Baza zadań z chemii
Moje postępy
Zadania 1101–1120 z 1481
Zadanie 30.2 · maj 2018
Źródło
Informacja do zadania 30.
Poniżej przedstawiono ciąg przemian chemicznych, w wyniku których ze związku I otrzymano
związek IV. Związek I to homolog benzenu. Jego cząsteczka zbudowana jest
z siedmiu atomów węgla.

Związki II–IV są głównymi produktami organicznymi przemian opisanych schematem.
Określ typ reakcji (addycja, eliminacja, substytucja) oraz mechanizm (elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy) reakcji 2. i 3.
Typ reakcji | Mechanizm reakcji | |
|---|---|---|
reakcja 2. | ||
reakcja 3. |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj fragment cząsteczki zmieniający się w etapach 2 i 3.
Podpowiedź 2
Światło sprzyja mechanizmowi rodnikowemu, a OH− działa jako nukleofil.
Podpowiedź 3
Dla reakcji 2 wpisz substytucję rodnikową, a dla 3 substytucję nukleofilową.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Typ reakcji | Mechanizm reakcji | |
|---|---|---|
reakcja 2. | substytucja | rodnikowy |
reakcja 3. | substytucja | nukleofilowy |
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne podanie typów i mechanizmów reakcji.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W reakcji 2 chlor przy naświetlaniu zastępuje atom wodoru w łańcuchu bocznym, więc jest to substytucja rodnikowa. W reakcji 3 wodny KOH zastępuje atom chloru grupą hydroksylową, czyli zachodzi substytucja nukleofilowa.
W obu etapach wymieniany jest podstawnik, nie dochodzi do addycji do pierścienia. Warunki światła i wodnego roztworu zasady pomagają odróżnić mechanizmy, choć wspólna nazwa typu reakcji pozostaje taka sama.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Typ reakcji | Mechanizm reakcji | |
|---|---|---|
reakcja 2. | substytucja | rodnikowy |
reakcja 3. | substytucja | nukleofilowy |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 30.3 · maj 2018
Źródło
Informacja do zadania 30.
Poniżej przedstawiono ciąg przemian chemicznych, w wyniku których ze związku I otrzymano
związek IV. Związek I to homolog benzenu. Jego cząsteczka zbudowana jest
z siedmiu atomów węgla.

Związki II–IV są głównymi produktami organicznymi przemian opisanych schematem.
Napisz w formie cząsteczkowej równanie reakcji 3. Związki organiczne przedstaw za pomocą wzorów półstrukturalnych (grupowych) lub uproszczonych.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Odnajdź atom chloru w łańcuchu bocznym związku III.
Podpowiedź 2
Wodne KOH powoduje wymianę chloru na grupę hydroksylową.
Podpowiedź 3
Narysuj alkohol p-nitrobenzylowy i KCl, zachowując grupę nitrową w tej samej pozycji.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Uwaga! Dopuszcza się zapis równania reakcji z zastosowaniem izomeru orto lub meta, jeżeli
zdający podał jego wzór jako wzór związku II w zadaniu 30.1.
Uwaga! Dopuszcza się zapis równania reakcji z zastosowaniem di- lub trichloropochodnej
nitrotoluenu:

lub

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne napisanie w formie cząsteczkowej równania reakcji.
0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki
stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W etapie 3 wodny roztwór KOH przekształca p-nitrochlorek benzylu w alkohol p-nitrobenzylowy. Atom chloru w łańcuchu bocznym zostaje zastąpiony grupą hydroksylową; powstaje także KCl.
Grupa nitrowa i pierścień pozostają niezmienione. W równaniu cząsteczkowym stosujemy właśnie KOH z podanego schematu oraz współczynniki 1:1:1:1. Położenie grupy nitrowej musi być zgodne z wcześniejszą odpowiedzią; dla głównego wariantu pozostaje para.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Uwaga! Dopuszcza się zapis równania reakcji z zastosowaniem izomeru orto lub meta, jeżeli
zdający podał jego wzór jako wzór związku II w zadaniu 30.1.
Uwaga! Dopuszcza się zapis równania reakcji z zastosowaniem di- lub trichloropochodnej
nitrotoluenu:

lub

Informacje i źródła zadania
Zadanie 31 · maj 2018
Źródło
Informacja do zadań 31–32.
Poniżej przedstawiono wzory związków oznaczonych numerami 1–5.

Spośród związków oznaczonych numerami 1–5 wybierz te, które są względem siebie izomerami. Napisz numery, którymi oznaczono te związki.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Policz atomy i uwzględnij, że pierścień zmniejsza liczbę atomów wodoru względem alkoholu łańcuchowego.
Podpowiedź 2
Porównaj cykloheksanol z metylową pochodną cyklopentanolu.
Podpowiedź 3
Wskaż numery 2 i 5, oba odpowiadające C6H12O.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
2 i 5
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne podanie numerów pary izomerów.
0 p. – za błędną odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Izomery muszą mieć taki sam wzór sumaryczny przy odmiennej budowie. Cykloheksanol oznaczony numerem 2 i metylocyklopentanol oznaczony numerem 5 mają po sześć atomów węgla oraz wzór C6H12O, ale różnią się szkieletem.
Pozostałe związki mają inny stopień nienasycenia lub liczbę atomów. Odpowiedź to 2 i 5. Nie porównujemy wyłącznie liczby grup OH: ich zgodność nie wystarcza do stwierdzenia izomerii.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
2 i 5
Informacje i źródła zadania
Zadanie 32 · maj 2018
Źródło
Informacja do zadań 31–32.
Poniżej przedstawiono wzory związków oznaczonych numerami 1–5.

Uzupełnij poniższe schematy. Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) lub uproszczony organicznego produktu reakcji tlenku miedzi(II):
• ze związkiem oznaczonym numerem 4.

• ze związkiem oznaczonym numerem 5.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Określ rzędowość atomu węgla z grupą OH w każdym substracie.
Podpowiedź 2
Alkohol pierwszorzędowy daje aldehyd, a drugorzędowy keton.
Podpowiedź 3
Narysuj aldehyd benzoesowy dla 4 i 2-metylocyklopentanon dla 5, zgodnie z grafikami odpowiedzi.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawnie napisanie wzorów organicznych produktów reakcji.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Związek 4 jest alkoholem pierwszorzędowym: grupa hydroksylowa leży przy bocznym atomie węgla, a nie bezpośrednio przy pierścieniu. Utlenienie CuO prowadzi przede wszystkim do aldehydu benzoesowego.
Związek 5 jest alkoholem drugorzędowym i daje 2-metylocyklopentanon. W obu produktach zachowujemy szkielet węglowy, zamieniając odpowiednią grupę alkoholową w karbonylową. Klucz dopuszcza dla pierwszego związku także dalszy produkt utlenienia, kwas benzoesowy; podstawowy szkolny etap z CuO to aldehyd.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 33 · maj 2018
Witamina D jest ogólną nazwą dla dwóch związków: witaminy D2 oraz witaminy D3
o podanych poniżej wzorach.

Uzupełnij poniższe zdania – wybierz i podkreśl jedno określenie spośród podanych w nawiasie.
1. Witamina D2 oraz witamina D3 są związkami organicznymi o podobnej strukturze, ale
różnią się rodzajem łańcucha węglowodorowego przyłączonego do pierścienia
(sześcioczłonowego / pięcioczłonowego).
2. Witamina D2 oraz witamina D3 (są / nie są) względem siebie izomerami.
3. W cząsteczce witaminy D2 oraz witaminy D3 (znajdują się / nie znajdują się)
asymetryczne atomy węgla.
4. Po porównaniu budowy witaminy D2 oraz budowy witaminy D3 można stwierdzić, że
liczba wiązań π w cząsteczce witaminy D2 jest (większa / mniejsza) niż liczba wiązań π
w cząsteczce witaminy D3.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Najpierw porównaj wyłącznie łańcuchy boczne obu witamin.
Podpowiedź 2
Izomeria wymaga identycznego wzoru sumarycznego; każde dodatkowe C=C wnosi jedno wiązanie π.
Podpowiedź 3
Wybierz: pięcioczłonowego, nie są, znajdują się oraz większa, w kolejności zdań.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie zdań.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Obie witaminy różnią się łańcuchem bocznym przyłączonym do pierścienia pięcioczłonowego. D2 ma dodatkowy atom węgla oraz dodatkowe wiązanie podwójne w tym łańcuchu, dlatego nie ma tego samego wzoru sumarycznego co D3 i nie jest jej izomerem.
W obu strukturach występują asymetryczne atomy węgla. Dodatkowe wiązanie podwójne oznacza też większą liczbę wiązań π w D2. Podobny wygląd szkieletów nie przesądza o izomerii.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 34 · maj 2018
Aktywne formy witaminy D, odgrywające ważną rolę w kontrolowaniu metabolizmu wapnia
i fosforu, nie występują w pokarmie. Pod wpływem światła słonecznego obie aktywne formy

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000
oraz J. Berg, J. Tymoczko, L. Stryer, Biochemia, Warszawa 2007.
Podaj nazwę grup funkcyjnych, których wprowadzenie do szkieletu cząsteczki witaminy
D3 skutkuje przekształceniem witaminy w jej aktywną formę. Określ formalne stopnie utlenienia atomów węgla oznaczonych w powyższym wzorze literami a i b oraz określ hybrydyzację orbitali walencyjnych atomów węgla oznaczonych tymi samymi literami.
Uzupełnij tabelę.
Nazwa: …
atom węgla | a | b |
|---|---|---|
stopień utlenienia węgla | ||
hybrydyzacja węgla |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozpatruj wyłącznie wiązania bezpośrednio wychodzące z oznaczonych atomów a i b.
Podpowiedź 2
W bilansie stopnia utlenienia porównaj liczbę wiązań C–O i C–H.
Podpowiedź 3
Podaj grupy hydroksylowe; dla a wpisz 0 i sp3, dla b I i sp3.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Nazwa: (grupy) hydroksylowe lub (grupy) wodorotlenowe
atom węgla | a | b |
|---|---|---|
stopień utlenienia węgla | 0 | I |
hybrydyzacja węgla | sp3 | sp3 |
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne podanie nazwy grup funkcyjnych i poprawne uzupełnienie tabeli.
0 p. – za każdą inną odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W aktywnej pochodnej witaminy D3 dołączone grupy to grupy hydroksylowe. Stopień utlenienia węgla obliczamy z jego wiązań: pojedyncze C–O wnosi +I, C–H wnosi −I, a C–C zero.
Dla atomu a wkłady od OH i wodoru znoszą się, dając 0; atom b nie ma takiego wodoru, więc ma stopień I. Oba atomy tworzą cztery wiązania pojedyncze i mają hybrydyzację sp3. Nie przypisujemy sp2 tylko z powodu sąsiedztwa innych wiązań podwójnych w dużej cząsteczce.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Nazwa: (grupy) hydroksylowe lub (grupy) wodorotlenowe
atom węgla | a | b |
|---|---|---|
stopień utlenienia węgla | 0 | I |
hybrydyzacja węgla | sp3 | sp3 |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 35 · maj 2018
Źródło
Informacja do zadań 35–36.
Glikozydy to grupa związków organicznych stanowiących połączenie cukrów z innymi substancjami. Cząsteczka glikozydu jest złożona z części cukrowej oraz części niecukrowej. Ważną grupę glikozydów stanowią O-glikozydy, których cząsteczki powstają w wyniku reakcji kondensacji z udziałem grupy hydroksylowej cząsteczki cukru. Jednostki cukrowe występują zwykle w formie cyklicznej i łączą się z częścią niecukrową za pośrednictwem anomerycznego atomu węgla. Jednym z glikozydów jest salicyna o wzorze:

Salicyna tworzy bezbarwne kryształy.
Na podstawie: M. Krauze-Baranowska, E. Szumowicz, Wierzba – źródło surowców leczniczych o działaniu przeciwzapalnym i przeciwbólowym, „Postępy Fitoterapii” 2/2004 oraz K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2007.
W środowisku kwasowym O-glikozydy ulegają hydrolizie. Jej produktami są cukier
i związek, od którego pochodziła niecukrowa część glikozydu.
Napisz wzór łańcuchowy (w projekcji Fischera) cukru powstającego w wyniku hydrolizy salicyny. Uzupełnij poniższy schemat – wpisz w odpowiednie pola wzory grupy –OH lub symbole atomów wodoru. Narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) związku, od którego pochodziła niecukrowa część glikozydu.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Znajdź wiązanie między atomem anomerycznym cukru i tlenem części niecukrowej.
Podpowiedź 2
Rozpoznaj resztę glukozy i odtwórz dwie grupy OH części niecukrowej.
Podpowiedź 3
W projekcji Fischera ustaw OH kolejno prawa–lewa–prawa–prawa; narysuj też alkohol salicylowy.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Uwaga! Napisanie wzoru cukru z pominięciem atomów wodoru powoduje utratę punktu.
Zasady oceniania
2 p. – za poprawne napisanie obu wzorów półstrukturalnych (grupowych).
1 p. – za poprawne napisanie jednego wzoru półstrukturalnego (grupowego).
0 p. – za każdą inną odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Hydroliza wiązania O-glikozydowego odtwarza grupę hydroksylową cukru oraz grupę fenolową części niecukrowej. Cukrem jest D-glukoza: w projekcji Fischera grupy OH przy C2–C5 znajdują się kolejno po prawej, lewej, prawej i prawej stronie. Pozostałe miejsca zajmują atomy wodoru.
Częścią niecukrową jest alkohol salicylowy, czyli 2-(hydroksymetylo)fenol. Zachowujemy obie jego grupy OH; hydroliza nie utlenia grupy alkoholowej do karboksylowej. Kompletne wzory przedstawia grafika odpowiedzi.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Uwaga! Napisanie wzoru cukru z pominięciem atomów wodoru powoduje utratę punktu.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 36 · maj 2018
Źródło
Informacja do zadań 35–36.
Glikozydy to grupa związków organicznych stanowiących połączenie cukrów z innymi substancjami. Cząsteczka glikozydu jest złożona z części cukrowej oraz części niecukrowej. Ważną grupę glikozydów stanowią O-glikozydy, których cząsteczki powstają w wyniku reakcji kondensacji z udziałem grupy hydroksylowej cząsteczki cukru. Jednostki cukrowe występują zwykle w formie cyklicznej i łączą się z częścią niecukrową za pośrednictwem anomerycznego atomu węgla. Jednym z glikozydów jest salicyna o wzorze:

Salicyna tworzy bezbarwne kryształy.
Na podstawie: M. Krauze-Baranowska, E. Szumowicz, Wierzba – źródło surowców leczniczych o działaniu przeciwzapalnym i przeciwbólowym, „Postępy Fitoterapii” 2/2004 oraz K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2007.
W celu zbadania właściwości salicyny przeprowadzono dwuetapowe doświadczenie, którego
przebieg ilustruje schemat.
W pierwszym etapie salicynę wprowadzono do probówek I–III, w których znajdowały się
następujące odczynniki:

Zawartość probówki III ogrzano. W każdej probówce otrzymano roztwór.
W drugim etapie mieszaninę poreakcyjną otrzymaną w probówce III ostudzono i rozdzielono
na dwie probówki: IV i V, w których znajdowały się następujące odczynniki:

Zawartość probówki IV ogrzano.
Uzupełnij poniższą tabelę – opisz barwę zawartości każdej probówki po zakończeniu danego etapu doświadczenia.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozdziel reakcje salicyny przed hydrolizą od reakcji produktów hydrolizy.
Podpowiedź 2
Po hydrolizie pojawia się cukier redukujący i wolna grupa fenolowa.
Podpowiedź 3
Uzupełnij I szafirowy, II żółty, III bezbarwny, IV ceglasty, V fioletowy lub inna barwa dopuszczona w kluczu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Numer probówki | Zawartość probówki | |
|---|---|---|
przed doświadczeniem | po zakończeniu etapu doświadczenia | |
pierwszy etap | ||
I | niebieska zawiesina | szafirowy lub niebieski lub granatowy roztwór |
II | żółty roztwór | żółty roztwór |
III | bezbarwny roztwór | bezbarwny roztwór |
drugi etap | ||
IV | niebieska zawiesina | ceglasty osad |
V | żółty roztwór | fioletowy lub granatowy lub ciemnozielony lub zielonogranatowy roztwór |
Uwaga! Ponieważ zdający może założyć, że roztwór chlorku żelaza(III) został zakwaszony
w celu zatrzymania jego hydrolizy, dopuszcza się odpowiedź, w której zdający określi barwę
roztworu w probówce II jako fioletową lub granatową lub ciemnozieloną lub
zielonogranatową. Barwa roztworu wskazana w probówce II musi być wtedy taka sama jak
w probówce V.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Salicyna kompleksuje Cu(II) dzięki grupom hydroksylowym, dlatego w I powstaje szafirowy roztwór. W standardowym wariancie II pozostaje żółty: grupa fenolowa jest zablokowana wiązaniem glikozydowym.
W III kwasowa hydroliza daje bezbarwny roztwór glukozy i alkoholu salicylowego. Po hydrolizie ogrzewanie w IV daje ceglasty osad Cu2O, a wolna grupa fenolowa w V powoduje barwny kompleks Fe(III). Klucz dopuszcza barwę kompleksu również w II przy założeniu zakwaszenia odczynnika i hydrolizy; wtedy II i V muszą mieć zgodną barwę.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Numer probówki | Zawartość probówki | |
|---|---|---|
przed doświadczeniem | po zakończeniu etapu doświadczenia | |
pierwszy etap | ||
I | niebieska zawiesina | szafirowy lub niebieski lub granatowy roztwór |
II | żółty roztwór | żółty roztwór |
III | bezbarwny roztwór | bezbarwny roztwór |
drugi etap | ||
IV | niebieska zawiesina | ceglasty osad |
V | żółty roztwór | fioletowy lub granatowy lub ciemnozielony lub zielonogranatowy roztwór |
Uwaga! Ponieważ zdający może założyć, że roztwór chlorku żelaza(III) został zakwaszony
w celu zatrzymania jego hydrolizy, dopuszcza się odpowiedź, w której zdający określi barwę
roztworu w probówce II jako fioletową lub granatową lub ciemnozieloną lub
zielonogranatową. Barwa roztworu wskazana w probówce II musi być wtedy taka sama jak
w probówce V.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 37 · maj 2018
Aldozy utleniają się tak samo łatwo, jak inne aldehydy, dlatego redukują np. odczynnik
Tollensa. Działanie na aldozę kwasem azotowym(V), który jest silnym utleniaczem, skutkuje
utlenieniem nie tylko grupy –CHO, lecz także grupy –CH2OH. Produktami utlenienia aldoz
kwasem azotowym(V) są kwasy dikarboksylowe.
Na podstawie: R. Morrison, R. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1985.
Przeprowadzono reakcję chemiczną, w której na D-galaktozę podziałano kwasem
azotowym(V).
Uzupełnij poniższy schemat – wpisz w zaznaczone pola wzory odpowiednich fragmentów cząsteczki związku organicznego. Oceń, czy cząsteczka powstałego związku organicznego jest chiralna. Uzasadnij odpowiedź.

Ocena wraz z uzasadnieniem: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź, które dwie grupy ulegają utlenieniu przez HNO3.
Podpowiedź 2
Po reakcji oba końce łańcucha stają się jednakowe.
Podpowiedź 3
Wpisz dwie grupy COOH i uzasadnij achiralność wewnętrzną płaszczyzną symetrii produktu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Ocena wraz z uzasadnieniem: Cząsteczka nie jest chiralna – ma płaszczyznę symetrii.

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie wzoru i ocenę wraz z uzasadnieniem odwołującym się do
struktury tej cząsteczki.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Silne utlenianie D-galaktozy przekształca oba końce łańcucha w grupy karboksylowe. Zmieniamy więc grupę aldehydową i końcową grupę alkoholową na COOH, zachowując konfiguracje czterech środkowych atomów węgla.
Otrzymany kwas galaktarowy ma wewnętrzną płaszczyznę symetrii i jest achiralną formą mezo, mimo obecności centrów stereogenicznych. Samo policzenie asymetrycznych atomów węgla nie wystarcza do oceny całej cząsteczki; trzeba sprawdzić jej symetrię.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Ocena wraz z uzasadnieniem: Cząsteczka nie jest chiralna – ma płaszczyznę symetrii.

Informacje i źródła zadania
Zadanie 38.1 · maj 2018
Źródło
Informacja do zadania 38.
W czterech naczyniach (I–IV) znajdowały się cztery różne wodne roztwory: fruktozy, glukozy,
skrobi i albuminy (białka występującego m.in. w jajach kurzych). W celu ich identyfikacji
przeprowadzono trzy serie doświadczeń.
W pierwszej serii doświadczeń, po dodaniu wodno-alkoholowego roztworu jodu do próbek
pobranych z czterech naczyń, próbka z naczynia I przyjęła granatowe zabarwienie.
W drugiej serii doświadczeń, po dodaniu etanolu do próbek pobranych z trzech naczyń (II, III
i IV), w próbce z naczynia II pojawił się biały, kłaczkowaty osad.
W trzeciej serii doświadczeń, po dodaniu wodnego roztworu bromu z dodatkiem
wodorowęglanu sodu do próbek pobranych z dwóch naczyń (III i IV), próbka z naczynia III
przyjęła trwałe pomarańczowe zabarwienie. Próbka z naczynia IV po pewnym czasie stała się
bezbarwna.
Podaj nazwy związków, które zidentyfikowano podczas przeprowadzonych trzech serii doświadczeń.
Naczynie I: …
Naczynie II: …
Naczynie III: …
Naczynie IV: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Przyporządkuj dodatnią próbę jodową do jednego związku.
Podpowiedź 2
Osad po etanolu wskazuje białko, a próba bromowa odróżnia pozostałe dwa cukry.
Podpowiedź 3
Wpisz kolejno: I skrobia, II albumina, III fruktoza, IV glukoza.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Naczynie I: skrobia
Naczynie II: albumina
Naczynie III: fruktoza
Naczynie IV: glukoza
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne podanie nazw związków.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W pierwszej serii granatowe zabarwienie z jodem wskazuje skrobię w naczyniu I. Biały kłaczkowaty osad po dodaniu etanolu identyfikuje albuminę w II.
Pozostałe cukry odróżniamy wodą bromową w obecności wodorowęglanu: glukoza jako aldoza odbarwia odczynnik, a fruktoza jako ketoza nie. Zatem III zawiera fruktozę, a IV glukozę. Identyfikacja wymaga wykorzystania wszystkich trzech serii, ponieważ jedna próba nie rozpoznaje całego zestawu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Naczynie I: skrobia
Naczynie II: albumina
Naczynie III: fruktoza
Naczynie IV: glukoza
Informacje i źródła zadania
Zadanie 38.2 · maj 2018
Źródło
Informacja do zadania 38.
W czterech naczyniach (I–IV) znajdowały się cztery różne wodne roztwory: fruktozy, glukozy,
skrobi i albuminy (białka występującego m.in. w jajach kurzych). W celu ich identyfikacji
przeprowadzono trzy serie doświadczeń.
W pierwszej serii doświadczeń, po dodaniu wodno-alkoholowego roztworu jodu do próbek
pobranych z czterech naczyń, próbka z naczynia I przyjęła granatowe zabarwienie.
W drugiej serii doświadczeń, po dodaniu etanolu do próbek pobranych z trzech naczyń (II, III
i IV), w próbce z naczynia II pojawił się biały, kłaczkowaty osad.
W trzeciej serii doświadczeń, po dodaniu wodnego roztworu bromu z dodatkiem
wodorowęglanu sodu do próbek pobranych z dwóch naczyń (III i IV), próbka z naczynia III
przyjęła trwałe pomarańczowe zabarwienie. Próbka z naczynia IV po pewnym czasie stała się
bezbarwna.
Podaj nazwę procesu, który w drugiej serii doświadczeń, po dodaniu etanolu do próbek pobranych z trzech naczyń (II, III i IV), był przyczyną pojawienia się białego, kłaczkowatego osadu w próbce z naczynia II.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Która substancja w zestawie jest białkiem?
Podpowiedź 2
Etanol może zniszczyć strukturę przestrzenną białka bez rozcinania jego łańcucha.
Podpowiedź 3
Nazwij proces denaturacją; kłaczkowaty osad stanowi jej obserwowalny skutek.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
denaturacja lub ścięcie białka lub nieodwracalna koagulacja
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne podanie nazwy procesu przy poprawnym wskazaniu w zadaniu 38.1.
nazwy związku z naczynia II.
0 p. – za każdą inną odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Etanol zaburza oddziaływania utrzymujące przestrzenną strukturę albuminy i powoduje jej denaturację, widoczną jako biały kłaczkowaty osad. Nie jest to hydroliza białka do aminokwasów: wiązania peptydowe nie muszą zostać zerwane.
Nie jest to również odwracalne wysalanie obojętną solą. W odpowiedzi podajemy nazwę procesu, czyli denaturacja, zgodnie z obserwacją dla próbki z naczynia II.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
denaturacja lub ścięcie białka lub nieodwracalna koagulacja
Informacje i źródła zadania
Zadanie 39 · maj 2018
W roztworze o odczynie zasadowym ketony, których cząsteczki zawierają grupę –OH przy
atomie węgla połączonym z atomem węgla grupy karbonylowej, ulegają izomeryzacji. Tę
przemianę ilustruje poniższy schemat.

wymieszano i ogrzano.
Odpowiedz na poniższe pytanie. Wpisz TAK albo NIE do tabeli i podaj uzasadnienie.
W uzasadnieniu odwołaj się do konsekwencji procesu opisanego w informacji oraz nazwij właściwości cukrów, które potwierdzono opisanym doświadczeniem.
Czy po dodaniu do probówek z wodnymi roztworami glukozy i fruktozy zalkalizowanej zawiesiny wodorotlenku miedzi(II), a następnie po wymieszaniu i ogrzaniu zawartości każdej probówki zaobserwowano różne objawy reakcji? |
|---|
Uzasadnienie: …

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Uwzględnij zasadowe środowisko doświadczenia, a nie tylko początkowe grupy karbonylowe.
Podpowiedź 2
Fruktoza może w tych warunkach tworzyć izomery zawierające grupę aldehydową.
Podpowiedź 3
Wpisz NIE i wyjaśnij wspólny dodatni wynik izomeryzacją fruktozy oraz właściwościami redukującymi cukrów.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Czy po dodaniu do probówek z wodnymi roztworami glukozy i fruktozy zalkalizowanej zawiesiny wodorotlenku miedzi(II), a następnie wymieszaniu i ogrzaniu zawartości każdej probówki zaobserwowano różne objawy reakcji? | NIE |
|---|
Uzasadnienie: W warunkach doświadczenie fruktoza ulega izomeryzacji, w wyniku której
tworzą się związki (m.in. glukoza), których cząsteczki mają grupę aldehydową i wykazują
właściwości redukujące.

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli i poprawne uzasadnienie uwzględniające proces
izomeryzacji i właściwości redukujące cukrów.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Obie probówki dają podobny dodatni wynik próby Trommera, więc odpowiadamy NIE. Glukoza redukuje Cu(II) dzięki dostępnej grupie aldehydowej w formie łańcuchowej.
Fruktoza jest ketozą, ale w środowisku zasadowym izomeryzuje przez enodiol do aldoz wykazujących właściwości redukujące. W obu próbach po ogrzaniu pojawia się ceglasty osad Cu2O. Sam opis jednakowej barwy nie wystarczy: uzasadnienie powinno połączyć izomeryzację z właściwościami redukującymi.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Czy po dodaniu do probówek z wodnymi roztworami glukozy i fruktozy zalkalizowanej zawiesiny wodorotlenku miedzi(II), a następnie wymieszaniu i ogrzaniu zawartości każdej probówki zaobserwowano różne objawy reakcji? | NIE |
|---|
Uzasadnienie: W warunkach doświadczenie fruktoza ulega izomeryzacji, w wyniku której
tworzą się związki (m.in. glukoza), których cząsteczki mają grupę aldehydową i wykazują
właściwości redukujące.

Informacje i źródła zadania
Zadanie 40 · maj 2018

czas pomiaru, min | 0 | 30 | 60 | 90 | 120 | 150 | 180 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
c sacharozy, mol · dm−3 | 1,000 | 0,899 | 0,807 | 0,726 | 0,653 | 0,587 | 0,531 |
Na podstawie: H.E. Avery, D.J. Shaw, Ćwiczenia rachunkowe z chemii fizycznej, Warszawa 1974.
Uzupełnij poniższe zdania – wybierz i podkreśl jedno określenie spośród podanych w nawiasie oraz wpisz wartość stężenia molowego glukozy.
Reakcja hydrolizy sacharozy biegła szybciej w ciągu (pierwszych / ostatnich) 30 minut
trwania eksperymentu, ponieważ szybkość reakcji zależy od stężenia substratów, które
(maleje / rośnie) w miarę biegu reakcji. Stężenie molowe glukozy w badanym roztworze
w czasie równym połowie całkowitego czasu wykonywania pomiarów było równe
… mol · dm−3 .
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj ubytki sacharozy w dwóch równych przedziałach czasu.
Podpowiedź 2
Połowa czasu pomiarów to 90 minut, nie połowa początkowego stężenia.
Podpowiedź 3
Wybierz pierwszych i maleje; oblicz stężenie glukozy jako 1,000 − 0,726.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie zdań.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W pierwszych 30 minutach ubywa 0,101 mol·dm−3 sacharozy, a w ostatnich tylko 0,056 mol·dm−3. Przy jednakowych przedziałach czasu większy ubytek oznacza większą średnią szybkość.
Reakcja biegnie szybciej na początku, kiedy stężenie sacharozy jest większe; podczas procesu maleje. Połowa 180 minut to 90 minut, gdy stężenie sacharozy wynosi 0,726. Ze stechiometrii hydrolizy powstaje tyle samo moli glukozy, ile zużyto sacharozy, więc jej stężenie wynosi 1,000 − 0,726 = 0,274 mol·dm−3.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 1 · czerwiec 2017
Konfiguracja elektronów w pewnym kationie żelaza w stanie podstawowym jest następująca:
1s2 2s2 2 p6 3s23 p63d5
Napisz wzór opisanego kationu żelaza oraz przedstaw graficznie konfigurację elektronów trzeciej powłoki w tym kationie w stanie podstawowym.
Wzór kationu | Graficzny zapis konfiguracji elektronów trzeciej powłoki |
|---|---|
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Ustal liczbę elektronów atomu żelaza i jego jonu trójdodatniego.
Podpowiedź 2
Przy tworzeniu kationów żelaza elektrony 4s są usuwane przed elektronami 3d.
Podpowiedź 3
Dla Fe3+ zapisz [Ar]3d5, a w opisie trzeciej powłoki uwzględnij także 3s2 i 3p6.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Wzór kationu | Graficzny zapis konfiguracji elektronów trzeciej powłoki |
|---|---|
Fe3+ | ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ (3s 3p 3d) |
Uwaga: Zwroty strzałek w podpowłoce 3d mogą być przeciwne.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne napisanie wzoru jonu i poprawny zapis graficzny (schemat klatkowy) elek-
tronów trzeciej powłoki.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Liczba elektronów w jonie Fe3+ jest o trzy mniejsza niż w atomie żelaza, czyli wynosi 23. Elektrony usuwa się najpierw z podpowłoki 4s, następnie z 3d: otrzymujemy konfigurację [Ar]3d5.
Trzecia powłoka zawiera zatem elektrony 3s2, 3p6 i 3d5. Nie należy odejmować wszystkich trzech elektronów wyłącznie od podpowłoki 3d ani utożsamiać numeru powłoki z kolejnością jej zapełniania.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Wzór kationu | Graficzny zapis konfiguracji elektronów trzeciej powłoki |
|---|---|
Fe3+ | ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ (3s 3p 3d) |
Uwaga: Zwroty strzałek w podpowłoce 3d mogą być przeciwne.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 2 · czerwiec 2017
Elektrony walencyjne w atomach (w stanie podstawowym) pewnego pierwiastka, którego
symbol oznaczono umownie literą X, mają następującą konfigurację:
5s25 p5
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.
1. | Opisany pierwiastek X jest niemetalem. | P | F |
|---|---|---|---|
2. | Pierwiastek X tworzy aniony proste o ogólnym wzorze X−. | P | F |
3. | Maksymalny stopień utlenienia, jaki pierwiastek X przyjmuje w związkach chemicznych, jest równy V. | P | F |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Z odczytanej konfiguracji ustal okres i liczbę elektronów walencyjnych.
Podpowiedź 2
Układ ns2np5 charakteryzuje fluorowce; n = 5 wskazuje jod.
Podpowiedź 3
Sprawdź zdania dla jodu, pamiętając o możliwym stopniu utlenienia VII; otrzymasz P, P, F.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Konfiguracja zewnętrzna 5s25p5 wskazuje piąty okres i siedem elektronów walencyjnych, czyli jod z grupy 17. Na tej podstawie oceniamy zdania o położeniu i właściwościach pierwiastka.
Jod może osiągać dodatni stopień utlenienia VII; nie ograniczamy jego chemii wyłącznie do stopnia −I typowego dla jodków. Prawidłowy układ ocen w tabeli to P, P, F, z uwzględnieniem dokładnego brzmienia każdego zdania.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 3 · czerwiec 2017
Konfiguracja elektronów uczestniczących w tworzeniu wiązań atomu pierwiastka Z jest
następująca: 3d34s2 .
Uzupełnij poniższą tabelę. Wpisz symbol chemiczny pierwiastka Z, dane dotyczące jego położenia w układzie okresowym oraz symbol bloku konfiguracyjnego (energetycznego), do którego należy ten pierwiastek.
Symbol pierwiastka | Numer okresu | Numer grupy | Symbol bloku |
|---|---|---|---|
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Który numer powłoki jest największy w konfiguracji 3d34s2?
Podpowiedź 2
Dla tego metalu uwzględnij elektrony d i s przy ustalaniu grupy.
Podpowiedź 3
Wpisz V, okres 4, grupę 5 i blok d zgodnie z rubrykami polecenia.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Symbol pierwiastka | Numer okresu | Numer grupy | Symbol bloku |
|---|---|---|---|
V | 4 | 5 | d |
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Konfiguracja walencyjna 3d34s2 odpowiada wanadowi. Najwyższa zajęta powłoka ma numer 4, więc jest to pierwiastek czwartego okresu.
Pięć elektronów walencyjnych w podpowłokach 3d i 4s wskazuje grupę 5, a zapełnianie podpowłoki d określa przynależność do bloku d. Nie odczytujemy numeru okresu z oznaczenia 3d: o okresie decyduje najwyższe główne n.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Symbol pierwiastka | Numer okresu | Numer grupy | Symbol bloku |
|---|---|---|---|
V | 4 | 5 | d |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 4 · czerwiec 2017
Spośród substancji, których wzory przedstawiono poniżej, wybierz wszystkie, w których między cząsteczkami danej substancji mogą się tworzyć wiązania wodorowe. Wybrane wzory podkreśl.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Poszukaj wiązań wodoru z tlenem lub azotem.
Podpowiedź 2
Wolna para elektronowa i odpowiedni donor wodoru umożliwiają utworzenie wiązania wodorowego.
Podpowiedź 3
Wybierz wodę, etanol, metyloaminę i amoniak, pomijając metan.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawny wybór i podkreślenie wzorów wszystkich substancji.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Wiązanie wodorowe wymaga atomu wodoru połączonego z silnie elektroujemnym atomem oraz dostępnej wolnej pary elektronowej na partnerze oddziaływania. Spośród podanych substancji warunek ten spełniają woda, etanol, metyloamina i amoniak.
Metan go nie spełnia: samo występowanie wodoru w cząsteczce nie wystarcza. Rozpatrujemy wiązania między cząsteczkami wskazanych substancji, a nie dowolne słabe oddziaływania międzycząsteczkowe.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 5 · czerwiec 2017
Miarą polaryzacji wiązania jest udział jonowego charakteru w tym wiązaniu:
procentowy udział jonowego charakteru w wiązaniu = 16 ·│x2 – x1│+ 3,5 ·│x2 – x1│2,
gdzie x1 i x2 oznaczają elektroujemności pierwiastków tworzących wiązanie.
Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.
W tabeli zapisano informacje dotyczące wiązania jonowego.
Rozstrzygnij, która z nich jest prawdziwa. Zaznacz P przy zdaniu prawdziwym.
1. | Biorąc pod uwagę dotychczas znane pierwiastki, nie istnieją związki chemiczne, w których wiązania są w 100% jonowe. | P |
|---|---|---|
2. | Udział wiązania jonowego wynosi 0% tylko w przypadku wiązań tworzonych przez atomy tego samego pierwiastka. | P |
3. | Fluorek rubidu to związek, w którym udział wiązania jonowego (około 87%) jest największy. | P |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Oddziel wynik modelu procentowego od stwierdzenia o stuprocentowej jonowości.
Podpowiedź 2
Porównaj różnice elektroujemności Cs–F i Rb–F, a nie same nazwy soli.
Podpowiedź 3
Dla CsF model daje większy udział jonowy niż dla RbF. Zaznacz P wyłącznie przy zdaniu 1.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
1. | Biorąc pod uwagę dotychczas znane pierwiastki, nie istnieją związki chemiczne, w których wiązania są w 100% jonowe. | P |
|---|---|---|
2. | Udział wiązania jonowego wynosi 0% tylko w przypadku wiązań tworzonych przez atomy tego samego pierwiastka. | |
3. | Fluorek rubidu to związek, w którym udział wiązania jonowego (około 87%) jest największy. |
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne wskazanie odpowiedzi.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Podany wzór określa udział charakteru jonowego na podstawie różnicy elektroujemności. Wartość otrzymana z takiego modelu nie oznacza automatycznie całkowicie jonowego wiązania.
Różnica elektroujemności może też wynosić zero dla atomów różnych pierwiastków. Porównując fluorki, uwzględniamy niższą elektroujemność cezu niż rubidu: większą różnicę z fluorem ma CsF. Prawdziwe jest tylko pierwsze zdanie, a poprawna sekwencja ocen to P, F, F.
Uwaga redakcyjna. Zaznacz P wyłącznie przy zdaniu 1. Zdania 2 i 3 są fałszywe.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
1. | Biorąc pod uwagę dotychczas znane pierwiastki, nie istnieją związki chemiczne, w których wiązania są w 100% jonowe. | P |
|---|---|---|
2. | Udział wiązania jonowego wynosi 0% tylko w przypadku wiązań tworzonych przez atomy tego samego pierwiastka. | |
3. | Fluorek rubidu to związek, w którym udział wiązania jonowego (około 87%) jest największy. |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 6 · czerwiec 2017
Gazowy amoniak reaguje z gazowym chlorowodorem zgodnie z równaniem
Uzupełnij poniższe zdania. Podkreśl właściwe określenie spośród wymienionych w każdym nawiasie.
Produkt reakcji amoniaku i chlorowodoru występuje w warunkach normalnych w (stałym /
ciekłym / gazowym) stanie skupienia. Kation amonowy NH4+ powstaje w wyniku
(przyłączenia protonu / oddania protonu) przez cząsteczkę amoniaku. W tym kationie
(wszystkie / nie wszystkie) atomy wodoru są równocenne. W reakcji z chlorowodorem
amoniak pełni funkcję (kwasu / zasady) Brønsteda.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Co dzieje się z wolną parą azotu, gdy amoniak przyjmuje H+?
Podpowiedź 2
Przyjęcie protonu oznacza rolę zasady; po utworzeniu NH4+ wszystkie wiązania N–H są równocenne.
Podpowiedź 3
Wybierz ciało stałe dla NH4Cl i określenia opisujące protonowanie NH3 jako zasady.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie wszystkich zdań.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Amoniak przyjmuje proton, wykorzystując wolną parę elektronową azotu, zatem pełni funkcję zasady Brønsteda. Powstający jon amonowy nie zawiera wyróżnionego, trwale odmiennego wiązania N–H: wszystkie cztery są równocenne.
Chlorek amonu jest w zwykłych warunkach ciałem stałym o budowie jonowej. W zdaniach wybieramy określenia zgodne z tym opisem, nie przenosząc właściwości gazowego amoniaku na sól amonową.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 7 · czerwiec 2017
W cząsteczkach CH4, NH3 i H2O występuje ten sam typ hybrydyzacji orbitali walencyjnych
atomu centralnego, ale w każdej z tych cząsteczek wartość kąta pomiędzy wiązaniami jest
inna. Wynosi ona około 109° w cząsteczce CH4, około 107° w cząsteczce NH3 i około 105°
w cząsteczce H2O.
Określ typ hybrydyzacji (sp, sp2 , sp3 ) orbitali walencyjnych atomu centralnego w cząsteczkach CH4, NH3 i H2O oraz napisz, co jest przyczyną różnicy wartości kąta pomiędzy wiązaniami w tych cząsteczkach.
Typ hybrydyzacji: …
Wyjaśnienie: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Policz wiązania i wolne pary przy atomie centralnym każdej cząsteczki.
Podpowiedź 2
Wolne pary silniej ściskają kąt między wiązaniami niż pary wiążące.
Podpowiedź 3
Przypisz wszystkim sp3, liczby wolnych par 0, 1, 2 oraz malejące kąty od CH4 do H2O.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Typ hybrydyzacji: sp3
Wyjaśnienie, np.:
(Różnice wartości kąta pomiędzy wiązaniami w tych cząsteczkach wynikają) z obecności
niewiążących (wolnych) par elektronowych (lub ich braku).
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne określenie typu hybrydyzacji i poprawne wyjaśnienie.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W metanie, amoniaku i wodzie atom centralny ma cztery obszary elektronowe, co w szkolnym modelu odpowiada hybrydyzacji sp3. Różna jest liczba wolnych par: odpowiednio zero, jedna i dwie.
Wolne pary silniej odpychają pary wiążące, dlatego kąt między wiązaniami maleje od metanu przez amoniak do wody. Otrzymujemy w przybliżeniu 109,5°, 107° i 105°. Wspólna hybrydyzacja nie oznacza identycznego kształtu cząsteczek.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Typ hybrydyzacji: sp3
Wyjaśnienie, np.:
(Różnice wartości kąta pomiędzy wiązaniami w tych cząsteczkach wynikają) z obecności
niewiążących (wolnych) par elektronowych (lub ich braku).