Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 1041–1060 z 1481

Zadanie 23 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 22–25.

Informacja do zadań 22–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Oceń, czy 1,4-dibromobut-2-en występuje w postaci izomerów cis–trans. Odpowiedź uzasadnij.

Ocena: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź podstawniki osobno przy atomach C2 i C3.

Podpowiedź 2

Każdy z tych atomów ma wodór oraz inny od niego fragment organiczny.

Podpowiedź 3

Odpowiedz TAK, powołując się na dwa różne podstawniki przy każdym atomie wiązania podwójnego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Ocena: Tak

Uzasadnienie: (Występuje w postaci izomerów cis-trans, ponieważ) oba atomy połączone

wiązaniem podwójnym lub o hybrydyzacji sp2 lub o numerach 2 i 3 połączone są

z jednym atomem wodoru i jedną grupą –CH2Br lub połączone są z dwoma różnymi

podstawnikami.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawną ocenę i poprawne uzasadnienie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W 1,4-dibromobut-2-enie każdy atom węgla wiązania podwójnego łączy się z dwoma różnymi podstawnikami: wodorem i grupą bromometylową. Możliwe są dwa wzajemne ustawienia jednakowych grup po tej samej lub przeciwnych stronach wiązania, więc związek wykazuje izomerię cis–trans.

Odpowiedź brzmi TAK. Uzasadnienie powinno obejmować oba atomy wiązania podwójnego; samo stwierdzenie obecności takiego wiązania jest niewystarczające.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Ocena: Tak

Uzasadnienie: (Występuje w postaci izomerów cis-trans, ponieważ) oba atomy połączone

wiązaniem podwójnym lub o hybrydyzacji sp2 lub o numerach 2 i 3 połączone są

z jednym atomem wodoru i jedną grupą –CH2Br lub połączone są z dwoma różnymi

podstawnikami.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_23

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 22–25.

Informacja do zadań 22–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) dwóch izomerów konstytucyjnych but-1,3-dienu, których całkowite uwodornienie prowadzi do n-butanu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zachowaj wzór C4H6 i nierozgałęziony szkielet.

Podpowiedź 2

Wiązanie potrójne może zastąpić dwa podwójne bez zmiany wzoru sumarycznego.

Podpowiedź 3

Narysuj but-1-yn i but-2-yn albo zamień jeden z nich na buta-1,2-dien.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 24 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) dwóch izomerów.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

But-1,3-dien ma wzór C4H6. Jego izomery konstytucyjne, które po całkowitym uwodornieniu dają n-butan, muszą zachować prosty czterowęglowy szkielet.

Można wybrać but-1-yn i but-2-yn; oba mają C4H6 i przyłączają po dwa mole wodoru, dając butan. Klucz dopuszcza także buta-1,2-dien. Należy podać dwa różne wzory, nie dwie orientacje rysunku tej samej cząsteczki ani stereoizomery o tej samej łączności.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 24 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 22–25.

Informacja do zadań 22–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

But-1,3-dien ulega reakcji polimeryzacji. Ponieważ ten związek może ulegać addycji zarówno

w położeniu 1,2, jak i 1,4, możliwe są także różne produkty jego polimeryzacji. W wyniku

polimeryzacji typu 1,2 powstaje polimer zawierający boczne grupy winylowe Wzór półstrukturalny: –CH=CH2.

Zadanie 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Prześledź tylko atomy C1 i C2 uczestniczące w tworzeniu głównego łańcucha.

Podpowiedź 2

Fragment z atomami C3 i C4 pozostaje boczną grupą winylową.

Podpowiedź 3

Narysuj jednostkę 1,2 z boczną grupą zawierającą C=C oraz poprawnie zaznacz kontynuację łańcucha.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Uwaga: dopuszcza się odpowiedź, w której zdający poprawnie napisał fragment jedno-, dwu-

lub trzyczłonowy.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie schematu – napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego)

polimeru.

0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W polimeryzacji 1,2 tylko jedno wiązanie podwójne każdej cząsteczki buta-1,3-dienu uczestniczy w budowaniu głównego łańcucha. Drugie pozostaje w bocznej grupie winylowej przy jednym z dwóch atomów jednostki powtarzalnej.

Rysujemy zatem nasycony dwuwęglowy fragment łańcucha z odpowiednim podstawnikiem nienasyconym, zgodnie z grafiką klucza. Nie stosujemy jednostki polimeryzacji 1,4, w której wiązanie podwójne pozostaje w głównym łańcuchu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Uwaga: dopuszcza się odpowiedź, w której zdający poprawnie napisał fragment jedno-, dwu-

lub trzyczłonowy.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_25

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Kwas etanodiowy o wzorze (COOH)2 jest najprostszym kwasem dikarboksylowym, którego

rozpuszczalność w wodzie w temperaturze 20 ºC jest równa 9,52 g bezwodnego kwasu

w 100 g wody.

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2003.

Oblicz minimalną masę wody potrzebną do rozpuszczenia 14,0 gramów hydratu kwasu etanodiowego o wzorze (COOH)2 · 2H2O w temperaturze 20 ºC. Wynik końcowy podaj w gramach i zaokrąglij do jedności.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozdziel masę hydratu na kwas bezwodny i wodę.

Podpowiedź 2

Oblicz zapotrzebowanie na całkowitą wodę dla 10 g kwasu.

Podpowiedź 3

Od około 105 g odejmij 4 g wody pochodzącej z hydratu; podaj 101 g dodawanej wody.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i podanie wyniku

z właściwą jednostką.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

lub

– podanie wyniku z błędną jednostką lub bez jednostki.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W 14,0 g dihydratu jest 14,0 · 90/126 = 10,0 g kwasu bezwodnego oraz 4,0 g wody krystalizacyjnej. Rozpuszczenie 10,0 g kwasu wymaga 10,0 · 100/9,52 około 105,04 g wody łącznie.

Część tej wody wnosi już hydrat, więc trzeba dodać 105,04 − 4,0 około 101 g. Rozpuszczalność jest podana dla kwasu bezwodnego, nie dla całych 14 g hydratu; pominięcie tego rozróżnienia zawyża wynik.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_26

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27.1 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 27.

W probówce I umieszczono kilka kryształków fenolu C6H5OH i dolano wody destylowanej.

Następnie zawartość probówki ogrzano aż do powstania klarownego roztworu. Otrzymany

roztwór ochłodzono do temperatury pokojowej i zaobserwowano, że zawartość probówki

zmętniała. Do probówki II wprowadzono kilka kropli bezbarwnego alkoholu benzylowego

C6H5CH2OH i dolano wody destylowanej. Zawartość probówki energicznie wymieszano

i otrzymano mętną emulsję. Doświadczenie przeprowadzono pod wyciągiem.

Do przygotowanych w sposób opisany powyżej zawartości probówki I i zawartości probówki

II dodano pewien odczynnik. Zaobserwowano, że w probówce I powstał klarowny roztwór,

a w probówce II nie stwierdzono zmiany wyglądu znajdującej się w niej emulsji.

Uzupełnij schemat doświadczenia – podkreśl wzór odczynnika, który dodano do mieszaniny fenolu z wodą i do mieszaniny alkoholu benzylowego z wodą.

Wybrany odczynnik: … NaOH (aq) … HCl (aq)

Zadanie 27.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj kwasowość fenolu i alkoholu benzylowego.

Podpowiedź 2

Utworzenie rozpuszczalnej soli może usunąć zmętnienie tylko w jednej próbce.

Podpowiedź 3

Podkreśl NaOH; klarowny roztwór powstaje wskutek utworzenia fenolanu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 27.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.Odpowiedź CKE 27.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie schematu doświadczenia (poprawny wybór odczynnika).

0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Fenol jest dostatecznie kwasowy, aby reagować z wodnym NaOH i tworzyć dobrze rozpuszczalny fenolan sodu. Dzięki temu mętna mieszanina w I staje się klarowna.

Alkohol benzylowy nie reaguje w tych warunkach w analogiczny sposób, dlatego emulsja w II pozostaje. Wybieramy NaOH, nie HCl. O odróżnieniu decyduje bezpośrednie połączenie grupy OH z pierścieniem aromatycznym w fenolu, a nie sama obecność pierścienia w obu związkach.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 27.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.Odpowiedź CKE 27.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_27.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27.2 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 27.

W probówce I umieszczono kilka kryształków fenolu C6H5OH i dolano wody destylowanej.

Następnie zawartość probówki ogrzano aż do powstania klarownego roztworu. Otrzymany

roztwór ochłodzono do temperatury pokojowej i zaobserwowano, że zawartość probówki

zmętniała. Do probówki II wprowadzono kilka kropli bezbarwnego alkoholu benzylowego

C6H5CH2OH i dolano wody destylowanej. Zawartość probówki energicznie wymieszano

i otrzymano mętną emulsję. Doświadczenie przeprowadzono pod wyciągiem.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji, której przebieg był przyczyną obserwowanych zmian po dodaniu wybranego odczynnika. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone reagentów organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zapisz reakcję kwasu Brønsteda z OH−.

Podpowiedź 2

Po odłączeniu H+ od grupy fenolowej pozostaje anion z ładunkiem −1.

Podpowiedź 3

Narysuj fenol i OH− po lewej oraz fenolan i H2O po prawej, pomijając Na+.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 27.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji w formie jonowej skróconej – przy poprawnym

wyborze odczynnika w zadaniu 27.1.

0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W reakcji odpowiadającej zanikowi zmętnienia fenol oddaje proton jonowi wodorotlenkowemu. Powstają anion fenolanowy i woda.

Zapis jonowy skrócony nie zawiera Na+, ponieważ jest to jon obserwator. Wzory organiczne przedstawiamy jak na grafice odpowiedzi, kontrolując zachowanie pierścienia oraz ujemny ładunek przy tlenie. Reakcja nie wymienia grupy OH na inny podstawnik w pierścieniu i nie dotyczy alkoholu benzylowego z probówki II.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 27.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_27.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

W poniższej tabeli zestawiono wartości stałej dysocjacji (w temperaturze 25 ºC) kwasu

butanowego i jego monochloropochodnych.

Wzór kwasu

Stała dysocjacji Ka

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 16.

1,5 · 10−5

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 16.

1,4 · 10−3

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 16.

8,9 · 10−5

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 16.

3,0 · 10−5

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, t.2, Warszawa 2000.

Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

1.

Wprowadzenie jednego atomu chloru do cząsteczki kwasu butanowego jest

przyczyną zwiększenia zdolności tej cząsteczki do odszczepiania protonu.

P

F

2.

Wpływ atomu chloru na moc kwasów chlorobutanowych jest tym

mniejszy, im bardziej atom ten jest oddalony od grupy karboksylowej.

P

F

3.

Kwas 4-chlorobutanowy jest kwasem słabszym od kwasu butanowego.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Większe Ka oznacza mocniejszy kwas w porównywanych warunkach.

Podpowiedź 2

Uszereguj wartości według odległości chloru od grupy karboksylowej.

Podpowiedź 3

Potwierdź wzmacniający, malejący z odległością wpływ chloru i zaznacz P, P, F.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1.

Wprowadzenie jednego atomu chloru do cząsteczki kwasu butanowego jest

przyczyną zwiększenia zdolności tej cząsteczki do odszczepiania protonu.

P

 

2.

Wpływ atomu chloru na moc kwasów chlorobutanowych jest tym mniejszy,

im bardziej atom ten jest oddalony od grupy karboksylowej.

P

 

3.

Kwas 4-chlorobutanowy jest kwasem słabszym od kwasu butanowego.

 

F

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Każda podana monochloropochodna ma większą stałą dysocjacji niż kwas butanowy, więc chlor zwiększa zdolność odszczepiania protonu. Efekt indukcyjny elektroujemnego podstawnika słabnie wraz z odległością od grupy karboksylowej: największe Ka ma pochodna 2-chloro, mniejsze 3-chloro i 4-chloro.

Nawet 4-chlorobutanowy jest jednak mocniejszy od butanowego, bo 3,0·10−5 > 1,5·10−5. Poprawne oceny to P, P, F.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1.

Wprowadzenie jednego atomu chloru do cząsteczki kwasu butanowego jest

przyczyną zwiększenia zdolności tej cząsteczki do odszczepiania protonu.

P

 

2.

Wpływ atomu chloru na moc kwasów chlorobutanowych jest tym mniejszy,

im bardziej atom ten jest oddalony od grupy karboksylowej.

P

 

3.

Kwas 4-chlorobutanowy jest kwasem słabszym od kwasu butanowego.

 

F

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_28

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Jon CH₃COO⁻ występujący w wodnym roztworze octanu sodu jest niezbyt mocną zasadą Brønsteda, która reaguje z cząsteczką wody zgodnie z równaniem:

CH₃COO⁻ + H₂O ⇌ CH₃COOH + OH⁻

Równowagę tej reakcji opisuje stała dysocjacji zasadowej Kb = [CH₃COOH]·[OH⁻]/[CH₃COO⁻]. Iloczyn stałej dysocjacji kwasowej Ka kwasu CH₃COOH i stałej dysocjacji zasadowej Kb sprzężonej z nim zasady CH₃COO⁻ jest równy iloczynowi jonowemu wody: Ka·Kb = Kw.

W temperaturze 25 ºC iloczyn jonowy wody jest równy Kw =1,0 · 10−14.

Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna. Podstawy teoretyczne i analiza jakościowa,

Warszawa 2001 oraz pr. zb. pod red. Z. Galusa, Ćwiczenia rachunkowe z chemii analitycznej, Warszawa 2006.

Oblicz pH wodnego roztworu octanu sodu o stężeniu 0,05 mol dm⋅−3 w temperaturze

25 ºC. Przyjmij, że reakcji z wodą ulega mniej niż 5% anionów octanowych.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw wyznacz stałą zasadową anionu ze stałej kwasowej kwasu etanowego.

Podpowiedź 2

Wykorzystaj założenie poniżej 5%, aby przyjąć [OH−] około √(Kb · 0,05).

Podpowiedź 3

Policz pOH, a następnie odejmij je od 14; wynik pH wynosi około 8,72.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wartości wyniku końcowego od ewentualnych

wcześniejszych zaokrągleń.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody (w tym poprawne zapisanie – w dowolnej postaci –

wyrażenia na stałą równowagi opisanej reakcji), poprawne wykonanie obliczeń oraz

podanie wyniku liczbowego jako wielkości niemianowanej.

1 p. – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

lub

– podanie wyniku liczbowego z błędną jednostką.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Anion etanianowy jest słabą zasadą, której Kb = Kw/Ka = 10−14/(1,8·10−5) około 5,56·10−10. Przy dopuszczonym małym stopniu reakcji z wodą stężenie OH− obliczamy jako pierwiastek z Kb · c, czyli około 5,27·10−6 mol·dm−3.

Stąd pOH około 5,28 i pH około 8,72. Jest to roztwór zasadowy. Nie stosujemy bezpośrednio stałej kwasowej do obliczania OH− ani nie mylimy pOH z pH.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wartości wyniku końcowego od ewentualnych

wcześniejszych zaokrągleń.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30.1 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 30.

Aldehydy i ketony ulegają reakcji z wodą, w wyniku czego tworzą diole. Ta reakcja – nazywana

reakcją hydratacji – jest odwracalna, a jej wydajność zależy od struktury związku

karbonylowego, np. wodny roztwór metanalu zawiera 0,1% aldehydu i 99,9% produktu jego

hydratacji, ale wodny roztwór propanonu zawiera 99,9% ketonu i 0,1% diolu (w temperaturze

około 20 ºC). Propanon reaguje z wodą zgodnie z równaniem:

Informacja do zadania 30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.Informacja do zadania 30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.

Uzupełnij poniższe zdania – wybierz i podkreśl jedno właściwe określenie spośród podanych w każdym nawiasie.

Hydratacja propanonu jest reakcją (addycji / eliminacji / substytucji). Mechanizm opisanej

reakcji jest (elektrofilowy / nukleofilowy / rodnikowy). Przyłączenie jonu hydroksylowego

do atomu węgla grupy karbonylowej w cząsteczce propanonu jest możliwe, ponieważ ten atom

jest obdarzony cząstkowym ładunkiem (dodatnim / ujemnym) wskutek polaryzacji wiązania

z atomem (tlenu / węgla / wodoru).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy grupa karbonylowa przyłącza atomy, czy wymienia podstawnik.

Podpowiedź 2

OH− przekazuje parę elektronową do ubogiego w elektrony atomu węgla.

Podpowiedź 3

Wybierz: addycji, nukleofilowy, dodatnim, tlenu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 30.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie zdań.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Hydratacja propanonu przyłącza składniki wody do grupy karbonylowej, więc jest addycją. Pierwszy etap w środowisku zasadowym polega na ataku nukleofilowego OH− na atom węgla obdarzony cząstkowym ładunkiem dodatnim.

Ładunek ten wynika z polaryzacji wiązania z bardziej elektroujemnym tlenem. Następnie po protonowaniu powstaje diol. Nie jest to addycja elektrofilowa do wiązania między atomami węgla: tutaj reaktywnym układem jest spolaryzowane C=O.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 30.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_30.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30.2 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 30.

Aldehydy i ketony ulegają reakcji z wodą, w wyniku czego tworzą diole. Ta reakcja – nazywana

reakcją hydratacji – jest odwracalna, a jej wydajność zależy od struktury związku

karbonylowego, np. wodny roztwór metanalu zawiera 0,1% aldehydu i 99,9% produktu jego

hydratacji, ale wodny roztwór propanonu zawiera 99,9% ketonu i 0,1% diolu (w temperaturze

około 20 ºC). Propanon reaguje z wodą zgodnie z równaniem:

Informacja do zadania 30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.Informacja do zadania 30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.

Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

1.

W wyniku opisanej reakcji zmienia się hybrydyzacja orbitali walencyjnych

drugiego atomu węgla z sp2 w cząsteczce ketonu na sp3 w cząsteczce diolu.

P

F

2.

Cząsteczka diolu, który powstaje w opisanej reakcji, występuje w postaci

enancjomerów.

P

F

3.

W opisanej reakcji organiczny anion będący produktem pośrednim pełni

funkcję zasady Brønsteda.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź osobno geometrię, różnorodność podstawników i kierunek przekazania protonu.

Podpowiedź 2

W produkcie przy atomie centralnym występują powtarzające się grupy, a anion pośredni przyjmuje H+.

Podpowiedź 3

Zaznacz P, F, P i powiąż ostatnią ocenę z rolą zasady Brønsteda.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1.

W wyniku opisanej reakcji zmienia się hybrydyzacja orbitali walencyjnych

drugiego atomu węgla z sp2 w cząsteczce ketonu na sp3 w cząsteczce diolu.

P

 

2.

Cząsteczka diolu, który powstaje w opisanej reakcji, występuje w postaci

enancjomerów.

 

F

3.

W opisanej reakcji organiczny anion będący produktem pośrednim pełni

funkcję zasady Brønsteda.

P

 

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po hydratacji atom węgla karbonylowego zmienia otoczenie z trygonalnego na tetraedryczne, czyli sp2 przechodzi w sp3. Powstały diol nie jest chiralny, bo ten atom ma dwie jednakowe grupy metylowe i dwie jednakowe grupy hydroksylowe.

Pośredni anion przyjmuje proton od wody i pełni funkcję zasady Brønsteda. Zatem oceny to P, F, P. Tetraedryczna geometria sama nie gwarantuje obecności centrum stereogenicznego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1.

W wyniku opisanej reakcji zmienia się hybrydyzacja orbitali walencyjnych

drugiego atomu węgla z sp2 w cząsteczce ketonu na sp3 w cząsteczce diolu.

P

 

2.

Cząsteczka diolu, który powstaje w opisanej reakcji, występuje w postaci

enancjomerów.

 

F

3.

W opisanej reakcji organiczny anion będący produktem pośrednim pełni

funkcję zasady Brønsteda.

P

 
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_30.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30.3 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 30.

Aldehydy i ketony ulegają reakcji z wodą, w wyniku czego tworzą diole. Ta reakcja – nazywana

reakcją hydratacji – jest odwracalna, a jej wydajność zależy od struktury związku

karbonylowego, np. wodny roztwór metanalu zawiera 0,1% aldehydu i 99,9% produktu jego

hydratacji, ale wodny roztwór propanonu zawiera 99,9% ketonu i 0,1% diolu (w temperaturze

około 20 ºC). Propanon reaguje z wodą zgodnie z równaniem:

Informacja do zadania 30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.Informacja do zadania 30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.

Oceń, czy prowadzenie reakcji hydratacji propanonu w obecności mocnej zasady skutkuje większą zawartością diolu w mieszaninie poreakcyjnej (w temperaturze około

20 ºC). Odpowiedź uzasadnij.

Ocena: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy OH− zużywa się w sumarycznym równaniu reakcji.

Podpowiedź 2

Substancja odtwarzana w mechanizmie może zmieniać szybkość bez zmiany K.

Podpowiedź 3

Odpowiedz NIE: zasada katalizuje hydratację, ale nie zwiększa równowagowego udziału diolu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Ocena: Nie (wpływa.)

Uzasadnienie: Jony hydroksylowe pełnią funkcję katalizatora, a więc wpływają jedynie na

szybkość reakcji, a nie na jej równowagę.

lub

Jony hydroksylowe nie są ani substratem, ani produktem reakcji.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawną ocenę i poprawne uzasadnienie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jony OH− uczestniczą w etapach mechanizmu, ale odtwarzają się w jego końcowej części, więc działają jako katalizator. Przy stałej temperaturze przyspieszają osiąganie równowagi w obu kierunkach, nie zmieniając jej położenia.

Nie uzyskujemy zatem większej równowagowej zawartości diolu przez sam dodatek katalizatora zasadowego. Odpowiadamy NIE. Większa szybkość powstawania produktu na początku nie jest tym samym co większa wydajność po osiągnięciu równowagi.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Ocena: Nie (wpływa.)

Uzasadnienie: Jony hydroksylowe pełnią funkcję katalizatora, a więc wpływają jedynie na

szybkość reakcji, a nie na jej równowagę.

lub

Jony hydroksylowe nie są ani substratem, ani produktem reakcji.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_30.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Napisz w formie jonowej z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy) równania procesów redukcji i utleniania zachodzących podczas opisanej reakcji. Uwzględnij fakt, że reakcja zachodzi w środowisku zasadowym. Następnie uzupełnij schemat, tak aby otrzymać sumaryczne równanie w formie jonowej skróconej opisanej reakcji utleniania propanalu.

Równanie procesu redukcji:

Równanie procesu utleniania:

Zadanie 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozdziel utlenianie aldehydu i redukcję srebra(I).

Podpowiedź 2

Jeden aldehyd oddaje dwa elektrony, a jeden jon kompleksowy srebra przyjmuje jeden.

Podpowiedź 3

Zastosuj dwa kompleksy srebra i 3OH− na cząsteczkę propanalu; sprawdź ładunek −1 obu stron równania sumarycznego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie w formie jonowo-elektronowej równania procesu redukcji

i równania procesu utleniania – z uwzględnieniem zasadowego środowiska reakcji

i poprawne uzupełnienie schematu.

1 p. – za poprawne napisanie w formie jonowo-elektronowej równania procesu redukcji

i równania procesu utleniania – z uwzględnieniem zasadowego środowiska reakcji

i błędne uzupełnienie schematu

lub

– za błędne napisanie w formie jonowo-elektronowej równania procesu redukcji

i równania procesu utleniania – z uwzględnieniem zasadowego środowiska reakcji

i poprawne uzupełnienie schematu

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W odczynniku Tollensa srebro(I) przyjmuje elektron: [Ag(NH3)2]+ + e− → Ag + 2NH3. Propanal oddaje dwa elektrony, przechodząc w anion propanianowy; w zasadowej półreakcji zużywa 3OH− i wytwarza 2H2O.

Półreakcję srebra mnożymy przez dwa. Sumarycznie na jeden propanal przypadają dwa kationy kompleksowe i trzy OH−, a produktami są propanian, 2Ag, 4NH3 i 2H2O. Wzory organiczne w równaniach zachowuje grafika odpowiedzi; nie zapisujemy kwasu jako głównego produktu zasadowej mieszaniny.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32.1 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 32–33.

Wzory szkieletowe związków organicznych odzwierciedlają kształt łańcucha węglowego,

dlatego lepiej oddają rzeczywistą strukturę cząsteczki. Są to wzory, w których nie zapisuje się

symboli atomów węgla i połączonych z nimi atomów wodoru, ale rysuje się w postaci łamanej

szkielet węglowy oraz zaznacza występujące w cząsteczce wiązania wielokrotne i zapisuje

wzory grup funkcyjnych oraz symbole podstawników innych niż wodór, np. wzór szkieletowy

2-metylobutanu ma postać:

CKE: wzór szkieletowy 2-metylobutanu.
Źródło

Informacja do zadania 32.

Poniżej przedstawiono wzory szkieletowe trzech związków organicznych.

Związek I

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

Związek II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

Związek III

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

Napisz wzór sumaryczny związku II o wzorze szkieletowym podanym w tabeli.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz osobno atomy w szkielecie i jawnie opisane heteroatomy.

Podpowiedź 2

Uzupełnij wartościowość każdego atomu węgla, uwzględniając podwójne wiązanie karbonylowe.

Podpowiedź 3

Zsumuj wszystkie wodory i podaj C5H11NO2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 32.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie wzoru sumarycznego.

0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W zapisie szkieletowym każdy nieopisany wierzchołek i koniec odcinka oznacza atom węgla. W związku II naliczamy pięć atomów węgla, jeden azotu i dwa tlenu.

Po uzupełnieniu wartościowości wodorem, łącznie z atomami przy azocie i tlenie, otrzymujemy C5H11NO2. Jest to wzór sumaryczny waliny. Nie pomijamy atomu węgla grupy karboksylowej ani wodoru grup NH2 i OH, choć część symboli na rysunku jest zapisana jawnie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 32.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_32.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32.2 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 32–33.

Wzory szkieletowe związków organicznych odzwierciedlają kształt łańcucha węglowego,

dlatego lepiej oddają rzeczywistą strukturę cząsteczki. Są to wzory, w których nie zapisuje się

symboli atomów węgla i połączonych z nimi atomów wodoru, ale rysuje się w postaci łamanej

szkielet węglowy oraz zaznacza występujące w cząsteczce wiązania wielokrotne i zapisuje

wzory grup funkcyjnych oraz symbole podstawników innych niż wodór, np. wzór szkieletowy

2-metylobutanu ma postać:

CKE: wzór szkieletowy 2-metylobutanu.
Źródło

Informacja do zadania 32.

Poniżej przedstawiono wzory szkieletowe trzech związków organicznych.

Związek I

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

Związek II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

Związek III

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

1.

Związek I jest fenolem.

P

F

2.

W cząsteczce związku II występują grupa aminowa i grupa karboksylowa.

P

F

3.

Cząsteczka związku III zawiera wiązanie amidowe.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Analizuj bezpośrednie połączenia grup funkcyjnych, nie ogólne podobieństwo kształtu.

Podpowiedź 2

Fenol wymaga OH przy aromatycznym węglu, a amid połączenia azotu z węglem karbonylowym.

Podpowiedź 3

Dla wzorów I, II i III zaznacz odpowiednio F, P i P.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1.

Związek I jest fenolem.

 

F

2.

W cząsteczce związku II występują grupa aminowa i grupa karboksylowa.

P

 

3.

Cząsteczka związku III zawiera wiązanie amidowe.

P

 

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W związku I grupa hydroksylowa nie jest połączona bezpośrednio z pierścieniem aromatycznym, więc nie jest to fenol. Związek II zawiera grupę aminową i karboksylową, co rozpoznajemy we wzorze waliny.

Związek III ma atom azotu połączony z atomem węgla grupy karbonylowej, czyli wiązanie amidowe charakterystyczne także dla peptydów. Poprawne oceny to F, P, P. Sama obecność pierścienia oraz OH nie wystarcza do sklasyfikowania związku jako fenolu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1.

Związek I jest fenolem.

 

F

2.

W cząsteczce związku II występują grupa aminowa i grupa karboksylowa.

P

 

3.

Cząsteczka związku III zawiera wiązanie amidowe.

P

 
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_32.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 32–33.

Wzory szkieletowe związków organicznych odzwierciedlają kształt łańcucha węglowego,

dlatego lepiej oddają rzeczywistą strukturę cząsteczki. Są to wzory, w których nie zapisuje się

symboli atomów węgla i połączonych z nimi atomów wodoru, ale rysuje się w postaci łamanej

szkielet węglowy oraz zaznacza występujące w cząsteczce wiązania wielokrotne i zapisuje

wzory grup funkcyjnych oraz symbole podstawników innych niż wodór, np. wzór szkieletowy

2-metylobutanu ma postać:

CKE: wzór szkieletowy 2-metylobutanu.

Poniżej przedstawiono wzór szkieletowy pyretryny, która jest naturalną substancją

owadobójczą wyodrębnianą z pewnej odmiany chryzantem. Ten związek jest estrem.

W poniższym wzorze szkieletowym pyretryny zakreśl fragment stanowiący wiązanie estrowe oraz podpisz część pochodzącą od kwasu i część pochodzącą od alkoholu.

Pełny wzór szkieletowy pyretryny z dwoma miejscami na podpisy.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odszukaj grupę zawierającą obok siebie karbonyl i tlen estrowy.

Podpowiedź 2

Węgiel karbonylowy należy do części kwasowej, a reszta połączona przez tlen do alkoholowej.

Podpowiedź 3

Podpisz część z pierścieniem trójczłonowym jako kwasową, a część z pięcioczłonowym jako alkoholową i zaznacz wiązanie estrowe.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wersja dydaktyczna z zachowanym wiązaniem C=C

Pyretryna. U góry część pochodząca od alkoholu, u dołu od kwasu. Obwiedziono grupę estrową.

Uwaga redakcyjna. Historyczny rysunek klucza pomija wiązanie C=C w pięcioczłonowym pierścieniu. W wersji dydaktycznej zachowano pełną strukturę z polecenia.

Historyczna odpowiedź CKE

Historyczna odpowiedź CKE z podpisami obu części i oznaczeniem estru.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne zakreślenie wiązania estrowego oraz poprawne podpisanie części

pochodzącej od kwasu i części pochodzącej od alkoholu.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wiązanie estrowe rozpoznajemy jako połączenie fragmentu karbonylowego z tlenem połączonym dalej z resztą organiczną. W pyretrynie nie należy zaznaczać samej odrębnej grupy ketonowej.

Część z karbonylowym atomem węgla estru pochodzi od kwasu i zawiera pierścień trójczłonowy. Druga część, po stronie tlenu estrowego i pierścienia pięcioczłonowego, pochodzi od alkoholu. Granicę oraz podpisy nanosimy zgodnie z grafiką klucza, uwzględniając całe reszty, nie tylko pojedyncze atomy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wersja dydaktyczna z zachowanym wiązaniem C=C

Pyretryna. U góry część pochodząca od alkoholu, u dołu od kwasu. Obwiedziono grupę estrową.

Uwaga redakcyjna. Historyczny rysunek klucza pomija wiązanie C=C w pięcioczłonowym pierścieniu. W wersji dydaktycznej zachowano pełną strukturę z polecenia.

Historyczna odpowiedź CKE

Historyczna odpowiedź CKE z podpisami obu części i oznaczeniem estru.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_33

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 34 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Mocznik o wzorze CO(NH2)2 jest diamidem kwasu węglowego. W wyniku ogrzewania

krystalicznego mocznika wydziela się amoniak i powstaje dimocznik (biuret).

Napisz równanie opisanej reakcji prowadzącej do powstania dimocznika. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych. Następnie wybierz i podkreśl nazwę wiązania, które powstało w reakcji kondensacji mocznika, oraz podaj nazwę grupy związków wielkocząsteczkowych, w których występuje takie samo wiązanie.

Równanie reakcji:

Nazwa wiązania: … amidowe … estrowe … wodorowe

Nazwa grupy związków: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zbilansuj liczbę cząsteczek mocznika potrzebną do utworzenia dimocznika.

Podpowiedź 2

Małym produktem odszczepianym podczas kondensacji jest amoniak.

Podpowiedź 3

Zapisz na grafice 2 moczniki → biuret + NH3; wskaż wiązanie amidowe i białka lub polipeptydy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie równania reakcji z zastosowaniem wzorów półstrukturalnych

(grupowych) związków organicznych oraz poprawny wybór nazwy wiązania

i poprawne podanie nazwy grupy związków organicznych.

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji z zastosowaniem wzorów półstrukturalnych

(grupowych) związków organicznych ale błędny wybór nazwy wiązania lub błędne

podanie nazwy grupy związków organicznych

lub

– za błędne napisanie równania reakcji z zastosowaniem wzorów półstrukturalnych

(grupowych) związków organicznych ale poprawny wybór nazwy wiązania i poprawne

podanie nazwy grupy związków organicznych.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dwie cząsteczki mocznika kondensują podczas ogrzewania, tworząc jedną cząsteczkę biuretu i jedną amoniaku. Bilans uwzględnia dwa atomy węgla i cztery atomy azotu po obu stronach; trzy azoty pozostają w biurecie, a jeden odchodzi jako NH3.

Powstające połączenie ma charakter amidowy. Takie wiązania występują w białkach i polipeptydach jako wiązania peptydowe. Nie wybieramy wiązania wodorowego, które jest oddziaływaniem i nie opisuje nowej łączności atomów w produkcie kondensacji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_34

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35.1 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 35.

Do dwóch probówek wprowadzono bezbarwny wodny roztwór glicyny. Następnie do

probówki I dodawano kroplami kwas solny z dodatkiem oranżu metylowego, a do probówki II

dodawano kroplami wodny roztwór wodorotlenku sodu z dodatkiem fenoloftaleiny. Po dodaniu

każdej kropli odczynnika zawartość probówek dokładnie mieszano. W obu probówkach

zaobserwowano zmianę barwy użytych wskaźników. Przebieg doświadczenia zilustrowano na

schemacie.

Informacja do zadania 35. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

W tabeli przedstawiono zakres pH, w którym następuje zmiana barwy oranżu metylowego

i fenoloftaleiny oraz barwy tych wskaźników w roztworach o pH mniejszym od dolnej granicy

zakresu zmiany barwy i o pH większym od górnej granicy tego zakresu.

Nazwa

Zakres pH

zmiany barwy

Barwa wskaźnika w roztworach o pH

poniżej dolnej granicy

zakresu zmiany barwy

powyżej górnej granicy

zakresu zmiany barwy

oranż metylowy

3,1 – 4,4

czerwona

żółta

fenoloftaleina

8,3 – 10,0

bezbarwna

malinowa

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2010.

Uzupełnij tabelę – napisz, jakie były barwy obu odczynników przed dodaniem ich do probówek oraz jakie barwy zawartości obu probówek zaobserwowano po dodaniu do nich odczynnika.

Numer

probówki

Barwa

odczynnika przed dodaniem

do zawartości probówki

zawartości probówki

po dodaniu odczynnika

I

  

II

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal najpierw barwy wskaźników w wyjściowym kwasie i zasadzie.

Podpowiedź 2

Glicyna może zarówno przyjmować, jak i oddawać protony.

Podpowiedź 3

Wpisz I czerwony → żółty, II malinowy → bezbarwny, z wariantami barw podanymi w kluczu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Numer

probówki

Barwa

odczynnika przed dodaniem

do zawartości probówki

zawartości probówki

po dodaniu odczynnika

I

czerwona

żółta lub żółtopomarańczowa

II

malinowa lub czerwona

bezbarwna lub brak lub różowa

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli (opisanie zmian z uwzględnieniem barwy użytych

roztworów).

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Odczynnik w I, czyli HCl z oranżem metylowym, jest czerwony przed dodaniem. Glicyna wiąże dodane protony, więc po zmieszaniu pojawia się barwa żółta lub żółtopomarańczowa.

NaOH z fenoloftaleiną ma początkowo barwę malinową, lecz glicyna zużywa OH−, oddając proton i powodując odbarwienie, ewentualnie słabe różowe zabarwienie dopuszczone w kluczu. Zmiany pokazują amfoteryczne zachowanie aminokwasu. Nie przypisujemy barwy wskaźnika samej glicynie ani nie zakładamy dużego nadmiaru dodawanego odczynnika.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Numer

probówki

Barwa

odczynnika przed dodaniem

do zawartości probówki

zawartości probówki

po dodaniu odczynnika

I

czerwona

żółta lub żółtopomarańczowa

II

malinowa lub czerwona

bezbarwna lub brak lub różowa

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_35.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35.2 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 35.

Do dwóch probówek wprowadzono bezbarwny wodny roztwór glicyny. Następnie do

probówki I dodawano kroplami kwas solny z dodatkiem oranżu metylowego, a do probówki II

dodawano kroplami wodny roztwór wodorotlenku sodu z dodatkiem fenoloftaleiny. Po dodaniu

każdej kropli odczynnika zawartość probówek dokładnie mieszano. W obu probówkach

zaobserwowano zmianę barwy użytych wskaźników. Przebieg doświadczenia zilustrowano na

schemacie.

Informacja do zadania 35. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

W tabeli przedstawiono zakres pH, w którym następuje zmiana barwy oranżu metylowego

i fenoloftaleiny oraz barwy tych wskaźników w roztworach o pH mniejszym od dolnej granicy

zakresu zmiany barwy i o pH większym od górnej granicy tego zakresu.

Nazwa

Zakres pH

zmiany barwy

Barwa wskaźnika w roztworach o pH

poniżej dolnej granicy

zakresu zmiany barwy

powyżej górnej granicy

zakresu zmiany barwy

oranż metylowy

3,1 – 4,4

czerwona

żółta

fenoloftaleina

8,3 – 10,0

bezbarwna

malinowa

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2010.

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) jonów, które są organicznymi produktami reakcji zachodzących w probówce I i w probówce II.

Probówka I:

Probówka II:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przypomnij formę jonu obojnaczego glicyny.

Podpowiedź 2

Kwas protonuje grupę karboksylanową, a zasada odszczepia proton z grupy amoniowej.

Podpowiedź 3

W I narysuj kation z NH3+ i COOH, w II anion z NH2 i COO−, zachowując szkielet glicyny.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 18.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 18.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) obu jonów.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W probówce I jon obojnaczy glicyny przyjmuje proton na anionowej grupie karboksylanowej. Produktem organicznym jest kation glicyny z grupą amoniową i niezdysocjowaną grupą karboksylową.

W probówce II OH− odbiera proton z grupy amoniowej, dając anion glicyny z grupą aminową i karboksylanową. Obie formy zachowują ten sam dwuwęglowy szkielet. W odpowiedzi rysujemy wyłącznie wymagane jony organiczne, z poprawnymi ładunkami i liczbą atomów wodoru, jak na grafice klucza.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 18.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 18.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_35.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 36 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 36–37.

Tripeptyd, którego wzór przedstawiono poniżej, jest zbudowany z reszt trzech aminokwasów.

Informacja do zadań 36–37. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Oceń, czy cząsteczka tego tripeptydu jest chiralna. Odpowiedź uzasadnij.

Ocena: …

Uzasadnienie:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź otoczenie trzech atomów węgla α.

Podpowiedź 2

Porównaj grupy boczne i oba końce łańcucha pod kątem symetrii.

Podpowiedź 3

Odpowiedz TAK: trzy centra stereogeniczne w tej niesymetrycznej strukturze nie dają formy mezo.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Ocena: Tak

Uzasadnienie: W cząsteczce tego tripeptydu są (trzy) centra stereogeniczne (asymetryczne

atomy węgla) lub nieparzysta liczba centrów stereogenicznych.

lub

Cząsteczka nie ma jakichkolwiek elementów symetrii lub jest asymetryczna.

lub

Cząsteczka nie ma płaszczyzny symetrii (i środka symetrii).

lub

Cząsteczka nie ma inwersyjnej osi symetrii.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawną odpowiedź i poprawne uzasadnienie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W pokazanym tripeptydzie trzy atomy węgla α są połączone z czterema różnymi podstawnikami. Łańcuch zawiera różne reszty boczne i różne końce, więc centra nie tworzą symetrycznej, wzajemnie kompensującej się struktury mezo.

Cząsteczka jest chiralna. Uzasadnienie odnosimy do tej konkretnej budowy, wskazując centra stereogeniczne i brak wewnętrznej symetrii. Nie wyciągamy ogólnego wniosku, że każda cząsteczka z dowolną liczbą takich centrów musi być chiralna.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Ocena: Tak

Uzasadnienie: W cząsteczce tego tripeptydu są (trzy) centra stereogeniczne (asymetryczne

atomy węgla) lub nieparzysta liczba centrów stereogenicznych.

lub

Cząsteczka nie ma jakichkolwiek elementów symetrii lub jest asymetryczna.

lub

Cząsteczka nie ma płaszczyzny symetrii (i środka symetrii).

lub

Cząsteczka nie ma inwersyjnej osi symetrii.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_36

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 37 · czerwiec 2018

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 36–37.

Tripeptyd, którego wzór przedstawiono poniżej, jest zbudowany z reszt trzech aminokwasów.

Informacja do zadań 36–37. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Napisz nazwy zwyczajowe aminokwasów powstanących w wyniku całkowitej hydrolizy przedstawionego tripeptydu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zaznacz miejsca hydrolizy wiązań między resztami aminokwasów.

Podpowiedź 2

Identyfikuj aminokwasy na podstawie grup bocznych, nie samego wspólnego szkieletu.

Podpowiedź 3

Dopasuj trzy reszty do waliny, cysteiny i fenyloalaniny.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

walina, cysteina, fenyloalanina

Uwaga: Kolejność wymieniania nazw nie jest oceniania.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie nazw zwyczajowych trzech aminokwasów.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Całkowita hydroliza rozcina oba wiązania peptydowe i odtwarza trzy aminokwasy. Rozpoznajemy je po zachowanych grupach bocznych: rozgałęziony fragment izopropylowy wskazuje walinę, fragment z grupą tiolową cysteinę, a fragment benzylowy fenyloalaninę.

Podajemy nazwy zwyczajowe: walina, cysteina, fenyloalanina. Grupy boczne nie są odcinane od atomów węgla α podczas zwykłej hydrolizy wiązań peptydowych. Kolejność nazw nie wpływa tu na poprawność odpowiedzi.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

walina, cysteina, fenyloalanina

Uwaga: Kolejność wymieniania nazw nie jest oceniania.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2018_06_dodatkowy_37

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania