Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 841–860 z 1481

Zadanie 22 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Dwa węglowodory nasycone A i B mają w cząsteczkach po pięć atomów węgla. Cząsteczka

jednego z tych węglowodorów ma budowę cykliczną. W cząsteczce węglowodoru A wszystkie

atomy węgla mają jednakową rzędowość. Węglowodory A i B ulegają bromowaniu na świetle

według mechanizmu substytucji rodnikowej. Każdy z nich tworzy wyłącznie jedną

monobromopochodną.

Napisz równania reakcji monobromowania węglowodorów A i B. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Równanie reakcji monobromowania węglowodoru A:

Równanie reakcji monobromowania węglowodoru B:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Poszukaj struktur o równocennych pozycjach podstawienia wodoru.

Podpowiedź 2

Dla A wykorzystaj pięcioczłonowy pierścień, dla B maksymalną symetrię rozgałęzionego alkanu.

Podpowiedź 3

Zapisz graficznie bromowanie cyklopentanu i 2,2-dimetylopropanu, z HBr oraz warunkiem światła.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie dwóch równań reakcji.

1 pkt – poprawne napisanie jednego równania reakcji.

0 pkt – błędne napisanie równań reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.

Uwaga: Jeżeli zdający w obu poprawnie zapisanych równaniach użył Cl2 zamiast Br2, to za

zadanie otrzymuje 1 pkt.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W cyklopentanie każdy atom węgla jest drugorzędowy, a wszystkie pozycje wodoru są równocenne pod względem konstytucji produktu. To węglowodór A.

W niecyklicznym B jedną monobromopochodną daje 2,2-dimetylopropan, ponieważ cztery grupy metylowe są równocenne. W obu reakcjach na świetle jeden atom H zastępuje Br i powstaje HBr. Nie przyłączamy bromu przez rozerwanie pierścienia; zachodzi substytucja rodnikowa.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.1 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 23.

Przeprowadzono reakcję addycji, w której związek X o wzorze sumarycznym C4H8

przereagował z chlorowodorem w stosunku molowym 1:1. W wyniku opisanej przemiany

powstały dwa związki, z których jeden ma cząsteczki chiralne i występuje w postaci

enancjomerów, a cząsteczki drugiego związku są achiralne.

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) obu produktów reakcji związku X z chlorowodorem.

Wzór związku, którego cząsteczki są chiralne: …

Wzór związku, którego cząsteczki są achiralne: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozważ obie orientacje addycji HCl do końcowego wiązania podwójnego.

Podpowiedź 2

Sprawdź, czy węgiel z chlorem ma cztery różne podstawniki.

Podpowiedź 3

Narysuj 2-chlorobutan jako chiralny i 1-chlorobutan jako achiralny.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór związku, którego cząsteczki są chiralne: Wzór półstrukturalny: CH3CH2CHClCH3

Wzór związku, którego cząsteczki są achiralne: Wzór półstrukturalny: CH3CH2CH2CH2Cl

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) dwóch związków.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Związek X ma szkielet but-1-enu, a dwa sposoby przyłączenia HCl prowadzą do 2-chlorobutanu i 1-chlorobutanu. W 2-chlorobutanie węgiel połączony z chlorem ma cztery różne podstawniki, więc produkt jest chiralny.

W 1-chlorobutanie żaden atom węgla tego warunku nie spełnia. Polecenie wymaga obu produktów, zatem nie pomijamy mniej uprzywilejowanego regioizomeru tylko dlatego, że znamy regułę Markownikowa.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór związku, którego cząsteczki są chiralne: Wzór półstrukturalny: CH3CH2CHClCH3

Wzór związku, którego cząsteczki są achiralne: Wzór półstrukturalny: CH3CH2CH2CH2Cl

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_23.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.2 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 23.

Przeprowadzono reakcję addycji, w której związek X o wzorze sumarycznym C4H8

przereagował z chlorowodorem w stosunku molowym 1:1. W wyniku opisanej przemiany

powstały dwa związki, z których jeden ma cząsteczki chiralne i występuje w postaci

enancjomerów, a cząsteczki drugiego związku są achiralne.

Uzupełnij poniższy schemat, tak aby przedstawiał budowę obu enancjomerów chiralnego produktu reakcji związku X z chlorowodorem.

Zadanie 23.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wypisz cztery różne podstawniki przy centrum chiralności.

Podpowiedź 2

Drugą konfigurację uzyskasz przez zamianę dwóch podstawników, nie przez zwykły obrót cząsteczki.

Podpowiedź 3

Uzupełnij oba szablony grupami H, Cl, metylową i etylową w przeciwnych konfiguracjach.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 23.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Uwaga:

• Jeżeli w zadaniu 23.1. zdający napisał wzory półstrukturalne obu produktów reakcji

związku X z bromowodorem (zamiast z chlorowodorem), to w zadaniu 23.2. wzory

przedstawiające budowę obu enancjomerów chiralnego produktu reakcji związku X

z bromowodorem należy oceniać jak wzory enancjomerów produktu reakcji związku X

z chlorowodorem.

• Grupa Wzór półstrukturalny: –CH2CH3 może być zapisana jako CKE: skrócony zapis grupy –C2H5

• Schematy muszą być uzupełnione tak, aby przedstawiały poprawne wzory półstrukturalne

(grupowe) obu enancjomerów, np. grupa Wzór półstrukturalny: –CH2CH3 nie może być zapisana jako Wzór półstrukturalny: –CH3CH2.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie schematu.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Centrum stereogeniczne 2-chlorobutanu jest połączone z atomami H i Cl oraz grupami metylową i etylową. Enancjomery mają tę samą łączność, lecz przeciwne rozmieszczenie przestrzenne czterech podstawników.

W drugim szablonie trzeba odwrócić konfigurację, na przykład zamienić dwa podstawniki, zachowując pozostałe miejsca. Sam obrót całego rysunku nie musi dać drugiego enancjomeru. Poprawne wzory przestrzenne przedstawia grafika klucza.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 23.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Uwaga:

• Jeżeli w zadaniu 23.1. zdający napisał wzory półstrukturalne obu produktów reakcji

związku X z bromowodorem (zamiast z chlorowodorem), to w zadaniu 23.2. wzory

przedstawiające budowę obu enancjomerów chiralnego produktu reakcji związku X

z bromowodorem należy oceniać jak wzory enancjomerów produktu reakcji związku X

z chlorowodorem.

• Grupa Wzór półstrukturalny: –CH2CH3 może być zapisana jako CKE: skrócony zapis grupy –C2H5

• Schematy muszą być uzupełnione tak, aby przedstawiały poprawne wzory półstrukturalne

(grupowe) obu enancjomerów, np. grupa Wzór półstrukturalny: –CH2CH3 nie może być zapisana jako Wzór półstrukturalny: –CH3CH2.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_23.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24.1 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

Olejek eteryczny otrzymywany z majeranku zawiera m.in. substancje, których wzory i nazwy

przedstawiono poniżej.

Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.
Źródło

Informacja do zadania 24.

Terpinen-4-ol (związek II) i terpineol (związek III) można otrzymać z terpinolenu (związek IV)

w wyniku jego reakcji z wodą w środowisku kwasowym.

Określ typ (addycja, eliminacja, substytucja) i nazwij mechanizm (elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy) tej reakcji.

Typ reakcji: … Mechanizm reakcji: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, co dzieje się z wiązaniem podwójnym podczas uwodnienia.

Podpowiedź 2

Wiązanie π jest atakowane przez proton jako czynnik elektrofilowy.

Podpowiedź 3

Podaj typ: addycja; mechanizm: elektrofilowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Typ reakcji: addycja Mechanizm reakcji: elektrofilowy

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne określenie typu i mechanizmu reakcji.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W reakcji z wodą zanika jedno wiązanie π alkenu, a do dwóch atomów węgla przyłączają się fragmenty H i OH. Jest to addycja.

W środowisku kwasowym pierwszym etapem jest oddziaływanie wiązania π z elektrofilem, czyli protonem, dlatego mechanizm nazywamy elektrofilowym. Nie jest to substytucja, ponieważ atomy podstawnika nie zastępują odchodzącej grupy przy zachowaniu tego samego stopnia nienasycenia.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Typ reakcji: addycja Mechanizm reakcji: elektrofilowy

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_24.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24.2 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

Olejek eteryczny otrzymywany z majeranku zawiera m.in. substancje, których wzory i nazwy

przedstawiono poniżej.

Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.
Źródło

Informacja do zadania 24.

Terpinen-4-ol (związek II) i terpineol (związek III) można otrzymać z terpinolenu (związek IV)

w wyniku jego reakcji z wodą w środowisku kwasowym.

Oceń poprawność poniższej informacji i uzasadnij swoją odpowiedź.

Podczas reakcji terpinolenu (związek IV) z wodą powstaje znacznie więcej terpineolu

(związek III) niż terpinen-4-olu (związek II), ponieważ zgodnie z regułą Markownikowa

terpineol (związek III) jest produktem głównym tej reakcji.

Informacja (jest / nie jest) poprawna.

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj oba atomy węgla reagującego wiązania podwójnego.

Podpowiedź 2

Sprawdź liczbę przyłączonych do nich atomów H oraz rzędowość otrzymanych alkoholi.

Podpowiedź 3

Odrzuć uzasadnienie regułą Markownikowa: oba atomy alkenu nie mają H, a oba alkohole są III-rzędowe.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 24.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Uwaga: Zdający powinien w dowolny sposób odnieść regułę Markownikowa do opisywanych

związków.

W uzasadnieniu zdający może odwołać się do budowy alkenu (substratu) lub alkoholi

(produktów) i:

– porównać stopnie utlenienia atomów węgla;

– porównać rzędowość, np. alkoholi;

– stwierdzić brak atomów wodoru przy atomach węgla połączonych wiązaniem podwójnym;

Stwierdzenie jedynie, że oba produkty powstają z podobną wydajnością, jest

niewystarczające.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawna ocena informacji i poprawne uzasadnienie odwołujące się do stosowalności

reguły Markownikowa.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Reguła Markownikowa rozróżnia orientacje przyłączenia na podstawie odmiennego otoczenia atomów wiązania podwójnego. W rozpatrywanym fragmencie terpinolenu oba te atomy nie mają wodoru, a oba rozważane produkty są alkoholami trzeciorzędowymi.

Przywołana reguła nie daje zatem podanego uzasadnienia przewagi terpineolu. Oceniamy informację jako niepoprawną; nie trzeba z tego wyciągać wniosku, że rzeczywiste ilości produktów muszą być dokładnie równe.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 24.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Uwaga: Zdający powinien w dowolny sposób odnieść regułę Markownikowa do opisywanych

związków.

W uzasadnieniu zdający może odwołać się do budowy alkenu (substratu) lub alkoholi

(produktów) i:

– porównać stopnie utlenienia atomów węgla;

– porównać rzędowość, np. alkoholi;

– stwierdzić brak atomów wodoru przy atomach węgla połączonych wiązaniem podwójnym;

Stwierdzenie jedynie, że oba produkty powstają z podobną wydajnością, jest

niewystarczające.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_24.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

Olejek eteryczny otrzymywany z majeranku zawiera m.in. substancje, których wzory i nazwy

przedstawiono poniżej.

Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Oceń, czy podane poniżej informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

1.

W cząsteczce p-cymenu (związek V) co najmniej 8 atomów węgla leży w jednej

płaszczyźnie.

P

F

2.

Z p-cymenu (związek V) można otrzymać α-terpinen (związek I) w wyniku

reakcji substytucji.

P

F

3.

Reakcja p-cymenu (związek V) z bromem wymaga obecności światła lub

zastosowania katalizatora, natomiast terpinolen (związek IV) może reagować

z bromem w ciemności i bez udziału katalizatora.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

W geometrii pierścienia uwzględnij również atomy bezpośrednio z nim związane.

Podpowiedź 2

Odróżnij uwodornienie od podstawienia oraz bromowanie alkenu od aromatu.

Podpowiedź 3

Zaznacz P, F, P i odnieś każde rozstrzygnięcie do innej cechy budowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. – P, 2. – F, 3. – P

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Płaski pierścień aromatyczny p-cymenu obejmuje sześć atomów węgla, a dwa węgle bezpośrednio do niego przyłączone leżą w tej samej płaszczyźnie wiązań σ. Pierwsze zdanie jest prawdziwe.

Przekształcenie aromatu w bardziej uwodorniony układ nie jest substytucją. Bromowanie p-cymenu wymaga podanych warunków inicjacji lub katalizy, natomiast terpinolen przyłącza brom do wiązania alkenowego także bez nich. Wynik: P, F, P.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. – P, 2. – F, 3. – P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_25

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.Zadanie 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj dostępność wolnej pary azotu do przyjęcia protonu.

Podpowiedź 2

Grupa metylowa wzmacnia zasadowość, a delokalizacja w anilinie ją osłabia.

Podpowiedź 3

Uporządkuj anilina < amoniak < metyloamina; najsilniejszym sprzężonym kwasem jest jon aniliniowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Grupa metylowa zwiększa dostępność wolnej pary elektronowej azotu, dlatego metyloamina jest silniejszą zasadą niż amoniak. W anilinie para jest częściowo zdelokalizowana w pierścieniu aromatycznym, co osłabia zasadowość względem amoniaku.

Rosnąca moc zasad to anilina, amoniak, metyloamina. Moc sprzężonych kwasów zmienia się odwrotnie, więc najsilniejszy spośród wskazanych kationów jest jon aniliniowy. Porównujemy równowagi w tym samym rozpuszczalniku.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_26

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27.1 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 27.

Pewna amina w roztworze wodnym ulega przemianie zgodnie z poniższym równaniem:

RNH2 + H2O ⇌ RNH3+ + OH−

Przygotowano wodny roztwór tej aminy w temperaturze 25 °C. W otrzymanym roztworze

stopień dysocjacji aminy jest równy 3,1%, a pH tego roztworu wynosi 12,2.

Oblicz stałą dysocjacji zasadowej Kb tej aminy w temperaturze 25 °C, a następnie wybierz i podkreśl jej wzór.

Obliczenia:

Zadanie 27.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z pH wyznacz pOH, a następnie stężenie OH−.

Podpowiedź 2

Użyj α do odtworzenia początkowego stężenia aminy.

Podpowiedź 3

Oblicz Kb = α[OH−]/(1 − α) i dopasuj etyloaminę.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 27.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń, podanie wyniku jako

wielkości niemianowanej oraz podkreślenie wzoru półstrukturalnego (grupowego)

aminy.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku.

LUB

– podanie wyniku z niepoprawną jednostką.

LUB

– wskazanie niepoprawnego wzoru aminy lub niepodanie wzoru aminy.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dla pH = 12,2 otrzymujemy pOH = 1,8 i [OH−] ≈ 0,01585 mol·dm−3. Stopień jonizacji α = 0,031 daje c0 = [OH−]/α ≈ 0,511 mol·dm−3.

Dokładne wyrażenie Kb = [OH−]2/(c0 − [OH−]) prowadzi do około 5,1·10−4. Porównanie z podanymi stałymi pozwala wybrać etyloaminę. Szkolne przybliżenie pomijające niewielki ubytek zasady daje około 5·10−4 i ten sam wybór.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 27.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_27.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27.2 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 27.

Pewna amina w roztworze wodnym ulega przemianie zgodnie z poniższym równaniem:

RNH2 + H2O ⇌ RNH3+ + OH−

Przygotowano wodny roztwór tej aminy w temperaturze 25 °C. W otrzymanym roztworze

stopień dysocjacji aminy jest równy 3,1%, a pH tego roztworu wynosi 12,2.

Rozstrzygnij, czy dodanie stałego wodorotlenku potasu do opisanego roztworu tej aminy będzie miało wpływ na wartość jej stopnia dysocjacji. Uzasadnij swoją odpowiedź.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, który produkt jonizacji aminy wnosi KOH.

Podpowiedź 2

Zwiększenie stężenia produktu sprzyja przemianie w kierunku substratów.

Podpowiedź 3

Wskaż spadek stopnia jonizacji wskutek wspólnego jonu OH−, przy stałej wartości Kb.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: Tak, (będzie miało wpływ na wartość stopnia dysocjacji.)

Uzasadnienie: (Nastąpi zmniejszenie stopnia dysocjacji, ponieważ) wzrost stężenia jonów OH−

poskutkuje zgodnie z regułą przekory:

– zmniejszeniem wydajności przemiany.

ALBO

– przesunięciem równowagi w lewo.

ALBO

– przesunięciem równowagi w kierunku substratów.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie odwołujące się do mechanizmu

procesu równowagowego zachodzącego w roztworze.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dodany KOH zwiększa stężenie jonów OH−, będących produktem reakcji aminy z wodą. Zgodnie z regułą przekory równowaga przesuwa się w stronę niezdysocjowanej aminy.

Maleje więc jej stopień jonizacji. Stała równowagi w niezmienionej temperaturze pozostaje taka sama; zmienia się skład roztworu. Nie uzasadniamy spadku stopnia jonizacji zmniejszeniem wartości Kb.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: Tak, (będzie miało wpływ na wartość stopnia dysocjacji.)

Uzasadnienie: (Nastąpi zmniejszenie stopnia dysocjacji, ponieważ) wzrost stężenia jonów OH−

poskutkuje zgodnie z regułą przekory:

– zmniejszeniem wydajności przemiany.

ALBO

– przesunięciem równowagi w lewo.

ALBO

– przesunięciem równowagi w kierunku substratów.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_27.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 28–29.

Benzen łatwo ulega reakcji nitrowania, której produkt może być substratem dalszych przemian.

Przykładowo: w środowisku kwasowym nitrobenzen reaguje z chlorkiem tytanu(III) zgodnie

z poniższym schematem:

Informacja do zadań 28–29. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

+ Ti4+ + H2O

Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna, Warszawa 1998.

Napisz w formie jonowej, z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy), równania reakcji redukcji i utleniania zachodzących podczas opisanego procesu.

Równanie reakcji redukcji:

Równanie reakcji utleniania:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Uwzględnij kwaśny odczyn przy ustalaniu postaci produktu organicznego.

Podpowiedź 2

Redukcja grupy nitrowej obejmuje sześć elektronów.

Podpowiedź 3

Zastosuj współczynnik 6 przy Ti3+/Ti4+ oraz protonowany produkt z graficznej półreakcji.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie reakcji redukcji:

Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

Równanie reakcji utleniania:

Ti3+ → Ti4+ + e−

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie w formie jonowej równań reakcji redukcji i reakcji utleniania.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W kwaśnym roztworze grupa nitrowa redukuje się do grupy amoniowej, więc produktem jest kation aniliniowy, a nie wolna anilina. Półreakcja redukcji wymaga sześciu elektronów, siedmiu H+ i daje dwie H2O, zgodnie z grafiką.

Każdy Ti3+ oddaje jeden elektron, tworząc Ti4+. Półreakcję tytanu mnożymy przez sześć i sprawdzamy ładunek; protonowanie produktu jest konieczne dla warunków zadania.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie reakcji redukcji:

Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

Równanie reakcji utleniania:

Ti3+ → Ti4+ + e−
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_28

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 28–29.

Benzen łatwo ulega reakcji nitrowania, której produkt może być substratem dalszych przemian.

Przykładowo: w środowisku kwasowym nitrobenzen reaguje z chlorkiem tytanu(III) zgodnie

z poniższym schematem:

Informacja do zadań 28–29. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

+ Ti4+ + H2O

Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna, Warszawa 1998.

Organiczny produkt redukcji nitrobenzenu można – za pomocą właściwie dobranego

odczynnika – praktycznie całkowicie przeprowadzić w inną pochodną benzenu – anilinę.

Uzupełnij poniższy schemat opisanej reakcji, tak aby otrzymać jonowy skrócony zapis jej równania.

Zadanie 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź proton oddawany przez sprzężony kwas aniliny.

Podpowiedź 2

OH− po przyjęciu protonu staje się wodą.

Podpowiedź 3

Zapisz odprotonowanie jonu aniliniowego do aniliny, według grafiki klucza, w stosunku 1:1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

Uwaga:

• Zapis, w którym zdający użył H2O zamiast OH−, jest niepoprawny.

• Zapis, w którym zdający zastąpił anion OH− innym anionem, jest niepoprawny.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie schematu.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kation aniliniowy jest sprzężonym kwasem aniliny. Dodanie OH− odbiera mu proton, wskutek czego powstają cząsteczka aniliny i woda.

Liczby moli kationu oraz OH− są równe, a sumaryczny ładunek obu substratów wynosi zero, zgodnie z obojętnymi produktami. Nie zmieniamy pierścienia ani nie zapisujemy podstawienia w jego obrębie; reakcja dotyczy wyłącznie przeniesienia protonu z grupy amoniowej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

Uwaga:

• Zapis, w którym zdający użył H2O zamiast OH−, jest niepoprawny.

• Zapis, w którym zdający zastąpił anion OH− innym anionem, jest niepoprawny.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–32.

Serotonina, nazywana hormonem szczęścia, powstaje z aminokwasu białkowego – tryptofanu.

W pierwszym etapie przedstawionego poniżej ciągu przemian tryptofan ulega reakcji

substytucji, w wyniku czego powstaje hydroksylowa pochodna, która następnie przekształca

się w serotoninę. W kolejnych przemianach z serotoniny powstaje melatonina.

Informacja do zadań 30–32. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Uzupełnij tabelę. Wpisz formalny stopień utlenienia atomu węgla oznaczonego literą a

we wzorze cząsteczki tryptofanu oraz atomu węgla oznaczonego literą b we wzorze jego hydroksylowej pochodnej. Napisz, jaką funkcję (utleniacza albo reduktora) pełni tryptofan w pierwszym etapie przedstawionego ciągu przemian.

Stopień utlenienia atomu

węgla a w tryptofanie

Stopień utlenienia atomu

węgla b

w 5-hydroksytryptofanie

Funkcja tryptofanu

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przypisz elektrony wiązań bardziej elektroujemnemu atomowi.

Podpowiedź 2

Porównaj wkład C–H przed reakcją i C–O po reakcji.

Podpowiedź 3

Wpisz −I dla a, +I dla b oraz funkcję reduktora.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Stopień utlenienia węgla a

w tryptofanie

Stopień utlenienia węgla b

w 5-hydroksytryptofanie

Funkcja tryptofanu

–I

I

reduktor

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przy wyznaczaniu formalnego stopnia utlenienia węgla wiązanie C–H wnosi −1, C–O wnosi +1, a C–C nie wnosi zmiany. Zaznaczony atom a w tryptofanie ma więc −I, natomiast atom b po przyłączeniu grupy hydroksylowej ma +I.

Wzrost stopnia utlenienia oznacza utlenianie tryptofanu, który pełni funkcję reduktora. Nie utożsamiamy wzrostu liczby atomów tlenu z funkcją utleniacza samego substratu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Stopień utlenienia węgla a

w tryptofanie

Stopień utlenienia węgla b

w 5-hydroksytryptofanie

Funkcja tryptofanu

–I

I

reduktor

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–32.

Serotonina, nazywana hormonem szczęścia, powstaje z aminokwasu białkowego – tryptofanu.

W pierwszym etapie przedstawionego poniżej ciągu przemian tryptofan ulega reakcji

substytucji, w wyniku czego powstaje hydroksylowa pochodna, która następnie przekształca

się w serotoninę. W kolejnych przemianach z serotoniny powstaje melatonina.

Informacja do zadań 30–32. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

W dwóch nieoznakowanych probówkach znajdują się serotonina i melatonina.

Uzupełnij poniższe zdanie dotyczące możliwości rozróżnienia tych związków. Wybierz i podkreśl jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Zawartość obu probówek (może / nie może) być rozróżniona za pomocą wodnego roztworu

chlorku żelaza(III), ponieważ (tylko w cząsteczkach melatoniny /

tylko w cząsteczkach serotoniny / w cząsteczkach obu związków) występuje

(ugrupowanie fenolowe / wiązanie amidowe / wiązanie estrowe).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyszukaj wolną grupę OH bezpośrednio przy pierścieniu aromatycznym.

Podpowiedź 2

Grupa eterowa w melatoninie nie jest grupą fenolową.

Podpowiedź 3

Wybierz FeCl3: barwna reakcja serotoniny odróżnia ją od melatoniny.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 28.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie zdania.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Serotonina zawiera wolną grupę fenolową, która może tworzyć barwny kompleks z jonami Fe3+. W melatoninie odpowiadający jej tlen znajduje się w grupie metoksylowej, dlatego nie daje typowej reakcji fenolu z FeCl3.

Odczynnik pozwala odróżnić związki przez pojawienie się charakterystycznego zabarwienia dla serotoniny. W uzasadnieniu wskazujemy położenie i rodzaj grupy, a nie sam fakt obecności tlenu w obu cząsteczkach.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 28.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–32.

Serotonina, nazywana hormonem szczęścia, powstaje z aminokwasu białkowego – tryptofanu.

W pierwszym etapie przedstawionego poniżej ciągu przemian tryptofan ulega reakcji

substytucji, w wyniku czego powstaje hydroksylowa pochodna, która następnie przekształca

się w serotoninę. W kolejnych przemianach z serotoniny powstaje melatonina.

Informacja do zadań 30–32. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Oceń, czy podane poniżej informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

Zadanie 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Śledź, która grupa jest usuwana jako CO2.

Podpowiedź 2

Aminokwas wymaga grupy aminowej i karboksylowej; amid rozpoznaj po połączeniu azotu z węglem karbonylowym.

Podpowiedź 3

Oceń kolejno dekarboksylację, brak COOH w serotoninie i amidową budowę A: F, F, P.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. – F, 2. – F, 3. – P

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Usunięcie grupy karboksylowej w postaci CO2 jest dekarboksylacją, więc pierwsze zdanie odwracające rozpoznanie przemiany jest fałszywe. Serotonina nie zawiera grupy karboksylowej, dlatego nie jest aminokwasem mimo obecności grupy aminowej.

Związek A zawiera wiązanie amidowe powstałe przez acylowanie aminy, więc trzecie zdanie jest prawdziwe. Otrzymujemy F, F, P. Nazwy przemian i klas związków sprawdzamy bezpośrednio na schemacie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. – F, 2. – F, 3. – P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_32

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Izomeryczne kwasy: 2-hydroksybenzenokarboksylowy, 3-hydroksybenzenokarboksylowy

i 4-hydroksybenzenokarboksylowy, różnią się mocą. Jeden z nich jest znacznie mocniejszy

(Ka = 1,0∙10−3) niż dwa pozostałe (wartości Ka są równe 8,3∙10−5 oraz 2,6∙10−5). Na moc kwasu

wpływają wewnątrzcząsteczkowe wiązania wodorowe. W jednym z izomerów wiązanie

tlen – wodór w grupie karboksylowej jest osłabione wskutek udziału atomu tlenu w wiązaniu

wodorowym. W pozostałych izomerach wzajemne położenie grup –COOH oraz –OH sprawia,

że powstawanie takich wewnątrzcząsteczkowych wiązań wodorowych jest niemożliwe.

Na podstawie: K. Pigoń, Z. Ruziewicz, Chemia fizyczna. Fizykochemia molekularna, Warszawa 2005.

Narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) albo uproszczony tego izomeru kwasu hydroksybenzenokarboksylowego, który tworzy wewnątrzcząsteczkowe wiązania wodorowe.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Poszukaj ustawienia grup umożliwiającego krótki kontakt OH z tlenem drugiej grupy.

Podpowiedź 2

Sąsiednie pozycje na pierścieniu odpowiadają podstawieniu orto.

Podpowiedź 3

Narysuj pierścień benzenowy z sąsiednimi grupami COOH i OH. To kwas 2-hydroksybenzoesowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne narysowanie wzoru izomeru orto.

0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wewnątrzcząsteczkowe wiązanie wodorowe wymaga donora i akceptora ustawionych dostatecznie blisko. W kwasie 2-hydroksybenzoesowym grupy hydroksylowa i karboksylowa są sąsiadujące, co umożliwia oddziaływanie między nimi w obrębie jednej cząsteczki.

Należy wybrać izomer orto, czyli kwas salicylowy. Izomery meta i para nie zapewniają takiego sąsiedztwa; nie mylimy wiązania wewnątrzcząsteczkowego z oddziaływaniami między różnymi cząsteczkami.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_33

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 34 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Zadanie 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy cząsteczka ma dwie części o wyraźnie odmiennej polarności.

Podpowiedź 2

Porównaj wielkość fragmentu węglowodorowego z długim łańcuchem typowego detergentu.

Podpowiedź 3

Odpowiedz przecząco: karnitynie brakuje dostatecznie dużej części hydrofobowej.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: Nie, (karnityna nie może być stosowana jako detergent).

Uzasadnienie: Cząsteczka karnityny nie zawiera łańcucha hydrofobowego

(węglowodorowego, niepolarnego).

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.

Uwaga: Uzasadnienia:

• Cząsteczka karnityny jest dipolem.

• Cząsteczka karnityny jest polarna.

są niewystarczające.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie oraz poprawne uzasadnienie uwzględniające budowę

cząsteczki karnityny i wskazujące w dowolny sposób na brak części hydrofobowej.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Skuteczny detergent wymaga części hydrofilowej oraz odpowiednio dużej części hydrofobowej, która wiąże się z tłuszczem. Karnityna ma polarne i jonowe grupy, ale nie ma długiego, niepolarnego łańcucha charakterystycznego dla typowych środków powierzchniowo czynnych.

Sama obecność grup naładowanych nie wystarcza, aby uznać ją za detergent. Uzasadnienie musi odwołać się do niewystarczającej części hydrofobowej tej konkretnej cząsteczki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: Nie, (karnityna nie może być stosowana jako detergent).

Uzasadnienie: Cząsteczka karnityny nie zawiera łańcucha hydrofobowego

(węglowodorowego, niepolarnego).

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.

Uwaga: Uzasadnienia:

• Cząsteczka karnityny jest dipolem.

• Cząsteczka karnityny jest polarna.

są niewystarczające.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_34

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35.1 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 35.

Gdy łańcuchowa cząsteczka glukozy ulega cyklizacji, na atomie węgla, który w formie

łańcuchowej wchodził w skład grupy karbonylowej, tworzy się nowe centrum stereogeniczne.

Taki atom nazywa się anomerycznym, a dwa diastereoizomeryczne produkty cyklizacji –

anomerami. Izomer, w którym grupa –OH przy anomerycznym atomie węgla znajduje się

w konfiguracji trans do podstawnika –CH2OH przy przedostatnim atomie węgla, nazywany jest

anomerem α. Drugi anomer (z grupą –OH w pozycji cis) nosi nazwę anomeru β. Poniżej

przedstawiono – w projekcji Hawortha – wzory anomerów α i β D-glukopiranozy:

Informacja do zadania 35. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

α-D-glukopiranoza β-D-glukopiranoza

Cząsteczka trehalozy powstaje w wyniku kondensacji dwóch cząsteczek D-glukopiranozy,

które łączą się wiązaniem O-glikozydowym. Obie jednostki glukozowe powstały z takiego

samego anomeru D-glukopiranozy. Poniżej przedstawiono wzór trehalozy w projekcji

Hawortha:

Zadanie 35.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

jednostka glukozowa I jednostka glukozowa II

Uzupełnij tabelę. Określ, z jakiego anomeru D-glukopiranozy (α czy β) powstały jednostki glukozowe I i II w cząsteczce trehalozy, oraz podaj numery atomów węgla, pomiędzy którymi występuje wiązanie O-glikozydowe w cząsteczce tego disacharydu.

 

Jednostka glukozowa

I

II

anomer

 

numer atomu węgla uczestniczącego

w wiązaniu O-glikozydowym

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ponumeruj każdą jednostkę glukozy od jej atomu anomerycznego.

Podpowiedź 2

Sprawdź, czy mostek tlenowy łączy oba atomy C1.

Podpowiedź 3

Podaj wiązanie α,α-1,1-glikozydowe.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Jednostka glukozowa

I

II

anomer

α

numer atomu węgla uczestniczący

w wiązaniu O-glikozydowym

1

1

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W trehalozie wiązanie glikozydowe łączy oba atomy anomeryczne, czyli C1 obu jednostek glukozy. W każdej jednostce konfiguracja wiązania przy tym atomie jest α.

Otrzymujemy więc wiązanie α,α-1,1-glikozydowe. Nie jest to połączenie 1,4; atomy odpowiedzialne za możliwość otwierania pierścieni są zajęte po obu stronach mostka tlenowego. Ich rozpoznanie przyda się także przy ocenie właściwości redukujących.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Jednostka glukozowa

I

II

anomer

α

numer atomu węgla uczestniczący

w wiązaniu O-glikozydowym

1

1

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_35.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35.2 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 35.

Gdy łańcuchowa cząsteczka glukozy ulega cyklizacji, na atomie węgla, który w formie

łańcuchowej wchodził w skład grupy karbonylowej, tworzy się nowe centrum stereogeniczne.

Taki atom nazywa się anomerycznym, a dwa diastereoizomeryczne produkty cyklizacji –

anomerami. Izomer, w którym grupa –OH przy anomerycznym atomie węgla znajduje się

w konfiguracji trans do podstawnika –CH2OH przy przedostatnim atomie węgla, nazywany jest

anomerem α. Drugi anomer (z grupą –OH w pozycji cis) nosi nazwę anomeru β. Poniżej

przedstawiono – w projekcji Hawortha – wzory anomerów α i β D-glukopiranozy:

Informacja do zadania 35. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

α-D-glukopiranoza β-D-glukopiranoza

W dwóch probówkach umieszczono wodny roztwór trehalozy. Do probówki I dodano

zalkalizowaną zawiesinę wodorotlenku miedzi(II) i zawartość probówki ogrzano.

Zadanie 35.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Do probówki II wprowadzono kwas solny i zawartość probówki ogrzano. Następnie zawartość

tej probówki ostudzono, zobojętniono, dodano zalkalizowaną zawiesinę wodorotlenku

miedzi(II) i ponownie ogrzano.

Zadanie 35.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Rozstrzygnij, czy końcowy efekt doświadczenia był taki sam w obu probówkach.

Odpowiedź uzasadnij. Odnieś się do:

• budowy cząsteczki trehalozy

• konsekwencji reakcji, która zaszła w probówce II pod wpływem kwasu solnego.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Zadanie 35.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy którykolwiek atom anomeryczny trehalozy pozostaje wolny.

Podpowiedź 2

Hydroliza wiązania glikozydowego odtwarza redukującą glukozę.

Podpowiedź 3

Wskaż brak Cu2O w I i jego powstanie w II po hydrolizie, zobojętnieniu i ogrzaniu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: Nie

Uzasadnienie: (Trehaloza nie ulega próbie Trommera, ponieważ) oba anomeryczne atomy

węgla uczestniczą w wiązaniu glikozydowym (i grupa aldehydowa w żadnej jednostce

glukozowej nie może ulec odtworzeniu bez rozpadu tego wiązania).

ORAZ

W probówce II nastąpiła hydroliza trehalozy do glukozy.

ALBO

W probówce II powstał cukier redukujący.

ALBO

W probówce II powstał związek, który daje pozytywny wynik próby Trommera.

Uwaga:

• Uzasadnienie musi zawierać:

– stwierdzenie w dowolny sposób niemożności powstania grupy aldehydowej

w cząsteczce trehalozy, np.:

• niemożliwość otwarcia pierścienia obu jednostek glukozowych;

• niemożliwość odtworzenia grupy aldehydowej;

• brak grup hydroksylowych przy anomerycznych atomach węgla;

• istnienie wiązania 1,1-glikozydowego.

– stwierdzenie w dowolny sposób istnienia glukozy w roztworze w probówce II.

• Jeżeli zdający w zadaniu 35.1. poprawnie poda numery atomów węgla, pomiędzy którymi

występuje wiązanie O-glikozydowe w cząsteczce trehalozy, to w uzasadnieniu zadania

35.2. może odnieść się tylko do obecności wiązania glikozydowego, ale jeśli podaje

numery atomów węgla, to muszą być one poprawne.

• Zdający nie musi w uzasadnieniu opisywać możliwych do zaobserwowania zmian, ale

jeżeli je opisuje, muszą być one poprawne.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie odwołujące się do budowy

cząsteczki trehalozy oraz konsekwencji reakcji, która zaszła w probówce II.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Trehaloza nie ma wolnej grupy półacetalowej, ponieważ oba atomy anomeryczne uczestniczą w wiązaniu glikozydowym. W probówce I nie redukuje więc Cu(II) do ceglastoczerwonego Cu2O.

W II kwasowa hydroliza uwalnia glukozę, która po zobojętnieniu i ogrzaniu z odczynnikiem daje osad Cu2O. Efekty końcowe są różne. Oddzielamy brak właściwości redukujących od zdolności grup OH do kompleksowania jonów miedzi na zimno.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: Nie

Uzasadnienie: (Trehaloza nie ulega próbie Trommera, ponieważ) oba anomeryczne atomy

węgla uczestniczą w wiązaniu glikozydowym (i grupa aldehydowa w żadnej jednostce

glukozowej nie może ulec odtworzeniu bez rozpadu tego wiązania).

ORAZ

W probówce II nastąpiła hydroliza trehalozy do glukozy.

ALBO

W probówce II powstał cukier redukujący.

ALBO

W probówce II powstał związek, który daje pozytywny wynik próby Trommera.

Uwaga:

• Uzasadnienie musi zawierać:

– stwierdzenie w dowolny sposób niemożności powstania grupy aldehydowej

w cząsteczce trehalozy, np.:

• niemożliwość otwarcia pierścienia obu jednostek glukozowych;

• niemożliwość odtworzenia grupy aldehydowej;

• brak grup hydroksylowych przy anomerycznych atomach węgla;

• istnienie wiązania 1,1-glikozydowego.

– stwierdzenie w dowolny sposób istnienia glukozy w roztworze w probówce II.

• Jeżeli zdający w zadaniu 35.1. poprawnie poda numery atomów węgla, pomiędzy którymi

występuje wiązanie O-glikozydowe w cząsteczce trehalozy, to w uzasadnieniu zadania

35.2. może odnieść się tylko do obecności wiązania glikozydowego, ale jeśli podaje

numery atomów węgla, to muszą być one poprawne.

• Zdający nie musi w uzasadnieniu opisywać możliwych do zaobserwowania zmian, ale

jeżeli je opisuje, muszą być one poprawne.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_35.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 36 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Organiczne bezwodniki kwasowe można otrzymać przez odwodnienie kwasów

Zadanie 36 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Napisz równanie reakcji otrzymywania kwasu acetylosalicylowego, jeżeli jednym z substratów jest bezwodnik kwasu octowego (etanowego). Uzupełnij wszystkie pola w poniższym schemacie. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Zadanie 36 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, która grupa kwasu salicylowego ulega acetylowaniu.

Podpowiedź 2

Bezwodnik przekazuje jedną grupę acetylową, a z pozostałego fragmentu powstaje kwas octowy.

Podpowiedź 3

Narysuj kwas salicylowy + bezwodnik octowy → kwas acetylosalicylowy + kwas octowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 36 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.

Uwaga: Wzory substratów mogą być zapisane w dowolnej kolejności.

Zapis wzoru bezwodnika octowego w postaci (CH3CO)2O jest poprawny.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji (uzupełnienie schematu).

0 pkt – błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kwas salicylowy ma grupę fenolową i karboksylową. Podczas acetylowania bezwodnikiem octowym przekształca się grupa fenolowa, a wolna grupa karboksylowa pozostaje zachowana.

Powstają kwas acetylosalicylowy oraz kwas octowy; stosunek czterech reagentów wynosi 1:1:1:1. W schemacie nie wpisujemy wody jako produktu, ponieważ zastosowano bezwodnik, a nie zwykłą estryfikację kwasem octowym. Wzory organiczne odtwarzamy z grafiki odpowiedzi.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 36 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.

Uwaga: Wzory substratów mogą być zapisane w dowolnej kolejności.

Zapis wzoru bezwodnika octowego w postaci (CH3CO)2O jest poprawny.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_36

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 37 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

w temperaturze T jest równa 90%.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz masę molową CH₂=CHCl i przelicz 1000 kg chloroetenu na mole.

Podpowiedź 2

Cofając się przez dwa etapy, podziel przez 0,80·0,90.

Podpowiedź 3

Pomnóż otrzymane mole etenu przez 22,4 dm3·mol−1 i zamień dm3 na m3: około 498 m3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 32.

x m3 etenu –1000 kg chlorku winylu

x = 497,8 (m3)

Odpowiedź CKE 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 32.

Liczba moli C2H4Cl2 przy 100% wydajności procesu = Liczba moli chlorku winylu

x = 16·103 moli

Liczba moli C2H4Cl2 z uwzględnieniem wydajności procesu

16·103 moli – 90%

x moli – 100% x = 17,8·103 moli

Liczba moli C2H4 przy 100% wydajności procesu = Liczba moli C2H4Cl2

x = 17,8·103 moli

Liczba moli C2H4 z uwzględnieniem wydajności procesu

17,8·103 moli – 80%

x moli – 100% x = 22,25·103 moli

Obliczenie objętości C2H4

1 mol – 22,4 dm3

22,25·103 moli – x dm3 x = 498,4·103 dm3 = 498 (m3)

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku

w m3.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

LUB

– podanie wyniku z niewłaściwą jednostką.

0 p. – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej poprawnej

metody i poprawnych obliczeń.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Masa molowa chloroetenu CH₂=CHCl wynosi 62,5 g/mol. Masa 1000 kg odpowiada 1 000 000/62,5 = 16 000 mol otrzymanego chloroetenu.

Cofamy się przez oba etapy. Przy wydajnościach 90% i 80% potrzeba 16 000/(0,90·0,80) ≈ 22 222 mol etenu. W warunkach normalnych daje to 22 222 · 22,4 dm³ ≈ 498 m³.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 32.

x m3 etenu –1000 kg chlorku winylu

x = 497,8 (m3)

Odpowiedź CKE 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 32.

Liczba moli C2H4Cl2 przy 100% wydajności procesu = Liczba moli chlorku winylu

x = 16·103 moli

Liczba moli C2H4Cl2 z uwzględnieniem wydajności procesu

16·103 moli – 90%

x moli – 100% x = 17,8·103 moli

Liczba moli C2H4 przy 100% wydajności procesu = Liczba moli C2H4Cl2

x = 17,8·103 moli

Liczba moli C2H4 z uwzględnieniem wydajności procesu

17,8·103 moli – 80%

x moli – 100% x = 22,25·103 moli

Obliczenie objętości C2H4

1 mol – 22,4 dm3

22,25·103 moli – x dm3 x = 498,4·103 dm3 = 498 (m3)

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_37

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania