Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 1081–1100 z 1481

Zadanie 13 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 11–13.

Do wodnego roztworu kwasu etanowego (octowego) o określonej objętości, ale o nieznanym stężeniu, dodawano kroplami wodny roztwór wodorotlenku sodu o znanym stężeniu i za pomocą pehametru mierzono pH mieszaniny reakcyjnej. W ten sposób przeprowadzono tzw. miareczkowanie pehametryczne, które jest jedną z metod analizy ilościowej. W czasie doświadczenia zachodziła reakcja opisana równaniem:

Równanie reakcji kwasu octowego z wodorotlenkiem sodu — CKE.

Zestaw użyty w tym doświadczeniu przedstawiono na poniższym schemacie, a otrzymane wyniki miareczkowania umieszczono na wykresie.

Zestaw do miareczkowania i kompletny wykres pH w zależności od objętości NaOH — CKE.

Po dodaniu takiej objętości roztworu wodorotlenku sodu, w jakiej znajdowała się liczba moli NaOH równa liczbie moli CH3COOH w roztworze wziętym do analizy, w układzie został osiągnięty punkt równoważnikowy. Ustalono, że w opisanym doświadczeniu pH w punkcie równoważnikowym było równe 9.

Podaj wzór jonu, którego stężenie jest największe w roztworze otrzymanym po dodaniu

18 cm3 wodnego roztworu wodorotlenku sodu do analizowanego roztworu kwasu etanowego.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź położenie 18 cm3 względem punktu równoważnikowego.

Podpowiedź 2

Policz źródła jonów Na+: sól po zobojętnieniu oraz nadmiar zasady.

Podpowiedź 3

Z bilansu ładunku wynika przewaga stężenia Na+ nad każdym anionem osobno; podaj wzór Na+.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Na+

Uwaga! Jeśli zdający zamiast wzoru jonu poda jego nazwę, należy przyznać 0 pkt.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne podanie wzoru jonu, którego stężenie w roztworze jest największe.

0 p. – za błędną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po dodaniu 18 cm3 roztworu NaOH układ znajduje się za punktem równoważnikowym. Jony sodu pochodzą z całej dodanej zasady: towarzyszą zarówno anionom etanianowym powstałej soli, jak i pozostałym jonom OH−.

Ich stężenie przewyższa stężenie każdego z tych anionów z osobna, zgodnie z bilansem ładunku. Wskazujemy Na+. Wysokie pH nie oznacza, że OH− jest najliczniejszym jonem w mieszaninie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Na+

Uwaga! Jeśli zdający zamiast wzoru jonu poda jego nazwę, należy przyznać 0 pkt.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_13

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 14 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 14–15.

Dwa gazy A i B zmieszane w stosunku molowym nA : nB = 1: 4 zajmują w warunkach

normalnych objętość 1 dm3. Tę mieszaninę umieszczono w reaktorze o stałej pojemności

1 dm3 i w temperaturze T zainicjowano reakcję. W tej temperaturze ustalił się stan równowagi

opisany równaniem:

A (g) + 2B (g) ⇌ 2C (g) … ΔH < 0

W stanie równowagi stężenie substancji C było równe 0,004 mol · dm−3.

Oblicz stężeniową stałą równowagi (Kc) opisanej reakcji w temperaturze T.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oblicz łączną liczbę moli gazów, a następnie podziel ją w stosunku 1:4.

Podpowiedź 2

Ze współczynników reakcji wynika, że przyrost 0,004 C oznacza ubytek 0,002 A i 0,004 B.

Podpowiedź 3

Podstaw [A] około 0,006929, [B] około 0,031714 i [C] = 0,004 do wyrażenia Kc.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 14 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.Odpowiedź CKE 14 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody (w tym poprawne zapisanie wyrażenia na stałą

równowagi danej przemiany), poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

lub

– podanie wyniku z błędną jednostką.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jeden dm3 mieszaniny w warunkach normalnych odpowiada 1/22,4 mola gazów. Stosunek 1:4 dzieli tę ilość na A i B; w reaktorze 1 dm3 stężenia początkowe wynoszą około 0,008929 i 0,035714 mol·dm−3.

Powstanie C o stężeniu 0,004 oznacza zużycie 0,002 A i 0,004 B. Dla A + 2B ⇌ 2C otrzymujemy Kc = [C]2/([A][B]2) około 2,30. Wstawiamy stężenia równowagowe, nie początkowe.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 14 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.Odpowiedź CKE 14 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_14

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 14–15.

Dwa gazy A i B zmieszane w stosunku molowym nA : nB = 1: 4 zajmują w warunkach

normalnych objętość 1 dm3. Tę mieszaninę umieszczono w reaktorze o stałej pojemności

1 dm3 i w temperaturze T zainicjowano reakcję. W tej temperaturze ustalił się stan równowagi

opisany równaniem:

A (g) + 2B (g) ⇌ 2C (g) … ΔH < 0

W stanie równowagi stężenie substancji C było równe 0,004 mol · dm−3.

Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

1.

W stałej temperaturze T ciśnienie w reaktorze w stanie równowagi było

niższe niż w chwili początkowej.

P

F

2.

W warunkach izotermicznych (T = const) wzrost ciśnienia wywołany

sprężeniem mieszaniny gazów w stanie równowagi poskutkuje spadkiem

wydajności otrzymywania substancji C.

P

F

3.

W warunkach izobarycznych (p = const) wzrost temperatury mieszaniny

gazów w stanie równowagi poskutkuje spadkiem wydajności otrzymywania

substancji C.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj sumy współczynników gazowych po obu stronach równania.

Podpowiedź 2

Sprężenie sprzyja mniejszej liczbie moli gazu, a ogrzewanie kierunkowi endotermicznemu.

Podpowiedź 3

Zastosuj odpowiednio bilans moli, regułę przekory dla ciśnienia i znak ΔH; zaznacz P, F, P.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. – P, 2. – F, 3. – P

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Reakcja A + 2B ⇌ 2C zmniejsza łączną liczbę moli gazów, dlatego w stałej objętości i temperaturze spada ciśnienie: zdanie pierwsze jest prawdziwe. Sprężenie sprzyja stronie o mniejszej liczbie moli, czyli zwiększa wydajność C, więc zdanie drugie jest fałszywe.

Reakcja wprost jest egzotermiczna; ogrzewanie zmniejsza jej wydajność, dlatego trzecie zdanie jest prawdziwe. Otrzymujemy P, F, P.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. – P, 2. – F, 3. – P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_15

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 16–17.

Wartości pH wody oraz wodnych roztworów kwasów i wodorotlenków mogą ulegać znacznym

zmianom podczas dodawania do nich mocnych kwasów lub zasad. Istnieją jednak roztwory,

których pH zmienia się nieznacznie po dodaniu mocnego kwasu lub zasady na skutek reakcji

składników roztworu z jonami wodorowymi lub jonami wodorotlenkowymi. Nazywamy je

buforami pH. Buforowe właściwości mają roztwory zawierające sprzężoną parę kwas–zasada

Brønsteda w podobnych stężeniach, np.: słaby kwas i jego sól z mocną zasadą, słabą zasadę

i jej sól z mocnym kwasem, słaby kwas wieloprotonowy i jego wodorosól lub mieszaninę

wodorosoli.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Przykładem buforu pH jest bufor octanowy, który otrzymuje się przez rozpuszczenie

w wodzie kwasu etanowego (octowego) i etanianu (octanu) sodu.

Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

1.

W buforze octanowym sprzężoną parę kwas–zasada stanowią obecne w nim

cząsteczki kwasu octowego i aniony octanowe.

P

F

2.

Dodanie mocnego kwasu do buforu octanowego tylko nieznacznie wpłynie na zmianę pH tego roztworu, ponieważ jony wodorowe pochodzące od mocnego kwasu zostaną związane w wyniku reakcji opisanej równaniem:

Równanie reakcji anionu octanowego z jonem hydroniowym — CKE.

P

F

3.

Działanie buforu pH polega na tym, że po dodaniu mocnego kwasu zasada

Brønsteda reaguje z jonami wodorowymi, a po dodaniu mocnej zasady kwas

Brønsteda reaguje z jonami wodorotlenkowymi.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj kwas i zasadę sprzężoną w mieszaninie buforowej.

Podpowiedź 2

Przy dodaniu kwasu reaguje składnik zasadowy, a przy dodaniu zasady składnik kwasowy.

Podpowiedź 3

Przyporządkuj obie funkcje kwasowi etanowemu i anionowi etanianowemu; zaznacz P, P, P.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. – P, 2. – P, 3. – P

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Bufor octanowy zawiera sprzężoną parę: słaby kwas etanowy i jego anion. Dodane jony H3O+ są wiązane głównie przez anion, a dodane OH− reagują z kwasem.

Dzięki temu niewielkie dodatki kwasu lub zasady powodują małe zmiany pH. Wszystkie trzy zdania w poleceniu są prawdziwe. Nie oznacza to całkowicie stałego pH ani nieograniczonej odporności: po zużyciu istotnej części składnika bufor przestaje skutecznie działać.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. – P, 2. – P, 3. – P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_16

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 16–17.

Wartości pH wody oraz wodnych roztworów kwasów i wodorotlenków mogą ulegać znacznym

zmianom podczas dodawania do nich mocnych kwasów lub zasad. Istnieją jednak roztwory,

których pH zmienia się nieznacznie po dodaniu mocnego kwasu lub zasady na skutek reakcji

składników roztworu z jonami wodorowymi lub jonami wodorotlenkowymi. Nazywamy je

buforami pH. Buforowe właściwości mają roztwory zawierające sprzężoną parę kwas–zasada

Brønsteda w podobnych stężeniach, np.: słaby kwas i jego sól z mocną zasadą, słabą zasadę

i jej sól z mocnym kwasem, słaby kwas wieloprotonowy i jego wodorosól lub mieszaninę

wodorosoli.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Jednym z buforów odpowiedzialnych za utrzymanie równowagi kwasowo-zasadowej krwi jest

bufor fosforanowy, który można otrzymać przez rozpuszczenie dwóch wodorosoli kwasu

ortofosforowego(V) w wodzie.

Napisz w formie jonowej skróconej dwa równania reakcji ilustrujące działanie opisanego buforu fosforanowego. Przyjmij, że substraty reagują w stosunku molowym 1 : 1.

… + H3O+ ⇌ … + …
… + OH− ⇌ … + …
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Który jon ma więcej protonów i może oddać jeden z nich?

Podpowiedź 2

HPO42− wiąże dodany kwas, natomiast H2PO4− zobojętnia dodaną zasadę.

Podpowiedź 3

Zapisz dwa równania z powstaniem H2O, zamieniając składniki pary buforowej jeden w drugi.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

HPO42− + H3O+ ⇌ H2PO4− + H2O
H2PO4− + OH− ⇌ HPO42− + H2O

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie dwóch równań reakcji (uzupełnienie schematu).

0 p. – za błędne napisanie równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W buforze fosforanowym HPO42− jest zasadą, a H2PO4− kwasem sprzężonym. Po dodaniu kwasu zachodzi HPO42− + H3O+ → H2PO4− + H2O.

Po dodaniu zasady zachodzi H2PO4− + OH− → HPO42− + H2O. Obie reakcje zużywają dodany czynnik zmieniający pH i przekształcają jeden składnik buforu w drugi. Kontrolujemy ładunki i liczbę protonów, aby nie zamienić ról obu anionów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

HPO42− + H3O+ ⇌ H2PO4− + H2O
H2PO4− + OH− ⇌ HPO42− + H2O
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_17

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18.1 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 18.

Przeprowadzono doświadczenie, którego celem było porównanie aktywności chemicznej

czterech metali: talu (Tl), technetu (Tc), hafnu (Hf) i molibdenu (Mo). Stwierdzono, że

z udziałem wymienionych metali i ich jonów samorzutnie zachodzą reakcje, których przebieg

ilustrują poniższe równania w formie jonowej skróconej:

I. 3 Hf + 4 Mo³⁺ → 3 Hf⁴⁺ + 4 Mo
II. 3 Tl + Mo³⁺ → 3 Tl⁺ + Mo
III. Hf + Tc⁴⁺ → Hf⁴⁺ + Tc
IV. Hf + 4 Tl⁺ → Hf⁴⁺ + 4 Tl
V. 4 Mo + 3 Tc⁴⁺ → 4 Mo³⁺ + 3 Tc

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 1997.

Uszereguj wymienione metale według malejącej aktywności chemicznej – napisz ich symbole w odpowiedniej kolejności.

największa aktywność najmniejsza aktywność

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dla każdej reakcji ustal, który metal przechodzi w kation, a który zostaje wydzielony.

Podpowiedź 2

Metal przechodzący do roztworu jest aktywniejszy od metalu wydzielanego.

Podpowiedź 3

Połącz zależności w szereg Hf > Tl > Mo > Tc.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Hf, Tl, Mo, Tc

Uwaga! Jeśli zdający zamiast symboli pierwiastków poda ich nazwy, należy przyznać punkt.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uszeregowanie metali.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Metal wypierający inny metal z roztworu jego soli jest w podanych warunkach aktywniejszym reduktorem. Z każdej opisanej reakcji zapisujemy odpowiednią nierówność, a następnie łączymy je w jeden szereg.

Otrzymujemy malejącą aktywność Hf, Tl, Mo, Tc. Wykorzystujemy dane doświadczeń zamiast zgadywać na podstawie położenia w układzie okresowym; taki prosty trend nie porządkuje jednoznacznie wszystkich metali przejściowych.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Hf, Tl, Mo, Tc

Uwaga! Jeśli zdający zamiast symboli pierwiastków poda ich nazwy, należy przyznać punkt.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_18.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18.2 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 18.

Przeprowadzono doświadczenie, którego celem było porównanie aktywności chemicznej

czterech metali: talu (Tl), technetu (Tc), hafnu (Hf) i molibdenu (Mo). Stwierdzono, że

z udziałem wymienionych metali i ich jonów samorzutnie zachodzą reakcje, których przebieg

ilustrują poniższe równania w formie jonowej skróconej:

I. 3 Hf + 4 Mo³⁺ → 3 Hf⁴⁺ + 4 Mo
II. 3 Tl + Mo³⁺ → 3 Tl⁺ + Mo
III. Hf + Tc⁴⁺ → Hf⁴⁺ + Tc
IV. Hf + 4 Tl⁺ → Hf⁴⁺ + 4 Tl
V. 4 Mo + 3 Tc⁴⁺ → 4 Mo³⁺ + 3 Tc

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 1997.

Spośród kationów biorących udział w opisanych reakcjach wybierz jon, który jest najsilniejszym utleniaczem, i jon, który jest najsłabszym utleniaczem. Napisz wzory wybranych jonów.

Najsilniejszy utleniacz: … Najsłabszy utleniacz: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozróżnij metal oddający elektrony od kationu przyjmującego elektrony.

Podpowiedź 2

Najsilniejszemu reduktorowi metalicznemu odpowiada najsłabszy utleniacz w postaci kationu.

Podpowiedź 3

Wskaż Tc4+ jako najsilniejszy i Hf4+ jako najsłabszy utleniacz.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Najsilniejszy utleniacz: Tc4+ … Najsłabszy utleniacz: Hf4+

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny zapis wzorów wybranych kationów.

0 p. – za każdą inną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Im łatwiej metal oddaje elektrony, tym słabszą zdolność do ich przyjmowania ma jego kation w porównywanym szeregu. Najmniej aktywny metal Tc odpowiada więc najsilniejszemu utleniaczowi Tc4+, a najbardziej aktywny Hf najsłabszemu utleniaczowi Hf4+.

Rozpatrujemy jony w stopniach utlenienia podanych w reakcjach. Nie przepisujemy kolejności aktywności metali jako kolejności mocy utleniającej ich kationów, bo zależności są przeciwne.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Najsilniejszy utleniacz: Tc4+ … Najsłabszy utleniacz: Hf4+

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_18.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

W temperaturze 20 °C rozpuszczalność uwodnionego wodorosiarczanu(VI) sodu o wzorze

NaHSO4 · H2O jest równa 67 gramów w 100 gramach wody.

Na podstawie: T. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2004.

Oblicz, jaki procent masy roztworu nasyconego o temperaturze 20 °C stanowi masa soli bezwodnej NaHSO4.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozróżnij masę odważonego hydratu od masy zawartej w nim soli bezwodnej.

Podpowiedź 2

Oblicz udział NaHSO4 jako 120/138 masy hydratu.

Podpowiedź 3

Podziel 67 · 120/138 g przez 167 g roztworu i pomnóż przez 100%.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

MNaHSO4 = 120 g ⋅ mol−1 MNaHSO4⋅H2O = 138 g ⋅ mol−1

120 g NaHSO4 –––– 138 g NaHSO4·H2O

x … –––– 67 g NaHSO4·H2O ⇒ x = 58,26 g

Odpowiedź CKE 19 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

35(%)

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku

w procentach.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

lub

– niepodanie wyniku w procentach.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Rozpuszczalność 67 g hydratu na 100 g wody oznacza 167 g otrzymanego roztworu. W hydracie NaHSO4·H2O masa bezwodnego NaHSO4 stanowi 120/138 całości, więc wprowadzono około 58,26 g soli bezwodnej.

Jej stężenie procentowe wynosi 58,26/167 · 100% około 34,9%, czyli około 35%. Woda krystalizacyjna wchodzi do rozpuszczalnika i masy całego roztworu; nie zaliczamy jej do masy bezwodnego NaHSO4.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

MNaHSO4 = 120 g ⋅ mol−1 MNaHSO4⋅H2O = 138 g ⋅ mol−1

120 g NaHSO4 –––– 138 g NaHSO4·H2O

x … –––– 67 g NaHSO4·H2O ⇒ x = 58,26 g

Odpowiedź CKE 19 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

35(%)

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_19

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20–22.

Wodorotlenek niklu(II) strąca się jako zielonkawy osad z wodnego roztworu soli niklu(II) pod

działaniem wodnego roztworu wodorotlenku sodu. Wodorotlenek niklu(II) nie rozpuszcza się

w nadmiarze zasady, ale reaguje z kwasami. Pod wpływem utleniaczy ten wodorotlenek

przechodzi w czarnobrunatny wodorotlenek niklu(III).

Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna. Podstawy teoretyczne i analiza jakościowa,

Warszawa 2001.

Do probówki z wodnym roztworem chlorku niklu(II) dodano nadmiar wodnego roztworu

wodorotlenku sodu.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji otrzymywania wodorotlenku niklu(II) w sposób opisany powyżej. Określ charakter chemiczny (kwasowy, zasadowy, obojętny, amfoteryczny) wodorotlenku niklu(II).

Równanie reakcji: …

Charakter chemiczny wodorotlenku niklu(II): …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Połącz kation Ni2+ z odpowiednią liczbą jonów OH−.

Podpowiedź 2

Sprawdź, czy nadmiar zasady rozpuszcza powstały osad w tym doświadczeniu.

Podpowiedź 3

Zapisz Ni2+ + 2OH− → Ni(OH)2 i wskaż charakter zasadowy wodorotlenku.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie reakcji: Ni2+ + 2OH− → Ni(OH)2

Charakter chemiczny wodorotlenku niklu(II): zasadowy

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji w formie jonowej skróconej i poprawne

określenie charakteru chemicznego wodorotlenku niklu(II).

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dodanie jonów wodorotlenkowych do roztworu soli niklu(II) prowadzi do strącenia Ni(OH)2. Równanie jonowe skrócone to Ni2+ + 2OH− → Ni(OH)2↓.

Wodorotlenek ma w warunkach zadania charakter zasadowy i nie rozpuszcza się w nadmiarze zasady jak typowy wodorotlenek amfoteryczny. Usuwamy z zapisu jony towarzyszące, a współczynnik dwa przy OH− wynika z wartości ładunku kationu niklu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie reakcji: Ni2+ + 2OH− → Ni(OH)2

Charakter chemiczny wodorotlenku niklu(II): zasadowy

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_20

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20–22.

Wodorotlenek niklu(II) strąca się jako zielonkawy osad z wodnego roztworu soli niklu(II) pod

działaniem wodnego roztworu wodorotlenku sodu. Wodorotlenek niklu(II) nie rozpuszcza się

w nadmiarze zasady, ale reaguje z kwasami. Pod wpływem utleniaczy ten wodorotlenek

przechodzi w czarnobrunatny wodorotlenek niklu(III).

Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna. Podstawy teoretyczne i analiza jakościowa,

Warszawa 2001.

Utlenianie wodorotlenku niklu(II) do wodorotlenku niklu(III) za pomocą chloranu(I) sodu

przebiega w środowisku wodnym zgodnie ze schematem:

Ni(OH)2 (s) + ClO− (aq) + H2O → Ni(OH)3 (s) + Cl− (aq)

Napisz w formie jonowej z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy) równania procesów redukcji i utleniania zachodzących podczas opisanej reakcji. Określ stosunek molowy reduktora do utleniacza w tej reakcji.

Równanie procesu redukcji:

Równanie procesu utleniania:

Stosunek molowy nreduktora : nutleniacza =

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal stopnie utlenienia chloru i niklu przed reakcją oraz po niej.

Podpowiedź 2

Chlor przyjmuje dwa elektrony, a jeden atom niklu oddaje jeden.

Podpowiedź 3

Zapisz obie półreakcje w środowisku zasadowym i zastosuj dwa mole Ni(OH)2 na mol ClO−.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie procesu redukcji:

ClO− + H2O + 2e− → Cl− + 2OH−

lub

ClO− + 2H+ + 2e− → Cl− + H2O

Równanie procesu utleniania:

Ni(OH)2 + OH− → Ni(OH)3 + e−

lub

Ni(OH)2 + H2O → Ni(OH)3 + H+ + e−   (| × 2)

lub

Ni(OH)2 + 2H2O → Ni(OH)3 + H3O+ + e−   (| × 2)

Stosunek molowy nreduktora : nutleniacza = 2 : 1 lub 2.

Uwaga! Równanie procesu utleniania prowadzącego do powstania NiO(OH) należy uznać za poprawne.

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie w formie jonowo-elektronowej równania procesu redukcji

i równania procesu utleniania oraz poprawne określenie stosunku molowego reduktora

do utleniacza.

1 p. – za poprawne napisanie w formie jonowo-elektronowej równania procesu redukcji

i równania procesu utleniania, ale błędne określenie stosunku molowego reduktora do

utleniacza lub brak określenia tego stosunku.

lub

za poprawne napisanie w formie jonowo-elektronowej równania tylko jednego procesu

(redukcji albo utleniania) i poprawne określenie stosunku molowego reduktora do

utleniacza.

0 p. – za odpowiedź niepełną, np. za poprawne określenie jedynie stosunku molowego

reduktora i utleniacza, lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jon chloranowy(I) redukuje się do chlorkowego: ClO− + H2O + 2e− → Cl− + 2OH−. Nikiel w Ni(OH)2 utlenia się z II do III: Ni(OH)2 + OH− → Ni(OH)3 + e−.

Drugie równanie mnożymy przez dwa, aby zbilansować elektrony. Reduktorem jest wodorotlenek niklu(II), a utleniaczem jon chloranowy(I). Nie mylimy liczby elektronów przyjmowanych przez chlor z liczbą atomów niklu w jednej jednostce wodorotlenku.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie procesu redukcji:

ClO− + H2O + 2e− → Cl− + 2OH−

lub

ClO− + 2H+ + 2e− → Cl− + H2O

Równanie procesu utleniania:

Ni(OH)2 + OH− → Ni(OH)3 + e−

lub

Ni(OH)2 + H2O → Ni(OH)3 + H+ + e−   (| × 2)

lub

Ni(OH)2 + 2H2O → Ni(OH)3 + H3O+ + e−   (| × 2)

Stosunek molowy nreduktora : nutleniacza = 2 : 1 lub 2.

Uwaga! Równanie procesu utleniania prowadzącego do powstania NiO(OH) należy uznać za poprawne.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20–22.

Wodorotlenek niklu(II) strąca się jako zielonkawy osad z wodnego roztworu soli niklu(II) pod

działaniem wodnego roztworu wodorotlenku sodu. Wodorotlenek niklu(II) nie rozpuszcza się

w nadmiarze zasady, ale reaguje z kwasami. Pod wpływem utleniaczy ten wodorotlenek

przechodzi w czarnobrunatny wodorotlenek niklu(III).

Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna. Podstawy teoretyczne i analiza jakościowa,

Warszawa 2001.

Do probówki zawierającej zielony roztwór chlorku niklu(II) dodano wodny roztwór

wodorotlenku sodu, a następnie – bezbarwny wodny roztwór chloranu(I) sodu – zgodnie ze

schematem:

NiCl2(aq) +NaOH(aq)⟶reakcja I Ni(OH)2(s) +NaClO(aq)⟶reakcja II Ni(OH)3(s)

Opisz wygląd zawartości probówki na początku doświadczenia oraz po reakcji I i po reakcji II. Uwzględnij rodzaj mieszaniny (roztwór, zawiesina) oraz jej barwę.

Zadanie 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dla każdego etapu podaj barwę oraz informację, czy układ jest roztworem, czy zawiesiną.

Podpowiedź 2

Pierwszy dodatek strąca zielony wodorotlenek, drugi go utlenia.

Podpowiedź 3

Opisz ciąg: zielony roztwór → zielony osad → brunatnoczarny osad.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zawartość probówki

przed doświadczeniem

po reakcji I

po reakcji II

zielony roztwór

zielonkawa lub zielona

zawiesina (osad)

czarnobrunatna zawiesina

(osad)

Zasady oceniania

1 p. – za poprawny opis zawartości probówki z uwzględnieniem rodzaju mieszaniny i jej barwy.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Początkowo widzimy zielony roztwór soli niklu(II). Po dodaniu zasady powstaje zielony osad Ni(OH)2, czyli zawiesina zamiast jednorodnego roztworu.

Następnie utlenienie do związku niklu(III) zmienia barwę osadu na brunatnoczarną. Osad nie znika; zmienia się jego skład i kolor. Odpowiedź powinna opisywać te dostrzegalne zmiany po kolejnych etapach, nie ograniczać się do podania nazw produktów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Zawartość probówki

przed doświadczeniem

po reakcji I

po reakcji II

zielony roztwór

zielonkawa lub zielona

zawiesina (osad)

czarnobrunatna zawiesina

(osad)

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Do całkowitego spalenia 2,80 dm3 (odmierzonych w warunkach normalnych) mieszaniny

Zadanie 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozdziel całkowite zużycie tlenu na spalanie metanu i nieznanego alkanu.

Podpowiedź 2

Do jednego mola metanu potrzeba dwóch moli O2, a do CₙH2ₙ₊2 potrzeba (3n + 1)/2 mola O2.

Podpowiedź 3

Po odjęciu tlenu dla metanu rozwiąż równanie dla 1,68 dm3 alkanu; podaj C4H10.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wzoru

sumarycznego alkanu.

1 p. – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wzoru sumarycznego

alkanu

lub

– niepodanie wzoru sumarycznego alkanu.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Mieszanina zawiera 1,68 dm3 nieznanego alkanu i 1,12 dm3 metanu. Spalenie metanu zużywa 2,24 dm3 tlenu, więc na drugi alkan przypada 13,16 − 2,24 = 10,92 dm3.

Dla alkanu CₙH2ₙ₊2 zużycie tlenu wynosi (3n + 1)/2 objętości na jedną objętość paliwa. Równanie 1,68(3n + 1)/2 = 10,92 daje n = 4, czyli C4H10. Proporcje objętościowe stosujemy dla gazów porównywanych w jednakowych warunkach.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_23

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Na przebieg reakcji propenu z bromowodorem ma wpływ obecność nadtlenków

w mieszaninie reakcyjnej, co zilustrowano na poniższym schemacie.

Zadanie 24 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Na podstawie: R. Morrison, R. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1985.

Uzupełnij poniższe zdania – wybierz i podkreśl jedno określenie spośród podanych w nawiasie.

Gdy w środowisku reakcji nie ma nadtlenków, bromowodór przyłącza się do propenu

(niezgodnie / zgodnie) z regułą Markownikowa. Ta addycja przebiega poprzez tworzenie

drobin z ładunkiem dodatnim zlokalizowanym na atomie węgla. Jest to addycja (rodnikowa / nukleofilowa / elektrofilowa) do podwójnego wiązania węgiel–węgiel.

Gdy w środowisku reakcji są obecne nadtlenki, addycja jest (niezgodna / zgodna) z regułą

Markownikowa. W tej reakcji przejściowo tworzy się (karbokation pierwszorzędowy /

karbokation drugorzędowy / rodnik pierwszorzędowy / rodnik drugorzędowy).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw rozdziel warunki bez nadtlenków i z nadtlenkami.

Podpowiedź 2

W pierwszym wariancie powstaje karbokation, w drugim rodnik.

Podpowiedź 3

Wybierz: zgodnie, elektrofilowa, niezgodna i rodnik drugorzędowy w kolejności luk.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 24 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie zdań.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Bez nadtlenków addycja HBr do propenu przebiega mechanizmem elektrofilowym zgodnie z regułą Markownikowa, przez trwalszy karbokation drugorzędowy. W obecności nadtlenków uruchamia się mechanizm rodnikowy i kierunek przyłączenia jest przeciwny.

Atom bromu przyłącza się tak, aby powstał trwalszy rodnik drugorzędowy na środkowym atomie węgla. Nie przenosimy opisu karbokationu z pierwszych warunków do reakcji rodnikowej; to inne cząstki pośrednie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 24 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 25–27.

W poniższej tabeli zestawiono informacje na temat cząsteczek trzech węglowodorów

o prostych (nierozgałęzionych) łańcuchach węglowych.

Węglowodór

Liczba atomów węgla

o danej hybrydyzacji

Dodatkowe informacje

sp

sp2

sp3

A

0

4

0

brak

B

0

2

2

występuje w postaci izomerów cis i trans

C

2

0

2

dwa atomy węgla w cząsteczce nie są

związane z atomami wodoru

Przeprowadzono reakcję węglowodoru A z wodorem, w której stosunek molowy węglowodoru

do wodoru był równy nwęglowodoru A : nH2 = 1:2.

Napisz równanie reakcji węglowodoru A z wodorem. Zastosuj wzory półstrukturalne

(grupowe) związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odtwórz prosty czterowęglowy łańcuch, w którym każdy atom ma hybrydyzację sp2.

Podpowiedź 2

Taki układ zawiera dwa wiązania podwójne i przyłącza dwie cząsteczki H2.

Podpowiedź 3

Zapisz na grafice uwodornienie buta-1,3-dienu do butanu z 2H2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawnie napisanie równania reakcji.

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Cztery atomy węgla o hybrydyzacji sp2 i brak atomów sp oraz sp3 w prostym łańcuchu wskazują buta-1,3-dien. Ma on dwa wiązania podwójne, więc całkowite uwodornienie wymaga dwóch moli H2 na mol związku i daje butan.

W równaniu graficznym zachowujemy czterowęglowy szkielet i zamieniamy oba wiązania podwójne na pojedyncze. Jeden mol wodoru nie wystarczyłby do nasycenia całej cząsteczki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_25

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 25–27.

W poniższej tabeli zestawiono informacje na temat cząsteczek trzech węglowodorów

o prostych (nierozgałęzionych) łańcuchach węglowych.

Węglowodór

Liczba atomów węgla

o danej hybrydyzacji

Dodatkowe informacje

sp

sp2

sp3

A

0

4

0

brak

B

0

2

2

występuje w postaci izomerów cis i trans

C

2

0

2

dwa atomy węgla w cząsteczce nie są

związane z atomami wodoru

Narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) izomeru cis węglowodoru B.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wskaż położenie wiązania podwójnego umożliwiające dwa różne podstawniki przy każdym jego atomie.

Podpowiedź 2

Dane prowadzą do but-2-enu.

Podpowiedź 3

Narysuj grupy metylowe po tej samej stronie wiązania podwójnego, jak w graficznej odpowiedzi cis.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawnie zapisanie wzoru izomeru cis związku.

0 p. – za błędną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Związek B ma dwa atomy sp2 i dwa sp3, a dodatkowo wykazuje izomerię cis–trans. W prostym czterowęglowym łańcuchu odpowiada temu but-2-en, nie but-1-en.

W izomerze cis obie grupy metylowe leżą po tej samej stronie wiązania podwójnego; atomy wodoru również są po tej samej stronie względem siebie. Rysunek musi pokazywać geometrię, ponieważ zwykły liniowy zapis nazwy lub łączności nie odróżnia izomerów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_26

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 25–27.

W poniższej tabeli zestawiono informacje na temat cząsteczek trzech węglowodorów

o prostych (nierozgałęzionych) łańcuchach węglowych.

Węglowodór

Liczba atomów węgla

o danej hybrydyzacji

Dodatkowe informacje

sp

sp2

sp3

A

0

4

0

brak

B

0

2

2

występuje w postaci izomerów cis i trans

C

2

0

2

dwa atomy węgla w cząsteczce nie są

związane z atomami wodoru

Zadanie 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) trwałego (dominującego) produktu reakcji, której substratami są węglowodór C i woda.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zinterpretuj obecność dwóch atomów sp i brak wodoru przy dwóch atomach węgla.

Podpowiedź 2

Odtwórz but-2-yn i rozważ produkt hydratacji jego wiązania potrójnego.

Podpowiedź 3

Zamiast nietrwałego enolu narysuj trwały butan-2-on.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawnie zapisanie wzoru związku.

0 p. – za błędną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dwa atomy sp oraz dwa sp3 w prostym łańcuchu czterowęglowym wskazują alkin. Skoro dwa atomy węgla nie są połączone z wodorem, wiązanie potrójne leży wewnątrz łańcucha: związkiem C jest but-2-yn.

Przyłączenie jednej cząsteczki wody daje nietrwały enol, który ulega tautomeryzacji do butan-2-onu. Pytanie dotyczy produktu trwałego, dlatego nie kończymy odpowiedzi na wzorze enolu z grupą OH przy wiązaniu podwójnym.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_27

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28.1 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 28–29.

Chlorowcopochodne alkanów reagują z metalicznym litem, w wyniku czego tworzą związki

litoorganiczne (których wzór w uproszczeniu można zapisać jako RLi). Reakcja przebiega

zgodnie ze schematem:

RX +2Li → RLi + LiX

Związki litoorganiczne gwałtownie reagują z wodą z wydzieleniem wolnego węglowodoru.

Roztwór po takiej reakcji ma odczyn zasadowy. W reakcjach związków litoorganicznych

z jodkiem miedzi(I) powstaje związek miedziolitoorganiczny R2CuLi zgodnie z poniższym

schematem:

2RLi + CuI → R2CuLi + LiI

Związek R2CuLi jest zwany odczynnikiem Gilmana. Ten odczynnik może reagować z inną

chlorowcopochodną, w wyniku czego tworzy odpowiedni węglowodór (R–R'), co zilustrowano

schematem:

R2CuLi + R'X → R–R' + LiX + RCu

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.

Napisz:

• w formie cząsteczkowej równanie reakcji chloroetanu z litem. Związki organiczne przedstaw za pomocą wzorów półstrukturalnych (grupowych).

• w formie cząsteczkowej równanie reakcji metylolitu (CH3Li) z wodą.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

W reakcji z metalem uwzględnij, dokąd przechodzi atom chloru.

Podpowiedź 2

Dla reakcji z wodą pomyśl o protonowaniu fragmentu organicznego.

Podpowiedź 3

W pierwszym równaniu zastosuj 2Li i produkt LiCl, a w drugim metan oraz LiOH.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 28.1 — oryginalny wzór półstrukturalny; s. 21

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie w formie cząsteczkowej dwóch równań reakcji.

1 p. – za poprawne napisanie w formie cząsteczkowej jednego równania reakcji.

0 p. – za błędne napisanie równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Reakcja chloroetanu z litem zastępuje chlor grupą zawierającą lit; potrzeba dwóch atomów Li, ponieważ drugi tworzy LiCl. Otrzymujemy etylolit i chlorek litu.

Natomiast metylolit reaguje z wodą jak silna zasada: pobiera proton i daje metan oraz LiOH. W obu równaniach zachowujemy właściwą liczbę atomów węgla; użycie metylolitu w drugim etapie nie oznacza, że pochodzi on z chloroetanu z pierwszego równania.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 28.1 — oryginalny wzór półstrukturalny; s. 21
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_28.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28.2 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 28–29.

Chlorowcopochodne alkanów reagują z metalicznym litem, w wyniku czego tworzą związki

litoorganiczne (których wzór w uproszczeniu można zapisać jako RLi). Reakcja przebiega

zgodnie ze schematem:

RX +2Li → RLi + LiX

Związki litoorganiczne gwałtownie reagują z wodą z wydzieleniem wolnego węglowodoru.

Roztwór po takiej reakcji ma odczyn zasadowy. W reakcjach związków litoorganicznych

z jodkiem miedzi(I) powstaje związek miedziolitoorganiczny R2CuLi zgodnie z poniższym

schematem:

2RLi + CuI → R2CuLi + LiI

Związek R2CuLi jest zwany odczynnikiem Gilmana. Ten odczynnik może reagować z inną

chlorowcopochodną, w wyniku czego tworzy odpowiedni węglowodór (R–R'), co zilustrowano

schematem:

R2CuLi + R'X → R–R' + LiX + RCu

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.

Przeprowadzono reakcję, podczas której na drugorzędową chloropochodną alkanu podziałano

odczynnikiem Gilmana. Wśród produktów reakcji obecny był 2-metylopropan.

Napisz w formie cząsteczkowej równanie opisanej reakcji. Chloropochodną alkanu oraz

2-metylopropan przedstaw za pomocą wzorów półstrukturalnych (grupowych).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zastosuj podany ogólny schemat sprzęgania do 2-chloropropanu.

Podpowiedź 2

Jedna z dwóch grup metylowych odczynnika zastępuje atom chloru.

Podpowiedź 3

Narysuj 2-metylopropan, metylomiedź i LiCl, zachowując bilans całego odczynnika.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 28.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie w formie cząsteczkowej równania reakcji.

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Odczynnik dimetylomiedziolitowy przenosi w podanym sprzęganiu jedną grupę metylową na atom węgla, z którego usuwany jest chlor w 2-chloropropanie. Powstaje 2-metylopropan, a pozostałe produkty to metylomiedź i LiCl.

Nie wprowadzamy do szkieletu obu grup metylowych naraz: druga pozostaje przy miedzi zgodnie ze schematem źródłowym. Kontrola atomów węgla, litu, miedzi i chloru potwierdza równanie pokazane na grafice.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 28.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_28.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 28–29.

Chlorowcopochodne alkanów reagują z metalicznym litem, w wyniku czego tworzą związki

litoorganiczne (których wzór w uproszczeniu można zapisać jako RLi). Reakcja przebiega

zgodnie ze schematem:

RX +2Li → RLi + LiX

Związki litoorganiczne gwałtownie reagują z wodą z wydzieleniem wolnego węglowodoru.

Roztwór po takiej reakcji ma odczyn zasadowy. W reakcjach związków litoorganicznych

z jodkiem miedzi(I) powstaje związek miedziolitoorganiczny R2CuLi zgodnie z poniższym

schematem:

2RLi + CuI → R2CuLi + LiI

Związek R2CuLi jest zwany odczynnikiem Gilmana. Ten odczynnik może reagować z inną

chlorowcopochodną, w wyniku czego tworzy odpowiedni węglowodór (R–R'), co zilustrowano

schematem:

R2CuLi + R'X → R–R' + LiX + RCu

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.

Temperatura topnienia butylolitu (C4H9Li) jest znacznie niższa od 0 °C.

Na podstawie różnicy elektroujemności między litem a węglem oraz informacji wprowadzającej dotyczącej temperatury topnienia butylolitu określ rodzaj wiązania węgiel – lit.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj podane właściwości z charakterystycznymi cechami typowych ciał jonowych.

Podpowiedź 2

Wiązanie z litem jest silnie spolaryzowane, ale odpowiedź wymaga klasyfikacji w modelu zadania.

Podpowiedź 3

Wpisz wiązanie kowalencyjne spolaryzowane, z przesunięciem gęstości elektronowej ku węglowi.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

kowalencyjne spolaryzowane lub atomowe spolaryzowane lub kowalencyjne lub atomowe

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne określenie rodzaju wiązania.

0 p. – za każdą inną odpowiedź albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Niskie temperatury topnienia oraz właściwości podane w materiale wskazują w szkolnym modelu na wiązanie kowalencyjne w związku litoorganicznym. Duża różnica elektroujemności powoduje jego silną polaryzację w stronę atomu węgla.

Wymagane określenie to wiązanie kowalencyjne spolaryzowane. Nie wyciągamy wniosku o typowej sieci jonowej wyłącznie z faktu, że jednym z pierwiastków jest metal; analizujemy właściwości badanego związku i zakres uproszczenia przyjęty w zadaniu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

kowalencyjne spolaryzowane lub atomowe spolaryzowane lub kowalencyjne lub atomowe

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30.1 · maj 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 30.

Poniżej przedstawiono ciąg przemian chemicznych, w wyniku których ze związku I otrzymano

związek IV. Związek I to homolog benzenu. Jego cząsteczka zbudowana jest

z siedmiu atomów węgla.

CKE: ciąg związków I–IV, odczynniki HNO3/H2SO4, Cl2 i światło, KOH/H2O; związek II jest izomerem para.

Związki II–IV są głównymi produktami organicznymi przemian opisanych schematem.

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone związków I i II.

Wzór związku I

Wzór związku II

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ile atomów węgla pozostaje poza sześciowęglowym pierścieniem benzenu?

Podpowiedź 2

Uwzględnij kierujący wpływ grupy metylowej i dopisek o izomerze para.

Podpowiedź 3

Narysuj toluen jako I oraz p-nitrotoluen jako II, zgodnie z numeracją schematu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór związku I

Wzór związku II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 22.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 22.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne podanie dwóch wzorów.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Homolog benzenu zawierający siedem atomów węgla to toluen, więc stanowi związek I. Nitrowanie w mieszaninie kwasów wprowadza grupę nitrową do pierścienia.

Grupa metylowa kieruje podstawienie w pozycje orto i para, a schemat wskazuje izomer para jako związek II. Rysujemy zatem toluen i p-nitrotoluen. Chlorowanie łańcucha bocznego zachodzi dopiero w następnym etapie; nie wprowadzamy chloru do wzoru II.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór związku I

Wzór związku II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 22.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 22.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_05_glowny_30.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania