Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 1101–1120 z 1481

Zadanie 30.2 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 30.

Poniżej przedstawiono ciąg przemian chemicznych, w wyniku których ze związku I otrzymano

związek IV. Związek I to homolog benzenu. Jego cząsteczka zbudowana jest

z siedmiu atomów węgla.

CKE: ciąg związków I–IV, odczynniki HNO3/H2SO4, Cl2 i światło, KOH/H2O; związek II jest izomerem para.

Związki II–IV są głównymi produktami organicznymi przemian opisanych schematem.

Określ typ reakcji (addycja, eliminacja, substytucja) oraz mechanizm (elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy) reakcji 2. i 3.

 

Typ reakcji

Mechanizm reakcji

reakcja 2.

  

reakcja 3.

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj fragment cząsteczki zmieniający się w etapach 2 i 3.

Podpowiedź 2

Światło sprzyja mechanizmowi rodnikowemu, a OH− działa jako nukleofil.

Podpowiedź 3

Dla reakcji 2 wpisz substytucję rodnikową, a dla 3 substytucję nukleofilową.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Typ reakcji

Mechanizm reakcji

reakcja 2.

substytucja

rodnikowy

reakcja 3.

substytucja

nukleofilowy

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne podanie typów i mechanizmów reakcji.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W reakcji 2 chlor przy naświetlaniu zastępuje atom wodoru w łańcuchu bocznym, więc jest to substytucja rodnikowa. W reakcji 3 wodny KOH zastępuje atom chloru grupą hydroksylową, czyli zachodzi substytucja nukleofilowa.

W obu etapach wymieniany jest podstawnik, nie dochodzi do addycji do pierścienia. Warunki światła i wodnego roztworu zasady pomagają odróżnić mechanizmy, choć wspólna nazwa typu reakcji pozostaje taka sama.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Typ reakcji

Mechanizm reakcji

reakcja 2.

substytucja

rodnikowy

reakcja 3.

substytucja

nukleofilowy

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_30.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30.3 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 30.

Poniżej przedstawiono ciąg przemian chemicznych, w wyniku których ze związku I otrzymano

związek IV. Związek I to homolog benzenu. Jego cząsteczka zbudowana jest

z siedmiu atomów węgla.

CKE: ciąg związków I–IV, odczynniki HNO3/H2SO4, Cl2 i światło, KOH/H2O; związek II jest izomerem para.

Związki II–IV są głównymi produktami organicznymi przemian opisanych schematem.

Napisz w formie cząsteczkowej równanie reakcji 3. Związki organiczne przedstaw za pomocą wzorów półstrukturalnych (grupowych) lub uproszczonych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odnajdź atom chloru w łańcuchu bocznym związku III.

Podpowiedź 2

Wodne KOH powoduje wymianę chloru na grupę hydroksylową.

Podpowiedź 3

Narysuj alkohol p-nitrobenzylowy i KCl, zachowując grupę nitrową w tej samej pozycji.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 30.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Uwaga! Dopuszcza się zapis równania reakcji z zastosowaniem izomeru orto lub meta, jeżeli

zdający podał jego wzór jako wzór związku II w zadaniu 30.1.

Uwaga! Dopuszcza się zapis równania reakcji z zastosowaniem di- lub trichloropochodnej

nitrotoluenu:

Odpowiedź CKE 30.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

lub

Odpowiedź CKE 30.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie w formie cząsteczkowej równania reakcji.

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W etapie 3 wodny roztwór KOH przekształca p-nitrochlorek benzylu w alkohol p-nitrobenzylowy. Atom chloru w łańcuchu bocznym zostaje zastąpiony grupą hydroksylową; powstaje także KCl.

Grupa nitrowa i pierścień pozostają niezmienione. W równaniu cząsteczkowym stosujemy właśnie KOH z podanego schematu oraz współczynniki 1:1:1:1. Położenie grupy nitrowej musi być zgodne z wcześniejszą odpowiedzią; dla głównego wariantu pozostaje para.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 30.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Uwaga! Dopuszcza się zapis równania reakcji z zastosowaniem izomeru orto lub meta, jeżeli

zdający podał jego wzór jako wzór związku II w zadaniu 30.1.

Uwaga! Dopuszcza się zapis równania reakcji z zastosowaniem di- lub trichloropochodnej

nitrotoluenu:

Odpowiedź CKE 30.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

lub

Odpowiedź CKE 30.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_30.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 31–32.

Poniżej przedstawiono wzory związków oznaczonych numerami 1–5.

Informacja do zadań 31–32. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Spośród związków oznaczonych numerami 1–5 wybierz te, które są względem siebie izomerami. Napisz numery, którymi oznaczono te związki.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz atomy i uwzględnij, że pierścień zmniejsza liczbę atomów wodoru względem alkoholu łańcuchowego.

Podpowiedź 2

Porównaj cykloheksanol z metylową pochodną cyklopentanolu.

Podpowiedź 3

Wskaż numery 2 i 5, oba odpowiadające C6H12O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

2 i 5

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne podanie numerów pary izomerów.

0 p. – za błędną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Izomery muszą mieć taki sam wzór sumaryczny przy odmiennej budowie. Cykloheksanol oznaczony numerem 2 i metylocyklopentanol oznaczony numerem 5 mają po sześć atomów węgla oraz wzór C6H12O, ale różnią się szkieletem.

Pozostałe związki mają inny stopień nienasycenia lub liczbę atomów. Odpowiedź to 2 i 5. Nie porównujemy wyłącznie liczby grup OH: ich zgodność nie wystarcza do stwierdzenia izomerii.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

2 i 5

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 31–32.

Poniżej przedstawiono wzory związków oznaczonych numerami 1–5.

Informacja do zadań 31–32. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Uzupełnij poniższe schematy. Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) lub uproszczony organicznego produktu reakcji tlenku miedzi(II):

• ze związkiem oznaczonym numerem 4.

Zadanie 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

• ze związkiem oznaczonym numerem 5.

Zadanie 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Określ rzędowość atomu węgla z grupą OH w każdym substracie.

Podpowiedź 2

Alkohol pierwszorzędowy daje aldehyd, a drugorzędowy keton.

Podpowiedź 3

Narysuj aldehyd benzoesowy dla 4 i 2-metylocyklopentanon dla 5, zgodnie z grafikami odpowiedzi.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawnie napisanie wzorów organicznych produktów reakcji.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Związek 4 jest alkoholem pierwszorzędowym: grupa hydroksylowa leży przy bocznym atomie węgla, a nie bezpośrednio przy pierścieniu. Utlenienie CuO prowadzi przede wszystkim do aldehydu benzoesowego.

Związek 5 jest alkoholem drugorzędowym i daje 2-metylocyklopentanon. W obu produktach zachowujemy szkielet węglowy, zamieniając odpowiednią grupę alkoholową w karbonylową. Klucz dopuszcza dla pierwszego związku także dalszy produkt utlenienia, kwas benzoesowy; podstawowy szkolny etap z CuO to aldehyd.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_32

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Witamina D jest ogólną nazwą dla dwóch związków: witaminy D2 oraz witaminy D3

o podanych poniżej wzorach.

Zadanie 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Uzupełnij poniższe zdania – wybierz i podkreśl jedno określenie spośród podanych w nawiasie.

1. Witamina D2 oraz witamina D3 są związkami organicznymi o podobnej strukturze, ale

różnią się rodzajem łańcucha węglowodorowego przyłączonego do pierścienia

(sześcioczłonowego / pięcioczłonowego).

2. Witamina D2 oraz witamina D3 (są / nie są) względem siebie izomerami.

3. W cząsteczce witaminy D2 oraz witaminy D3 (znajdują się / nie znajdują się)

asymetryczne atomy węgla.

4. Po porównaniu budowy witaminy D2 oraz budowy witaminy D3 można stwierdzić, że

liczba wiązań π w cząsteczce witaminy D2 jest (większa / mniejsza) niż liczba wiązań π

w cząsteczce witaminy D3.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw porównaj wyłącznie łańcuchy boczne obu witamin.

Podpowiedź 2

Izomeria wymaga identycznego wzoru sumarycznego; każde dodatkowe C=C wnosi jedno wiązanie π.

Podpowiedź 3

Wybierz: pięcioczłonowego, nie są, znajdują się oraz większa, w kolejności zdań.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie zdań.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Obie witaminy różnią się łańcuchem bocznym przyłączonym do pierścienia pięcioczłonowego. D2 ma dodatkowy atom węgla oraz dodatkowe wiązanie podwójne w tym łańcuchu, dlatego nie ma tego samego wzoru sumarycznego co D3 i nie jest jej izomerem.

W obu strukturach występują asymetryczne atomy węgla. Dodatkowe wiązanie podwójne oznacza też większą liczbę wiązań π w D2. Podobny wygląd szkieletów nie przesądza o izomerii.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_33

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 34 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Aktywne formy witaminy D, odgrywające ważną rolę w kontrolowaniu metabolizmu wapnia

i fosforu, nie występują w pokarmie. Pod wpływem światła słonecznego obie aktywne formy

Zadanie 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000

oraz J. Berg, J. Tymoczko, L. Stryer, Biochemia, Warszawa 2007.

Podaj nazwę grup funkcyjnych, których wprowadzenie do szkieletu cząsteczki witaminy

D3 skutkuje przekształceniem witaminy w jej aktywną formę. Określ formalne stopnie utlenienia atomów węgla oznaczonych w powyższym wzorze literami a i b oraz określ hybrydyzację orbitali walencyjnych atomów węgla oznaczonych tymi samymi literami.

Uzupełnij tabelę.

Nazwa: …

atom węgla

a

b

stopień utlenienia węgla

  

hybrydyzacja węgla

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpatruj wyłącznie wiązania bezpośrednio wychodzące z oznaczonych atomów a i b.

Podpowiedź 2

W bilansie stopnia utlenienia porównaj liczbę wiązań C–O i C–H.

Podpowiedź 3

Podaj grupy hydroksylowe; dla a wpisz 0 i sp3, dla b I i sp3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Nazwa: (grupy) hydroksylowe lub (grupy) wodorotlenowe

atom węgla

a

b

stopień utlenienia węgla

0

I

hybrydyzacja węgla

sp3

sp3

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne podanie nazwy grup funkcyjnych i poprawne uzupełnienie tabeli.

0 p. – za każdą inną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W aktywnej pochodnej witaminy D3 dołączone grupy to grupy hydroksylowe. Stopień utlenienia węgla obliczamy z jego wiązań: pojedyncze C–O wnosi +I, C–H wnosi −I, a C–C zero.

Dla atomu a wkłady od OH i wodoru znoszą się, dając 0; atom b nie ma takiego wodoru, więc ma stopień I. Oba atomy tworzą cztery wiązania pojedyncze i mają hybrydyzację sp3. Nie przypisujemy sp2 tylko z powodu sąsiedztwa innych wiązań podwójnych w dużej cząsteczce.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Nazwa: (grupy) hydroksylowe lub (grupy) wodorotlenowe

atom węgla

a

b

stopień utlenienia węgla

0

I

hybrydyzacja węgla

sp3

sp3

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_34

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 35–36.

Glikozydy to grupa związków organicznych stanowiących połączenie cukrów z innymi substancjami. Cząsteczka glikozydu jest złożona z części cukrowej oraz części niecukrowej. Ważną grupę glikozydów stanowią O-glikozydy, których cząsteczki powstają w wyniku reakcji kondensacji z udziałem grupy hydroksylowej cząsteczki cukru. Jednostki cukrowe występują zwykle w formie cyklicznej i łączą się z częścią niecukrową za pośrednictwem anomerycznego atomu węgla. Jednym z glikozydów jest salicyna o wzorze:

Pełny wzór strukturalny salicyny — CKE.

Salicyna tworzy bezbarwne kryształy.

Na podstawie: M. Krauze-Baranowska, E. Szumowicz, Wierzba – źródło surowców leczniczych o działaniu przeciwzapalnym i przeciwbólowym, „Postępy Fitoterapii” 2/2004 oraz K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2007.

W środowisku kwasowym O-glikozydy ulegają hydrolizie. Jej produktami są cukier

i związek, od którego pochodziła niecukrowa część glikozydu.

Napisz wzór łańcuchowy (w projekcji Fischera) cukru powstającego w wyniku hydrolizy salicyny. Uzupełnij poniższy schemat – wpisz w odpowiednie pola wzory grupy –OH lub symbole atomów wodoru. Narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) związku, od którego pochodziła niecukrowa część glikozydu.

CKE: pełny szablon projekcji Fischera cukru i pole na wzór części niecukrowej.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź wiązanie między atomem anomerycznym cukru i tlenem części niecukrowej.

Podpowiedź 2

Rozpoznaj resztę glukozy i odtwórz dwie grupy OH części niecukrowej.

Podpowiedź 3

W projekcji Fischera ustaw OH kolejno prawa–lewa–prawa–prawa; narysuj też alkohol salicylowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

CKE: pełna projekcja Fischera glukozy oraz wzór części niecukrowej salicyny.

Uwaga! Napisanie wzoru cukru z pominięciem atomów wodoru powoduje utratę punktu.

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie obu wzorów półstrukturalnych (grupowych).

1 p. – za poprawne napisanie jednego wzoru półstrukturalnego (grupowego).

0 p. – za każdą inną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Hydroliza wiązania O-glikozydowego odtwarza grupę hydroksylową cukru oraz grupę fenolową części niecukrowej. Cukrem jest D-glukoza: w projekcji Fischera grupy OH przy C2–C5 znajdują się kolejno po prawej, lewej, prawej i prawej stronie. Pozostałe miejsca zajmują atomy wodoru.

Częścią niecukrową jest alkohol salicylowy, czyli 2-(hydroksymetylo)fenol. Zachowujemy obie jego grupy OH; hydroliza nie utlenia grupy alkoholowej do karboksylowej. Kompletne wzory przedstawia grafika odpowiedzi.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

CKE: pełna projekcja Fischera glukozy oraz wzór części niecukrowej salicyny.

Uwaga! Napisanie wzoru cukru z pominięciem atomów wodoru powoduje utratę punktu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_35

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 36 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 35–36.

Glikozydy to grupa związków organicznych stanowiących połączenie cukrów z innymi substancjami. Cząsteczka glikozydu jest złożona z części cukrowej oraz części niecukrowej. Ważną grupę glikozydów stanowią O-glikozydy, których cząsteczki powstają w wyniku reakcji kondensacji z udziałem grupy hydroksylowej cząsteczki cukru. Jednostki cukrowe występują zwykle w formie cyklicznej i łączą się z częścią niecukrową za pośrednictwem anomerycznego atomu węgla. Jednym z glikozydów jest salicyna o wzorze:

Pełny wzór strukturalny salicyny — CKE.

Salicyna tworzy bezbarwne kryształy.

Na podstawie: M. Krauze-Baranowska, E. Szumowicz, Wierzba – źródło surowców leczniczych o działaniu przeciwzapalnym i przeciwbólowym, „Postępy Fitoterapii” 2/2004 oraz K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2007.

W celu zbadania właściwości salicyny przeprowadzono dwuetapowe doświadczenie, którego

przebieg ilustruje schemat.

W pierwszym etapie salicynę wprowadzono do probówek I–III, w których znajdowały się

następujące odczynniki:

Zadanie 36 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Zawartość probówki III ogrzano. W każdej probówce otrzymano roztwór.

W drugim etapie mieszaninę poreakcyjną otrzymaną w probówce III ostudzono i rozdzielono

na dwie probówki: IV i V, w których znajdowały się następujące odczynniki:

Zadanie 36 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Zawartość probówki IV ogrzano.

Uzupełnij poniższą tabelę – opisz barwę zawartości każdej probówki po zakończeniu danego etapu doświadczenia.

Zadanie 36 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozdziel reakcje salicyny przed hydrolizą od reakcji produktów hydrolizy.

Podpowiedź 2

Po hydrolizie pojawia się cukier redukujący i wolna grupa fenolowa.

Podpowiedź 3

Uzupełnij I szafirowy, II żółty, III bezbarwny, IV ceglasty, V fioletowy lub inna barwa dopuszczona w kluczu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Numer

probówki

Zawartość probówki

przed doświadczeniem

po zakończeniu etapu doświadczenia

pierwszy etap

I

niebieska zawiesina

szafirowy lub niebieski lub granatowy roztwór

II

żółty roztwór

żółty roztwór

III

bezbarwny roztwór

bezbarwny roztwór

drugi etap

IV

niebieska zawiesina

ceglasty osad

V

żółty roztwór

fioletowy lub granatowy lub ciemnozielony

lub zielonogranatowy roztwór

Uwaga! Ponieważ zdający może założyć, że roztwór chlorku żelaza(III) został zakwaszony

w celu zatrzymania jego hydrolizy, dopuszcza się odpowiedź, w której zdający określi barwę

roztworu w probówce II jako fioletową lub granatową lub ciemnozieloną lub

zielonogranatową. Barwa roztworu wskazana w probówce II musi być wtedy taka sama jak

w probówce V.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Salicyna kompleksuje Cu(II) dzięki grupom hydroksylowym, dlatego w I powstaje szafirowy roztwór. W standardowym wariancie II pozostaje żółty: grupa fenolowa jest zablokowana wiązaniem glikozydowym.

W III kwasowa hydroliza daje bezbarwny roztwór glukozy i alkoholu salicylowego. Po hydrolizie ogrzewanie w IV daje ceglasty osad Cu2O, a wolna grupa fenolowa w V powoduje barwny kompleks Fe(III). Klucz dopuszcza barwę kompleksu również w II przy założeniu zakwaszenia odczynnika i hydrolizy; wtedy II i V muszą mieć zgodną barwę.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Numer

probówki

Zawartość probówki

przed doświadczeniem

po zakończeniu etapu doświadczenia

pierwszy etap

I

niebieska zawiesina

szafirowy lub niebieski lub granatowy roztwór

II

żółty roztwór

żółty roztwór

III

bezbarwny roztwór

bezbarwny roztwór

drugi etap

IV

niebieska zawiesina

ceglasty osad

V

żółty roztwór

fioletowy lub granatowy lub ciemnozielony

lub zielonogranatowy roztwór

Uwaga! Ponieważ zdający może założyć, że roztwór chlorku żelaza(III) został zakwaszony

w celu zatrzymania jego hydrolizy, dopuszcza się odpowiedź, w której zdający określi barwę

roztworu w probówce II jako fioletową lub granatową lub ciemnozieloną lub

zielonogranatową. Barwa roztworu wskazana w probówce II musi być wtedy taka sama jak

w probówce V.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_36

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 37 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Aldozy utleniają się tak samo łatwo, jak inne aldehydy, dlatego redukują np. odczynnik

Tollensa. Działanie na aldozę kwasem azotowym(V), który jest silnym utleniaczem, skutkuje

utlenieniem nie tylko grupy –CHO, lecz także grupy –CH2OH. Produktami utlenienia aldoz

kwasem azotowym(V) są kwasy dikarboksylowe.

Na podstawie: R. Morrison, R. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1985.

Przeprowadzono reakcję chemiczną, w której na D-galaktozę podziałano kwasem

azotowym(V).

Uzupełnij poniższy schemat – wpisz w zaznaczone pola wzory odpowiednich fragmentów cząsteczki związku organicznego. Oceń, czy cząsteczka powstałego związku organicznego jest chiralna. Uzasadnij odpowiedź.

Zadanie 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Ocena wraz z uzasadnieniem: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, które dwie grupy ulegają utlenieniu przez HNO3.

Podpowiedź 2

Po reakcji oba końce łańcucha stają się jednakowe.

Podpowiedź 3

Wpisz dwie grupy COOH i uzasadnij achiralność wewnętrzną płaszczyzną symetrii produktu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

Ocena wraz z uzasadnieniem: Cząsteczka nie jest chiralna – ma płaszczyznę symetrii.

Odpowiedź CKE 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie wzoru i ocenę wraz z uzasadnieniem odwołującym się do

struktury tej cząsteczki.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Silne utlenianie D-galaktozy przekształca oba końce łańcucha w grupy karboksylowe. Zmieniamy więc grupę aldehydową i końcową grupę alkoholową na COOH, zachowując konfiguracje czterech środkowych atomów węgla.

Otrzymany kwas galaktarowy ma wewnętrzną płaszczyznę symetrii i jest achiralną formą mezo, mimo obecności centrów stereogenicznych. Samo policzenie asymetrycznych atomów węgla nie wystarcza do oceny całej cząsteczki; trzeba sprawdzić jej symetrię.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

Ocena wraz z uzasadnieniem: Cząsteczka nie jest chiralna – ma płaszczyznę symetrii.

Odpowiedź CKE 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_37

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 38.1 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 38.

W czterech naczyniach (I–IV) znajdowały się cztery różne wodne roztwory: fruktozy, glukozy,

skrobi i albuminy (białka występującego m.in. w jajach kurzych). W celu ich identyfikacji

przeprowadzono trzy serie doświadczeń.

W pierwszej serii doświadczeń, po dodaniu wodno-alkoholowego roztworu jodu do próbek

pobranych z czterech naczyń, próbka z naczynia I przyjęła granatowe zabarwienie.

W drugiej serii doświadczeń, po dodaniu etanolu do próbek pobranych z trzech naczyń (II, III

i IV), w próbce z naczynia II pojawił się biały, kłaczkowaty osad.

W trzeciej serii doświadczeń, po dodaniu wodnego roztworu bromu z dodatkiem

wodorowęglanu sodu do próbek pobranych z dwóch naczyń (III i IV), próbka z naczynia III

przyjęła trwałe pomarańczowe zabarwienie. Próbka z naczynia IV po pewnym czasie stała się

bezbarwna.

Podaj nazwy związków, które zidentyfikowano podczas przeprowadzonych trzech serii doświadczeń.

Naczynie I: …

Naczynie II: …

Naczynie III: …

Naczynie IV: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przyporządkuj dodatnią próbę jodową do jednego związku.

Podpowiedź 2

Osad po etanolu wskazuje białko, a próba bromowa odróżnia pozostałe dwa cukry.

Podpowiedź 3

Wpisz kolejno: I skrobia, II albumina, III fruktoza, IV glukoza.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Naczynie I: skrobia

Naczynie II: albumina

Naczynie III: fruktoza

Naczynie IV: glukoza

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne podanie nazw związków.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W pierwszej serii granatowe zabarwienie z jodem wskazuje skrobię w naczyniu I. Biały kłaczkowaty osad po dodaniu etanolu identyfikuje albuminę w II.

Pozostałe cukry odróżniamy wodą bromową w obecności wodorowęglanu: glukoza jako aldoza odbarwia odczynnik, a fruktoza jako ketoza nie. Zatem III zawiera fruktozę, a IV glukozę. Identyfikacja wymaga wykorzystania wszystkich trzech serii, ponieważ jedna próba nie rozpoznaje całego zestawu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Naczynie I: skrobia

Naczynie II: albumina

Naczynie III: fruktoza

Naczynie IV: glukoza

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_38.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 38.2 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 38.

W czterech naczyniach (I–IV) znajdowały się cztery różne wodne roztwory: fruktozy, glukozy,

skrobi i albuminy (białka występującego m.in. w jajach kurzych). W celu ich identyfikacji

przeprowadzono trzy serie doświadczeń.

W pierwszej serii doświadczeń, po dodaniu wodno-alkoholowego roztworu jodu do próbek

pobranych z czterech naczyń, próbka z naczynia I przyjęła granatowe zabarwienie.

W drugiej serii doświadczeń, po dodaniu etanolu do próbek pobranych z trzech naczyń (II, III

i IV), w próbce z naczynia II pojawił się biały, kłaczkowaty osad.

W trzeciej serii doświadczeń, po dodaniu wodnego roztworu bromu z dodatkiem

wodorowęglanu sodu do próbek pobranych z dwóch naczyń (III i IV), próbka z naczynia III

przyjęła trwałe pomarańczowe zabarwienie. Próbka z naczynia IV po pewnym czasie stała się

bezbarwna.

Podaj nazwę procesu, który w drugiej serii doświadczeń, po dodaniu etanolu do próbek pobranych z trzech naczyń (II, III i IV), był przyczyną pojawienia się białego, kłaczkowatego osadu w próbce z naczynia II.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Która substancja w zestawie jest białkiem?

Podpowiedź 2

Etanol może zniszczyć strukturę przestrzenną białka bez rozcinania jego łańcucha.

Podpowiedź 3

Nazwij proces denaturacją; kłaczkowaty osad stanowi jej obserwowalny skutek.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

denaturacja lub ścięcie białka lub nieodwracalna koagulacja

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne podanie nazwy procesu przy poprawnym wskazaniu w zadaniu 38.1.

nazwy związku z naczynia II.

0 p. – za każdą inną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Etanol zaburza oddziaływania utrzymujące przestrzenną strukturę albuminy i powoduje jej denaturację, widoczną jako biały kłaczkowaty osad. Nie jest to hydroliza białka do aminokwasów: wiązania peptydowe nie muszą zostać zerwane.

Nie jest to również odwracalne wysalanie obojętną solą. W odpowiedzi podajemy nazwę procesu, czyli denaturacja, zgodnie z obserwacją dla próbki z naczynia II.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

denaturacja lub ścięcie białka lub nieodwracalna koagulacja

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_38.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 39 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

W roztworze o odczynie zasadowym ketony, których cząsteczki zawierają grupę –OH przy

atomie węgla połączonym z atomem węgla grupy karbonylowej, ulegają izomeryzacji. Tę

przemianę ilustruje poniższy schemat.

Zadanie 39 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

wymieszano i ogrzano.

Odpowiedz na poniższe pytanie. Wpisz TAK albo NIE do tabeli i podaj uzasadnienie.

W uzasadnieniu odwołaj się do konsekwencji procesu opisanego w informacji oraz nazwij właściwości cukrów, które potwierdzono opisanym doświadczeniem.

Czy po dodaniu do probówek z wodnymi roztworami glukozy

i fruktozy zalkalizowanej zawiesiny wodorotlenku miedzi(II),

a następnie po wymieszaniu i ogrzaniu zawartości każdej probówki

zaobserwowano różne objawy reakcji?

 

Uzasadnienie: …

Zadanie 39 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Uwzględnij zasadowe środowisko doświadczenia, a nie tylko początkowe grupy karbonylowe.

Podpowiedź 2

Fruktoza może w tych warunkach tworzyć izomery zawierające grupę aldehydową.

Podpowiedź 3

Wpisz NIE i wyjaśnij wspólny dodatni wynik izomeryzacją fruktozy oraz właściwościami redukującymi cukrów.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Czy po dodaniu do probówek z wodnymi roztworami glukozy

i fruktozy zalkalizowanej zawiesiny wodorotlenku miedzi(II),

a następnie wymieszaniu i ogrzaniu zawartości każdej probówki

zaobserwowano różne objawy reakcji?

NIE

Uzasadnienie: W warunkach doświadczenie fruktoza ulega izomeryzacji, w wyniku której

tworzą się związki (m.in. glukoza), których cząsteczki mają grupę aldehydową i wykazują

właściwości redukujące.

Odpowiedź CKE 39 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli i poprawne uzasadnienie uwzględniające proces

izomeryzacji i właściwości redukujące cukrów.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Obie probówki dają podobny dodatni wynik próby Trommera, więc odpowiadamy NIE. Glukoza redukuje Cu(II) dzięki dostępnej grupie aldehydowej w formie łańcuchowej.

Fruktoza jest ketozą, ale w środowisku zasadowym izomeryzuje przez enodiol do aldoz wykazujących właściwości redukujące. W obu próbach po ogrzaniu pojawia się ceglasty osad Cu2O. Sam opis jednakowej barwy nie wystarczy: uzasadnienie powinno połączyć izomeryzację z właściwościami redukującymi.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Czy po dodaniu do probówek z wodnymi roztworami glukozy

i fruktozy zalkalizowanej zawiesiny wodorotlenku miedzi(II),

a następnie wymieszaniu i ogrzaniu zawartości każdej probówki

zaobserwowano różne objawy reakcji?

NIE

Uzasadnienie: W warunkach doświadczenie fruktoza ulega izomeryzacji, w wyniku której

tworzą się związki (m.in. glukoza), których cząsteczki mają grupę aldehydową i wykazują

właściwości redukujące.

Odpowiedź CKE 39 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_39

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 40 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 40 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

czas pomiaru, min

0

30

60

90

120

150

180

c sacharozy, mol · dm−3

1,000

0,899

0,807

0,726

0,653

0,587

0,531

Na podstawie: H.E. Avery, D.J. Shaw, Ćwiczenia rachunkowe z chemii fizycznej, Warszawa 1974.

Uzupełnij poniższe zdania – wybierz i podkreśl jedno określenie spośród podanych w nawiasie oraz wpisz wartość stężenia molowego glukozy.

Reakcja hydrolizy sacharozy biegła szybciej w ciągu (pierwszych / ostatnich) 30 minut

trwania eksperymentu, ponieważ szybkość reakcji zależy od stężenia substratów, które

(maleje / rośnie) w miarę biegu reakcji. Stężenie molowe glukozy w badanym roztworze

w czasie równym połowie całkowitego czasu wykonywania pomiarów było równe

… mol · dm−3 .

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj ubytki sacharozy w dwóch równych przedziałach czasu.

Podpowiedź 2

Połowa czasu pomiarów to 90 minut, nie połowa początkowego stężenia.

Podpowiedź 3

Wybierz pierwszych i maleje; oblicz stężenie glukozy jako 1,000 − 0,726.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 40 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie zdań.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W pierwszych 30 minutach ubywa 0,101 mol·dm−3 sacharozy, a w ostatnich tylko 0,056 mol·dm−3. Przy jednakowych przedziałach czasu większy ubytek oznacza większą średnią szybkość.

Reakcja biegnie szybciej na początku, kiedy stężenie sacharozy jest większe; podczas procesu maleje. Połowa 180 minut to 90 minut, gdy stężenie sacharozy wynosi 0,726. Ze stechiometrii hydrolizy powstaje tyle samo moli glukozy, ile zużyto sacharozy, więc jej stężenie wynosi 1,000 − 0,726 = 0,274 mol·dm−3.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 40 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_40

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1 · czerwiec 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Konfiguracja elektronów w pewnym kationie żelaza w stanie podstawowym jest następująca:

1s2 2s2 2 p6 3s23 p63d5

Napisz wzór opisanego kationu żelaza oraz przedstaw graficznie konfigurację elektronów trzeciej powłoki w tym kationie w stanie podstawowym.

Wzór kationu

Graficzny zapis konfiguracji elektronów trzeciej powłoki

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal liczbę elektronów atomu żelaza i jego jonu trójdodatniego.

Podpowiedź 2

Przy tworzeniu kationów żelaza elektrony 4s są usuwane przed elektronami 3d.

Podpowiedź 3

Dla Fe3+ zapisz [Ar]3d5, a w opisie trzeciej powłoki uwzględnij także 3s2 i 3p6.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór kationu

Graficzny zapis konfiguracji elektronów trzeciej powłoki

Fe3+

↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑

(3s 3p 3d)

Uwaga: Zwroty strzałek w podpowłoce 3d mogą być przeciwne.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie wzoru jonu i poprawny zapis graficzny (schemat klatkowy) elek-

tronów trzeciej powłoki.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Liczba elektronów w jonie Fe3+ jest o trzy mniejsza niż w atomie żelaza, czyli wynosi 23. Elektrony usuwa się najpierw z podpowłoki 4s, następnie z 3d: otrzymujemy konfigurację [Ar]3d5.

Trzecia powłoka zawiera zatem elektrony 3s2, 3p6 i 3d5. Nie należy odejmować wszystkich trzech elektronów wyłącznie od podpowłoki 3d ani utożsamiać numeru powłoki z kolejnością jej zapełniania.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór kationu

Graficzny zapis konfiguracji elektronów trzeciej powłoki

Fe3+

↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑

(3s 3p 3d)

Uwaga: Zwroty strzałek w podpowłoce 3d mogą być przeciwne.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_06_dodatkowy_01

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 2 · czerwiec 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Elektrony walencyjne w atomach (w stanie podstawowym) pewnego pierwiastka, którego

symbol oznaczono umownie literą X, mają następującą konfigurację:

5s25 p5

Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

1.

Opisany pierwiastek X jest niemetalem.

P

F

2.

Pierwiastek X tworzy aniony proste o ogólnym wzorze X−.

P

F

3.

Maksymalny stopień utlenienia, jaki pierwiastek X przyjmuje w związkach

chemicznych, jest równy V.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z odczytanej konfiguracji ustal okres i liczbę elektronów walencyjnych.

Podpowiedź 2

Układ ns2np5 charakteryzuje fluorowce; n = 5 wskazuje jod.

Podpowiedź 3

Sprawdź zdania dla jodu, pamiętając o możliwym stopniu utlenienia VII; otrzymasz P, P, F.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 3.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Konfiguracja zewnętrzna 5s25p5 wskazuje piąty okres i siedem elektronów walencyjnych, czyli jod z grupy 17. Na tej podstawie oceniamy zdania o położeniu i właściwościach pierwiastka.

Jod może osiągać dodatni stopień utlenienia VII; nie ograniczamy jego chemii wyłącznie do stopnia −I typowego dla jodków. Prawidłowy układ ocen w tabeli to P, P, F, z uwzględnieniem dokładnego brzmienia każdego zdania.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 3.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_06_dodatkowy_02

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 3 · czerwiec 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Konfiguracja elektronów uczestniczących w tworzeniu wiązań atomu pierwiastka Z jest

następująca: 3d34s2 .

Uzupełnij poniższą tabelę. Wpisz symbol chemiczny pierwiastka Z, dane dotyczące jego położenia w układzie okresowym oraz symbol bloku konfiguracyjnego (energetycznego), do którego należy ten pierwiastek.

Symbol pierwiastka

Numer okresu

Numer grupy

Symbol bloku

    
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Który numer powłoki jest największy w konfiguracji 3d34s2?

Podpowiedź 2

Dla tego metalu uwzględnij elektrony d i s przy ustalaniu grupy.

Podpowiedź 3

Wpisz V, okres 4, grupę 5 i blok d zgodnie z rubrykami polecenia.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Symbol pierwiastka

Numer okresu

Numer grupy

Symbol bloku

V

4

5

d

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Konfiguracja walencyjna 3d34s2 odpowiada wanadowi. Najwyższa zajęta powłoka ma numer 4, więc jest to pierwiastek czwartego okresu.

Pięć elektronów walencyjnych w podpowłokach 3d i 4s wskazuje grupę 5, a zapełnianie podpowłoki d określa przynależność do bloku d. Nie odczytujemy numeru okresu z oznaczenia 3d: o okresie decyduje najwyższe główne n.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Symbol pierwiastka

Numer okresu

Numer grupy

Symbol bloku

V

4

5

d

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_06_dodatkowy_03

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4 · czerwiec 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Spośród substancji, których wzory przedstawiono poniżej, wybierz wszystkie, w których między cząsteczkami danej substancji mogą się tworzyć wiązania wodorowe. Wybrane wzory podkreśl.

Zadanie 4 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 3.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Poszukaj wiązań wodoru z tlenem lub azotem.

Podpowiedź 2

Wolna para elektronowa i odpowiedni donor wodoru umożliwiają utworzenie wiązania wodorowego.

Podpowiedź 3

Wybierz wodę, etanol, metyloaminę i amoniak, pomijając metan.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 4 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 3.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny wybór i podkreślenie wzorów wszystkich substancji.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wiązanie wodorowe wymaga atomu wodoru połączonego z silnie elektroujemnym atomem oraz dostępnej wolnej pary elektronowej na partnerze oddziaływania. Spośród podanych substancji warunek ten spełniają woda, etanol, metyloamina i amoniak.

Metan go nie spełnia: samo występowanie wodoru w cząsteczce nie wystarcza. Rozpatrujemy wiązania między cząsteczkami wskazanych substancji, a nie dowolne słabe oddziaływania międzycząsteczkowe.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 4 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 3.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_06_dodatkowy_04

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 5 · czerwiec 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Miarą polaryzacji wiązania jest udział jonowego charakteru w tym wiązaniu:

procentowy udział jonowego charakteru w wiązaniu = 16 ·│x2 – x1│+ 3,5 ·│x2 – x1│2,

gdzie x1 i x2 oznaczają elektroujemności pierwiastków tworzących wiązanie.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

W tabeli zapisano informacje dotyczące wiązania jonowego.

Rozstrzygnij, która z nich jest prawdziwa. Zaznacz P przy zdaniu prawdziwym.

1.

Biorąc pod uwagę dotychczas znane pierwiastki, nie istnieją związki

chemiczne, w których wiązania są w 100% jonowe.

P

2.

Udział wiązania jonowego wynosi 0% tylko w przypadku wiązań tworzonych

przez atomy tego samego pierwiastka.

P

3.

Fluorek rubidu to związek, w którym udział wiązania jonowego (około 87%)

jest największy.

P

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel wynik modelu procentowego od stwierdzenia o stuprocentowej jonowości.

Podpowiedź 2

Porównaj różnice elektroujemności Cs–F i Rb–F, a nie same nazwy soli.

Podpowiedź 3

Dla CsF model daje większy udział jonowy niż dla RbF. Zaznacz P wyłącznie przy zdaniu 1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1.

Biorąc pod uwagę dotychczas znane pierwiastki, nie istnieją związki chemiczne,

w których wiązania są w 100% jonowe.

P

2.

Udział wiązania jonowego wynosi 0% tylko w przypadku wiązań tworzonych

przez atomy tego samego pierwiastka.

 

3.

Fluorek rubidu to związek, w którym udział wiązania jonowego (około 87%) jest

największy.

 

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Podany wzór określa udział charakteru jonowego na podstawie różnicy elektroujemności. Wartość otrzymana z takiego modelu nie oznacza automatycznie całkowicie jonowego wiązania.

Różnica elektroujemności może też wynosić zero dla atomów różnych pierwiastków. Porównując fluorki, uwzględniamy niższą elektroujemność cezu niż rubidu: większą różnicę z fluorem ma CsF. Prawdziwe jest tylko pierwsze zdanie, a poprawna sekwencja ocen to P, F, F.

Uwaga redakcyjna. Zaznacz P wyłącznie przy zdaniu 1. Zdania 2 i 3 są fałszywe.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1.

Biorąc pod uwagę dotychczas znane pierwiastki, nie istnieją związki chemiczne,

w których wiązania są w 100% jonowe.

P

2.

Udział wiązania jonowego wynosi 0% tylko w przypadku wiązań tworzonych

przez atomy tego samego pierwiastka.

 

3.

Fluorek rubidu to związek, w którym udział wiązania jonowego (około 87%) jest

największy.

 
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_06_dodatkowy_05

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 6 · czerwiec 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Gazowy amoniak reaguje z gazowym chlorowodorem zgodnie z równaniem

NH3 + HCl → NH4Cl

Uzupełnij poniższe zdania. Podkreśl właściwe określenie spośród wymienionych w każdym nawiasie.

Produkt reakcji amoniaku i chlorowodoru występuje w warunkach normalnych w (stałym /

ciekłym / gazowym) stanie skupienia. Kation amonowy NH4+ powstaje w wyniku

(przyłączenia protonu / oddania protonu) przez cząsteczkę amoniaku. W tym kationie

(wszystkie / nie wszystkie) atomy wodoru są równocenne. W reakcji z chlorowodorem

amoniak pełni funkcję (kwasu / zasady) Brønsteda.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Co dzieje się z wolną parą azotu, gdy amoniak przyjmuje H+?

Podpowiedź 2

Przyjęcie protonu oznacza rolę zasady; po utworzeniu NH4+ wszystkie wiązania N–H są równocenne.

Podpowiedź 3

Wybierz ciało stałe dla NH4Cl i określenia opisujące protonowanie NH3 jako zasady.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 6 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie wszystkich zdań.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Amoniak przyjmuje proton, wykorzystując wolną parę elektronową azotu, zatem pełni funkcję zasady Brønsteda. Powstający jon amonowy nie zawiera wyróżnionego, trwale odmiennego wiązania N–H: wszystkie cztery są równocenne.

Chlorek amonu jest w zwykłych warunkach ciałem stałym o budowie jonowej. W zdaniach wybieramy określenia zgodne z tym opisem, nie przenosząc właściwości gazowego amoniaku na sól amonową.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 6 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_06_dodatkowy_06

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 7 · czerwiec 2017

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

W cząsteczkach CH4, NH3 i H2O występuje ten sam typ hybrydyzacji orbitali walencyjnych

atomu centralnego, ale w każdej z tych cząsteczek wartość kąta pomiędzy wiązaniami jest

inna. Wynosi ona około 109° w cząsteczce CH4, około 107° w cząsteczce NH3 i około 105°

w cząsteczce H2O.

Określ typ hybrydyzacji (sp, sp2 , sp3 ) orbitali walencyjnych atomu centralnego w cząsteczkach CH4, NH3 i H2O oraz napisz, co jest przyczyną różnicy wartości kąta pomiędzy wiązaniami w tych cząsteczkach.

Typ hybrydyzacji: …

Wyjaśnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz wiązania i wolne pary przy atomie centralnym każdej cząsteczki.

Podpowiedź 2

Wolne pary silniej ściskają kąt między wiązaniami niż pary wiążące.

Podpowiedź 3

Przypisz wszystkim sp3, liczby wolnych par 0, 1, 2 oraz malejące kąty od CH4 do H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Typ hybrydyzacji: sp3

Wyjaśnienie, np.:

(Różnice wartości kąta pomiędzy wiązaniami w tych cząsteczkach wynikają) z obecności

niewiążących (wolnych) par elektronowych (lub ich braku).

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne określenie typu hybrydyzacji i poprawne wyjaśnienie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W metanie, amoniaku i wodzie atom centralny ma cztery obszary elektronowe, co w szkolnym modelu odpowiada hybrydyzacji sp3. Różna jest liczba wolnych par: odpowiednio zero, jedna i dwie.

Wolne pary silniej odpychają pary wiążące, dlatego kąt między wiązaniami maleje od metanu przez amoniak do wody. Otrzymujemy w przybliżeniu 109,5°, 107° i 105°. Wspólna hybrydyzacja nie oznacza identycznego kształtu cząsteczek.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Typ hybrydyzacji: sp3

Wyjaśnienie, np.:

(Różnice wartości kąta pomiędzy wiązaniami w tych cząsteczkach wynikają) z obecności

niewiążących (wolnych) par elektronowych (lub ich braku).

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2017_06_dodatkowy_07

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania