Baza zadań z chemii
Moje postępy
Zadania 881–900 z 1481
Zadanie 14.1 · kwiecien 2020
Źródło
Informacja do zadania 14.
Przeprowadzono doświadczenie, którego przebieg zilustrowano na schemacie.

KMnO4 (aq)
W obu probówkach wytrącił się brunatny osad.
Napisz w formie jonowej z uwzględnieniem oddawanych lub pobieranych elektronów
(zapis jonowo-elektronowy) równania procesu redukcji i procesu utleniania zachodzących w probówce I podczas opisanego doświadczenia. Uwzględnij fakt, że jednym z substratów obu procesów jest woda.
Równanie procesu redukcji:
Równanie procesu utleniania:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj stopnie utlenienia manganu w obu substratach i w MnO2.
Podpowiedź 2
Proces VII → IV wymaga 3 elektronów, a II → IV oddaje 2.
Podpowiedź 3
Zbilansuj obie półreakcje z wodą po lewej stronie, otrzymując odpowiednio OH− i H+.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Równanie procesu redukcji:
Równanie procesu utleniania:
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne napisanie dwóch równań reakcji w formie jonowo-elektronowej.
0 p. – za błędne napisanie jednego lub obu równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne
współczynniki stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub błędne
przyporządkowanie albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W probówce I mangan występuje początkowo na stopniach VII i II, a oba substraty dają MnO2 z manganem IV. Redukcja wymaga trzech elektronów: MnO4− + 2H2O + 3e− → MnO2 + 4OH−.
Utlenianie oddaje dwa: Mn2+ + 2H2O → MnO2 + 4H+ + 2e−. Woda występuje po stronie substratów obu półreakcji, zgodnie z poleceniem. Pojawienie się H+ i OH− w osobnych półreakcjach nie przesądza jeszcze o odczynie po ich zsumowaniu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Równanie procesu redukcji:
Równanie procesu utleniania:
Informacje i źródła zadania
Zadanie 14.2 · kwiecien 2020
Źródło
Informacja do zadania 14.
Przeprowadzono doświadczenie, którego przebieg zilustrowano na schemacie.

KMnO4 (aq)
W obu probówkach wytrącił się brunatny osad.
Oceń, jaki jest odczyn roztworu po zakończeniu reakcji w probówce I, oraz podaj nazwę anionu zawierającego siarkę, który powstał w wyniku reakcji chemicznej przebiegającej w probówce II.
Odczyn roztworu po reakcji w probówce I: …
Nazwa anionu zawierającego siarkę: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Dla probówki I zsumuj półreakcje, a dla II prześledź przemianę siarki.
Podpowiedź 2
Po skróceniu H+ z OH− w reakcji I pozostaje nadmiar H+.
Podpowiedź 3
Podaj odczyn kwasowy oraz anion siarczanowy(VI).
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Odczyn roztworu po reakcji w probówce I: kwasowy
Nazwa anionu zawierającego siarkę: siarczanowy(VI)
Zasady oceniania
2 p. – za poprawne określenie odczynu i poprawne podanie nazwy jonu.
1 p. – za poprawne określenie odczynu i błędne podanie nazwy jonu
lub
– za błędne określenie odczynu i poprawne podanie nazwy jonu.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Po sprowadzeniu półreakcji do sześciu elektronów i skróceniu wspólnych składników otrzymujemy 2MnO4− + 3Mn2+ + 2H2O → 5MnO2 + 4H+. Wytworzenie jonów wodorowych wyjaśnia kwaśny odczyn roztworu I.
W probówce II siarka z anionu siarczanowego(IV) ulega utlenieniu ze stopnia IV do VI. Produktem jest więc anion siarczanowy(VI). Nie przypisujemy odczynu na podstawie jednej niezsumowanej półreakcji ani nie mylimy manganianu z anionem zawierającym siarkę.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Odczyn roztworu po reakcji w probówce I: kwasowy
Nazwa anionu zawierającego siarkę: siarczanowy(VI)
Informacje i źródła zadania
Zadanie 15 · kwiecien 2020
Źródło
Informacja do zadań 15–16.
Do probówki ze stałym etanianem (octanem) sodu dodano kwas siarkowy(VI)
i zawartość naczynia ogrzano. U wylotu probówki wyczuwalny był charakterystyczny ostry
zapach.
Napisz, czy użycie do przeprowadzenia opisanego doświadczenia kwasu ortofosforowego(V) zamiast kwasu siarkowego(VI) pozwoli na zaobserwowanie podobnych efektów.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównuj moc nowego odczynnika z mocą kwasu etanowego, nie tylko z H2SO4.
Podpowiedź 2
Większa pierwsza stała dysocjacji H3PO4 umożliwia protonowanie etanianu.
Podpowiedź 3
Odpowiedz TAK; podobny efekt wynika z uwalniania kwasu etanowego po ogrzaniu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Tak, (ponieważ zarówno kwas siarkowy(VI) jak i kwas ortofosforowy(V) jest mocniejszym
kwasem od kwasu octowego lub oba kwasy mają wyższe stałe dysocjacji pierwszego stopnia
od stałej dysocjacji kwasu octowego).
Zasady oceniania
1 p. – za poprawną odpowiedź.
0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Kwas ortofosforowy(V) jest w pierwszym etapie dysocjacji mocniejszy od kwasu etanowego, więc może uwalniać go z etanianu sodu. Po ogrzaniu można zaobserwować podobny efekt związany z lotnym kwasem etanowym.
Odpowiadamy TAK. Nie trzeba, aby zastępujący odczynnik był równie mocny jak kwas siarkowy(VI): istotna jest jego relacja do kwasu wypieranego z soli. Nie nazywamy przy tym kwasu fosforowego mocnym kwasem w sensie pełnej dysocjacji.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Tak, (ponieważ zarówno kwas siarkowy(VI) jak i kwas ortofosforowy(V) jest mocniejszym
kwasem od kwasu octowego lub oba kwasy mają wyższe stałe dysocjacji pierwszego stopnia
od stałej dysocjacji kwasu octowego).
Informacje i źródła zadania
Zadanie 16 · kwiecien 2020
Źródło
Informacja do zadań 15–16.
Do probówki ze stałym etanianem (octanem) sodu dodano kwas siarkowy(VI)
i zawartość naczynia ogrzano. U wylotu probówki wyczuwalny był charakterystyczny ostry
zapach.
W dwóch nieopisanych probówkach znajdują się wodne roztwory dwóch soli (każdy roztwór
w innej probówce). Wiadomo, że jednym roztworem jest wodny roztwór etanianu (octanu)
magnezu, a drugim – wodny roztwór etanianu (octanu) sodu.
Oceń, czy po dodaniu wodnego roztworu kwasu ortofosforowego(V) do obu probówek i ogrzaniu ich zawartości możliwe będzie wskazanie, w której probówce znajdował się wodny roztwór etanianu magnezu, a w której – wodny roztwór etanianu sodu. Odpowiedź uzasadnij.
Ocena: …
Uzasadnienie:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź, jaki efekt zachodzi wspólnie w obu próbach, a jaki może je różnić.
Podpowiedź 2
Sole sodu pozostają rozpuszczalne, natomiast magnez może tworzyć trudno rozpuszczalny fosforan.
Podpowiedź 3
Odpowiedz TAK i wskaż dodatkowy osad tylko w probówce z etanianem magnezu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Ocena: Tak
Uzasadnienie: W obu probówkach wyczuwalny będzie charakterystyczny zapach, ale tylko
w jednej z nich pojawi się osad.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawną ocenę i poprawne uzasadnienie.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W obu probówkach kwas ortofosforowy(V) może wypierać kwas etanowy z jego soli, dlatego sam charakterystyczny zapach nie rozróżnia próbek. W warunkach opisanych w zadaniu w probówce z solą magnezu pojawia się dodatkowo osad trudno rozpuszczalnej soli fosforanowej, podczas gdy sól sodowa nie daje takiego osadu.
Zatem można rozróżnić roztwory. Uzasadnienie wskazuje różnicę obserwacji dla kationów, a nie wspólną reakcję anionów etanianowych.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Ocena: Tak
Uzasadnienie: W obu probówkach wyczuwalny będzie charakterystyczny zapach, ale tylko
w jednej z nich pojawi się osad.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 17 · kwiecien 2020
Benzyna lekka otrzymywana w procesie przeróbki ropy naftowej jest mieszaniną ciekłych
węglowodorów zawierających od pięciu do dziewięciu atomów węgla w cząsteczce.
Na podstawie: E. Grzywa, J. Molenda, Technologia podstawowych syntez organicznych, Warszawa 2008.
Uzupełnij poniższe zdania – wybierz i podkreśl jedno właściwe określenie spośród podanych w każdym nawiasie.
Benzynę lekką można rozdzielić na składniki przez (dekantację / destylację). W tej metodzie
do rozdziału mieszaniny wykorzystuje się różnice (gęstości / temperatury wrzenia /
rozpuszczalności) jej składników.
Liczba oktanowa określa odporność benzyny na gwałtowne i nierównomierne spalanie. Liczba
oktanowa jest tym wyższa, im większa jest zawartość węglowodorów o łańcuchach węglowych
(prostych / rozgałęzionych) oraz węglowodorów aromatycznych w paliwie. Aby zwiększyć
liczbę oktanową, benzynę poddaje się procesowi (krakingu / reformingu) oraz wzbogaca ją
dodatkowymi składnikami.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Oddziel metodę rozdziału mieszaniny od procesu zmieniającego budowę jej składników.
Podpowiedź 2
Destylacja wykorzystuje temperatury wrzenia, a reforming sprzyja rozgałęzianiu i aromatyzacji.
Podpowiedź 3
Wybierz kolejno: destylację, temperatury wrzenia, rozgałęzionych, reformingu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie zdań.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Składniki benzyny rozdziela się przez destylację wykorzystującą różne temperatury wrzenia. Dekantacja dotyczy rozdzielonych faz, a nie jednorodnej mieszaniny takich węglowodorów.
Wyższą odporność na spalanie stukowe zapewnia większy udział węglowodorów rozgałęzionych i aromatycznych. Reforming zmienia budowę składników paliwa w kierunku korzystniejszej liczby oktanowej. Kraking przede wszystkim rozcina większe cząsteczki, więc nie jest wskazaną odpowiedzią na ostatnią lukę w tym zestawie.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 18 · kwiecien 2020
Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) alkanu o wzorze C6H14, w którego cząsteczce występuje czwartorzędowy atom węgla. Napisz nazwę systematyczną tego alkanu. Określ liczbę monochloropochodnych będących izomerami konstytucyjnymi, które mogą powstać w procesie chlorowcowania opisanego węglowodoru.
Wzór:
Nazwa systematyczna: …
Liczba izomerycznych monochloropochodnych: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zbuduj sześciowęglowy alkan zawierający atom węgla bez atomów wodoru.
Podpowiedź 2
Następnie pogrupuj atomy wodoru według równocennych pozycji w szkielecie.
Podpowiedź 3
Podaj 2,2-dimetylobutan i trzy izomery konstytucyjne monochloropochodnych.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) węglowodoru, poprawne
ułożenie jego nazwy systematycznej i poprawne wskazanie liczby izomerycznych
monochloropochodnych.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Izomer C6H14 z atomem węgla połączonym z czterema innymi atomami węgla to 2,2-dimetylobutan. Jego wzór pokazuje grafika klucza.
Chlor może zastępować wodór w trzech nierównocennych położeniach: w jednej z trzech równocennych grup metylowych przy C2, w grupie metylenowej albo w końcowej grupie metylowej po stronie etylowej. Powstają trzy konstytucyjne monochloropochodne. Nie liczymy osobno równocennych miejsc ani ewentualnych stereoizomerów tej samej pochodnej.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 19 · kwiecien 2020

Wykonaj obliczenia i zaproponuj wzór półstrukturalny (grupowy) spalanego węglowodoru.
Obliczenia:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Wyraź łączną masę produktów przez nieznaną liczbę atomów węgla n.
Podpowiedź 2
Uwzględnij po n moli CO2 i H2O z jednego mola węglowodoru.
Podpowiedź 3
Rozwiąż 0,25n · 62 = 46,5 i narysuj poprawny izomer C3H6.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wzoru
półstrukturalnego (grupowego) węglowodoru.
1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:
– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wzoru sumarycznego
węglowodoru
lub
– podanie błędnego wzoru półstrukturalnego (grupowego) węglowodoru albo brak
wzoru.
0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Z podanego równania wynika ogólny wzór CₙH2ₙ oraz powstawanie n moli CO2 i n moli H2O na mol paliwa. Dla 0,25 mola łączna masa produktów wynosi 0,25n(44 + 18) = 46,5 g.
Otrzymujemy n = 3, czyli wzór C3H6. Można zaproponować propen albo cyklopropan. Sam wynik spalania nie rozstrzyga między alkenem i cykloalkanem; wystarczy jeden poprawny wzór półstrukturalny zgodny z obliczeniami.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 20 · kwiecien 2020
W poniższej tabeli zestawiono długości wiązania między atomami węgla w cząsteczkach etanu,
etenu i etynu.
Węglowodór | etan | eten | etyn |
|---|---|---|---|
Długość wiązania, pm | 154 | 133 | 120 |
Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.
Uzupełnij poniższe zdania – wybierz i podkreśl jedno właściwe określenie spośród podanych w każdym nawiasie.
W cząsteczce etanu przyjmuje się dla orbitali walencyjnych atomów węgla hybrydyzację typu
(sp / sp2 / sp3). Kąt między wiązaniami wytworzonymi przez każdy atom węgla
w cząsteczce etenu jest bliski (109º / 120º / 180º), a w cząsteczce etynu ten kąt jest równy
(109º / 120º / 180º). Wiązanie węgiel – węgiel jest tym krótsze, im (mniejsza / większa) jest
jego krotność.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Powiąż liczbę obszarów wiążących z geometrią atomu węgla.
Podpowiedź 2
Porównaj długości pojedynczego, podwójnego i potrójnego wiązania w tabeli.
Podpowiedź 3
Wybierz sp3, 120°, 180° i większa.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie zdań.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Atom węgla w etanie tworzy cztery wiązania σ, więc w szkolnym modelu ma hybrydyzację sp3. W etenie otoczenie atomu węgla jest trygonalne z kątem około 120°, a w etynie liniowe z kątem 180°.
Dane 154, 133 i 120 pm wskazują, że wraz ze wzrostem krotności wiązanie między atomami węgla staje się krótsze. Nie utożsamiamy większej liczby składników wiązania z większą odległością między jądrami.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 21 · kwiecien 2020
Dieny to węglowodory, w których cząsteczkach występują dwa podwójne wiązania
węgiel – węgiel. W zależności od rozmieszczenia tych wiązań w cząsteczce dzielą się na trzy
grupy:
1) ze sprzężonym układem wiązań podwójnych, w których cząsteczkach wiązania podwójne
węgiel – węgiel występują na przemian z wiązaniami pojedynczymi
2) z izolowanym układem wiązań podwójnych, w których cząsteczkach wiązania podwójne
węgiel – węgiel są oddzielone od siebie więcej niż jednym wiązaniem pojedynczym
3) ze skumulowanym układem wiązań podwójnych, w których cząsteczkach wiązania
podwójne węgiel – węgiel nie są oddzielone wiązaniem pojedynczym.
Na podstawie: J.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2008.

Powyższe związki podziel na dieny ze sprzężonym, izolowanym i skumulowanym układem wiązań podwójnych. Wpisz do tabeli numery, którymi oznaczono ich wzory.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zaznacz oba wiązania podwójne w każdym wzorze.
Podpowiedź 2
Policz wiązania pojedyncze pomiędzy nimi albo sprawdź wspólny atom węgla.
Podpowiedź 3
Przyporządkuj IV do sprzężonych, II, III i V do izolowanych, I do skumulowanych.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Dieny z układem wiązań podwójnych
Dieny z układem wiązań podwójnych | ||
|---|---|---|
sprzężonym | izolowanym | skumulowanym |
IV | II, III, V | I |
IV II, III, V I
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Klasyfikacja zależy od liczby wiązań pojedynczych na drodze między dwoma wiązaniami podwójnymi. W układzie sprzężonym występuje dokładnie jedno takie wiązanie, w izolowanym więcej niż jedno, a w skumulowanym oba wiązania podwójne mają wspólny atom węgla.
Z rysunków wynika: sprzężony IV, izolowane II, III i V, skumulowany I. Podstawniki boczne nie zmieniają tej reguły, dlatego śledzimy połączenie atomów, a nie sam wygląd rysunku.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Dieny z układem wiązań podwójnych
Dieny z układem wiązań podwójnych | ||
|---|---|---|
sprzężonym | izolowanym | skumulowanym |
IV | II, III, V | I |
IV II, III, V I
Informacje i źródła zadania
Zadanie 22 · kwiecien 2020
Źródło
Informacja do zadań 22–25.

W reakcji przyłączania bromu do but-1,3-dienu – przy stosunku molowym substratów 1 : 1 –
oprócz związku X, który stanowi 55% produktów, powstaje 1,4-dibromobut-2-en
z wydajnością 45%:

Wzór:
Nazwa systematyczna: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Obok addycji 1,4 rozważ przyłączenie bromu do jednego z wiązań podwójnych.
Podpowiedź 2
Po reakcji musi pozostać jedno wiązanie podwójne i występować dwa atomy bromu.
Podpowiedź 3
Narysuj produkt addycji 1,2 i nazwij go 3,4-dibromobut-1-enem.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Wzór:

Nazwa systematyczna: 3,4-dibromobut-1-en
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne napisanie wzoru i poprawne podanie nazwy systematycznej związku.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Jedna cząsteczka Br2 przyłącza się do buta-1,3-dienu, pozostawiając jedno wiązanie podwójne. Produkt X pochodzi z addycji 1,2: oba atomy bromu zajmują sąsiednie pozycje, a drugie wiązanie podwójne pozostaje.
Przy nazywaniu numerujemy od końca bliższego zachowanemu wiązaniu podwójnemu, dlatego otrzymujemy 3,4-dibromobut-1-en. Nie jest to tetrabromopochodna, bo stosunek dienu do bromu wynosi 1:1, a nie 1:2.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Wzór:

Nazwa systematyczna: 3,4-dibromobut-1-en
Informacje i źródła zadania
Zadanie 23 · kwiecien 2020
Źródło
Informacja do zadań 22–25.

Oceń, czy 1,4-dibromobut-2-en występuje w postaci izomerów cis–trans. Odpowiedź uzasadnij.
Ocena: …
Uzasadnienie: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź podstawniki osobno przy atomach C2 i C3.
Podpowiedź 2
Każdy z tych atomów ma wodór oraz inny od niego fragment organiczny.
Podpowiedź 3
Odpowiedz TAK, powołując się na dwa różne podstawniki przy każdym atomie wiązania podwójnego.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Ocena: Tak
Uzasadnienie: (Występuje w postaci izomerów cis-trans, ponieważ) oba atomy połączone
wiązaniem podwójnym lub o hybrydyzacji sp2 lub o numerach 2 i 3 połączone są
z jednym atomem wodoru i jedną grupą –CH2Br lub połączone są z dwoma różnymi
podstawnikami.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawną ocenę i poprawne uzasadnienie.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W 1,4-dibromobut-2-enie każdy atom węgla wiązania podwójnego łączy się z dwoma różnymi podstawnikami: wodorem i grupą bromometylową. Możliwe są dwa wzajemne ustawienia jednakowych grup po tej samej lub przeciwnych stronach wiązania, więc związek wykazuje izomerię cis–trans.
Odpowiedź brzmi TAK. Uzasadnienie powinno obejmować oba atomy wiązania podwójnego; samo stwierdzenie obecności takiego wiązania jest niewystarczające.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Ocena: Tak
Uzasadnienie: (Występuje w postaci izomerów cis-trans, ponieważ) oba atomy połączone
wiązaniem podwójnym lub o hybrydyzacji sp2 lub o numerach 2 i 3 połączone są
z jednym atomem wodoru i jedną grupą –CH2Br lub połączone są z dwoma różnymi
podstawnikami.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 24 · kwiecien 2020
Źródło
Informacja do zadań 22–25.

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) dwóch izomerów konstytucyjnych but-1,3-dienu, których całkowite uwodornienie prowadzi do n-butanu.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zachowaj wzór C4H6 i nierozgałęziony szkielet.
Podpowiedź 2
Wiązanie potrójne może zastąpić dwa podwójne bez zmiany wzoru sumarycznego.
Podpowiedź 3
Narysuj but-1-yn i but-2-yn albo zamień jeden z nich na buta-1,2-dien.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne napisanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) dwóch izomerów.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
But-1,3-dien ma wzór C4H6. Jego izomery konstytucyjne, które po całkowitym uwodornieniu dają n-butan, muszą zachować prosty czterowęglowy szkielet.
Można wybrać but-1-yn i but-2-yn; oba mają C4H6 i przyłączają po dwa mole wodoru, dając butan. Klucz dopuszcza także buta-1,2-dien. Należy podać dwa różne wzory, nie dwie orientacje rysunku tej samej cząsteczki ani stereoizomery o tej samej łączności.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 25 · kwiecien 2020
Źródło
Informacja do zadań 22–25.

But-1,3-dien ulega reakcji polimeryzacji. Ponieważ ten związek może ulegać addycji zarówno
w położeniu 1,2, jak i 1,4, możliwe są także różne produkty jego polimeryzacji. W wyniku
polimeryzacji typu 1,2 powstaje polimer zawierający boczne grupy winylowe
.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Prześledź tylko atomy C1 i C2 uczestniczące w tworzeniu głównego łańcucha.
Podpowiedź 2
Fragment z atomami C3 i C4 pozostaje boczną grupą winylową.
Podpowiedź 3
Narysuj jednostkę 1,2 z boczną grupą zawierającą C=C oraz poprawnie zaznacz kontynuację łańcucha.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Uwaga: dopuszcza się odpowiedź, w której zdający poprawnie napisał fragment jedno-, dwu-
lub trzyczłonowy.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie schematu – napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego)
polimeru.
0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W polimeryzacji 1,2 tylko jedno wiązanie podwójne każdej cząsteczki buta-1,3-dienu uczestniczy w budowaniu głównego łańcucha. Drugie pozostaje w bocznej grupie winylowej przy jednym z dwóch atomów jednostki powtarzalnej.
Rysujemy zatem nasycony dwuwęglowy fragment łańcucha z odpowiednim podstawnikiem nienasyconym, zgodnie z grafiką klucza. Nie stosujemy jednostki polimeryzacji 1,4, w której wiązanie podwójne pozostaje w głównym łańcuchu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Uwaga: dopuszcza się odpowiedź, w której zdający poprawnie napisał fragment jedno-, dwu-
lub trzyczłonowy.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 26 · kwiecien 2020
Kwas etanodiowy o wzorze (COOH)2 jest najprostszym kwasem dikarboksylowym, którego
rozpuszczalność w wodzie w temperaturze 20 ºC jest równa 9,52 g bezwodnego kwasu
w 100 g wody.
Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2003.
Oblicz minimalną masę wody potrzebną do rozpuszczenia 14,0 gramów hydratu kwasu etanodiowego o wzorze (COOH)2 · 2H2O w temperaturze 20 ºC. Wynik końcowy podaj w gramach i zaokrąglij do jedności.
Obliczenia:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozdziel masę hydratu na kwas bezwodny i wodę.
Podpowiedź 2
Oblicz zapotrzebowanie na całkowitą wodę dla 10 g kwasu.
Podpowiedź 3
Od około 105 g odejmij 4 g wody pochodzącej z hydratu; podaj 101 g dodawanej wody.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i podanie wyniku
z właściwą jednostką.
1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:
– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.
lub
– podanie wyniku z błędną jednostką lub bez jednostki.
0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W 14,0 g dihydratu jest 14,0 · 90/126 = 10,0 g kwasu bezwodnego oraz 4,0 g wody krystalizacyjnej. Rozpuszczenie 10,0 g kwasu wymaga 10,0 · 100/9,52 około 105,04 g wody łącznie.
Część tej wody wnosi już hydrat, więc trzeba dodać 105,04 − 4,0 około 101 g. Rozpuszczalność jest podana dla kwasu bezwodnego, nie dla całych 14 g hydratu; pominięcie tego rozróżnienia zawyża wynik.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 27.1 · kwiecien 2020
Źródło
Informacja do zadania 27.
W probówce I umieszczono kilka kryształków fenolu C6H5OH i dolano wody destylowanej.
Następnie zawartość probówki ogrzano aż do powstania klarownego roztworu. Otrzymany
roztwór ochłodzono do temperatury pokojowej i zaobserwowano, że zawartość probówki
zmętniała. Do probówki II wprowadzono kilka kropli bezbarwnego alkoholu benzylowego
C6H5CH2OH i dolano wody destylowanej. Zawartość probówki energicznie wymieszano
i otrzymano mętną emulsję. Doświadczenie przeprowadzono pod wyciągiem.
Do przygotowanych w sposób opisany powyżej zawartości probówki I i zawartości probówki
II dodano pewien odczynnik. Zaobserwowano, że w probówce I powstał klarowny roztwór,
a w probówce II nie stwierdzono zmiany wyglądu znajdującej się w niej emulsji.
Uzupełnij schemat doświadczenia – podkreśl wzór odczynnika, który dodano do mieszaniny fenolu z wodą i do mieszaniny alkoholu benzylowego z wodą.
Wybrany odczynnik: … NaOH (aq) … HCl (aq)

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj kwasowość fenolu i alkoholu benzylowego.
Podpowiedź 2
Utworzenie rozpuszczalnej soli może usunąć zmętnienie tylko w jednej próbce.
Podpowiedź 3
Podkreśl NaOH; klarowny roztwór powstaje wskutek utworzenia fenolanu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Wybrany odczynnik: NaOH (aq)
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie schematu doświadczenia (poprawny wybór odczynnika).
0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Fenol jest dostatecznie kwasowy, aby reagować z wodnym NaOH i tworzyć dobrze rozpuszczalny fenolan sodu. Dzięki temu mętna mieszanina w I staje się klarowna.
Alkohol benzylowy nie reaguje w tych warunkach w analogiczny sposób, dlatego emulsja w II pozostaje. Wybieramy NaOH, nie HCl. O odróżnieniu decyduje bezpośrednie połączenie grupy OH z pierścieniem aromatycznym w fenolu, a nie sama obecność pierścienia w obu związkach.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Wybrany odczynnik: NaOH (aq)
Informacje i źródła zadania
Zadanie 27.2 · kwiecien 2020
Źródło
Informacja do zadania 27.
W probówce I umieszczono kilka kryształków fenolu C6H5OH i dolano wody destylowanej.
Następnie zawartość probówki ogrzano aż do powstania klarownego roztworu. Otrzymany
roztwór ochłodzono do temperatury pokojowej i zaobserwowano, że zawartość probówki
zmętniała. Do probówki II wprowadzono kilka kropli bezbarwnego alkoholu benzylowego
C6H5CH2OH i dolano wody destylowanej. Zawartość probówki energicznie wymieszano
i otrzymano mętną emulsję. Doświadczenie przeprowadzono pod wyciągiem.
Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji, której przebieg był przyczyną obserwowanych zmian po dodaniu wybranego odczynnika. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone reagentów organicznych.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zapisz reakcję kwasu Brønsteda z OH−.
Podpowiedź 2
Po odłączeniu H+ od grupy fenolowej pozostaje anion z ładunkiem −1.
Podpowiedź 3
Narysuj fenol i OH− po lewej oraz fenolan i H2O po prawej, pomijając Na+.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji w formie jonowej skróconej – przy poprawnym
wyborze i zaznaczeniu odczynnika w zadaniu 27.1.
0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W reakcji odpowiadającej zanikowi zmętnienia fenol oddaje proton jonowi wodorotlenkowemu. Powstają anion fenolanowy i woda.
Zapis jonowy skrócony nie zawiera Na+, ponieważ jest to jon obserwator. Wzory organiczne przedstawiamy jak na grafice odpowiedzi, kontrolując zachowanie pierścienia oraz ujemny ładunek przy tlenie. Reakcja nie wymienia grupy OH na inny podstawnik w pierścieniu i nie dotyczy alkoholu benzylowego z probówki II.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 28 · kwiecien 2020
W poniższej tabeli zestawiono wartości stałej dysocjacji (w temperaturze 25 ºC) kwasu
butanowego i jego monochloropochodnych.
Wzór kwasu | Stała dysocjacji Ka |
|---|---|
![]() | 1,5 · 10−5 |
![]() | 1,4 · 10−3 |
![]() | 8,9 · 10−5 |
![]() | 3,0 · 10−5 |
Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, t.2, Warszawa 2000.
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.
1. | Wprowadzenie jednego atomu chloru do cząsteczki kwasu butanowego jest przyczyną zwiększenia zdolności tej cząsteczki do odszczepiania protonu. | P | F |
|---|---|---|---|
2. | Wpływ atomu chloru na moc kwasów chlorobutanowych jest tym mniejszy, im bardziej atom ten jest oddalony od grupy karboksylowej. | P | F |
3. | Kwas 4-chlorobutanowy jest kwasem słabszym od kwasu butanowego. | P | F |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Większe Ka oznacza mocniejszy kwas w porównywanych warunkach.
Podpowiedź 2
Uszereguj wartości według odległości chloru od grupy karboksylowej.
Podpowiedź 3
Potwierdź wzmacniający, malejący z odległością wpływ chloru i zaznacz P, P, F.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
1. – P, 2. – P, . – F
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Każda podana monochloropochodna ma większą stałą dysocjacji niż kwas butanowy, więc chlor zwiększa zdolność odszczepiania protonu. Efekt indukcyjny elektroujemnego podstawnika słabnie wraz z odległością od grupy karboksylowej: największe Ka ma pochodna 2-chloro, mniejsze 3-chloro i 4-chloro.
Nawet 4-chlorobutanowy jest jednak mocniejszy od butanowego, bo 3,0·10−5 > 1,5·10−5. Poprawne oceny to P, P, F.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
1. – P, 2. – P, . – F
Informacje i źródła zadania
Zadanie 29 · kwiecien 2020

w =1,0 10−
Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna. Podstawy teoretyczne i analiza jakościowa,
Warszawa 2001 oraz pr. zb. pod red. Z. Galusa, Ćwiczenia rachunkowe z chemii analitycznej, Warszawa 2006.
Oblicz pH wodnego roztworu octanu sodu o stężeniu 0,05 mol dm×−3 w temperaturze
25 ºC. Przyjmij, że reakcji z wodą ulega mniej niż 5% anionów octanowych.
Obliczenia:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Najpierw wyznacz stałą zasadową anionu ze stałej kwasowej kwasu etanowego.
Podpowiedź 2
Wykorzystaj założenie poniżej 5%, aby przyjąć [OH−] około √(Kb · 0,05).
Podpowiedź 3
Policz pOH, a następnie odejmij je od 14; wynik pH wynosi około 8,72.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wartości wyniku końcowego od ewentualnych
wcześniejszych zaokrągleń.
Zasady oceniania
2 p. – za zastosowanie poprawnej metody (w tym poprawne zapisanie – w dowolnej postaci –
wyrażenia na stałą równowagi opisanej reakcji), poprawne wykonanie obliczeń oraz
podanie wyniku liczbowego jako wielkości niemianowanej.
1 p. – zastosowanie poprawnej metody, ale:
– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego
lub
– podanie wyniku liczbowego z błędną jednostką.
0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Anion etanianowy jest słabą zasadą, której Kb = Kw/Ka = 10−14/(1,8·10−5) około 5,56·10−10. Przy dopuszczonym małym stopniu reakcji z wodą stężenie OH− obliczamy jako pierwiastek z Kb · c, czyli około 5,27·10−6 mol·dm−3.
Stąd pOH około 5,28 i pH około 8,72. Jest to roztwór zasadowy. Nie stosujemy bezpośrednio stałej kwasowej do obliczania OH− ani nie mylimy pOH z pH.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wartości wyniku końcowego od ewentualnych
wcześniejszych zaokrągleń.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 30.1 · kwiecien 2020
Źródło
Informacja do zadania 30.
Aldehydy i ketony ulegają reakcji z wodą, w wyniku czego tworzą diole. Ta reakcja – nazywana
reakcją hydratacji – jest odwracalna, a jej wydajność zależy od struktury związku
karbonylowego, np. wodny roztwór metanalu zawiera 0,1% aldehydu i 99,9% produktu jego
hydratacji, ale wodny roztwór propanonu zawiera 99,9% ketonu i 0,1% diolu (w temperaturze
około 20 ºC). Propanon reaguje z wodą zgodnie z równaniem:


Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.
Uzupełnij poniższe zdania – wybierz i podkreśl jedno właściwe określenie spośród podanych w każdym nawiasie.
Hydratacja propanonu jest reakcją (addycji / eliminacji / substytucji). Mechanizm opisanej
reakcji jest (elektrofilowy / nukleofilowy / rodnikowy). Przyłączenie jonu hydroksylowego
do atomu węgla grupy karbonylowej w cząsteczce propanonu jest możliwe, ponieważ ten atom
jest obdarzony cząstkowym ładunkiem (dodatnim / ujemnym) wskutek polaryzacji wiązania
z atomem (tlenu / węgla / wodoru).
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź, czy grupa karbonylowa przyłącza atomy, czy wymienia podstawnik.
Podpowiedź 2
OH− przekazuje parę elektronową do ubogiego w elektrony atomu węgla.
Podpowiedź 3
Wybierz: addycji, nukleofilowy, dodatnim, tlenu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 p. – za poprawne uzupełnienie zdań.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Hydratacja propanonu przyłącza składniki wody do grupy karbonylowej, więc jest addycją. Pierwszy etap w środowisku zasadowym polega na ataku nukleofilowego OH− na atom węgla obdarzony cząstkowym ładunkiem dodatnim.
Ładunek ten wynika z polaryzacji wiązania z bardziej elektroujemnym tlenem. Następnie po protonowaniu powstaje diol. Nie jest to addycja elektrofilowa do wiązania między atomami węgla: tutaj reaktywnym układem jest spolaryzowane C=O.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 30.2 · kwiecien 2020
Źródło
Informacja do zadania 30.
Aldehydy i ketony ulegają reakcji z wodą, w wyniku czego tworzą diole. Ta reakcja – nazywana
reakcją hydratacji – jest odwracalna, a jej wydajność zależy od struktury związku
karbonylowego, np. wodny roztwór metanalu zawiera 0,1% aldehydu i 99,9% produktu jego
hydratacji, ale wodny roztwór propanonu zawiera 99,9% ketonu i 0,1% diolu (w temperaturze
około 20 ºC). Propanon reaguje z wodą zgodnie z równaniem:


Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.
1. | W wyniku opisanej reakcji zmienia się hybrydyzacja orbitali walencyjnych drugiego atomu węgla z sp2 w cząsteczce ketonu na sp3 w cząsteczce diolu. | P | F |
|---|---|---|---|
2. | Cząsteczka diolu, który powstaje w opisanej reakcji, występuje w postaci enancjomerów. | P | F |
3. | W opisanej reakcji organiczny anion będący produktem pośrednim pełni funkcję zasady Brønsteda. | P | F |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź osobno geometrię, różnorodność podstawników i kierunek przekazania protonu.
Podpowiedź 2
W produkcie przy atomie centralnym występują powtarzające się grupy, a anion pośredni przyjmuje H+.
Podpowiedź 3
Zaznacz P, F, P i powiąż ostatnią ocenę z rolą zasady Brønsteda.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
1. – P, 2. – F, . – P
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Po hydratacji atom węgla karbonylowego zmienia otoczenie z trygonalnego na tetraedryczne, czyli sp2 przechodzi w sp3. Powstały diol nie jest chiralny, bo ten atom ma dwie jednakowe grupy metylowe i dwie jednakowe grupy hydroksylowe.
Pośredni anion przyjmuje proton od wody i pełni funkcję zasady Brønsteda. Zatem oceny to P, F, P. Tetraedryczna geometria sama nie gwarantuje obecności centrum stereogenicznego.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
1. – P, 2. – F, . – P



