Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 901–920 z 1481

Zadanie 30.3 · kwiecien 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 30.

Aldehydy i ketony ulegają reakcji z wodą, w wyniku czego tworzą diole. Ta reakcja – nazywana

reakcją hydratacji – jest odwracalna, a jej wydajność zależy od struktury związku

karbonylowego, np. wodny roztwór metanalu zawiera 0,1% aldehydu i 99,9% produktu jego

hydratacji, ale wodny roztwór propanonu zawiera 99,9% ketonu i 0,1% diolu (w temperaturze

około 20 ºC). Propanon reaguje z wodą zgodnie z równaniem:

Informacja do zadania 30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.Informacja do zadania 30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.

Oceń, czy prowadzenie reakcji hydratacji propanonu w obecności mocnej zasady skutkuje większą zawartością diolu w mieszaninie poreakcyjnej (w temperaturze około

20 ºC). Odpowiedź uzasadnij.

Ocena: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy OH− zużywa się w sumarycznym równaniu reakcji.

Podpowiedź 2

Substancja odtwarzana w mechanizmie może zmieniać szybkość bez zmiany K.

Podpowiedź 3

Odpowiedz NIE: zasada katalizuje hydratację, ale nie zwiększa równowagowego udziału diolu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Ocena: Nie wpływa.

Uzasadnienie: Jony hydroksylowe pełnią funkcję katalizatora, a więc wpływają jedynie na

szybkość reakcji, a nie na jej równowagę.

lub Jony hydroksylowe nie są ani substratem, ani produktem reakcji.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawną ocenę i poprawne uzasadnienie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jony OH− uczestniczą w etapach mechanizmu, ale odtwarzają się w jego końcowej części, więc działają jako katalizator. Przy stałej temperaturze przyspieszają osiąganie równowagi w obu kierunkach, nie zmieniając jej położenia.

Nie uzyskujemy zatem większej równowagowej zawartości diolu przez sam dodatek katalizatora zasadowego. Odpowiadamy NIE. Większa szybkość powstawania produktu na początku nie jest tym samym co większa wydajność po osiągnięciu równowagi.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Ocena: Nie wpływa.

Uzasadnienie: Jony hydroksylowe pełnią funkcję katalizatora, a więc wpływają jedynie na

szybkość reakcji, a nie na jej równowagę.

lub Jony hydroksylowe nie są ani substratem, ani produktem reakcji.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_04_probny_30.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · kwiecien 2020

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Napisz w formie jonowej z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy) równania procesów redukcji i utleniania zachodzących podczas opisanej reakcji. Uwzględnij fakt, że reakcja zachodzi w środowisku zasadowym. Następnie uzupełnij schemat, tak aby otrzymać sumaryczne równanie w formie jonowej skróconej opisanej reakcji utleniania propanalu.

Równanie procesu redukcji:

Równanie procesu utleniania:

Zadanie 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozdziel utlenianie aldehydu i redukcję srebra(I).

Podpowiedź 2

Jeden aldehyd oddaje dwa elektrony, a jeden jon kompleksowy srebra przyjmuje jeden.

Podpowiedź 3

Zastosuj dwa kompleksy srebra i 3OH− na cząsteczkę propanalu; sprawdź ładunek −1 obu stron równania sumarycznego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie w formie jonowo-elektronowej równania procesu redukcji

i równania procesu utleniania z uwzględnieniem zasadowego środowiska reakcji

i poprawne uzupełnienie schematu.

1 p. – za poprawne napisanie w formie jonowo-elektronowej równania procesu redukcji

i równania procesu utleniania z uwzględnieniem zasadowego środowiska reakcji

i błędne uzupełnienie schematu

lub

– za błędne napisanie w formie jonowo-elektronowej równania procesu redukcji

i równania procesu utleniania z uwzględnieniem zasadowego środowiska reakcji

i poprawne uzupełnienie schematu

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W odczynniku Tollensa srebro(I) przyjmuje elektron: [Ag(NH3)2]+ + e− → Ag + 2NH3. Propanal oddaje dwa elektrony, przechodząc w anion propanianowy; w zasadowej półreakcji zużywa 3OH− i wytwarza 2H2O.

Półreakcję srebra mnożymy przez dwa. Sumarycznie na jeden propanal przypadają dwa kationy kompleksowe i trzy OH−, a produktami są propanian, 2Ag, 4NH3 i 2H2O. Wzory organiczne w równaniach zachowuje grafika odpowiedzi; nie zapisujemy kwasu jako głównego produktu zasadowej mieszaniny.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_04_probny_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32.1 · kwiecien 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 32–33.

Wzory szkieletowe związków organicznych odzwierciedlają kształt łańcucha węglowego,

dlatego lepiej oddają rzeczywistą strukturę cząsteczki. Są to wzory, w których nie zapisuje się

symboli atomów węgla i połączonych z nimi atomów wodoru, ale rysuje się w postaci łamanej

szkielet węglowy oraz zaznacza występujące w cząsteczce wiązania wielokrotne i zapisuje

wzory grup funkcyjnych oraz symbole podstawników innych niż wodór, np. wzór szkieletowy

2-metylobutanu ma postać:

CKE: wzór szkieletowy 2-metylobutanu.
Źródło

Informacja do zadania 32.

Poniżej przedstawiono wzory szkieletowe trzech związków organicznych.

Związek I

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

Związek II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

Związek III

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

Napisz wzór sumaryczny związku II o wzorze szkieletowym podanym w tabeli.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz osobno atomy w szkielecie i jawnie opisane heteroatomy.

Podpowiedź 2

Uzupełnij wartościowość każdego atomu węgla, uwzględniając podwójne wiązanie karbonylowe.

Podpowiedź 3

Zsumuj wszystkie wodory i podaj C5H11NO2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 32.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie wzoru sumarycznego.

0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W zapisie szkieletowym każdy nieopisany wierzchołek i koniec odcinka oznacza atom węgla. W związku II naliczamy pięć atomów węgla, jeden azotu i dwa tlenu.

Po uzupełnieniu wartościowości wodorem, łącznie z atomami przy azocie i tlenie, otrzymujemy C5H11NO2. Jest to wzór sumaryczny waliny. Nie pomijamy atomu węgla grupy karboksylowej ani wodoru grup NH2 i OH, choć część symboli na rysunku jest zapisana jawnie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 32.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_04_probny_32.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32.2 · kwiecien 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 32–33.

Wzory szkieletowe związków organicznych odzwierciedlają kształt łańcucha węglowego,

dlatego lepiej oddają rzeczywistą strukturę cząsteczki. Są to wzory, w których nie zapisuje się

symboli atomów węgla i połączonych z nimi atomów wodoru, ale rysuje się w postaci łamanej

szkielet węglowy oraz zaznacza występujące w cząsteczce wiązania wielokrotne i zapisuje

wzory grup funkcyjnych oraz symbole podstawników innych niż wodór, np. wzór szkieletowy

2-metylobutanu ma postać:

CKE: wzór szkieletowy 2-metylobutanu.
Źródło

Informacja do zadania 32.

Poniżej przedstawiono wzory szkieletowe trzech związków organicznych.

Związek I

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

Związek II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

Związek III

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

1.

Związek I jest fenolem.

P

F

2.

W cząsteczce związku II występują grupa aminowa i grupa karboksylowa.

P

F

3.

Cząsteczka związku III zawiera wiązanie amidowe.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Analizuj bezpośrednie połączenia grup funkcyjnych, nie ogólne podobieństwo kształtu.

Podpowiedź 2

Fenol wymaga OH przy aromatycznym węglu, a amid połączenia azotu z węglem karbonylowym.

Podpowiedź 3

Dla wzorów I, II i III zaznacz odpowiednio F, P i P.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. – F, 2. – P, . – P

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W związku I grupa hydroksylowa nie jest połączona bezpośrednio z pierścieniem aromatycznym, więc nie jest to fenol. Związek II zawiera grupę aminową i karboksylową, co rozpoznajemy we wzorze waliny.

Związek III ma atom azotu połączony z atomem węgla grupy karbonylowej, czyli wiązanie amidowe charakterystyczne także dla peptydów. Poprawne oceny to F, P, P. Sama obecność pierścienia oraz OH nie wystarcza do sklasyfikowania związku jako fenolu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. – F, 2. – P, . – P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_04_probny_32.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33 · kwiecien 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 32–33.

Wzory szkieletowe związków organicznych odzwierciedlają kształt łańcucha węglowego,

dlatego lepiej oddają rzeczywistą strukturę cząsteczki. Są to wzory, w których nie zapisuje się

symboli atomów węgla i połączonych z nimi atomów wodoru, ale rysuje się w postaci łamanej

szkielet węglowy oraz zaznacza występujące w cząsteczce wiązania wielokrotne i zapisuje

wzory grup funkcyjnych oraz symbole podstawników innych niż wodór, np. wzór szkieletowy

2-metylobutanu ma postać:

CKE: wzór szkieletowy 2-metylobutanu.

Poniżej przedstawiono wzór szkieletowy pyretryny, która jest naturalną substancją

owadobójczą wyodrębnianą z pewnej odmiany chryzantem. Ten związek jest estrem.

W poniższym wzorze szkieletowym pyretryny zakreśl fragment stanowiący wiązanie estrowe oraz podpisz część pochodzącą od kwasu i część pochodzącą od alkoholu.

Pełny wzór szkieletowy pyretryny z dwoma miejscami na podpisy.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odszukaj grupę zawierającą obok siebie karbonyl i tlen estrowy.

Podpowiedź 2

Węgiel karbonylowy należy do części kwasowej, a reszta połączona przez tlen do alkoholowej.

Podpowiedź 3

Podpisz część z pierścieniem trójczłonowym jako kwasową, a część z pięcioczłonowym jako alkoholową i zaznacz wiązanie estrowe.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wersja dydaktyczna z zachowanym wiązaniem C=C

Pyretryna. U góry część pochodząca od alkoholu, u dołu od kwasu. Obwiedziono grupę estrową.

Uwaga redakcyjna. Historyczny rysunek klucza pomija wiązanie C=C w pięcioczłonowym pierścieniu. W wersji dydaktycznej zachowano pełną strukturę z polecenia.

Historyczna odpowiedź CKE

Historyczna odpowiedź CKE z podpisami obu części i oznaczeniem estru.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne zakreślenie wiązania estrowego oraz poprawne podpisanie części

pochodzącej od kwasu i części pochodzącej od alkoholu.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wiązanie estrowe rozpoznajemy jako połączenie fragmentu karbonylowego z tlenem połączonym dalej z resztą organiczną. W pyretrynie nie należy zaznaczać samej odrębnej grupy ketonowej.

Część z karbonylowym atomem węgla estru pochodzi od kwasu i zawiera pierścień trójczłonowy. Druga część, po stronie tlenu estrowego i pierścienia pięcioczłonowego, pochodzi od alkoholu. Granicę oraz podpisy nanosimy zgodnie z grafiką klucza, uwzględniając całe reszty, nie tylko pojedyncze atomy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wersja dydaktyczna z zachowanym wiązaniem C=C

Pyretryna. U góry część pochodząca od alkoholu, u dołu od kwasu. Obwiedziono grupę estrową.

Uwaga redakcyjna. Historyczny rysunek klucza pomija wiązanie C=C w pięcioczłonowym pierścieniu. W wersji dydaktycznej zachowano pełną strukturę z polecenia.

Historyczna odpowiedź CKE

Historyczna odpowiedź CKE z podpisami obu części i oznaczeniem estru.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_04_probny_33

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 34 · kwiecien 2020

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Mocznik o wzorze CO(NH2)2 jest diamidem kwasu węglowego. W wyniku ogrzewania

krystalicznego mocznika wydziela się amoniak i powstaje dimocznik (biuret).

Napisz równanie opisanej reakcji prowadzącej do powstania dimocznika. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych. Następnie wybierz i podkreśl nazwę wiązania, które powstało w reakcji kondensacji mocznika, oraz podaj nazwę grupy związków wielkocząsteczkowych, w których występuje takie samo wiązanie.

Równanie reakcji:

Nazwa wiązania: … amidowe … estrowe … wodorowe

Nazwa grupy związków: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zbilansuj liczbę cząsteczek mocznika potrzebną do utworzenia dimocznika.

Podpowiedź 2

Małym produktem odszczepianym podczas kondensacji jest amoniak.

Podpowiedź 3

Zapisz na grafice 2 moczniki → biuret + NH3; wskaż wiązanie amidowe i białka lub polipeptydy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie równania reakcji z zastosowaniem wzorów półstrukturalnych

(grupowych) związków organicznych oraz poprawny wybór nazwy wiązania

i poprawne podanie nazwy grupy związków organicznych.

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji z zastosowaniem wzorów półstrukturalnych

(grupowych) związków organicznych ale błędny wybór nazwy wiązania lub błędne

podanie nazwy grupy związków organicznych

lub

– za błędne napisanie równania reakcji z zastosowaniem wzorów półstrukturalnych

(grupowych) związków organicznych ale poprawny wybór nazwy wiązania i poprawne

podanie nazwy grupy związków organicznych.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dwie cząsteczki mocznika kondensują podczas ogrzewania, tworząc jedną cząsteczkę biuretu i jedną amoniaku. Bilans uwzględnia dwa atomy węgla i cztery atomy azotu po obu stronach; trzy azoty pozostają w biurecie, a jeden odchodzi jako NH3.

Powstające połączenie ma charakter amidowy. Takie wiązania występują w białkach i polipeptydach jako wiązania peptydowe. Nie wybieramy wiązania wodorowego, które jest oddziaływaniem i nie opisuje nowej łączności atomów w produkcie kondensacji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_04_probny_34

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35.1 · kwiecien 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 35.

Do dwóch probówek wprowadzono bezbarwny wodny roztwór glicyny. Następnie do

probówki I dodawano kroplami kwas solny z dodatkiem oranżu metylowego, a do probówki II

dodawano kroplami wodny roztwór wodorotlenku sodu z dodatkiem fenoloftaleiny. Po dodaniu

każdej kropli odczynnika zawartość probówek dokładnie mieszano. W obu probówkach

zaobserwowano zmianę barwy użytych wskaźników. Przebieg doświadczenia zilustrowano na

schemacie.

Informacja do zadania 35. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

W tabeli przedstawiono zakres pH, w którym następuje zmiana barwy oranżu metylowego

i fenoloftaleiny oraz barwy tych wskaźników w roztworach o pH mniejszym od dolnej granicy

zakresu zmiany barwy i o pH większym od górnej granicy tego zakresu.

Nazwa

Zakres pH

zmiany barwy

Barwa wskaźnika w roztworach o pH

poniżej dolnej granicy

zakresu zmiany barwy

powyżej górnej granicy

zakresu zmiany barwy

oranż metylowy

3,1 – 4,4

czerwona

żółta

fenoloftaleina

8,3 – 10,0

bezbarwna

malinowa

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2010.

Uzupełnij tabelę – napisz, jakie były barwy obu odczynników przed dodaniem ich do probówek oraz jakie barwy zawartości obu probówek zaobserwowano po dodaniu do nich odczynnika.

Numer

probówki

Barwa

odczynnika przed dodaniem

do zawartości probówki

zawartości probówki

po dodaniu odczynnika

I

  

II

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal najpierw barwy wskaźników w wyjściowym kwasie i zasadzie.

Podpowiedź 2

Glicyna może zarówno przyjmować, jak i oddawać protony.

Podpowiedź 3

Wpisz I czerwony → żółty, II malinowy → bezbarwny, z wariantami barw podanymi w kluczu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Numer

probówki

Barwa

odczynnika przed dodaniem

do zawartości probówki

zawartości probówki

po dodaniu odczynnika

I

czerwona

żółta lub żółtopomarańczowa

II

malinowa lub czerwona

bezbarwna lub brak lub różowa

malinowa lub czerwona bezbarwna lub brak lub różowa

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli (opisanie zmian z uwzględnieniem barwy użytych

roztworów).

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Odczynnik w I, czyli HCl z oranżem metylowym, jest czerwony przed dodaniem. Glicyna wiąże dodane protony, więc po zmieszaniu pojawia się barwa żółta lub żółtopomarańczowa.

NaOH z fenoloftaleiną ma początkowo barwę malinową, lecz glicyna zużywa OH−, oddając proton i powodując odbarwienie, ewentualnie słabe różowe zabarwienie dopuszczone w kluczu. Zmiany pokazują amfoteryczne zachowanie aminokwasu. Nie przypisujemy barwy wskaźnika samej glicynie ani nie zakładamy dużego nadmiaru dodawanego odczynnika.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Numer

probówki

Barwa

odczynnika przed dodaniem

do zawartości probówki

zawartości probówki

po dodaniu odczynnika

I

czerwona

żółta lub żółtopomarańczowa

II

malinowa lub czerwona

bezbarwna lub brak lub różowa

malinowa lub czerwona bezbarwna lub brak lub różowa

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_04_probny_35.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35.2 · kwiecien 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 35.

Do dwóch probówek wprowadzono bezbarwny wodny roztwór glicyny. Następnie do

probówki I dodawano kroplami kwas solny z dodatkiem oranżu metylowego, a do probówki II

dodawano kroplami wodny roztwór wodorotlenku sodu z dodatkiem fenoloftaleiny. Po dodaniu

każdej kropli odczynnika zawartość probówek dokładnie mieszano. W obu probówkach

zaobserwowano zmianę barwy użytych wskaźników. Przebieg doświadczenia zilustrowano na

schemacie.

Informacja do zadania 35. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

W tabeli przedstawiono zakres pH, w którym następuje zmiana barwy oranżu metylowego

i fenoloftaleiny oraz barwy tych wskaźników w roztworach o pH mniejszym od dolnej granicy

zakresu zmiany barwy i o pH większym od górnej granicy tego zakresu.

Nazwa

Zakres pH

zmiany barwy

Barwa wskaźnika w roztworach o pH

poniżej dolnej granicy

zakresu zmiany barwy

powyżej górnej granicy

zakresu zmiany barwy

oranż metylowy

3,1 – 4,4

czerwona

żółta

fenoloftaleina

8,3 – 10,0

bezbarwna

malinowa

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2010.

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) jonów, które są organicznymi produktami reakcji zachodzących w probówce I i w probówce II.

Probówka I:

Probówka II:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przypomnij formę jonu obojnaczego glicyny.

Podpowiedź 2

Kwas protonuje grupę karboksylanową, a zasada odszczepia proton z grupy amoniowej.

Podpowiedź 3

W I narysuj kation z NH3+ i COOH, w II anion z NH2 i COO−, zachowując szkielet glicyny.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

+ −

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 25.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 25.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) obu jonów.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W probówce I jon obojnaczy glicyny przyjmuje proton na anionowej grupie karboksylanowej. Produktem organicznym jest kation glicyny z grupą amoniową i niezdysocjowaną grupą karboksylową.

W probówce II OH− odbiera proton z grupy amoniowej, dając anion glicyny z grupą aminową i karboksylanową. Obie formy zachowują ten sam dwuwęglowy szkielet. W odpowiedzi rysujemy wyłącznie wymagane jony organiczne, z poprawnymi ładunkami i liczbą atomów wodoru, jak na grafice klucza.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

+ −

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 25.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 25.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_04_probny_35.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 36 · kwiecien 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 36–37.

Tripeptyd, którego wzór przedstawiono poniżej, jest zbudowany z reszt trzech aminokwasów.

Informacja do zadań 36–37. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Oceń, czy cząsteczka tego tripeptydu jest chiralna. Odpowiedź uzasadnij.

Ocena: …

Uzasadnienie:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź otoczenie trzech atomów węgla α.

Podpowiedź 2

Porównaj grupy boczne i oba końce łańcucha pod kątem symetrii.

Podpowiedź 3

Odpowiedz TAK: trzy centra stereogeniczne w tej niesymetrycznej strukturze nie dają formy mezo.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Ocena: Tak

Uzasadnienie: W cząsteczce tego tripeptydu są (trzy) centra stereogeniczne (asymetryczne

atomy węgla).

lub

Cząsteczka nie ma jakichkolwiek elementów symetrii lub jest asymetryczna.

lub

Cząsteczka nie ma płaszczyzny symetrii (i środka symetrii).

lub

Cząsteczka nie ma inwersyjnej osi symetrii.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawną odpowiedź i poprawne uzasadnienie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W pokazanym tripeptydzie trzy atomy węgla α są połączone z czterema różnymi podstawnikami. Łańcuch zawiera różne reszty boczne i różne końce, więc centra nie tworzą symetrycznej, wzajemnie kompensującej się struktury mezo.

Cząsteczka jest chiralna. Uzasadnienie odnosimy do tej konkretnej budowy, wskazując centra stereogeniczne i brak wewnętrznej symetrii. Nie wyciągamy ogólnego wniosku, że każda cząsteczka z dowolną liczbą takich centrów musi być chiralna.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Ocena: Tak

Uzasadnienie: W cząsteczce tego tripeptydu są (trzy) centra stereogeniczne (asymetryczne

atomy węgla).

lub

Cząsteczka nie ma jakichkolwiek elementów symetrii lub jest asymetryczna.

lub

Cząsteczka nie ma płaszczyzny symetrii (i środka symetrii).

lub

Cząsteczka nie ma inwersyjnej osi symetrii.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_04_probny_36

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 37 · kwiecien 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 36–37.

Tripeptyd, którego wzór przedstawiono poniżej, jest zbudowany z reszt trzech aminokwasów.

Informacja do zadań 36–37. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Napisz nazwy zwyczajowe aminokwasów powstających w wyniku całkowitej hydrolizy przedstawionego tripeptydu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zaznacz miejsca hydrolizy wiązań między resztami aminokwasów.

Podpowiedź 2

Identyfikuj aminokwasy na podstawie grup bocznych, nie samego wspólnego szkieletu.

Podpowiedź 3

Dopasuj trzy reszty do waliny, cysteiny i fenyloalaniny.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

walina, cysteina, fenyloalanina

Uwaga: Nazwy aminokwasów mogą być wymienione w innej kolejności.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie nazw zwyczajowych trzech aminokwasów.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Całkowita hydroliza rozcina oba wiązania peptydowe i odtwarza trzy aminokwasy. Rozpoznajemy je po zachowanych grupach bocznych: rozgałęziony fragment izopropylowy wskazuje walinę, fragment z grupą tiolową cysteinę, a fragment benzylowy fenyloalaninę.

Podajemy nazwy zwyczajowe: walina, cysteina, fenyloalanina. Grupy boczne nie są odcinane od atomów węgla α podczas zwykłej hydrolizy wiązań peptydowych. Kolejność nazw nie wpływa tu na poprawność odpowiedzi.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

walina, cysteina, fenyloalanina

Uwaga: Nazwy aminokwasów mogą być wymienione w innej kolejności.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_04_probny_37

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 38 · kwiecien 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

1.

Dodanie do wodnego roztworu białka wodnego roztworu (NH4)2SO4 jest

przyczyną tzw. wysalania białka. Ten proces jest odwracalny.

P

F

2.

Wiązania wodorowe powstające między fragmentami –CO− i –NH−

wiązań peptydowych łańcucha polipeptydowego odpowiadają za powstanie

struktury trzeciorzędowej białka.

P

F

3.

W czasie hydrolizy łańcucha polipeptydowego prowadzącej do powstania

aminokwasów następuje zniszczenie struktury pierwszo-, drugo-

i trzeciorzędowej tego polipeptydu.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozróżnij trzy procesy: wysalanie, fałdowanie łańcucha i jego hydrolizę.

Podpowiedź 2

Wiązania wodorowe szkieletu stabilizują typowe struktury drugorzędowe.

Podpowiedź 3

Potwierdź odwracalność wysalania oraz zniszczenie łańcucha w hydrolizie; zaznacz P, F, P.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. – P, 2. – F, . – P

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Siarczan(VI) amonu może powodować odwracalne wysalanie białka, więc pierwsze zdanie jest prawdziwe. Opisane wiązania wodorowe między grupami szkieletu peptydowego są charakterystyczne dla struktur drugorzędowych, takich jak helisa i harmonijka; nie stanowią podanej w zdaniu definicji struktury trzeciorzędowej.

Całkowita hydroliza przecina wiązania peptydowe, niszcząc sekwencję łańcucha i oparte na nim struktury wyższych rzędów. Otrzymujemy P, F, P. Wysalania nie utożsamiamy z denaturacją ani z hydrolizą.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. – P, 2. – F, . – P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_04_probny_38

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 39 · kwiecien 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Niepasteryzowane mleko, pozostawione w temperaturze pokojowej, kwaśnieje: obecne w nim

bakterie mlekowe przekształcają cukier mlekowy, czyli laktozę C12H22O11, w kwas mlekowy

o wzorze Wzór półstrukturalny: CH3CH(OH)COOH. Ten proces nazywamy fermentacją mlekową.

Napisz równanie reakcji fermentacji mlekowej laktozy – uzupełnij poniższy schemat.

Zastosuj wzór półstrukturalny (grupowy) kwasu mlekowego. Pamiętaj, że w procesie fermentacji mlekowej laktozy uczestniczy woda.

Zadanie 39 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Uwzględnij wodę potrzebną do hydrolizy disacharydu.

Podpowiedź 2

Podziel dwanaście atomów węgla laktozy między trójwęglowe cząsteczki kwasu mlekowego.

Podpowiedź 3

Wstaw jedną H2O i współczynnik 4 przy graficznym wzorze kwasu mlekowego; sprawdź bilans H i O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 39 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie schematu – napisanie równania reakcji.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Laktoza jest disacharydem, a w sumarycznym procesie najpierw wymaga przyłączenia wody do rozszczepienia wiązania glikozydowego. Dwie powstałe jednostki sześciowęglowe mogą dać łącznie cztery cząsteczki kwasu mlekowego.

W równaniu na jedną laktozę przypada jedna H2O i cztery kwasy mlekowe. Bilans wzorów sumarycznych to C12H22O11 + H2O → 4C3H6O3, natomiast produkt w wymaganej odpowiedzi zapisujemy wzorem półstrukturalnym z grafiki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 39 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_04_probny_39

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 40 · kwiecien 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 40 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

Uzupełnij poniższy schemat, tak aby otrzymać wzór jednoczłonowego fragmentu łańcucha opisanego diazotanu(V) celulozy.

Zadanie 40 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ponumeruj atomy jednostki glukozowej od atomu anomerycznego.

Podpowiedź 2

Modyfikacji ulegają tylko OH przy C2 i C6, a tlen alkoholu pozostaje w estrze.

Podpowiedź 3

W odpowiednich miejscach narysuj ester azotanowy(V), zachowując OH przy C3 i połączenia łańcucha celulozy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 40 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie wzoru jednoczłonowego fragmentu diazotanu(V) celulozy.

0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Opis dotyczy estryfikacji dwóch konkretnych grup hydroksylowych każdej jednostki glukozowej celulozy, przy C2 i C6. W tych miejscach wodór grupy OH zastępujemy fragmentem azotanowym, zachowując wiązanie węgla z tlenem.

Powstają grupy azotanowe(V) estru, a nie bezpośrednie wiązania C–N. Grupa OH przy C3 oraz mostki glikozydowe pozostają niezmienione. Uzupełniamy wszystkie wymagane atomy wodoru i podstawniki szablonu zgodnie z orientacją jednostki na grafice odpowiedzi.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 40 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_04_probny_40

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.1 · czerwiec 2019

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

Wśród sztucznych przemian jądrowych można wyróżnić reakcje, które są następstwem

bombardowania stabilnych jąder nukleonami. Poniżej przedstawiono równanie takiej reakcji

(przemiana I), a drugą – opisano schematem (przemiana II).

przemiana I 36 Li +11p →23He +24He
przemiana II 1735 Cl +01n →35ZX +11p , gdzie Z oznacza liczbę atomową pierwiastka X.

Na podstawie: J. Sawicka, A. Janich-Kilian, W. Cejner-Mania, G. Urbańczyk, Tablice chemiczne, Gdańsk 2015.

W równaniach tych przemian bilansuje się oddzielnie liczby atomowe i oddzielnie liczby

masowe. Ich sumy po obu stronach równania muszą być sobie równe.

Uzupełnij poniższą tabelę – wpisz symbol chemiczny pierwiastka X, symbol bloku konfiguracyjnego, do którego należy pierwiastek X, liczbę elektronów walencyjnych w atomie pierwiastka X oraz najniższy stopień utlenienia, który przyjmuje ten pierwiastek w związkach chemicznych.

Symbol pierwiastka

Symbol bloku

Liczba elektronów

walencyjnych

Najniższy stopień

utlenienia

    
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zastosuj osobno zachowanie liczby atomowej i masowej w reakcji jądrowej.

Podpowiedź 2

Odejmij ładunek emitowanego protonu od 17.

Podpowiedź 3

Wpisz S, blok p, sześć elektronów walencyjnych i stopień −II.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Symbol pierwiastka

Symbol bloku

Liczba elektronów

walencyjnych

Najniższy stopień

utlenienia

S

p

6

-II lub -2

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie wszystkich kolumn tabeli.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub niepoprawną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W przemianie II bilans ładunku jąder daje 17 + 0 = Z + 1, czyli Z = 16. Produktem jest siarka, nie chlor o zmienionej liczbie masowej.

Siarka należy do bloku p i ma sześć elektronów walencyjnych w konfiguracji 3s23p4. Jej najniższy typowy stopień utlenienia w związkach wynosi −II. Bilans liczby masowej wykonujemy osobno: emisja protonu równoważy udział neutronu, więc izotop produktu nadal ma liczbę masową 35.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Symbol pierwiastka

Symbol bloku

Liczba elektronów

walencyjnych

Najniższy stopień

utlenienia

S

p

6

-II lub -2

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2019_06_dodatkowy_01.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.2 · czerwiec 2019

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

Wśród sztucznych przemian jądrowych można wyróżnić reakcje, które są następstwem

bombardowania stabilnych jąder nukleonami. Poniżej przedstawiono równanie takiej reakcji

(przemiana I), a drugą – opisano schematem (przemiana II).

przemiana I 36 Li +11p →23He +24He
przemiana II 1735 Cl +01n →35ZX +11p , gdzie Z oznacza liczbę atomową pierwiastka X.

Na podstawie: J. Sawicka, A. Janich-Kilian, W. Cejner-Mania, G. Urbańczyk, Tablice chemiczne, Gdańsk 2015.

W równaniach tych przemian bilansuje się oddzielnie liczby atomowe i oddzielnie liczby

masowe. Ich sumy po obu stronach równania muszą być sobie równe.

Elektrony w atomie mogą absorbować energię i zajmować wyższe poziomy energetyczne.

Atom może znaleźć się wtedy w takim stanie wzbudzonym, w którym wszystkie elektrony

podpowłok walencyjnych będą niesparowane.

Uzupełnij poniższe schematy, tak aby przedstawiały zapis konfiguracji elektronowej atomu pierwiastka X w stanie podstawowym oraz w stanie wzbudzonym, w którym wszystkie elektrony walencyjne są niesparowane i należą do powłoki trzeciej.

Konfiguracja elektronowa w stanie podstawowym

Zadanie 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 2.Zadanie 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 2.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz sześć elektronów walencyjnych i zachowaj rdzeń atomu.

Podpowiedź 2

Dla sześciu niesparowanych elektronów potrzebujesz sześciu różnych orbitali w powłoce trzeciej.

Podpowiedź 3

Zapisz podstawowy 3s23p4 i przykładowy wzbudzony 3s13p33d2, z pojedynczym obsadzeniem zajętych orbitali.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Konfiguracja elektronowa w stanie podstawowym

Odpowiedź CKE 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Konfiguracja elektronowa w stanie wzbudzonym

Odpowiedź CKE 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

↑

↑

   

Uwagi:

• Zwroty strzałek mogą być przeciwne; zwroty strzałek ilustrujących elektrony

niesparowane na podpowłoce 3s, 3p, 3d muszą być takie same.

• Możliwe jest inne rozmieszczenie elektronów spełniające warunki zadania.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie zapisu prowadzące do przedstawienia konfiguracji

elektronowej atomu w stanie podstawowym i w stanie wzbudzonym siarki przy

poprawnym wyborze pierwiastka w zad. 1.1.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub niepoprawną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W stanie podstawowym siarka ma konfigurację walencyjną 3s23p4: w 3s występuje para, a w 3p jedna para i dwa elektrony niesparowane. Aby w formalnym stanie wzbudzonym sześć elektronów trzeciej powłoki było niesparowanych, można rozmieścić je jako 3s13p33d2.

Każdy zajmuje wtedy inny orbital, zgodnie z wymaganiem schematu. Rdzeń [Ne] pozostaje bez zmian. To zapis dopuszczonego stanu wzbudzonego, a nie konfiguracja podstawowa ani samodzielne wyjaśnienie rzeczywistej budowy wiązań siarki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Konfiguracja elektronowa w stanie podstawowym

Odpowiedź CKE 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Konfiguracja elektronowa w stanie wzbudzonym

Odpowiedź CKE 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

↑

↑

   

Uwagi:

• Zwroty strzałek mogą być przeciwne; zwroty strzałek ilustrujących elektrony

niesparowane na podpowłoce 3s, 3p, 3d muszą być takie same.

• Możliwe jest inne rozmieszczenie elektronów spełniające warunki zadania.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2019_06_dodatkowy_01.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.3 · czerwiec 2019

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

Wśród sztucznych przemian jądrowych można wyróżnić reakcje, które są następstwem

bombardowania stabilnych jąder nukleonami. Poniżej przedstawiono równanie takiej reakcji

(przemiana I), a drugą – opisano schematem (przemiana II).

przemiana I 36 Li +11p →23He +24He
przemiana II 1735 Cl +01n →35ZX +11p , gdzie Z oznacza liczbę atomową pierwiastka X.

Na podstawie: J. Sawicka, A. Janich-Kilian, W. Cejner-Mania, G. Urbańczyk, Tablice chemiczne, Gdańsk 2015.

W równaniach tych przemian bilansuje się oddzielnie liczby atomowe i oddzielnie liczby

masowe. Ich sumy po obu stronach równania muszą być sobie równe.

Oblicz, ile miligramów obu izotopów helu powstałoby łącznie ze 100 miligramów izotopu litu 63 Li w wyniku przemiany I, gdyby proces przebiegał z wydajnością równą 100%.

Przyjmij, że wartości masy atomowej poszczególnych izotopów są równe ich liczbom masowym.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zsumuj liczby masowe obu powstających izotopów helu.

Podpowiedź 2

Uwzględnij, że do litu dołącza proton spoza odważonej próbki.

Podpowiedź 3

Zastosuj proporcję 6 mg litu → 7 mg helu i otrzymaj około 117 mg.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

6 mg Li –––– 7 mg He

100 mg Li –––– x ⇒ x = 117 (mg)

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku końcowego od przyjętych zaokrągleń

wyników pośrednich. Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją

zastosowanej poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Zasady oceniania

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

wyniku w miligramach.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia lub popełnienie błędów rachunkowych

prowadzących do błędnego wyniku liczbowego lub podanie wyniku z błędną jednostką

albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W przemianie I jądro 6Li pochłania proton i tworzy jądra 3He oraz 4He. Na jednostkę o masie umownej 6 przypada więc łącznie 7 jednostek masy helu.

Z 100 mg litu otrzymalibyśmy 100 · 7/6 = 116,7 mg, czyli około 117 mg obu izotopów helu. Masa produktu jest większa od masy samego litu, ponieważ dodatkową materię wnosi bombardujący proton. Stosujemy wskazane uproszczenie mas izotopów do liczb masowych.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

6 mg Li –––– 7 mg He

100 mg Li –––– x ⇒ x = 117 (mg)

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku końcowego od przyjętych zaokrągleń

wyników pośrednich. Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją

zastosowanej poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2019_06_dodatkowy_01.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 2 · czerwiec 2019

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Ustal i wpisz do tabeli, jaki rodzaj wiązania (kowalencyjne niespolaryzowane, kowalencyjne spolaryzowane, jonowe) występuje w cząsteczce NH3. Następnie przyporządkuj dwóm związkom: LiH i PH3, wartości ich temperatury topnienia: 692 °C,

–134 °C (pod ciśnieniem 1013 hPa).

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2003.

 

LiH

NH3

PH3

Rodzaj

wiązania

jonowe

 

kowalencyjne

niespolaryzowane

Temperatura

topnienia, °C

 

–78

 
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw sklasyfikuj wiązanie N–H na podstawie elektroujemności.

Podpowiedź 2

Wysoka temperatura topnienia wskazuje sieć jonową, a bardzo niska kryształ cząsteczkowy.

Podpowiedź 3

Wpisz wiązania spolaryzowane dla NH3; przypisz 692°C do LiH i −134°C do PH3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

LiH

NH3

PH3

Rodzaj wiązania

jonowe

kowalencyjne

spolaryzowane

albo atomowe

spolaryzowane

kowalencyjne

niespolaryzowane

Temperatura topnienia, ⁰C

692 (⁰C)

–78

–134 (⁰C)

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub niepoprawną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W NH3 elektroujemność azotu jest większa od elektroujemności wodoru, więc wiązania N–H są kowalencyjne spolaryzowane. LiH ma sieć jonową i silne oddziaływania elektrostatyczne, dlatego odpowiada mu wysoka temperatura topnienia 692°C.

PH3 jest substancją cząsteczkową o znacznie słabszych oddziaływaniach między cząsteczkami i topi się w −134°C. Porównujemy budowę kryształów i oddziaływania, a nie tylko masy cząsteczek. Temperatura −78°C jest już przypisana amoniakowi.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

LiH

NH3

PH3

Rodzaj wiązania

jonowe

kowalencyjne

spolaryzowane

albo atomowe

spolaryzowane

kowalencyjne

niespolaryzowane

Temperatura topnienia, ⁰C

692 (⁰C)

–78

–134 (⁰C)

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2019_06_dodatkowy_02

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 3.1 · czerwiec 2019

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 3.

W czasie pożarów lasów, wyładowań elektrycznych, podczas pracy urządzeń grzewczych lub

silników spalinowych możliwa jest reakcja zachodząca między dwoma składnikami powietrza

– azotem i tlenem. Te gazy łączą się z wytworzeniem tlenku azotu(II) zgodnie z równaniem:

N2 (g) + O2 (g) ⇌ 2NO (g)   ΔHo > 0

Powstały bezbarwny i bezwonny tlenek azotu(II) łatwo utlenia się do tlenku azotu(IV) NO2,

który jest brunatnym gazem o ostrym zapachu. Tlenek azotu(IV) dimeryzuje z utworzeniem

tetratlenku diazotu N2O4, który jest gazem bezbarwnym:

2NO2 (g) ⇌ N2O4 (g)   ΔHo < 0

Na podstawie: G.W. vanLoon, S.J. Duffy, Chemia środowiska, Warszawa 2007, oraz W. Mizerski, Tablice

chemiczne, Warszawa 1997.

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz jedno właściwe określenie spośród podanych w każdym nawiasie.

Reakcja syntezy tlenku azotu(II) jest reakcją (endotermiczną / egzotermiczną), o czym

świadczy (dodatnia / ujemna) wartość ΔH . o

Reakcja dimeryzacji tlenku azotu(IV) ma tym większą wydajność, w im (niższej /

wyższej) temperaturze zachodzi. Po ochłodzeniu zabarwienie zawartości zamkniętego

naczynia, do którego wprowadzono świeżo otrzymany tlenek azotu(IV) NO2,

(nie ulegnie zmianie / stanie się mniej intensywne / stanie się bardziej intensywne).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel reakcję syntezy NO od dimeryzacji NO2.

Podpowiedź 2

Ogrzewanie sprzyja kierunkowi endotermicznemu, a chłodzenie egzotermicznemu.

Podpowiedź 3

Wybierz endotermiczną, dodatnia, niższej oraz stanie się mniej intensywne.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 3.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie wszystkich zdań.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub niepoprawną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dodatnie ΔH syntezy NO oznacza pobieranie ciepła, czyli reakcję endotermiczną. Dimeryzacja NO2 do N2O4 ma natomiast ΔH ujemne i zachodzi z większą wydajnością po ochłodzeniu.

Wtedy ubywa brunatnego NO2, a przybywa bezbarwnego N2O4, więc barwa mieszaniny staje się mniej intensywna. Rozróżniamy dwa procesy opisane we wprowadzeniu: nie wolno przypisać dimeryzacji znaku entalpii podanego dla wcześniejszej syntezy tlenku azotu(II).

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 3.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2019_06_dodatkowy_03.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 3.2 · czerwiec 2019

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 3.

W czasie pożarów lasów, wyładowań elektrycznych, podczas pracy urządzeń grzewczych lub

silników spalinowych możliwa jest reakcja zachodząca między dwoma składnikami powietrza

– azotem i tlenem. Te gazy łączą się z wytworzeniem tlenku azotu(II) zgodnie z równaniem:

N2 (g) + O2 (g) ⇌ 2NO (g)   ΔHo > 0

Powstały bezbarwny i bezwonny tlenek azotu(II) łatwo utlenia się do tlenku azotu(IV) NO2,

który jest brunatnym gazem o ostrym zapachu. Tlenek azotu(IV) dimeryzuje z utworzeniem

tetratlenku diazotu N2O4, który jest gazem bezbarwnym:

2NO2 (g) ⇌ N2O4 (g)   ΔHo < 0

Na podstawie: G.W. vanLoon, S.J. Duffy, Chemia środowiska, Warszawa 2007, oraz W. Mizerski, Tablice

chemiczne, Warszawa 1997.

Oceń, czy cząsteczka tlenku azotu(IV) NO2 jest rodnikiem. Odpowiedź uzasadnij –

uwzględnij elektronową strukturę tej cząsteczki.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zsumuj elektrony walencyjne azotu i dwóch atomów tlenu.

Podpowiedź 2

Sprawdź, czy otrzymaną liczbę można w całości podzielić na pary.

Podpowiedź 3

Odpowiedz TAK: 17 elektronów walencyjnych oznacza obecność niesparowanego elektronu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

(Cząsteczka tlenku azotu(IV)) jest rodnikiem, ponieważ ma nieparzystą liczbę elektronów

lub ma niesparowany elektron lub atom azotu ma 1 elektron nieuczestniczący w wiązaniach

lub atom azotu ma 1 wolny elektron.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawną ocenę i poprawne uzasadnienie – uwzględniające elektronową strukturę

cząsteczki.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub niepoprawną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Cząsteczka NO2 zawiera 5 + 2 · 6 = 17 elektronów walencyjnych. Nieparzystej liczby nie można rozmieścić wyłącznie w parach, więc co najmniej jeden elektron pozostaje niesparowany.

To wystarcza, aby uznać NO2 za rodnik. Nie mylimy rodnika z jonem: cząsteczka może być elektrycznie obojętna i równocześnie zawierać niesparowany elektron. Odpowiedź powinna odwoływać się do struktury elektronowej, a nie tylko do barwy lub reaktywności gazu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

(Cząsteczka tlenku azotu(IV)) jest rodnikiem, ponieważ ma nieparzystą liczbę elektronów

lub ma niesparowany elektron lub atom azotu ma 1 elektron nieuczestniczący w wiązaniach

lub atom azotu ma 1 wolny elektron.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2019_06_dodatkowy_03.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4 · czerwiec 2019

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Stężeniowa stała równowagi reakcji

CO (g) + H2O (g) ⇌ CO2 (g) + H2 (g)

w temperaturze 1000 K jest równa 1.

Na podstawie: J. Sawicka, A. Janich-Kilian, W. Cejner-Mania, G. Urbańczyk, Tablice chemiczne, Gdańsk 2001.

W reaktorze o stałej pojemności znajdowało się 6 moli tlenku węgla(II).

Oblicz, ile moli wody (w postaci pary wodnej) należy wprowadzić do reaktora, aby po ustaleniu się równowagi w temperaturze 1000 K liczba moli wodoru była dwa razy większa od liczby moli tlenku węgla(II).

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw wykorzystaj warunek dwukrotnie większej ilości wodoru niż CO w równowadze.

Podpowiedź 2

Po wyznaczeniu postępu reakcji podstaw ilości równowagowe do Kc = 1.

Podpowiedź 3

Rozwiąż 16/[2(x − 4)] = 1 i podaj 12 moli początkowej pary wodnej.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Ponieważ V = const i łączna liczba moli gazowych substratów jest równa łącznej liczbie moli

gazowych produktów, w obliczeniach z zastosowaniem stałej równowagi reakcji stężenie

molowe można zastąpić liczbą moli reagentów.

Wzór reagenta

CO

H2O

CO2

H2

Początkowa liczba moli

6

x

0

0

Zmiana liczby moli

– y

– y

+ y

+ y

Liczba moli w stanie równowagi

6 – y

x – y

y

y

Odpowiedź CKE 4 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

wyniku w molach.

1 p. – zastosowanie poprawnej metody, ale

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

lub

– niepodanie wyniku w molach.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jeśli przereaguje y moli CO, w równowadze pozostanie 6 − y moli CO i powstanie y moli H2. Warunek y = 2(6 − y) daje y = 4 mole. Dla początkowej ilości pary x mamy Kc = 42/[2(x − 4)] = 1.

Stąd x = 12 moli wody. W równowadze pozostanie 8 moli pary, ale pytanie dotyczy ilości wprowadzonej, dlatego nie podajemy 8 zamiast 12. Objętość skraca się dzięki jednakowym sumom współczynników gazowych.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Ponieważ V = const i łączna liczba moli gazowych substratów jest równa łącznej liczbie moli

gazowych produktów, w obliczeniach z zastosowaniem stałej równowagi reakcji stężenie

molowe można zastąpić liczbą moli reagentów.

Wzór reagenta

CO

H2O

CO2

H2

Początkowa liczba moli

6

x

0

0

Zmiana liczby moli

– y

– y

+ y

+ y

Liczba moli w stanie równowagi

6 – y

x – y

y

y

Odpowiedź CKE 4 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2019_06_dodatkowy_04

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania