Baza zadań z chemii
Moje postępy
Zadania 841–860 z 1481
Zadanie 22 · czerwiec 2020
Dwa węglowodory nasycone A i B mają w cząsteczkach po pięć atomów węgla. Cząsteczka
jednego z tych węglowodorów ma budowę cykliczną. W cząsteczce węglowodoru A wszystkie
atomy węgla mają jednakową rzędowość. Węglowodory A i B ulegają bromowaniu na świetle
według mechanizmu substytucji rodnikowej. Każdy z nich tworzy wyłącznie jedną
monobromopochodną.
Napisz równania reakcji monobromowania węglowodorów A i B. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.
Równanie reakcji monobromowania węglowodoru A:
Równanie reakcji monobromowania węglowodoru B:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Poszukaj struktur o równocennych pozycjach podstawienia wodoru.
Podpowiedź 2
Dla A wykorzystaj pięcioczłonowy pierścień, dla B maksymalną symetrię rozgałęzionego alkanu.
Podpowiedź 3
Zapisz graficznie bromowanie cyklopentanu i 2,2-dimetylopropanu, z HBr oraz warunkiem światła.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE


Zasady oceniania
2 pkt – poprawne napisanie dwóch równań reakcji.
1 pkt – poprawne napisanie jednego równania reakcji.
0 pkt – błędne napisanie równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki
stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.
Uwaga: Jeżeli zdający w obu poprawnie zapisanych równaniach użył Cl2 zamiast Br2, to za
zadanie otrzymuje 1 pkt.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W cyklopentanie każdy atom węgla jest drugorzędowy, a wszystkie pozycje wodoru są równocenne pod względem konstytucji produktu. To węglowodór A.
W niecyklicznym B jedną monobromopochodną daje 2,2-dimetylopropan, ponieważ cztery grupy metylowe są równocenne. W obu reakcjach na świetle jeden atom H zastępuje Br i powstaje HBr. Nie przyłączamy bromu przez rozerwanie pierścienia; zachodzi substytucja rodnikowa.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem


Informacje i źródła zadania
Zadanie 23.1 · czerwiec 2020
Źródło
Informacja do zadania 23.
Przeprowadzono reakcję addycji, w której związek X o wzorze sumarycznym C4H8
przereagował z chlorowodorem w stosunku molowym 1:1. W wyniku opisanej przemiany
powstały dwa związki, z których jeden ma cząsteczki chiralne i występuje w postaci
enancjomerów, a cząsteczki drugiego związku są achiralne.
Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) obu produktów reakcji związku X z chlorowodorem.
Wzór związku, którego cząsteczki są chiralne: …
Wzór związku, którego cząsteczki są achiralne: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozważ obie orientacje addycji HCl do końcowego wiązania podwójnego.
Podpowiedź 2
Sprawdź, czy węgiel z chlorem ma cztery różne podstawniki.
Podpowiedź 3
Narysuj 2-chlorobutan jako chiralny i 1-chlorobutan jako achiralny.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Wzór związku, którego cząsteczki są chiralne: ![]()
Wzór związku, którego cząsteczki są achiralne:
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) dwóch związków.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Związek X ma szkielet but-1-enu, a dwa sposoby przyłączenia HCl prowadzą do 2-chlorobutanu i 1-chlorobutanu. W 2-chlorobutanie węgiel połączony z chlorem ma cztery różne podstawniki, więc produkt jest chiralny.
W 1-chlorobutanie żaden atom węgla tego warunku nie spełnia. Polecenie wymaga obu produktów, zatem nie pomijamy mniej uprzywilejowanego regioizomeru tylko dlatego, że znamy regułę Markownikowa.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Wzór związku, którego cząsteczki są chiralne: ![]()
Wzór związku, którego cząsteczki są achiralne:
Informacje i źródła zadania
Zadanie 23.2 · czerwiec 2020
Źródło
Informacja do zadania 23.
Przeprowadzono reakcję addycji, w której związek X o wzorze sumarycznym C4H8
przereagował z chlorowodorem w stosunku molowym 1:1. W wyniku opisanej przemiany
powstały dwa związki, z których jeden ma cząsteczki chiralne i występuje w postaci
enancjomerów, a cząsteczki drugiego związku są achiralne.
Uzupełnij poniższy schemat, tak aby przedstawiał budowę obu enancjomerów chiralnego produktu reakcji związku X z chlorowodorem.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Wypisz cztery różne podstawniki przy centrum chiralności.
Podpowiedź 2
Drugą konfigurację uzyskasz przez zamianę dwóch podstawników, nie przez zwykły obrót cząsteczki.
Podpowiedź 3
Uzupełnij oba szablony grupami H, Cl, metylową i etylową w przeciwnych konfiguracjach.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Uwaga:
• Jeżeli w zadaniu 23.1. zdający napisał wzory półstrukturalne obu produktów reakcji
związku X z bromowodorem (zamiast z chlorowodorem), to w zadaniu 23.2. wzory
przedstawiające budowę obu enancjomerów chiralnego produktu reakcji związku X
z bromowodorem należy oceniać jak wzory enancjomerów produktu reakcji związku X
z chlorowodorem.
• Grupa
może być zapisana jako
• Schematy muszą być uzupełnione tak, aby przedstawiały poprawne wzory półstrukturalne
(grupowe) obu enancjomerów, np. grupa
nie może być zapisana jako
.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzupełnienie schematu.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Centrum stereogeniczne 2-chlorobutanu jest połączone z atomami H i Cl oraz grupami metylową i etylową. Enancjomery mają tę samą łączność, lecz przeciwne rozmieszczenie przestrzenne czterech podstawników.
W drugim szablonie trzeba odwrócić konfigurację, na przykład zamienić dwa podstawniki, zachowując pozostałe miejsca. Sam obrót całego rysunku nie musi dać drugiego enancjomeru. Poprawne wzory przestrzenne przedstawia grafika klucza.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Uwaga:
• Jeżeli w zadaniu 23.1. zdający napisał wzory półstrukturalne obu produktów reakcji
związku X z bromowodorem (zamiast z chlorowodorem), to w zadaniu 23.2. wzory
przedstawiające budowę obu enancjomerów chiralnego produktu reakcji związku X
z bromowodorem należy oceniać jak wzory enancjomerów produktu reakcji związku X
z chlorowodorem.
• Grupa
może być zapisana jako
• Schematy muszą być uzupełnione tak, aby przedstawiały poprawne wzory półstrukturalne
(grupowe) obu enancjomerów, np. grupa
nie może być zapisana jako
.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 24.1 · czerwiec 2020
Źródło
Informacja do zadań 24–25.
Olejek eteryczny otrzymywany z majeranku zawiera m.in. substancje, których wzory i nazwy
przedstawiono poniżej.

Źródło
Informacja do zadania 24.
Terpinen-4-ol (związek II) i terpineol (związek III) można otrzymać z terpinolenu (związek IV)
w wyniku jego reakcji z wodą w środowisku kwasowym.
Określ typ (addycja, eliminacja, substytucja) i nazwij mechanizm (elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy) tej reakcji.
Typ reakcji: … Mechanizm reakcji: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź, co dzieje się z wiązaniem podwójnym podczas uwodnienia.
Podpowiedź 2
Wiązanie π jest atakowane przez proton jako czynnik elektrofilowy.
Podpowiedź 3
Podaj typ: addycja; mechanizm: elektrofilowy.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Typ reakcji: addycja Mechanizm reakcji: elektrofilowy
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne określenie typu i mechanizmu reakcji.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W reakcji z wodą zanika jedno wiązanie π alkenu, a do dwóch atomów węgla przyłączają się fragmenty H i OH. Jest to addycja.
W środowisku kwasowym pierwszym etapem jest oddziaływanie wiązania π z elektrofilem, czyli protonem, dlatego mechanizm nazywamy elektrofilowym. Nie jest to substytucja, ponieważ atomy podstawnika nie zastępują odchodzącej grupy przy zachowaniu tego samego stopnia nienasycenia.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Typ reakcji: addycja Mechanizm reakcji: elektrofilowy
Informacje i źródła zadania
Zadanie 24.2 · czerwiec 2020
Źródło
Informacja do zadań 24–25.
Olejek eteryczny otrzymywany z majeranku zawiera m.in. substancje, których wzory i nazwy
przedstawiono poniżej.

Źródło
Informacja do zadania 24.
Terpinen-4-ol (związek II) i terpineol (związek III) można otrzymać z terpinolenu (związek IV)
w wyniku jego reakcji z wodą w środowisku kwasowym.
Oceń poprawność poniższej informacji i uzasadnij swoją odpowiedź.
Podczas reakcji terpinolenu (związek IV) z wodą powstaje znacznie więcej terpineolu
(związek III) niż terpinen-4-olu (związek II), ponieważ zgodnie z regułą Markownikowa
terpineol (związek III) jest produktem głównym tej reakcji.
Informacja (jest / nie jest) poprawna.
Uzasadnienie: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj oba atomy węgla reagującego wiązania podwójnego.
Podpowiedź 2
Sprawdź liczbę przyłączonych do nich atomów H oraz rzędowość otrzymanych alkoholi.
Podpowiedź 3
Odrzuć uzasadnienie regułą Markownikowa: oba atomy alkenu nie mają H, a oba alkohole są III-rzędowe.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Uwaga: Zdający powinien w dowolny sposób odnieść regułę Markownikowa do opisywanych
związków.
W uzasadnieniu zdający może odwołać się do budowy alkenu (substratu) lub alkoholi
(produktów) i:
– porównać stopnie utlenienia atomów węgla;
– porównać rzędowość, np. alkoholi;
– stwierdzić brak atomów wodoru przy atomach węgla połączonych wiązaniem podwójnym;
Stwierdzenie jedynie, że oba produkty powstają z podobną wydajnością, jest
niewystarczające.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawna ocena informacji i poprawne uzasadnienie odwołujące się do stosowalności
reguły Markownikowa.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Reguła Markownikowa rozróżnia orientacje przyłączenia na podstawie odmiennego otoczenia atomów wiązania podwójnego. W rozpatrywanym fragmencie terpinolenu oba te atomy nie mają wodoru, a oba rozważane produkty są alkoholami trzeciorzędowymi.
Przywołana reguła nie daje zatem podanego uzasadnienia przewagi terpineolu. Oceniamy informację jako niepoprawną; nie trzeba z tego wyciągać wniosku, że rzeczywiste ilości produktów muszą być dokładnie równe.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Uwaga: Zdający powinien w dowolny sposób odnieść regułę Markownikowa do opisywanych
związków.
W uzasadnieniu zdający może odwołać się do budowy alkenu (substratu) lub alkoholi
(produktów) i:
– porównać stopnie utlenienia atomów węgla;
– porównać rzędowość, np. alkoholi;
– stwierdzić brak atomów wodoru przy atomach węgla połączonych wiązaniem podwójnym;
Stwierdzenie jedynie, że oba produkty powstają z podobną wydajnością, jest
niewystarczające.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 25 · czerwiec 2020
Źródło
Informacja do zadań 24–25.
Olejek eteryczny otrzymywany z majeranku zawiera m.in. substancje, których wzory i nazwy
przedstawiono poniżej.

Oceń, czy podane poniżej informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.
1. | W cząsteczce p-cymenu (związek V) co najmniej 8 atomów węgla leży w jednej płaszczyźnie. | P | F |
|---|---|---|---|
2. | Z p-cymenu (związek V) można otrzymać α-terpinen (związek I) w wyniku reakcji substytucji. | P | F |
3. | Reakcja p-cymenu (związek V) z bromem wymaga obecności światła lub zastosowania katalizatora, natomiast terpinolen (związek IV) może reagować z bromem w ciemności i bez udziału katalizatora. | P | F |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
W geometrii pierścienia uwzględnij również atomy bezpośrednio z nim związane.
Podpowiedź 2
Odróżnij uwodornienie od podstawienia oraz bromowanie alkenu od aromatu.
Podpowiedź 3
Zaznacz P, F, P i odnieś każde rozstrzygnięcie do innej cechy budowy.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
1. – P, 2. – F, 3. – P
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Płaski pierścień aromatyczny p-cymenu obejmuje sześć atomów węgla, a dwa węgle bezpośrednio do niego przyłączone leżą w tej samej płaszczyźnie wiązań σ. Pierwsze zdanie jest prawdziwe.
Przekształcenie aromatu w bardziej uwodorniony układ nie jest substytucją. Bromowanie p-cymenu wymaga podanych warunków inicjacji lub katalizy, natomiast terpinolen przyłącza brom do wiązania alkenowego także bez nich. Wynik: P, F, P.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
1. – P, 2. – F, 3. – P
Informacje i źródła zadania
Zadanie 26 · czerwiec 2020


Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj dostępność wolnej pary azotu do przyjęcia protonu.
Podpowiedź 2
Grupa metylowa wzmacnia zasadowość, a delokalizacja w anilinie ją osłabia.
Podpowiedź 3
Uporządkuj anilina < amoniak < metyloamina; najsilniejszym sprzężonym kwasem jest jon aniliniowy.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdań.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Grupa metylowa zwiększa dostępność wolnej pary elektronowej azotu, dlatego metyloamina jest silniejszą zasadą niż amoniak. W anilinie para jest częściowo zdelokalizowana w pierścieniu aromatycznym, co osłabia zasadowość względem amoniaku.
Rosnąca moc zasad to anilina, amoniak, metyloamina. Moc sprzężonych kwasów zmienia się odwrotnie, więc najsilniejszy spośród wskazanych kationów jest jon aniliniowy. Porównujemy równowagi w tym samym rozpuszczalniku.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 27.1 · czerwiec 2020
Źródło
Informacja do zadania 27.
Pewna amina w roztworze wodnym ulega przemianie zgodnie z poniższym równaniem:
Przygotowano wodny roztwór tej aminy w temperaturze 25 °C. W otrzymanym roztworze
stopień dysocjacji aminy jest równy 3,1%, a pH tego roztworu wynosi 12,2.
Oblicz stałą dysocjacji zasadowej Kb tej aminy w temperaturze 25 °C, a następnie wybierz i podkreśl jej wzór.
Obliczenia:

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Z pH wyznacz pOH, a następnie stężenie OH−.
Podpowiedź 2
Użyj α do odtworzenia początkowego stężenia aminy.
Podpowiedź 3
Oblicz Kb = α[OH−]/(1 − α) i dopasuj etyloaminę.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń, podanie wyniku jako
wielkości niemianowanej oraz podkreślenie wzoru półstrukturalnego (grupowego)
aminy.
1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:
– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku.
LUB
– podanie wyniku z niepoprawną jednostką.
LUB
– wskazanie niepoprawnego wzoru aminy lub niepodanie wzoru aminy.
0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Dla pH = 12,2 otrzymujemy pOH = 1,8 i [OH−] ≈ 0,01585 mol·dm−3. Stopień jonizacji α = 0,031 daje c0 = [OH−]/α ≈ 0,511 mol·dm−3.
Dokładne wyrażenie Kb = [OH−]2/(c0 − [OH−]) prowadzi do około 5,1·10−4. Porównanie z podanymi stałymi pozwala wybrać etyloaminę. Szkolne przybliżenie pomijające niewielki ubytek zasady daje około 5·10−4 i ten sam wybór.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 27.2 · czerwiec 2020
Źródło
Informacja do zadania 27.
Pewna amina w roztworze wodnym ulega przemianie zgodnie z poniższym równaniem:
Przygotowano wodny roztwór tej aminy w temperaturze 25 °C. W otrzymanym roztworze
stopień dysocjacji aminy jest równy 3,1%, a pH tego roztworu wynosi 12,2.
Rozstrzygnij, czy dodanie stałego wodorotlenku potasu do opisanego roztworu tej aminy będzie miało wpływ na wartość jej stopnia dysocjacji. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Rozstrzygnięcie: …
Uzasadnienie: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź, który produkt jonizacji aminy wnosi KOH.
Podpowiedź 2
Zwiększenie stężenia produktu sprzyja przemianie w kierunku substratów.
Podpowiedź 3
Wskaż spadek stopnia jonizacji wskutek wspólnego jonu OH−, przy stałej wartości Kb.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Rozstrzygnięcie: Tak, (będzie miało wpływ na wartość stopnia dysocjacji.)
Uzasadnienie: (Nastąpi zmniejszenie stopnia dysocjacji, ponieważ) wzrost stężenia jonów OH−
poskutkuje zgodnie z regułą przekory:
– zmniejszeniem wydajności przemiany.
ALBO
– przesunięciem równowagi w lewo.
ALBO
– przesunięciem równowagi w kierunku substratów.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie odwołujące się do mechanizmu
procesu równowagowego zachodzącego w roztworze.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Dodany KOH zwiększa stężenie jonów OH−, będących produktem reakcji aminy z wodą. Zgodnie z regułą przekory równowaga przesuwa się w stronę niezdysocjowanej aminy.
Maleje więc jej stopień jonizacji. Stała równowagi w niezmienionej temperaturze pozostaje taka sama; zmienia się skład roztworu. Nie uzasadniamy spadku stopnia jonizacji zmniejszeniem wartości Kb.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Rozstrzygnięcie: Tak, (będzie miało wpływ na wartość stopnia dysocjacji.)
Uzasadnienie: (Nastąpi zmniejszenie stopnia dysocjacji, ponieważ) wzrost stężenia jonów OH−
poskutkuje zgodnie z regułą przekory:
– zmniejszeniem wydajności przemiany.
ALBO
– przesunięciem równowagi w lewo.
ALBO
– przesunięciem równowagi w kierunku substratów.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 28 · czerwiec 2020
Źródło
Informacja do zadań 28–29.
Benzen łatwo ulega reakcji nitrowania, której produkt może być substratem dalszych przemian.
Przykładowo: w środowisku kwasowym nitrobenzen reaguje z chlorkiem tytanu(III) zgodnie
z poniższym schematem:

+ Ti4+ + H2O
Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna, Warszawa 1998.
Napisz w formie jonowej, z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy), równania reakcji redukcji i utleniania zachodzących podczas opisanego procesu.
Równanie reakcji redukcji:
Równanie reakcji utleniania:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Uwzględnij kwaśny odczyn przy ustalaniu postaci produktu organicznego.
Podpowiedź 2
Redukcja grupy nitrowej obejmuje sześć elektronów.
Podpowiedź 3
Zastosuj współczynnik 6 przy Ti3+/Ti4+ oraz protonowany produkt z graficznej półreakcji.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Równanie reakcji redukcji:

Równanie reakcji utleniania:
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie w formie jonowej równań reakcji redukcji i reakcji utleniania.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W kwaśnym roztworze grupa nitrowa redukuje się do grupy amoniowej, więc produktem jest kation aniliniowy, a nie wolna anilina. Półreakcja redukcji wymaga sześciu elektronów, siedmiu H+ i daje dwie H2O, zgodnie z grafiką.
Każdy Ti3+ oddaje jeden elektron, tworząc Ti4+. Półreakcję tytanu mnożymy przez sześć i sprawdzamy ładunek; protonowanie produktu jest konieczne dla warunków zadania.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Równanie reakcji redukcji:

Równanie reakcji utleniania:
Informacje i źródła zadania
Zadanie 29 · czerwiec 2020
Źródło
Informacja do zadań 28–29.
Benzen łatwo ulega reakcji nitrowania, której produkt może być substratem dalszych przemian.
Przykładowo: w środowisku kwasowym nitrobenzen reaguje z chlorkiem tytanu(III) zgodnie
z poniższym schematem:

+ Ti4+ + H2O
Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna, Warszawa 1998.
Organiczny produkt redukcji nitrobenzenu można – za pomocą właściwie dobranego
odczynnika – praktycznie całkowicie przeprowadzić w inną pochodną benzenu – anilinę.
Uzupełnij poniższy schemat opisanej reakcji, tak aby otrzymać jonowy skrócony zapis jej równania.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Znajdź proton oddawany przez sprzężony kwas aniliny.
Podpowiedź 2
OH− po przyjęciu protonu staje się wodą.
Podpowiedź 3
Zapisz odprotonowanie jonu aniliniowego do aniliny, według grafiki klucza, w stosunku 1:1.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Uwaga:
• Zapis, w którym zdający użył H2O zamiast OH−, jest niepoprawny.
• Zapis, w którym zdający zastąpił anion OH− innym anionem, jest niepoprawny.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzupełnienie schematu.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Kation aniliniowy jest sprzężonym kwasem aniliny. Dodanie OH− odbiera mu proton, wskutek czego powstają cząsteczka aniliny i woda.
Liczby moli kationu oraz OH− są równe, a sumaryczny ładunek obu substratów wynosi zero, zgodnie z obojętnymi produktami. Nie zmieniamy pierścienia ani nie zapisujemy podstawienia w jego obrębie; reakcja dotyczy wyłącznie przeniesienia protonu z grupy amoniowej.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Uwaga:
• Zapis, w którym zdający użył H2O zamiast OH−, jest niepoprawny.
• Zapis, w którym zdający zastąpił anion OH− innym anionem, jest niepoprawny.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 30 · czerwiec 2020
Źródło
Informacja do zadań 30–32.
Serotonina, nazywana hormonem szczęścia, powstaje z aminokwasu białkowego – tryptofanu.
W pierwszym etapie przedstawionego poniżej ciągu przemian tryptofan ulega reakcji
substytucji, w wyniku czego powstaje hydroksylowa pochodna, która następnie przekształca
się w serotoninę. W kolejnych przemianach z serotoniny powstaje melatonina.

Uzupełnij tabelę. Wpisz formalny stopień utlenienia atomu węgla oznaczonego literą a
we wzorze cząsteczki tryptofanu oraz atomu węgla oznaczonego literą b we wzorze jego hydroksylowej pochodnej. Napisz, jaką funkcję (utleniacza albo reduktora) pełni tryptofan w pierwszym etapie przedstawionego ciągu przemian.
Stopień utlenienia atomu węgla a w tryptofanie | Stopień utlenienia atomu węgla b w 5-hydroksytryptofanie | Funkcja tryptofanu |
|---|---|---|
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Przypisz elektrony wiązań bardziej elektroujemnemu atomowi.
Podpowiedź 2
Porównaj wkład C–H przed reakcją i C–O po reakcji.
Podpowiedź 3
Wpisz −I dla a, +I dla b oraz funkcję reduktora.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Stopień utlenienia węgla a w tryptofanie | Stopień utlenienia węgla b w 5-hydroksytryptofanie | Funkcja tryptofanu |
|---|---|---|
–I | I | reduktor |
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Przy wyznaczaniu formalnego stopnia utlenienia węgla wiązanie C–H wnosi −1, C–O wnosi +1, a C–C nie wnosi zmiany. Zaznaczony atom a w tryptofanie ma więc −I, natomiast atom b po przyłączeniu grupy hydroksylowej ma +I.
Wzrost stopnia utlenienia oznacza utlenianie tryptofanu, który pełni funkcję reduktora. Nie utożsamiamy wzrostu liczby atomów tlenu z funkcją utleniacza samego substratu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Stopień utlenienia węgla a w tryptofanie | Stopień utlenienia węgla b w 5-hydroksytryptofanie | Funkcja tryptofanu |
|---|---|---|
–I | I | reduktor |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 31 · czerwiec 2020
Źródło
Informacja do zadań 30–32.
Serotonina, nazywana hormonem szczęścia, powstaje z aminokwasu białkowego – tryptofanu.
W pierwszym etapie przedstawionego poniżej ciągu przemian tryptofan ulega reakcji
substytucji, w wyniku czego powstaje hydroksylowa pochodna, która następnie przekształca
się w serotoninę. W kolejnych przemianach z serotoniny powstaje melatonina.

W dwóch nieoznakowanych probówkach znajdują się serotonina i melatonina.
Uzupełnij poniższe zdanie dotyczące możliwości rozróżnienia tych związków. Wybierz i podkreśl jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.
Zawartość obu probówek (może / nie może) być rozróżniona za pomocą wodnego roztworu
chlorku żelaza(III), ponieważ (tylko w cząsteczkach melatoniny /
tylko w cząsteczkach serotoniny / w cząsteczkach obu związków) występuje
(ugrupowanie fenolowe / wiązanie amidowe / wiązanie estrowe).
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Wyszukaj wolną grupę OH bezpośrednio przy pierścieniu aromatycznym.
Podpowiedź 2
Grupa eterowa w melatoninie nie jest grupą fenolową.
Podpowiedź 3
Wybierz FeCl3: barwna reakcja serotoniny odróżnia ją od melatoniny.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzupełnienie zdania.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Serotonina zawiera wolną grupę fenolową, która może tworzyć barwny kompleks z jonami Fe3+. W melatoninie odpowiadający jej tlen znajduje się w grupie metoksylowej, dlatego nie daje typowej reakcji fenolu z FeCl3.
Odczynnik pozwala odróżnić związki przez pojawienie się charakterystycznego zabarwienia dla serotoniny. W uzasadnieniu wskazujemy położenie i rodzaj grupy, a nie sam fakt obecności tlenu w obu cząsteczkach.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 32 · czerwiec 2020
Źródło
Informacja do zadań 30–32.
Serotonina, nazywana hormonem szczęścia, powstaje z aminokwasu białkowego – tryptofanu.
W pierwszym etapie przedstawionego poniżej ciągu przemian tryptofan ulega reakcji
substytucji, w wyniku czego powstaje hydroksylowa pochodna, która następnie przekształca
się w serotoninę. W kolejnych przemianach z serotoniny powstaje melatonina.

Oceń, czy podane poniżej informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Śledź, która grupa jest usuwana jako CO2.
Podpowiedź 2
Aminokwas wymaga grupy aminowej i karboksylowej; amid rozpoznaj po połączeniu azotu z węglem karbonylowym.
Podpowiedź 3
Oceń kolejno dekarboksylację, brak COOH w serotoninie i amidową budowę A: F, F, P.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
1. – F, 2. – F, 3. – P
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Usunięcie grupy karboksylowej w postaci CO2 jest dekarboksylacją, więc pierwsze zdanie odwracające rozpoznanie przemiany jest fałszywe. Serotonina nie zawiera grupy karboksylowej, dlatego nie jest aminokwasem mimo obecności grupy aminowej.
Związek A zawiera wiązanie amidowe powstałe przez acylowanie aminy, więc trzecie zdanie jest prawdziwe. Otrzymujemy F, F, P. Nazwy przemian i klas związków sprawdzamy bezpośrednio na schemacie.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
1. – F, 2. – F, 3. – P
Informacje i źródła zadania
Zadanie 33 · czerwiec 2020
Izomeryczne kwasy: 2-hydroksybenzenokarboksylowy, 3-hydroksybenzenokarboksylowy
i 4-hydroksybenzenokarboksylowy, różnią się mocą. Jeden z nich jest znacznie mocniejszy
(Ka = 1,0∙10−3) niż dwa pozostałe (wartości Ka są równe 8,3∙10−5 oraz 2,6∙10−5). Na moc kwasu
wpływają wewnątrzcząsteczkowe wiązania wodorowe. W jednym z izomerów wiązanie
tlen – wodór w grupie karboksylowej jest osłabione wskutek udziału atomu tlenu w wiązaniu
wodorowym. W pozostałych izomerach wzajemne położenie grup –COOH oraz –OH sprawia,
że powstawanie takich wewnątrzcząsteczkowych wiązań wodorowych jest niemożliwe.
Na podstawie: K. Pigoń, Z. Ruziewicz, Chemia fizyczna. Fizykochemia molekularna, Warszawa 2005.
Narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) albo uproszczony tego izomeru kwasu hydroksybenzenokarboksylowego, który tworzy wewnątrzcząsteczkowe wiązania wodorowe.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Poszukaj ustawienia grup umożliwiającego krótki kontakt OH z tlenem drugiej grupy.
Podpowiedź 2
Sąsiednie pozycje na pierścieniu odpowiadają podstawieniu orto.
Podpowiedź 3
Narysuj pierścień benzenowy z sąsiednimi grupami COOH i OH. To kwas 2-hydroksybenzoesowy.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne narysowanie wzoru izomeru orto.
0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Wewnątrzcząsteczkowe wiązanie wodorowe wymaga donora i akceptora ustawionych dostatecznie blisko. W kwasie 2-hydroksybenzoesowym grupy hydroksylowa i karboksylowa są sąsiadujące, co umożliwia oddziaływanie między nimi w obrębie jednej cząsteczki.
Należy wybrać izomer orto, czyli kwas salicylowy. Izomery meta i para nie zapewniają takiego sąsiedztwa; nie mylimy wiązania wewnątrzcząsteczkowego z oddziaływaniami między różnymi cząsteczkami.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 34 · czerwiec 2020

Rozstrzygnięcie: …
Uzasadnienie: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź, czy cząsteczka ma dwie części o wyraźnie odmiennej polarności.
Podpowiedź 2
Porównaj wielkość fragmentu węglowodorowego z długim łańcuchem typowego detergentu.
Podpowiedź 3
Odpowiedz przecząco: karnitynie brakuje dostatecznie dużej części hydrofobowej.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Rozstrzygnięcie: Nie, (karnityna nie może być stosowana jako detergent).
Uzasadnienie: Cząsteczka karnityny nie zawiera łańcucha hydrofobowego
(węglowodorowego, niepolarnego).

Uwaga: Uzasadnienia:
• Cząsteczka karnityny jest dipolem.
• Cząsteczka karnityny jest polarna.
są niewystarczające.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie oraz poprawne uzasadnienie uwzględniające budowę
cząsteczki karnityny i wskazujące w dowolny sposób na brak części hydrofobowej.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Skuteczny detergent wymaga części hydrofilowej oraz odpowiednio dużej części hydrofobowej, która wiąże się z tłuszczem. Karnityna ma polarne i jonowe grupy, ale nie ma długiego, niepolarnego łańcucha charakterystycznego dla typowych środków powierzchniowo czynnych.
Sama obecność grup naładowanych nie wystarcza, aby uznać ją za detergent. Uzasadnienie musi odwołać się do niewystarczającej części hydrofobowej tej konkretnej cząsteczki.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Rozstrzygnięcie: Nie, (karnityna nie może być stosowana jako detergent).
Uzasadnienie: Cząsteczka karnityny nie zawiera łańcucha hydrofobowego
(węglowodorowego, niepolarnego).

Uwaga: Uzasadnienia:
• Cząsteczka karnityny jest dipolem.
• Cząsteczka karnityny jest polarna.
są niewystarczające.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 35.1 · czerwiec 2020
Źródło
Informacja do zadania 35.
Gdy łańcuchowa cząsteczka glukozy ulega cyklizacji, na atomie węgla, który w formie
łańcuchowej wchodził w skład grupy karbonylowej, tworzy się nowe centrum stereogeniczne.
Taki atom nazywa się anomerycznym, a dwa diastereoizomeryczne produkty cyklizacji –
anomerami. Izomer, w którym grupa –OH przy anomerycznym atomie węgla znajduje się
w konfiguracji trans do podstawnika –CH2OH przy przedostatnim atomie węgla, nazywany jest
anomerem α. Drugi anomer (z grupą –OH w pozycji cis) nosi nazwę anomeru β. Poniżej
przedstawiono – w projekcji Hawortha – wzory anomerów α i β D-glukopiranozy:

α-D-glukopiranoza β-D-glukopiranoza
Cząsteczka trehalozy powstaje w wyniku kondensacji dwóch cząsteczek D-glukopiranozy,
które łączą się wiązaniem O-glikozydowym. Obie jednostki glukozowe powstały z takiego
samego anomeru D-glukopiranozy. Poniżej przedstawiono wzór trehalozy w projekcji
Hawortha:

jednostka glukozowa I jednostka glukozowa II
Uzupełnij tabelę. Określ, z jakiego anomeru D-glukopiranozy (α czy β) powstały jednostki glukozowe I i II w cząsteczce trehalozy, oraz podaj numery atomów węgla, pomiędzy którymi występuje wiązanie O-glikozydowe w cząsteczce tego disacharydu.
Jednostka glukozowa | ||
|---|---|---|
I | II | |
anomer | ||
numer atomu węgla uczestniczącego w wiązaniu O-glikozydowym | ||
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Ponumeruj każdą jednostkę glukozy od jej atomu anomerycznego.
Podpowiedź 2
Sprawdź, czy mostek tlenowy łączy oba atomy C1.
Podpowiedź 3
Podaj wiązanie α,α-1,1-glikozydowe.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Jednostka glukozowa | ||
|---|---|---|
I | II | |
anomer | α | |
numer atomu węgla uczestniczący w wiązaniu O-glikozydowym | 1 | 1 |
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W trehalozie wiązanie glikozydowe łączy oba atomy anomeryczne, czyli C1 obu jednostek glukozy. W każdej jednostce konfiguracja wiązania przy tym atomie jest α.
Otrzymujemy więc wiązanie α,α-1,1-glikozydowe. Nie jest to połączenie 1,4; atomy odpowiedzialne za możliwość otwierania pierścieni są zajęte po obu stronach mostka tlenowego. Ich rozpoznanie przyda się także przy ocenie właściwości redukujących.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Jednostka glukozowa | ||
|---|---|---|
I | II | |
anomer | α | |
numer atomu węgla uczestniczący w wiązaniu O-glikozydowym | 1 | 1 |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 35.2 · czerwiec 2020
Źródło
Informacja do zadania 35.
Gdy łańcuchowa cząsteczka glukozy ulega cyklizacji, na atomie węgla, który w formie
łańcuchowej wchodził w skład grupy karbonylowej, tworzy się nowe centrum stereogeniczne.
Taki atom nazywa się anomerycznym, a dwa diastereoizomeryczne produkty cyklizacji –
anomerami. Izomer, w którym grupa –OH przy anomerycznym atomie węgla znajduje się
w konfiguracji trans do podstawnika –CH2OH przy przedostatnim atomie węgla, nazywany jest
anomerem α. Drugi anomer (z grupą –OH w pozycji cis) nosi nazwę anomeru β. Poniżej
przedstawiono – w projekcji Hawortha – wzory anomerów α i β D-glukopiranozy:

α-D-glukopiranoza β-D-glukopiranoza
W dwóch probówkach umieszczono wodny roztwór trehalozy. Do probówki I dodano
zalkalizowaną zawiesinę wodorotlenku miedzi(II) i zawartość probówki ogrzano.

Do probówki II wprowadzono kwas solny i zawartość probówki ogrzano. Następnie zawartość
tej probówki ostudzono, zobojętniono, dodano zalkalizowaną zawiesinę wodorotlenku
miedzi(II) i ponownie ogrzano.

Rozstrzygnij, czy końcowy efekt doświadczenia był taki sam w obu probówkach.
Odpowiedź uzasadnij. Odnieś się do:
• budowy cząsteczki trehalozy
• konsekwencji reakcji, która zaszła w probówce II pod wpływem kwasu solnego.
Rozstrzygnięcie: …
Uzasadnienie: …

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź, czy którykolwiek atom anomeryczny trehalozy pozostaje wolny.
Podpowiedź 2
Hydroliza wiązania glikozydowego odtwarza redukującą glukozę.
Podpowiedź 3
Wskaż brak Cu2O w I i jego powstanie w II po hydrolizie, zobojętnieniu i ogrzaniu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Rozstrzygnięcie: Nie
Uzasadnienie: (Trehaloza nie ulega próbie Trommera, ponieważ) oba anomeryczne atomy
węgla uczestniczą w wiązaniu glikozydowym (i grupa aldehydowa w żadnej jednostce
glukozowej nie może ulec odtworzeniu bez rozpadu tego wiązania).
ORAZ
W probówce II nastąpiła hydroliza trehalozy do glukozy.
ALBO
W probówce II powstał cukier redukujący.
ALBO
W probówce II powstał związek, który daje pozytywny wynik próby Trommera.
Uwaga:
• Uzasadnienie musi zawierać:
– stwierdzenie w dowolny sposób niemożności powstania grupy aldehydowej
w cząsteczce trehalozy, np.:
• niemożliwość otwarcia pierścienia obu jednostek glukozowych;
• niemożliwość odtworzenia grupy aldehydowej;
• brak grup hydroksylowych przy anomerycznych atomach węgla;
• istnienie wiązania 1,1-glikozydowego.
– stwierdzenie w dowolny sposób istnienia glukozy w roztworze w probówce II.
• Jeżeli zdający w zadaniu 35.1. poprawnie poda numery atomów węgla, pomiędzy którymi
występuje wiązanie O-glikozydowe w cząsteczce trehalozy, to w uzasadnieniu zadania
35.2. może odnieść się tylko do obecności wiązania glikozydowego, ale jeśli podaje
numery atomów węgla, to muszą być one poprawne.
• Zdający nie musi w uzasadnieniu opisywać możliwych do zaobserwowania zmian, ale
jeżeli je opisuje, muszą być one poprawne.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie odwołujące się do budowy
cząsteczki trehalozy oraz konsekwencji reakcji, która zaszła w probówce II.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Trehaloza nie ma wolnej grupy półacetalowej, ponieważ oba atomy anomeryczne uczestniczą w wiązaniu glikozydowym. W probówce I nie redukuje więc Cu(II) do ceglastoczerwonego Cu2O.
W II kwasowa hydroliza uwalnia glukozę, która po zobojętnieniu i ogrzaniu z odczynnikiem daje osad Cu2O. Efekty końcowe są różne. Oddzielamy brak właściwości redukujących od zdolności grup OH do kompleksowania jonów miedzi na zimno.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Rozstrzygnięcie: Nie
Uzasadnienie: (Trehaloza nie ulega próbie Trommera, ponieważ) oba anomeryczne atomy
węgla uczestniczą w wiązaniu glikozydowym (i grupa aldehydowa w żadnej jednostce
glukozowej nie może ulec odtworzeniu bez rozpadu tego wiązania).
ORAZ
W probówce II nastąpiła hydroliza trehalozy do glukozy.
ALBO
W probówce II powstał cukier redukujący.
ALBO
W probówce II powstał związek, który daje pozytywny wynik próby Trommera.
Uwaga:
• Uzasadnienie musi zawierać:
– stwierdzenie w dowolny sposób niemożności powstania grupy aldehydowej
w cząsteczce trehalozy, np.:
• niemożliwość otwarcia pierścienia obu jednostek glukozowych;
• niemożliwość odtworzenia grupy aldehydowej;
• brak grup hydroksylowych przy anomerycznych atomach węgla;
• istnienie wiązania 1,1-glikozydowego.
– stwierdzenie w dowolny sposób istnienia glukozy w roztworze w probówce II.
• Jeżeli zdający w zadaniu 35.1. poprawnie poda numery atomów węgla, pomiędzy którymi
występuje wiązanie O-glikozydowe w cząsteczce trehalozy, to w uzasadnieniu zadania
35.2. może odnieść się tylko do obecności wiązania glikozydowego, ale jeśli podaje
numery atomów węgla, to muszą być one poprawne.
• Zdający nie musi w uzasadnieniu opisywać możliwych do zaobserwowania zmian, ale
jeżeli je opisuje, muszą być one poprawne.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 36 · czerwiec 2020
Organiczne bezwodniki kwasowe można otrzymać przez odwodnienie kwasów

Napisz równanie reakcji otrzymywania kwasu acetylosalicylowego, jeżeli jednym z substratów jest bezwodnik kwasu octowego (etanowego). Uzupełnij wszystkie pola w poniższym schemacie. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Ustal, która grupa kwasu salicylowego ulega acetylowaniu.
Podpowiedź 2
Bezwodnik przekazuje jedną grupę acetylową, a z pozostałego fragmentu powstaje kwas octowy.
Podpowiedź 3
Narysuj kwas salicylowy + bezwodnik octowy → kwas acetylosalicylowy + kwas octowy.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Uwaga: Wzory substratów mogą być zapisane w dowolnej kolejności.
Zapis wzoru bezwodnika octowego w postaci (CH3CO)2O jest poprawny.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji (uzupełnienie schematu).
0 pkt – błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki
stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Kwas salicylowy ma grupę fenolową i karboksylową. Podczas acetylowania bezwodnikiem octowym przekształca się grupa fenolowa, a wolna grupa karboksylowa pozostaje zachowana.
Powstają kwas acetylosalicylowy oraz kwas octowy; stosunek czterech reagentów wynosi 1:1:1:1. W schemacie nie wpisujemy wody jako produktu, ponieważ zastosowano bezwodnik, a nie zwykłą estryfikację kwasem octowym. Wzory organiczne odtwarzamy z grafiki odpowiedzi.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Uwaga: Wzory substratów mogą być zapisane w dowolnej kolejności.
Zapis wzoru bezwodnika octowego w postaci (CH3CO)2O jest poprawny.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 37 · czerwiec 2020

w temperaturze T jest równa 90%.
Obliczenia:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Wyznacz masę molową CH₂=CHCl i przelicz 1000 kg chloroetenu na mole.
Podpowiedź 2
Cofając się przez dwa etapy, podziel przez 0,80·0,90.
Podpowiedź 3
Pomnóż otrzymane mole etenu przez 22,4 dm3·mol−1 i zamień dm3 na m3: około 498 m3.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

x m3 etenu –1000 kg chlorku winylu
x = 497,8 (m3)

Liczba moli C2H4Cl2 przy 100% wydajności procesu = Liczba moli chlorku winylu
x = 16·103 moli
Liczba moli C2H4Cl2 z uwzględnieniem wydajności procesu
16·103 moli – 90%
x moli – 100% x = 17,8·103 moli
Liczba moli C2H4 przy 100% wydajności procesu = Liczba moli C2H4Cl2
x = 17,8·103 moli
Liczba moli C2H4 z uwzględnieniem wydajności procesu
17,8·103 moli – 80%
x moli – 100% x = 22,25·103 moli
Obliczenie objętości C2H4
1 mol – 22,4 dm3
22,25·103 moli – x dm3 x = 498,4·103 dm3 = 498 (m3)
Zasady oceniania
2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku
w m3.
1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:
– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego
LUB
– podanie wyniku z niewłaściwą jednostką.
0 p. – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.
Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.
Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej poprawnej
metody i poprawnych obliczeń.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Masa molowa chloroetenu CH₂=CHCl wynosi 62,5 g/mol. Masa 1000 kg odpowiada 1 000 000/62,5 = 16 000 mol otrzymanego chloroetenu.
Cofamy się przez oba etapy. Przy wydajnościach 90% i 80% potrzeba 16 000/(0,90·0,80) ≈ 22 222 mol etenu. W warunkach normalnych daje to 22 222 · 22,4 dm³ ≈ 498 m³.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

x m3 etenu –1000 kg chlorku winylu
x = 497,8 (m3)

Liczba moli C2H4Cl2 przy 100% wydajności procesu = Liczba moli chlorku winylu
x = 16·103 moli
Liczba moli C2H4Cl2 z uwzględnieniem wydajności procesu
16·103 moli – 90%
x moli – 100% x = 17,8·103 moli
Liczba moli C2H4 przy 100% wydajności procesu = Liczba moli C2H4Cl2
x = 17,8·103 moli
Liczba moli C2H4 z uwzględnieniem wydajności procesu
17,8·103 moli – 80%
x moli – 100% x = 22,25·103 moli
Obliczenie objętości C2H4
1 mol – 22,4 dm3
22,25·103 moli – x dm3 x = 498,4·103 dm3 = 498 (m3)