reakcji strącania jonów Fe3+ za pomocą nadmiaru jonów wodorotlenkowych

z roztworu wydziela się uwodniony tlenek żelaza(III):

2Fe3+ + 6OH− → Fe2O3 ∙ 3H2O↓

Wyodrębniony ilościowo osad praży się w temperaturze ok. 1000 °C do uzyskania

bezwodnego Fe2O3.

Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna, Warszawa 2022.

Dokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.

Aby ilościowo wyodrębnić uwodniony tlenek żelaza(III) z badanego roztworu, należy

wykonać

A. dekantację.

B. destylację.

C. sączenie.

D. odparowanie pod wyciągiem.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, czy oznaczana substancja jest rozpuszczona, czy tworzy osad. Metoda ma zebrać ją ilościowo.

Podpowiedź 2

Do oddzielenia fazy stałej od cieczy stosuje się filtr zatrzymujący drobiny osadu.

Podpowiedź 3

Wybierz C — sączenie.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

C

Zasady oceniania

1 pkt – odpowiedź poprawna.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Osad uwodnionego tlenku żelaza(III) jest fazą stałą rozproszoną w roztworze. Sączenie zatrzymuje go na sączku, pozwalając oddzielić od cieczy i następnie przenieść ilościowo do prażenia. Poprawna odpowiedź to C.

Dekantacja polega na zlewaniu cieczy znad osadu i nie zapewnia w tym zadaniu pełnego zebrania zawiesiny. Destylacja oraz odparowanie służą innemu sposobowi rozdziału i nie są wskazaną metodą wyodrębniania tego osadu. Celem jest odzyskanie całości oznaczanego związku, nie tylko uzyskanie klarownej cieczy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

C

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_14.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Poniżej przedstawiono w przypadkowej kolejności wzory trzech związków: dwa z nich

występują w produktach rafinacji ropy naftowej, a jeden jest stosowany jako dodatek do

paliwa, bo zapobiega zbyt gwałtownemu spalaniu w komorze silnika (antydetonator).

Zadanie 15 — materiał graficzny CKE, s. 16, element 1.

Uzupełnij tabelę. Wpisz numery, którymi oznaczono opisane związki.

Produkt reformingu

Antydetonator

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj pierścień aromatyczny i eter wśród trzech wzorów. Reforming może prowadzić do aromatyzacji.

Podpowiedź 2

Toluen ma numer 3, a rozgałęziony eter o funkcji antydetonatora numer 1.

Podpowiedź 3

Wpisz produkt reformingu — 3, antydetonator — 1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Produkt reforminguAntydetonator
31

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Reforming może przekształcać węglowodory w związki aromatyczne, dlatego jako jego produkt wskazujemy toluen oznaczony numerem 3. Związek 1 jest eterem metylowo-tert-butylowym, stosowanym jako dodatek zwiększający odporność paliwa na spalanie stukowe.

To on jest antydetonatorem. Związek 2 to prosty alkan, heksan, i nie jest odpowiedzią w żadnej z dwóch kolumn. Klasyfikacja wynika z budowy i funkcji substancji; nie wystarczy rozpoznać, że wszystkie zawierają atomy C i H, ponieważ związek 1 zawiera także tlen.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Produkt reforminguAntydetonator
31
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_15

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.1 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 16.

Źródłem informacji o budowie związku jest m.in. indeks niedoboru wodoru, czyli liczba równa

sumarycznejliczbiepierścieniiliczbiewiązań𝜋 wstrukturzezwiązkuorganicznego. Wartość

indeksu to także liczba cząsteczek wodoru, które należy dodać do cząsteczki danego

związku organicznego, aby przekształcić ją w acykliczną cząsteczkę nasyconą.

Na podstawie:T.W.G. Solomons, C.B. Fryhle, S.A. Snyder, Chemia organiczna,Warszawa 2022.

Uzupełnij tabelę. Wpisz wartości indeksu niedoboru wodoru dla dwóch węglowodorów: cykloheksanu i heks-1-enu.

 

Cykloheksan

Heks-1-en

Indeks niedoboru wodoru

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zastosuj definicję obejmującą pierścienie i wiązania π. Nasycenie nie oznacza automatycznie indeksu zero.

Podpowiedź 2

Cykloheksan wnosi jeden pierścień, a heks-1-en jedno π.

Podpowiedź 3

W obu komórkach wpisz 1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

CykloheksanHeks-1-en
Indeks niedoboru wodoru11

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Indeks niedoboru wodoru jest sumą pierścieni i wiązań π. Cykloheksan ma jeden pierścień i żadnego wiązania π, więc indeks wynosi 1.

Heks-1-en jest acykliczny, ale ma jedno wiązanie podwójne zawierające jedno π, więc również otrzymujemy 1. Oba związki mają wzór C6H12, mniejszą o dwa liczbę H od acyklicznego nasyconego C6H14. Nie wpisujemy zera dla cykloheksanu tylko dlatego, że jest nasycony: zamknięcie pierścienia także zwiększa indeks.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

CykloheksanHeks-1-en
Indeks niedoboru wodoru11
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_16.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.2 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 16.

Źródłem informacji o budowie związku jest m.in. indeks niedoboru wodoru, czyli liczba równa

sumarycznejliczbiepierścieniiliczbiewiązań𝜋 wstrukturzezwiązkuorganicznego. Wartość

indeksu to także liczba cząsteczek wodoru, które należy dodać do cząsteczki danego

związku organicznego, aby przekształcić ją w acykliczną cząsteczkę nasyconą.

Na podstawie:T.W.G. Solomons, C.B. Fryhle, S.A. Snyder, Chemia organiczna,Warszawa 2022.

Dwa węglowodory – A i B – mają po 6 atomów węgla w cząsteczkach i taki sam wzór

sumaryczny oraz jednakowy indeks niedoboru wodoru równy 2. W obecności katalizatora

platynowego te związki reagują z wodorem i tworzą związki nasycone. Do reakcji jednego

mola węglowodoru B potrzeba dwa razy więcej wodoru niż do reakcji jednego mola

węglowodoru A. Ponadto wiadomo, że:

• w cząsteczkach węglowodoru A nie występują trzeciorzędowe atomy węgla

• łańcuch węglowodoru B jest nierozgałęziony i zawiera cztery atomy węgla o hybrydyzacji

orbitali walencyjnych sp2. W wyniku polimeryzacji węglowodoru B można otrzymać

związek o wzorze pokazanym na stronie 17.

Zadanie 16.2 — materiał graficzny CKE, s. 17, element 1.

Napisz równanie reakcji węglowodoru A z wodorem oraz wzór węglowodoru B.

Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone związków organicznych.

Równanie reakcji:

Wzór węglowodoru B: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj indeks 2 z rzeczywistym zużyciem wodoru. Pierścień nie musi zanikać podczas uwodornienia C=C.

Podpowiedź 2

A jest cykloheksenem. W merze B odtwórz dwa C=C pomiędzy atomami, które utworzyły łańcuch polimeru.

Podpowiedź 3

Narysuj cykloheksen + H2 → cykloheksan z Pt oraz wzór heksa-2,4-dienu jako B.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie uwodornienia węglowodoru A i wzór węglowodoru B według CKE.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie równania reakcji węglowodoru A z wodorem oraz poprawne

napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) węglowodoru B.

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji węglowodoru A z wodorem oraz niepoprawne

napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) węglowodoru B

ALBO

– niepoprawne napisanie równania reakcji węglowodoru A z wodorem oraz poprawne

napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) węglowodoru B.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wzór C6H10 i indeks 2 mogą odpowiadać pierścieniowi z jednym C=C albo dwóm C=C w łańcuchu. A zużywa jeden mol H2, więc ma pierścień i jedno wiązanie podwójne. Brak trzeciorzędowych C prowadzi do cykloheksenu, którego uwodornienie daje cykloheksan.

B zużywa dwa mole H2 i ma cztery C o sp2, zatem jest dienem. Odczytując podstawione końce meru, odtwarzamy heksa-2,4-dien. W równaniu A zaznacz katalizator Pt, a B przedstaw wzorem z dwiema sprzężonymi wiązaniami C=C.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie uwodornienia węglowodoru A i wzór węglowodoru B według CKE.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_16.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17.1 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 17.

Niektóre aldehydy w obecności mocnych zasad ulegają reakcji dysproporcjonowania,

prowadzącej do powstania alkoholu i soli kwasu karboksylowego. Dotyczy to związków,

których cząsteczki nie zawierają atomów wodoru związanych z atomem węgla połączonym

z grupą aldehydową – np. 2,2-dimetylopropanalu. Opisana reakcja z udziałem tego aldehydu

przebiega zgodnie z równaniem:

Informacja wspólna 17 — materiał graficzny CKE, s. 17, element 1.

Jeżeli do reakcji użyje się mieszaniny dwóch aldehydów, na ogół powstaną cztery produkty:

dwa alkohole i sole dwóch kwasów. Wyjątek stanowią reakcje, w których jednym

z substratów jest metanal. Ma on na tyle silne właściwości redukujące, że w warunkach

reakcjiutlenia się do kwasu (powstaje HCOOK), a drugi aldehyd wchodzący w skład

mieszaniny substratów redukuje się do alkoholu.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna,Warszawa 2012.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) jednego z izomerycznych dimetylobutanali, który nie ulega opisanej reakcji z KOH.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Szukasz przykładu z wodorem przy węglu bezpośrednio sąsiadującym z CHO.

Podpowiedź 2

Sprawdź 2,3-dimetylobutanal albo 3,3-dimetylobutanal. Oba zachowują wodór przy Cα.

Podpowiedź 3

Narysuj jeden z tych izomerów, np. 2,3-dimetylobutanal, z poprawną grupą aldehydową.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przykładowe poprawne wzory izomerów dimetylobutanalu według CKE.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wzoru izomeru dimetylobutanalu spełniającego warunek

zadania.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Opisana reakcja Cannizzaro dotyczy aldehydów bez wodoru przy węglu α, sąsiadującym z grupą CHO. Aby wskazać dimetylobutanal, który jej nie ulega według podanej reguły, trzeba zachować przynajmniej jeden H w pozycji α. Przykładem jest 2,3-dimetylobutanal: przy C2 pozostaje jeden wodór.

Można też narysować 3,3-dimetylobutanal, mający w tej pozycji CH2. Wybierz jeden poprawny wzór. Nie wybieraj 2,2-dimetylobutanalu, bo jego węgiel α nie ma H i spełnia warunek reakcji opisanej w informacji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przykładowe poprawne wzory izomerów dimetylobutanalu według CKE.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_17.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17.2 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 17.

Niektóre aldehydy w obecności mocnych zasad ulegają reakcji dysproporcjonowania,

prowadzącej do powstania alkoholu i soli kwasu karboksylowego. Dotyczy to związków,

których cząsteczki nie zawierają atomów wodoru związanych z atomem węgla połączonym

z grupą aldehydową – np. 2,2-dimetylopropanalu. Opisana reakcja z udziałem tego aldehydu

przebiega zgodnie z równaniem:

Informacja wspólna 17 — materiał graficzny CKE, s. 17, element 1.

Jeżeli do reakcji użyje się mieszaniny dwóch aldehydów, na ogół powstaną cztery produkty:

dwa alkohole i sole dwóch kwasów. Wyjątek stanowią reakcje, w których jednym

z substratów jest metanal. Ma on na tyle silne właściwości redukujące, że w warunkach

reakcjiutlenia się do kwasu (powstaje HCOOK), a drugi aldehyd wchodzący w skład

mieszaniny substratów redukuje się do alkoholu.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna,Warszawa 2012.

Zmieszano alkoholowe roztwory aldehydu benzoesowego (benzenokarboaldehydu) oraz

aldehydu mrówkowego (metanalu) i otrzymano ciekłą mieszaninę, w której alkohol był tylko

rozpuszczalnikiem. Następnie dodano wodorotlenek potasu.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie zachodzącej reakcji.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Skorzystaj z wyjątku dla mieszaniny z metanalem: to on ulega utlenieniu.

Podpowiedź 2

Benzaldehyd daje alkohol benzylowy, metanal mrówczan. Do bilansu potrzebny jest jeden OH−.

Podpowiedź 3

Narysuj benzaldehyd + metanal + OH− → alkohol benzylowy + HCOO−, zgodnie z grafiką klucza.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Jonowo skrócone równanie reakcji aldehydu benzoesowego z metanalem i jonami wodorotlenkowymi.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W mieszanej reakcji Cannizzaro metanal pełni rolę reduktora i utlenia się do mrówczanu, a benzaldehyd redukuje się do alkoholu benzylowego. Jedna cząsteczka każdego aldehydu oraz jeden OH− dają alkohol i HCOO−. Szkielet aromatyczny pozostaje zachowany, a grupa CHO benzaldehydu staje się CH2OH.

Alkohol będący rozpuszczalnikiem nie jest reagentem bilansu. W formie jonowej skróconej pomijamy K+, zachowując ładunek −1 po obu stronach. Nie zapisujemy czterech produktów charakterystycznych dla ogólnego przypadku dwóch innych aldehydów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Jonowo skrócone równanie reakcji aldehydu benzoesowego z metanalem i jonami wodorotlenkowymi.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_17.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Ketony, których cząsteczki zawierają grupę metylową związaną z karbonylowym atomem

węgla, ulegają tzw. reakcji haloformowej, czyli utlenieniu za pomocą jonów XO−, gdzie X

może być chlorem, bromem lub jodem. Przebieg takiej reakcji z udziałem anionów

chloranowych(I) przedstawiono na schemacie:

Zadanie 18 — materiał graficzny CKE, s. 18, element 1.

W pierwszym etapie procesu powstaje odpowiedni anion kwasu karboksylowego RCOO−

oraz haloform CHCl3 (chloroform).

Na podstawie: T.W.G. Solomons, C.B. Fryhle, S.A. Snyder, Chemia organiczna,Warszawa 2022;

R.T. Morisson, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2012.

W celu otrzymania kwasu 3-metylobut-2-enowego w temperaturze 60 °C przeprowadzono

reakcję chloranu(I) potasu z odpowiednim ketonem. W tych warunkach podwójne wiązanie

węgiel–węgiel w cząsteczce ketonu nie ulega reakcji.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) ketonu użytego w reakcji haloformowej.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj ogólny metyloketon z produktem RCOOH. Fragment R pozostaje ten sam.

Podpowiedź 2

Przy węglu karbonylowym zamiast kwasowej OH trzeba umieścić grupę metylową, zachowując C=C.

Podpowiedź 3

Narysuj 4-metylopent-3-en-2-on i sprawdź obecność fragmentu metylowego bezpośrednio przy C=O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Poprawny wzór półstrukturalny ketonu według CKE.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wzoru półstrukturalnego (grupowego) ketonu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W reakcji haloformowej metyloketon traci grupę metylową sąsiadującą z karbonylem jako haloform, a pozostały fragment karbonylowy staje się grupą karboksylanową. Odtwarzając keton z kwasu 3-metylobut-2-enowego, zamieniamy OH grupy COOH na CH3 przy węglu karbonylowym.

Otrzymujemy 4-metylopent-3-en-2-on. Zachowaj wiązanie C=C oraz rozgałęzienie na jego dalszym węglu, zgodnie z założeniem braku reakcji alkenu w tych warunkach. Substrat ma sześć atomów C, a otrzymany kwas pięć.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Poprawny wzór półstrukturalny ketonu według CKE.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_18

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19.1 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 19.

W pewnych warunkach sole sodu i potasu kwasów karboksylowych ulegają w roztworach

wodnych reakcji, która zachodzi zgodnie z poniższym równaniem.

Informacja wspólna 19 — materiał graficzny CKE, s. 18, element 1.

Tę przemianę stosuje się do otrzymywania symetrycznych alkanów prostych

i rozgałęzionych. Jednak gdy rozgałęzienie znajduje się przy atomie węgla związanym

z grupą karboksylową, reakcja przebiega z małą wydajnością lub nie zachodzi.

Na podstawie: K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2020.

Przeprowadzono opisaną reakcję i w jej wyniku otrzymano alkan o czterech atomach węgla

w cząsteczce.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) kwasu karboksylowego, którego soli użyto do reakcji.

Wzór półstrukturalny (grupowy) kwasu karboksylowego: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Podziel czterowęglowy alkan na dwie jednakowe grupy alkilowe. Potem dodaj każdej węgiel COOH.

Podpowiedź 2

R musi być grupą etylową, więc RCOOH ma trzy atomy C.

Podpowiedź 3

Narysuj kwas propanowy jako kwas, którego soli użyto.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Poprawny wzór półstrukturalny kwasu karboksylowego według CKE.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wzoru kwasu karboksylowego.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W podanej przemianie dwie jednakowe grupy R odrywają się od grup karboksylowych i łączą w symetryczny alkan R–R. Aby otrzymać czterowęglowy butan, każda R musi zawierać dwa atomy C, czyli być grupą etylową.

Odpowiednim kwasem jest więc kwas propanowy, mający dodatkowy trzeci C w COOH. Narysuj ten kwas. Nie wybieraj kwasu butanowego na podstawie liczby C produktu: atom węgla grupy karboksylowej opuszcza układ jako CO2 i nie zostaje w alkanie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Poprawny wzór półstrukturalny kwasu karboksylowego według CKE.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_19.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19.2 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 19.

W pewnych warunkach sole sodu i potasu kwasów karboksylowych ulegają w roztworach

wodnych reakcji, która zachodzi zgodnie z poniższym równaniem.

Informacja wspólna 19 — materiał graficzny CKE, s. 18, element 1.

Tę przemianę stosuje się do otrzymywania symetrycznych alkanów prostych

i rozgałęzionych. Jednak gdy rozgałęzienie znajduje się przy atomie węgla związanym

z grupą karboksylową, reakcja przebiega z małą wydajnością lub nie zachodzi.

Na podstawie: K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2020.

Poniżej przedstawiono wzory półstrukturalne (grupowe) oraz szkieletowe wybranych

izomerycznych alkanów o wzorze sumarycznym C8H18.

Zadanie 19.2 — materiał graficzny CKE, s. 19, element 1.

Dokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.

W reakcji opisanej w informacji wstępnej można z największą wydajnością otrzymać związek

A. I.

B. II.

C. III.

D. IV.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Szukaj podziału alkanu na dwa jednakowe fragmenty w środkowym wiązaniu. Sprawdź atomy C przy tym podziale.

Podpowiedź 2

W III obie połówki są takie same, a łączące się atomy są grupami CH2, bez rozgałęzienia α.

Podpowiedź 3

Zaznacz C — związek III.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

C

Zasady oceniania

1 pkt – odpowiedź poprawna.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wydajny wariant wymaga symetrycznego alkanu z miejscem połączenia dwóch jednakowych R przy nierozgałęzionych atomach węgla. Związek III, 2,5-dimetyloheksan, można rozciąć w środkowym wiązaniu na dwie jednakowe grupy, z CH2 w miejscach połączenia.

Odtworzony kwas ma rozgałęzienie dalej od COOH, więc nie narusza ograniczenia dotyczącego węgla α. Wybieramy odpowiedź C, czyli III. Sam symetryczny wygląd innego izomeru nie wystarczy, jeśli połączenie wymagałoby rozgałęzionej pozycji sąsiadującej z karboksylem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

C

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_19.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20.1 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20.

Reakcja Hecka jest stosowana do łączenia cząsteczek dwóch różnych związków

organicznych z utworzeniem nowego wiązania węgiel–węgiel. Jednym z substratów tej

reakcji jest halogenopochodna węglowodoru aromatycznego (halogenek arylu), a drugim –

związek nienasycony z podwójnym wiązaniem przy skrajnym atomie węgla. W odpowiednich

warunkach reakcja przebiega zgodnie z równaniem:

Informacja wspólna 20 — materiał graficzny CKE, s. 20, element 1.

X = Br, I

W jednym z etapów produkcji leku przeciwzapalnego – naproksenu – stosuje się reakcję

Hecka. W jej wyniku powstaje związek Q, którego wzór przedstawiono poniżej.

𝒂

Informacja wspólna 20 — materiał graficzny CKE, s. 20, element 2.

Na podstawie:B.Cornils, W.A.Herrmann,AppliedHomogeneousCatalysiswithOrganometallicWeinheim 2002.Compounds,

Dokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.

W celu otrzymania związku Q w reakcji Hecka należy jako substratu użyć substancji

o wzorze

Zadanie 20.1 — materiał graficzny CKE, s. 20, element 1.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź halogen związany bezpośrednio z aromatycznym C i porównaj jego pozycję względem metoksy w produkcie.

Podpowiedź 2

Obrócenie rysunku nie zmienia związku. Właściwy układ podstawników ma B.

Podpowiedź 3

Wybierz odpowiedź B; miejsce Br zostaje zastąpione połączeniem z fragmentem winylowym.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

B

Zasady oceniania

1 pkt – odpowiedź poprawna.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Reakcja Hecka wymaga halogenku arylu, czyli Br albo I związanego bezpośrednio z pierścieniem aromatycznym. W produkcie Q grupa winylowa pojawia się tam, gdzie w substracie znajdował się halogen, a metoksy pozostaje w tej samej względnej pozycji.

Warunki te spełnia struktura B, po odpowiednim obróceniu układu naftalenowego. A ma brom w łańcuchu bocznym, C nie zawiera halogenu, a D daje inny układ podstawników. Nie oceniaj zgodności wyłącznie po orientacji rysunku na kartce.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

B

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_20.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20.2 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20.

Reakcja Hecka jest stosowana do łączenia cząsteczek dwóch różnych związków

organicznych z utworzeniem nowego wiązania węgiel–węgiel. Jednym z substratów tej

reakcji jest halogenopochodna węglowodoru aromatycznego (halogenek arylu), a drugim –

związek nienasycony z podwójnym wiązaniem przy skrajnym atomie węgla. W odpowiednich

warunkach reakcja przebiega zgodnie z równaniem:

Informacja wspólna 20 — materiał graficzny CKE, s. 20, element 1.

X = Br, I

W jednym z etapów produkcji leku przeciwzapalnego – naproksenu – stosuje się reakcję

Hecka. W jej wyniku powstaje związek Q, którego wzór przedstawiono poniżej.

𝒂

Informacja wspólna 20 — materiał graficzny CKE, s. 20, element 2.

Na podstawie:B.Cornils, W.A.Herrmann,AppliedHomogeneousCatalysiswithOrganometallicWeinheim 2002.Compounds,

Uzupełnij tabelę. Wpisz formalne stopnie utlenienia oraz typ hybrydyzacji (sp, sp2, sp3) orbitali walencyjnych atomów węgla oznaczonych we wzorze związku Q literami 𝒂 i 𝒃.

Atom węgla

Stopień utlenienia

Typ hybrydyzacji

𝒂

  

𝒃

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź wyłącznie atomy bezpośrednio związane z a i b. Wiązania między C mają zerowy wkład.

Podpowiedź 2

a ma jedno C–H, b tylko połączenia z C. Oba są atomami pierścienia aromatycznego.

Podpowiedź 3

Wpisz a: −I, sp2 oraz b: 0, sp2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Atom węglaStopień utlenieniaTyp hybrydyzacji
a−I albo −1sp2
b0sp2

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli – napisanie stopnia utlenienia i typu

hybrydyzacji wskazanego atomu węgla w dwóch związkach.

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli

ALBO

– poprawne uzupełnienie jednej kolumny tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Atom a w pierścieniu jest związany z jednym H i wyłącznie z atomami C. Wiązanie C–H daje wkład −I, a wiązania C–C nie zmieniają stopnia utlenienia, więc otrzymujemy −I.

Atom b jest aromatycznym węglem podstawionym grupą winylową, bez H i bez bezpośredniego połączenia z heteroatomem, dlatego ma stopień 0. Oba mają po trzy kierunki wiązań σ i należą do układu π pierścienia, co odpowiada sp2. Nie doliczaj do b tlenu odległej grupy metoksy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Atom węglaStopień utlenieniaTyp hybrydyzacji
a−I albo −1sp2
b0sp2
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_20.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20.3 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony3 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20.

Reakcja Hecka jest stosowana do łączenia cząsteczek dwóch różnych związków

organicznych z utworzeniem nowego wiązania węgiel–węgiel. Jednym z substratów tej

reakcji jest halogenopochodna węglowodoru aromatycznego (halogenek arylu), a drugim –

związek nienasycony z podwójnym wiązaniem przy skrajnym atomie węgla. W odpowiednich

warunkach reakcja przebiega zgodnie z równaniem:

Informacja wspólna 20 — materiał graficzny CKE, s. 20, element 1.

X = Br, I

W jednym z etapów produkcji leku przeciwzapalnego – naproksenu – stosuje się reakcję

Hecka. W jej wyniku powstaje związek Q, którego wzór przedstawiono poniżej.

𝒂

Informacja wspólna 20 — materiał graficzny CKE, s. 20, element 2.

Na podstawie:B.Cornils, W.A.Herrmann,AppliedHomogeneousCatalysiswithOrganometallicWeinheim 2002.Compounds,

Do reakcji Hecka użyto0,1570 gbromobenzenui 0,1081 gkwasu propenowego. W wyniku

przemiany opisanej poniższym równaniem otrzymano 0,1245 gkwasu cynamonowego.

C6H5Br … + … C3H4O2 … → … C9H8O2 … + … HBr

… bromobenzen … kwas propenowy … kwas cynamonowy

Oblicz wydajność opisanej przemiany. Wynik podaj w procentach. Napisznazwę lub wzór substancji użytej w nadmiarze.

Obliczenia:

Wydajność przemiany: … W nadmiarze użyto: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oblicz mole obu reagentów i wykorzystaj stosunek reakcji 1:1.

Podpowiedź 2

Mniej jest moli bromobenzenu, więc to on ustala teoretyczne 0,148 g produktu.

Podpowiedź 3

Podaj wydajność około 84,1% i kwas propenowy jako substancję w nadmiarze.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przykładowe rozwiązanie CKE:

n(C6H5Br) = 0,1570/157,0 = 0,001 mol
n(C3H4O2) = 0,1081/72,0 ≈ 0,0015 mol

W nadmiarze użyto kwasu propenowego (C3H4O2).

mteor.(kwasu cynamonowego) = 0,001 · 148 = 0,148 g
W = (0,1245/0,148) · 100% ≈ 84,1%

CKE podaje także wynik 84,0% przy obliczeniach z odpowiednio zaokrąglonymi liczbami moli.

Zasady oceniania

3 pkt – zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie

obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie

obliczeń i podanie poprawnej wartości wydajności oraz poprawne wskazanie

substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa).

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody bez sprawdzenia na podstawie obliczeń, która

z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie obliczeń i podanie

poprawnej wartości wydajności oraz poprawne wskazanie substancji użytej

w nadmiarze (wzór lub nazwa)

ALBO

– zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie

obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, ale popełnienie błędów

rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku albo wyników i obliczenie

wydajności oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub

nazwa) w odniesieniu do wykonanych obliczeń

ALBO

– zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie

obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie

obliczeń i podanie poprawnej wartości masy kwasu cynamonowego lub poprawnych

liczb moli kwasu cynamonowego oraz poprawne wskazanie substancji użytej

w nadmiarze (wzór lub nazwa)

ALBO

– zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie

obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie

obliczeń i podanie poprawnej wartości masy bromobenzenu, który przereagował oraz

poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa).

1 pkt – poprawne wykonanie obliczeń i wskazanie na podstawie obliczeń substancji użytej

w nadmiarze (wzór lub nazwa).

0 pkt – zastosowanie błędnej metody albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Liczba moli bromobenzenu wynosi 0,1570/157,0 = 0,00100, a kwasu propenowego 0,1081/72,0 ≈ 0,00150. Substraty reagują 1:1, więc ograniczający jest bromobenzen, a kwas propenowy pozostaje w nadmiarze. Teoretyczna masa kwasu cynamonowego wynosi 0,00100·148 = 0,148 g.

Wydajność = 0,1245/0,148·100% ≈ 84,1%. Porównujemy produkt rzeczywisty z teoretycznym, a nie z sumą mas substratów. Nadmiar określamy z moli i współczynników, nie przez porównanie samych mas.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przykładowe rozwiązanie CKE:

n(C6H5Br) = 0,1570/157,0 = 0,001 mol
n(C3H4O2) = 0,1081/72,0 ≈ 0,0015 mol

W nadmiarze użyto kwasu propenowego (C3H4O2).

mteor.(kwasu cynamonowego) = 0,001 · 148 = 0,148 g
W = (0,1245/0,148) · 100% ≈ 84,1%

CKE podaje także wynik 84,0% przy obliczeniach z odpowiednio zaokrąglonymi liczbami moli.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_20.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–22.

Kwas cynamonowy i kwas kawowy są naturalnymi antyoksydantami występującymi

w roślinach.

Informacja wspólna 21-22 — materiał graficzny CKE, s. 22, element 1.

… kwas cynamonowy

Oceń prawdziwość zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

1.

Cząsteczki kwasu cynamonowego i kwasu kawowego są chiralne.

P

F

2.

Istnieje izomer geometryczny zarówno kwasu cynamonowego, jak i kwasu

kawowego.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel pytanie o lustrzane odbicia od pytania o ustawienie podstawników przy C=C.

Podpowiedź 2

Oba kwasy nie mają centrum asymetrii, ale oba wiązania C=C spełniają warunek dwóch różnych podstawników przy każdym C.

Podpowiedź 3

Zaznacz F i P.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

FP

Zasady oceniania

1 pkt – poprawna ocena dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W pokazanych cząsteczkach nie ma centrum stereogenicznego ani innego elementu zapewniającego chiralność; oba kwasy są achiralne. Pierwsze zdanie jest fałszywe. Każdy zawiera jednak wiązanie C=C, przy którego obu atomach węgla występują dwa różne podstawniki.

Możliwa jest więc izomeria geometryczna, niezależnie od braku chiralności. Drugie zdanie jest prawdziwe. Wybieramy F i P. Nie utożsamiamy izomerów cis-trans lub E/Z z parą enancjomerów: są to różne relacje stereochemiczne.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

FP

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–22.

Kwas cynamonowy i kwas kawowy są naturalnymi antyoksydantami występującymi

w roślinach.

Informacja wspólna 21-22 — materiał graficzny CKE, s. 22, element 1.

… kwas cynamonowy

Spośród odczynników wymienionych niżej wybierz ten, który pozwala odróżnić kwas kawowy od kwasu cynamonowego, i zaznacz jego wzór. Uzasadnij wybór.

Odwołaj się do konsekwencji różnicy w budowie cząsteczek obu kwasów.

FeCl3 (aq) … Br2 (aq) … KMnO4 (aq)

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Poszukaj grup funkcyjnych obecnych tylko w jednym z kwasów. C=C i COOH występują w obu.

Podpowiedź 2

Fenolowe OH kwasu kawowego dają charakterystyczną próbę z Fe(III).

Podpowiedź 3

Zaznacz FeCl3 i wyjaśnij tworzenie barwnego kompleksu przez kwas kawowy, bez analogicznego objawu dla cynamonowego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

FeCl3 (aq)

W cząsteczce kwasu kawowego, w odróżnieniu od kwasu cynamonowego, występują grupy hydroksylowe związane z pierścieniem benzenowym, więc ten kwas tworzy z roztworem FeCl3 barwny związek kompleksowy.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawny wybór odczynnika i poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Oba kwasy mają wiązanie C=C, więc odbarwianie bromu lub manganianu nie daje tu jednoznacznego rozróżnienia. Kwas kawowy zawiera dodatkowo fenolowe grupy OH bezpośrednio połączone z pierścieniem, których kwas cynamonowy nie ma.

Z FeCl3 może dzięki nim tworzyć barwny kompleks. Wybieramy wodny roztwór FeCl3 i w uzasadnieniu porównujemy oba związki. Wskazanie samej grupy karboksylowej nie wystarczy, bo jest wspólna dla obu kwasów; rozstrzyga fenolowy fragment cząsteczki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

FeCl3 (aq)

W cząsteczce kwasu kawowego, w odróżnieniu od kwasu cynamonowego, występują grupy hydroksylowe związane z pierścieniem benzenowym, więc ten kwas tworzy z roztworem FeCl3 barwny związek kompleksowy.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.1 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony3 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 23.

Cząsteczka dwufunkcyjnego, nasyconego związku organicznego X zawiera cztery atomy

węgla. Obie grupy funkcyjne tego związku mogą reagować z sodem, ale tylko jedna z nich

reaguje z wodorotlenkiem sodu. W wyniku utleniania związku X za pomocą jonów

dichromianowych(VI) w obecności jonów H+ otrzymuje się kwas bursztynowy o wzorze

Informacja wspólna 23 — materiał graficzny CKE, s. 22, element 1.

Na podstawie: M.B. Smith, March’s Advanced Organic Chemistry, Nowy Jork 2020.

Wśród izomerów związku X zawierających dwie grupy funkcyjne i prosty łańcuch węglowy

istnieją takie dwa, których cząsteczki są chiralne. W cząsteczkach jednego z nich grupy

funkcyjne nie są połączone z tym samym atomem węgla.

Uzupełnij tabelę. Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) związku X oraz opisanego izomeru związku X. Następnie napisz w formie cząsteczkowej równanie reakcji opisanego izomeru związku X z wodorotlenkiem sodu. Zastosuj wzory półstrukturalne

(grupowe) związków organicznych.

Wzór związku X

Wzór opisanego izomeru związku X

  

Równanie reakcji opisanego izomeru związku X z wodorotlenkiem sodu:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z utlenienia odtwórz końcową OH w X. Następnie przenieś ją do pozycji dającej chiralny izomer z podanym układem grup.

Podpowiedź 2

X to kwas 4-hydroksybutanowy, izomer to 3-hydroksybutanowy. NaOH reaguje z COOH.

Podpowiedź 3

Narysuj oba hydroksykwasy oraz reakcję izomeru z NaOH do 3-hydroksybutanianu sodu i H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzory związku X i opisanego izomeru oraz równanie jego reakcji z NaOH według CKE.

Zasady oceniania

3 pkt – poprawne wykonanie trzech czynności spośród wymienionych:

• napisanie poprawnego wzoru półstrukturalnego związku X

• napisanie poprawnego wzoru półstrukturalnego izomeru związku X

• napisanie poprawnego równania izomeru związku X z NaOH.

2 pkt – poprawne wykonanie dwóch dowolnych czynności spośród wymaganych do

uzyskania 3 pkt.

1 pkt – poprawne wykonanie jednej dowolnej czynności spośród wymaganych do

uzyskania 3 pkt.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Obie grupy reagujące z sodem to alkoholowa OH i COOH, ale tylko COOH jest zobojętniana przez wodny NaOH. Utlenienie do kwasu bursztynowego wymaga końcowej pierwszorzędowej OH, zatem X jest kwasem 4-hydroksybutanowym.

Chiralny izomer spełniający wskazany układ grup to kwas 3-hydroksybutanowy, którego węgiel z OH ma cztery różne podstawniki. W reakcji z NaOH COOH przechodzi w karboksylan sodu i powstaje H2O; alkoholową OH zachowujemy. Narysuj obie struktury i cząsteczkowe równanie tego zobojętnienia.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzory związku X i opisanego izomeru oraz równanie jego reakcji z NaOH według CKE.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_23.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.2 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 23.

Cząsteczka dwufunkcyjnego, nasyconego związku organicznego X zawiera cztery atomy

węgla. Obie grupy funkcyjne tego związku mogą reagować z sodem, ale tylko jedna z nich

reaguje z wodorotlenkiem sodu. W wyniku utleniania związku X za pomocą jonów

dichromianowych(VI) w obecności jonów H+ otrzymuje się kwas bursztynowy o wzorze

Informacja wspólna 23 — materiał graficzny CKE, s. 22, element 1.

Na podstawie: M.B. Smith, March’s Advanced Organic Chemistry, Nowy Jork 2020.

Kwas bursztynowy ogrzewany w wysokiej temperaturze ulega dehydratacji. Podczas tej

reakcji jedna cząsteczka kwasu traci jedną cząsteczkę wody, a powstały produkt jest

cząsteczką cykliczną.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) produktu dehydratacji.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Połącz obie grupy COOH z usunięciem OH z jednej i H z drugiej. Powstaje bezwodnik.

Podpowiedź 2

Pierścień powinien mieć pięć atomów: dwa C=O, dwa CH2 i jeden O.

Podpowiedź 3

Narysuj cykliczny bezwodnik bursztynowy z dwoma zachowanymi karbonylami.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Poprawne wzory produktu dehydratacji kwasu bursztynowego według CKE.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wzoru półstrukturalnego (grupowego) związku.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W kwasie bursztynowym dwie grupy COOH są rozdzielone dwiema grupami metylenowymi. Usunięcie jednej H2O między grupami kwasowymi tworzy wewnątrzcząsteczkowo mostek bezwodnikowy. Powstaje pięcioczłonowy pierścień bezwodnika bursztynowego, obejmujący dwa węgle karbonylowe, dwa metylenowe i jeden atom O między karbonylami.

Zachowaj oba C=O. Nie rysuj estru z alkoholowej OH, której w substracie nie ma. W produkcie liczba O zmniejsza się z czterech do trzech, a wzór sumaryczny wynosi C4H4O3.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Poprawne wzory produktu dehydratacji kwasu bursztynowego według CKE.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_23.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Nauczyciel polecił uczniom zaprojektowanie ciągu przemian, które umożliwią przekształcenie

benzenu w związek o wzorze:

Zadanie 24 — materiał graficzny CKE, s. 24, element 1.

Uczniowie przedstawili dwa projekty, każdy składający się z trzech etapów, opisanych na

poniższych schematach.

Projekt 1.

Zadanie 24 — materiał graficzny CKE, s. 24, element 2.

Projekt 2.

Zadanie 24 — materiał graficzny CKE, s. 24, element 3.

Rozstrzygnij, który projekt należy wybrać do realizacji, aby otrzymać opisany związek z możliwie największą wydajnością. Uzasadnij odpowiedź. Odwołaj się do wpływu kierującego podstawników w pierścieniu aromatycznym.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź wzajemne położenie Cl i NH2 w produkcie. Redukcja nie przemieszcza grupy nitrowej.

Podpowiedź 2

NO2 kieruje chlorowanie meta, natomiast Cl kieruje nitrowanie orto i para.

Podpowiedź 3

Wybierz projekt 2, uzasadniając pierwszym wprowadzeniem NO2 jako podstawnika kierującego meta.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: 2 (projekt drugi).

Przykładowe uzasadnienie CKE: Tylko w projekcie drugim związek A2 zawiera grupę nitrową, która jest podstawnikiem kierującym w położenie 3- (meta) względem znajdującego się w pierścieniu podstawnika.

Alternatywnie: produkt A1 pierwszego etapu ma atom chloru jako podstawnik, który kieruje kolejne podstawniki w położenie 2- lub 4-, a nie w oczekiwane położenie 3-.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie oraz poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Celem jest meta-chloroanilina. W projekcie 2 najpierw powstaje nitrobenzen, którego NO2 kieruje następne podstawienie w pozycję meta. Chlorowanie daje więc preferowany układ, a końcowa redukcja NO2 do NH2 zachowuje położenia podstawników.

W projekcie 1 najpierw wprowadzony Cl kieruje nitrowanie głównie orto i para, co nie sprzyja produktowi docelowemu. Wybieramy projekt 2. Uzasadnienie powinno wskazać wpływ kierujący obu porównywanych podstawników, zamiast odwoływać się wyłącznie do kolejności etapów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: 2 (projekt drugi).

Przykładowe uzasadnienie CKE: Tylko w projekcie drugim związek A2 zawiera grupę nitrową, która jest podstawnikiem kierującym w położenie 3- (meta) względem znajdującego się w pierścieniu podstawnika.

Alternatywnie: produkt A1 pierwszego etapu ma atom chloru jako podstawnik, który kieruje kolejne podstawniki w położenie 2- lub 4-, a nie w oczekiwane położenie 3-.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25.1 · maj 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 25.

Benzokaina to ester etylowy kwasu 4-aminobenzoesowego CH3

Informacja wspólna 25 — materiał graficzny CKE, s. 24, element 1.

(4-aminobenzenokarboksylowego) o wzorze podanym obok.

Benzokaina jest ciałem stałym, słabo rozpuszczalnym w wodzie.

Do probówki z benzokainą dodano kwas solny i zaobserwowano powstanie klarownego

roztworu.

Wyjaśnij, dlaczego po dodaniu kwasu solnego zaobserwowano opisane zmiany. Załóż, że w warunkach prowadzenia doświadczenia nie zachodzi hydroliza estru.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź zasadową grupę benzokainy. Założenie zadania wyklucza hydrolizę estru.

Podpowiedź 2

NH2 przyjmuje proton i tworzy rozpuszczalną sól z jonem chlorkowym.

Podpowiedź 3

Wyjaśnij powstanie kationu benzokainy z NH3+ i lepiej rozpuszczalnej soli, prowadzące do klarownego roztworu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przykładowe rozwiązania CKE:

  • Po dodaniu kwasu solnego zachodzi reakcja i powstaje roztwór soli benzokainy. Ta sól ma budowę jonową i jest rozpuszczalna w wodzie.
  • Grupa aminowa z benzokainy przyłącza H+, czego rezultatem jest utworzenie rozpuszczalnej w wodzie soli.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wyjaśnienia.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Benzokaina ma grupę aminową zdolną przyjąć H+. Po dodaniu HCl powstaje kation z NH3+ i sól o jonowej budowie, lepiej rozpuszczalna w wodzie niż obojętny ester.

Zanik fazy stałej i klarowny roztwór wynikają więc z protonowania, nie z hydrolizy, którą polecenie wyklucza. Grupa estrowa i układ para podstawników pozostają zachowane. Powiąż w wyjaśnieniu zasadowość NH2, powstanie jonów oraz zmianę rozpuszczalności; samo stwierdzenie „benzokaina się rozpuszcza” powtarza obserwację bez jej przyczyny.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przykładowe rozwiązania CKE:

  • Po dodaniu kwasu solnego zachodzi reakcja i powstaje roztwór soli benzokainy. Ta sól ma budowę jonową i jest rozpuszczalna w wodzie.
  • Grupa aminowa z benzokainy przyłącza H+, czego rezultatem jest utworzenie rozpuszczalnej w wodzie soli.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_05_glowny_25.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania