Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 801–820 z 1481

Zadanie 32 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Na kwasowość i zasadowość związków organicznych mają wpływ podstawniki znajdujące się

w cząsteczkach w sąsiedztwie grup funkcyjnych. Przykładem takiego wpływu jest efekt

indukcyjny, czyli oddziaływanie podstawników polegające na przyciąganiu (–I) lub

odpychaniu (+I) elektronów, co prowadzi do zmiany stopnia polaryzacji wiązań w cząsteczce.

Ujemny efekt indukcyjny (–I) skutkuje wzrostem mocy kwasów i obniżeniem mocy zasad.

Przeciwnie działa dodatni efekt indukcyjny (+I).

Na poniższym schemacie przedstawiono kierunek i wielkość efektu indukcyjnego wybranych

podstawników względem wodoru.

Zadanie 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Odpowiedz na poniższe pytania i uzasadnij odpowiedź. W uzasadnieniu porównaj wpływ podstawników na efekt indukcyjny.

1. Czy kwas 2-chloropropanowy jest mocniejszy niż kwas 2-hydroksypropanowy?

(TAK / NIE), ponieważ: …

2. Czy 2-hydroksypropanoamina jest mocniejszą zasadą niż propanoamina?

(TAK / NIE), ponieważ: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj względną siłę −I chloru i OH.

Podpowiedź 2

Ten sam efekt −I wzmacnia kwas, lecz osłabia zasadę.

Podpowiedź 3

Odpowiedz TAK dla kwasu 2-chloropropanowego i NIE dla hydroksypropanoaminy. Uzasadnij obie odpowiedzi efektem −I.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Zasady oceniania

2 p. – za poprawną ocenę dwóch informacji wraz z poprawnym uzasadnieniem.

1 p. – za poprawną ocenę jednej informacji wraz z poprawnym uzasadnieniem.

0 p. – za błędną ocenę dwóch informacji albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z podanego schematu wynika silniejszy efekt −I chloru niż grupy hydroksylowej. Kwas 2-chloropropanowy jest więc mocniejszy od 2-hydroksypropanowego, ponieważ silniejsze wycofywanie elektronów sprzyja stabilizacji anionu po oddaniu protonu.

Wprowadzenie OH do propanoaminy wycofuje elektrony z otoczenia azotu i osłabia jego zdolność przyjmowania protonu. Druga odpowiedź to NIE. W obu uzasadnieniach odnosimy się do porównania podstawników, zgodnie z definicją zadania.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_32

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33.1 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 33.

Ester E o masie molowej 178 g ∙ mol−1 zawiera 74,16% masowych węgla. Ten związek

otrzymano w reakcji nasyconego monohydroksylowego alkoholu A wykazującego czynność

optyczną oraz monokarboksylowego aromatycznego kwasu B. Sól sodowa kwasu B jest

stosowana jako konserwant.

Wykonaj odpowiednie obliczenia i ustal wzór półstrukturalny (grupowy) opisanego estru.

Obliczenia:

Wzór estru:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z procentu węgla i masy molowej wyznacz liczbę atomów C.

Podpowiedź 2

Odejmij siedem węgli kwasu benzoesowego i znajdź chiralny alkohol czterowęglowy.

Podpowiedź 3

Połącz kwas benzoesowy z butan-2-olem w ester przedstawiony na grafice; suma to C11H14O2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

W 178 g estru jest 0,7416 · 178 g ≈ 132 g węgla, czyli 11 atomów C w cząsteczce. Reszta kwasu benzoesowego zawiera 7 atomów C, a część alkoholowa 4.

Benzoesan butan-2-ylu: C₆H₅–COO–CH(CH₃)–CH₂–CH₃.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

poprawnego wzoru półstrukturalnego (grupowego) estru.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

– podanie niepoprawnego wzoru estru.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Uwaga: Jeśli zdający wykona obliczenia w pamięci i podany wzór półstrukturalny (grupowy)

estru będzie poprawny należy przyznać 2 punkty.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Masa węgla w jednym molu estru wynosi 178·0,7416 ≈ 132 g, czyli cząsteczka ma 11 atomów C. Aromatyczny kwas o soli stosowanej jako konserwant to kwas benzoesowy, dostarczający siedem węgli.

Alkohol ma więc cztery; wymóg czynności optycznej wskazuje butan-2-ol. Estr to benzoesan butan-2-ylu, o wzorze sumarycznym C11H14O2. Wzór półstrukturalny musi zachować tlen między częścią kwasową a alkoholową, jak na grafice.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

W 178 g estru jest 0,7416 · 178 g ≈ 132 g węgla, czyli 11 atomów C w cząsteczce. Reszta kwasu benzoesowego zawiera 7 atomów C, a część alkoholowa 4.

Benzoesan butan-2-ylu: C₆H₅–COO–CH(CH₃)–CH₂–CH₃.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_33.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33.2 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 33.

Ester E o masie molowej 178 g ∙ mol−1 zawiera 74,16% masowych węgla. Ten związek

otrzymano w reakcji nasyconego monohydroksylowego alkoholu A wykazującego czynność

optyczną oraz monokarboksylowego aromatycznego kwasu B. Sól sodowa kwasu B jest

stosowana jako konserwant.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie hydrolizy estru E przebiegającej w środowisku zasadowym.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, które fragmenty estru pochodzą od kwasu i alkoholu.

Podpowiedź 2

W zasadowym środowisku część kwasowa występuje jako anion.

Podpowiedź 3

Zapisz według grafiki ester + OH− → benzoesan + butan-2-ol, w stosunku 1:1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

C₆H₅–COO–CH(CH₃)–CH₂–CH₃ + OH⁻ → C₆H₅–COO⁻ + CH₃–CH(OH)–CH₂–CH₃.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji.

0 p. – za błędne napisanie równia reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Hydroliza zasadowa benzoesanu butan-2-ylu rozcina wiązanie estrowe i daje anion benzoesanowy oraz butan-2-ol. Jednego mola OH− potrzeba na jeden mol estru.

W środowisku zasadowym nie zapisujemy jako końcowego produktu wolnego kwasu benzoesowego, ponieważ ulegałby od razu zobojętnieniu. W skróconym równaniu jonowym pozostawiamy OH− i organiczny anion, pomijając kation metalu. Odpowiedź graficzna zachowuje niezmieniony szkielet obu części.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

C₆H₅–COO–CH(CH₃)–CH₂–CH₃ + OH⁻ → C₆H₅–COO⁻ + CH₃–CH(OH)–CH₂–CH₃.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_33.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 34 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Parabeny – środki konserwujące powszechnie stosowane w kosmetykach – są estrami kwasu

para-hydroksybenzoesowego (kwasu 4-hydroksybenzenokarboksylowego). Do parabenów

należy 4-hydroksybenzoesan benzylu – ester kwasu 4-hydroksybenzenokarboksylowego

i alkoholu benzylowego, czyli fenylometanolu.

Napisz wzór uproszczony 4-hydroksybenzoesanu benzylu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozróżnij grupę karboksylową i fenolową w kwasie.

Podpowiedź 2

Alkohol benzylowy ma atom węgla między pierścieniem a OH.

Podpowiedź 3

Narysuj benzoesan benzylu z dodatkową grupą OH w pozycji 4 pierścienia kwasowego, zgodnie z grafiką.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie wzoru uproszczonego 4-hydroksybenzoesanu benzylu.

0 p. – za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Ester powstaje z grupy karboksylowej kwasu 4-hydroksybenzoesowego i grupy OH alkoholu benzylowego. Fenolowa grupa OH pozostaje wolna w pozycji para względem części karboksylowej.

Tlen estru jest połączony z węglem grupy benzylowej, a nie bezpośrednio z drugim pierścieniem. Ta różnica rozstrzyga budowę estru. Rysując wzór, zachowujemy dodatkowy węgiel między atomem tlenu a pierścieniem fragmentu alkoholowego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_34

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35.1 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 35–36.

Informacja do zadań 35–36. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Źródło

Informacja do zadania 35.

Przemiany prowadzące od benzenu do kwasu maleinowego zilustrowano na schemacie:

benzen reakcja 1.⟶ bezwodnik maleinowy reakcja 2.⟶ kwas maleinowy

Reakcja 1.: W podwyższonej temperaturze i pod zwiększonym ciśnieniem w obecności

katalizatora benzen utlenia się tlenem z powietrza. Produktami ubocznymi są tlenek węgla(IV)

i woda.

Reakcja 2.: W temperaturze poniżej 160 ºC i pod normalnym ciśnieniem bezwodnik maleinowy

reaguje z wodą, w wyniku czego jako główny produkt powstaje kwas maleinowy.

Na podstawie: E. Grzywa, J. Molenda, Technologia podstawowych syntez organicznych, Warszawa 2008.

Napisz równanie reakcji utleniania benzenu (reakcja 1.) i równanie reakcji prowadzącej do powstania kwasu maleinowego (reakcja 2.). Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Równanie reakcji 1.:

Równanie reakcji 2.:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przy utlenianiu rozlicz także dwa atomy węgla niewchodzące do bezwodnika.

Podpowiedź 2

W drugim etapie dodawana woda odtwarza dwie grupy karboksylowe.

Podpowiedź 3

Uzgodnij pierwszy etap współczynnikami 2, 9, 2, 4, 4; drugi zapisz jako hydrolizę bezwodnika z jedną H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 35.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.Odpowiedź CKE 35.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie obu równań reakcji – z użyciem wzorów półstrukturalnych

(grupowych) lub uproszczonych związków organicznych.

1 p. – za poprawne napisanie jednego równania reakcji.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Uwaga: Nie jest wymagane zapisanie wzoru izomeru cis produktu reakcji 2.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Utlenienie benzenu do bezwodnika maleinowego zachowuje cztery węgle w bezwodniku, a pozostałe dwa przechodzą do CO2. Po bilansie całkowitym stosujemy współczynniki: 2 benzeny, 9 O2, 2 bezwodniki, 4 CO2 i 4 H2O.

Kolejna reakcja to hydroliza: jedna H2O otwiera jedną cząsteczkę bezwodnika do kwasu maleinowego. Zachowujemy wiązanie podwójne i konfigurację cis; nie mylimy hydrolizy z uwodornieniem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 35.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.Odpowiedź CKE 35.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_35.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35.2 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 35–36.

Informacja do zadań 35–36. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Źródło

Informacja do zadania 35.

Przemiany prowadzące od benzenu do kwasu maleinowego zilustrowano na schemacie:

benzen reakcja 1.⟶ bezwodnik maleinowy reakcja 2.⟶ kwas maleinowy

Reakcja 1.: W podwyższonej temperaturze i pod zwiększonym ciśnieniem w obecności

katalizatora benzen utlenia się tlenem z powietrza. Produktami ubocznymi są tlenek węgla(IV)

i woda.

Reakcja 2.: W temperaturze poniżej 160 ºC i pod normalnym ciśnieniem bezwodnik maleinowy

reaguje z wodą, w wyniku czego jako główny produkt powstaje kwas maleinowy.

Na podstawie: E. Grzywa, J. Molenda, Technologia podstawowych syntez organicznych, Warszawa 2008.

Kwas bursztynowy powstaje w wyniku addycji cząsteczki wodoru do wiązania podwójnego

między atomami węgla w cząsteczce kwasu maleinowego.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) kwasu bursztynowego i podkreśl nazwę systematyczną tego kwasu.

Wzór: …

Nazwa systematyczna: kwas (butanodiowy / butenodiowy / butanowy / etanodiowy)

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, które wiązanie ulega addycji wodoru.

Podpowiedź 2

Zachowaj obie końcowe grupy karboksylowe i cztery atomy węgla.

Podpowiedź 3

Narysuj kwas butanodiowy, czyli bursztynowy, zgodnie z grafiką.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 35.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) kwasu bursztynowego

i poprawny wybór jego nazwy systematycznej.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Uwodornienie kwasu maleinowego nasyca wiązanie podwójne między środkowymi węglami. Dwie grupy karboksylowe pozostają na końcach czterowęglowego łańcucha.

Produktem jest kwas butanodiowy, czyli bursztynowy, o wzorze sumarycznym C4H6O4. Przy odtwarzaniu wzoru półstrukturalnego nie redukujemy grup karboksylowych do alkoholu; ten etap dotyczy tylko wiązania węgiel–węgiel. Dokładny zapis organiczny znajduje się na grafice odpowiedzi.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 35.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_35.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35.3 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 35–36.

Informacja do zadań 35–36. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Źródło

Informacja do zadania 35.

Przemiany prowadzące od benzenu do kwasu maleinowego zilustrowano na schemacie:

benzen reakcja 1.⟶ bezwodnik maleinowy reakcja 2.⟶ kwas maleinowy

Reakcja 1.: W podwyższonej temperaturze i pod zwiększonym ciśnieniem w obecności

katalizatora benzen utlenia się tlenem z powietrza. Produktami ubocznymi są tlenek węgla(IV)

i woda.

Reakcja 2.: W temperaturze poniżej 160 ºC i pod normalnym ciśnieniem bezwodnik maleinowy

reaguje z wodą, w wyniku czego jako główny produkt powstaje kwas maleinowy.

Na podstawie: E. Grzywa, J. Molenda, Technologia podstawowych syntez organicznych, Warszawa 2008.

Bezwodnik maleinowy jest stosowany w produkcji butano-1,4-diolu. Proces technologiczny

przebiega w trzech etapach:

1) estryfikacja bezwodnika maleinowego metanolem

2) katalityczne uwodornienie maleinianu dimetylu do bursztynianu dimetylu

3) katalityczne uwodornienie bursztynianu dimetylu do butano-1,4-diolu.

Na podstawie: E. Grzywa, J. Molenda, Technologia podstawowych syntez organicznych, Warszawa 2008.

Uzupełnij poniższy schemat opisanego procesu – wpisz wzory półstrukturalne (grupowe) maleinianu dimetylu oraz butano-1,4-diolu.

Zadanie 35.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.
bursztynian dimetylu +H2⟶

3) uwodornienie

butano-1,4-diol

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Śledź oddzielnie wiązanie podwójne i dwie grupy estrowe.

Podpowiedź 2

Metylowe grupy estrów nie wchodzą do czterowęglowego szkieletu końcowego diolu.

Podpowiedź 3

Uzupełnij pola strukturą cis maleinianu dimetylu i czterowęglowym diolem z OH na obu końcach.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 35.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie schematu – wpisanie wzorów półstrukturalnych

(grupowych) dwóch związków organicznych.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Maleinian dimetylu zawiera dwie grupy estrowe metylowe i zachowane wiązanie podwójne w konfiguracji cis. Pierwsze uwodornienie daje nasycony bursztynian, a dalsza redukcja przekształca grupy estrowe w końcowe grupy alkoholowe.

Końcowy diol ma cztery atomy węgla i grupy OH przy C1 oraz C4. W dwóch polach rysujemy więc maleinian dimetylu i butano-1,4-diol, bez skracania łańcucha węglowego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 35.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_35.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 36.1 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 35–36.

Informacja do zadań 35–36. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Źródło

Informacja do zadania 36.

Kwasy wieloprotonowe ulegają reakcji zobojętniania stopniowo, np. n-protonowy kwas

HnR reaguje z NaOH zgodnie z poniższym schematem:

pierwszy etap zobojętnienia: HnR + NaOH → NaHn−1R + H2O
ostatni etap zobojętnienia: Nan−1HR + NaOH → NanR + H2O

Z krzywej zależności pH od objętości dodanej zasady można wyznaczyć punkty

równoważnikowe, które odpowiadają kolejnym etapom zobojętniania.

Przeprowadzono miareczkowanie, w którym do 25 cm3 wodnego roztworu kwasu

maleinowego o nieznanym stężeniu dodawano porcjami wodny rozwór wodorotlenku sodu

o stężeniu 0,10 mol ∙ dm −3. Podczas doświadczenia mierzono pH otrzymanego roztworu.

Uzyskano krzywą miareczkowania, na której widoczne są dwa skoki pH – w pobliżu punktów

A i B:

Informacja do zadania 36. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

pH

Na podstawie: D.A. Skoog, D.M. West, F.J. Holler, S.R. Crouch, Podstawy chemii analitycznej,

Warszawa 2006.

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) jonów, które stanowią dominującą formę kwasu maleinowego w punkcie A oraz w punkcie B miareczkowania.

Jon dominujący w punkcie A:

Jon dominujący w punkcie B:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj dwa kolejne punkty równoważnikowe kwasu dwuprotonowego.

Podpowiedź 2

W A odszczepiono jeden proton, w B dwa.

Podpowiedź 3

Narysuj w A monoanion, w B dianion maleinianowy, zachowując cis i wiązanie podwójne.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 36.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) obu jonów.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kwas maleinowy oddaje dwa protony w kolejnych etapach miareczkowania. W pierwszym punkcie równoważnikowym A przeważa monoanion, z jedną grupą karboksylanową i jedną karboksylową.

W drugim punkcie B przeważa dianion, z dwiema grupami karboksylanowymi. Wiązanie podwójne i wzajemne ustawienie grup w konfiguracji cis nie zmieniają się podczas zobojętniania. Wpisujemy wymagane wzory graficzne, a nie aniony kwasu nasyconego lub izomeru trans.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 36.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_36.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 36.2 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 35–36.

Informacja do zadań 35–36. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Źródło

Informacja do zadania 36.

Kwasy wieloprotonowe ulegają reakcji zobojętniania stopniowo, np. n-protonowy kwas

HnR reaguje z NaOH zgodnie z poniższym schematem:

pierwszy etap zobojętnienia: HnR + NaOH → NaHn−1R + H2O
ostatni etap zobojętnienia: Nan−1HR + NaOH → NanR + H2O

Z krzywej zależności pH od objętości dodanej zasady można wyznaczyć punkty

równoważnikowe, które odpowiadają kolejnym etapom zobojętniania.

Przeprowadzono miareczkowanie, w którym do 25 cm3 wodnego roztworu kwasu

maleinowego o nieznanym stężeniu dodawano porcjami wodny rozwór wodorotlenku sodu

o stężeniu 0,10 mol ∙ dm −3. Podczas doświadczenia mierzono pH otrzymanego roztworu.

Uzyskano krzywą miareczkowania, na której widoczne są dwa skoki pH – w pobliżu punktów

A i B:

Informacja do zadania 36. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

pH

Na podstawie: D.A. Skoog, D.M. West, F.J. Holler, S.R. Crouch, Podstawy chemii analitycznej,

Warszawa 2006.

Określ początkowe stężenie molowe kwasu maleinowego w miareczkowanym roztworze.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj objętość zasady w pierwszym lub drugim punkcie równoważnikowym.

Podpowiedź 2

Dla A stosunek NaOH do kwasu to 1:1, dla B 2:1.

Podpowiedź 3

Podziel 0,00250 mol przez 0,0250 dm3; stężenie początkowe wynosi 0,100 mol·dm−3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 36.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne określenie początkowego stężenia molowego roztworu kwasu

maleinowego.

0 p. – za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.

Uwaga: Zapis obliczeń nie jest wymagany.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W punkcie A zużyto 25 cm3 NaOH o stężeniu 0,100 mol·dm−3 na pierwszy proton każdej cząsteczki kwasu. Próbka 25 cm3 zawiera więc 0,00250 mol kwasu, co daje c0 = 0,100 mol·dm−3.

Ten sam wynik otrzymujemy z punktu B przy 50 cm3 zasady, dzieląc jej mole przez dwa. Nie używamy końcowej objętości mieszaniny, ponieważ pytanie dotyczy początkowego stężenia kwasu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 36.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_36.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 37 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Badania wykazały, że atomy tworzące wiązanie peptydowe stanowią sztywny i płaski element

strukturalny. Mała odległość między atomem węgla a atomem azotu, które tworzą to wiązanie,

wskazuje, że w znacznym stopniu ma ono charakter wiązania podwójnego (około 50%).

W rezultacie kąty między wiązaniami tworzonymi przez opisane atomy są zbliżone do 120º.

Wiązanie peptydowe może być opisane jako stan pośredni między dwiema strukturami

zilustrowanymi poniżej na przykładzie fragmentu łańcucha peptydowego (R1 i R2 oznaczają

łańcuchy boczne aminokwasów):

struktura I struktura II

Zadanie 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Oceń, czy podane poniżej informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

1.

W strukturze II atomowi węgla i atomowi azotu, które tworzą wiązanie

peptydowe, przypisuje się hybrydyzację typu sp2.

P

F

2.

Częściowo podwójny charakter wiązania peptydowego jest przyczyną

ograniczenia swobodnego obrotu cząsteczki peptydu wokół osi tego wiązania.

P

F

3.

Struktura II jest możliwa, ponieważ para elektronowa azotu w wiązaniu

peptydowym może być wykorzystana do utworzenia wiązania π z atomem

węgla.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Powiąż delokalizację pary azotu z charakterem wiązania C–N.

Podpowiedź 2

Częściowe wiązanie podwójne utrudnia obrót i sprzyja płaskości.

Podpowiedź 3

Zaznacz P, P, P: sp2, ograniczony obrót oraz udział pary azotu w wiązaniu π.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wolna para elektronowa azotu może ulegać delokalizacji z układem karbonylowym. Wiązanie peptydowe uzyskuje przez to częściowo podwójny charakter, co ogranicza obrót wokół C–N i sprzyja płaskiej geometrii fragmentu.

Atomom tworzącym ten układ przypisuje się hybrydyzację sp2. Wszystkie trzy zdania są prawdziwe. Rysunki graniczne nie oznaczają dwóch cząsteczek szybko zamieniających się miejscami; opisują jeden zdelokalizowany układ elektronowy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 37 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_37

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 38 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 38–39.

Informacja do zadań 38–39. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

D-ksyloza … ksylitol … D-ksyluloza

Na podstawie: W. Sybirny, A. Puchalski, A. Sybirny, Biotechnologia, 2004.

Oznaczenia „D” i „L” określają przynależność związków do odpowiednich szeregów

konfiguracyjnych. We wzorach Fischera cząsteczek o konfiguracji „D” grupa hydroksylowa

przy asymetrycznym atomie węgla o najwyższym lokancie jest położona po prawej stronie

łańcucha węglowego. Cząsteczki tego samego związku o konfiguracji „D” i „L” są

enancjomerami.

D-ryboza jest stereoizomerem D-ksylozy, od której różni się konfiguracją tylko przy jednym atomie węgla.

Uzupełnij schemat, tak aby otrzymać wzór L-rybozy w projekcji Fischera.

Szablon projekcji Fischera z CHO u góry, CH₂OH u dołu i pustymi polami.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw odtwórz D-rybozę na podstawie różnicy względem D-ksylozy.

Podpowiedź 2

Przejście z D do enancjomeru L wymaga odbicia wszystkich centrów stereogenicznych.

Podpowiedź 3

W schemacie L-rybozy wpisz trzy OH po lewej i trzy H po prawej, jak na grafice.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Projekcja Fischera L-rybozy: CHO u góry, CH₂OH u dołu, wszystkie trzy grupy OH po lewej i atomy H po prawej.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie schematu.

0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

D-ksyloza ma w projekcji Fischera grupy OH kolejno po prawej, lewej i prawej stronie. D-ryboza różni się od niej przy jednym centrum, a jej trzy grupy OH są po prawej.

Enancjomer L-rybozy otrzymujemy przez odwrócenie wszystkich trzech centrów, zatem wszystkie OH umieszczamy po lewej, a H po prawej. Zachowujemy aldehyd u góry i końcową grupę alkoholową u dołu. Samo odwrócenie ostatniego centrum nie wystarcza.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Projekcja Fischera L-rybozy: CHO u góry, CH₂OH u dołu, wszystkie trzy grupy OH po lewej i atomy H po prawej.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_38

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 39 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 38–39.

Informacja do zadań 38–39. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

D-ksyloza … ksylitol … D-ksyluloza

Na podstawie: W. Sybirny, A. Puchalski, A. Sybirny, Biotechnologia, 2004.

Oznaczenia „D” i „L” określają przynależność związków do odpowiednich szeregów

konfiguracyjnych. We wzorach Fischera cząsteczek o konfiguracji „D” grupa hydroksylowa

przy asymetrycznym atomie węgla o najwyższym lokancie jest położona po prawej stronie

łańcucha węglowego. Cząsteczki tego samego związku o konfiguracji „D” i „L” są

enancjomerami.

Oceń, czy podane poniżej informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

1.

Po dodaniu wodnego roztworu D-ksylozy do zalkalizowanej świeżo strąconej

zawiesiny wodorotlenku miedzi(II) powstanie szafirowy roztwór, a po

ogrzaniu zawartości probówki – ceglastoczerwony osad.

P

F

2.

Dodanie wodnego roztworu ksylitolu do świeżo strąconego wodorotlenku

miedzi(II) skutkuje powstaniem roztworu barwy szafirowej, a po ogrzaniu

zawartości probówki powstanie ceglastoczerwony osad.

P

F

3.

D-ksyluloza nie wykazuje właściwości redukujących po dodaniu do niej

nadmiaru wodnego roztworu wodorotlenku sodu oraz roztworu siarczanu(VI)

miedzi(II) i ogrzaniu roztworu.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozdziel kompleksowanie miedzi na zimno od redukcji po ogrzaniu.

Podpowiedź 2

Ksylitol jest alkoholem wielowodorotlenowym, a ketozę w zasadowym środowisku trzeba ocenić z uwzględnieniem izomeryzacji.

Podpowiedź 3

Zaznacz P, F, F: ksyloza daje oba efekty, ksylitol tylko kompleks, ksyluloza może redukować.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1.

Po dodaniu wodnego roztworu D-ksylozy do zalkalizowanej świeżo strąconej

zawiesiny wodorotlenku miedzi(II) powstanie szafirowy roztwór, a po

ogrzaniu zawartości probówki – ceglastoczerwony osad.

P

 

2.

Dodanie wodnego roztworu ksylitolu do świeżo strąconego wodorotlenku

miedzi(II) skutkuje powstaniem roztworu barwy szafirowej, a po ogrzaniu

zawartości probówki powstanie ceglastoczerwony osad.

 

F

3.

D-ksyluloza nie wykazuje właściwości redukujących po dodaniu do niej

nadmiaru wodnego roztworu wodorotlenku sodu oraz roztworu siarczanu(VI)

miedzi(II) i ogrzaniu roztworu.

 

F

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

D-ksyloza dzięki sąsiednim OH tworzy szafirowy kompleks na zimno, a jako aldoza redukuje Cu(II) po ogrzaniu do ceglastoczerwonego Cu2O. Ksylitol również kompleksuje miedź, lecz nie ma grupy karbonylowej i nie daje opisanej dodatniej próby redukcyjnej.

D-ksyluloza w zasadowym środowisku może izomeryzować do aldoz i daje właściwości redukujące, więc zaprzeczenie w trzecim zdaniu jest fałszywe. Oceny: P, F, F.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1.

Po dodaniu wodnego roztworu D-ksylozy do zalkalizowanej świeżo strąconej

zawiesiny wodorotlenku miedzi(II) powstanie szafirowy roztwór, a po

ogrzaniu zawartości probówki – ceglastoczerwony osad.

P

 

2.

Dodanie wodnego roztworu ksylitolu do świeżo strąconego wodorotlenku

miedzi(II) skutkuje powstaniem roztworu barwy szafirowej, a po ogrzaniu

zawartości probówki powstanie ceglastoczerwony osad.

 

F

3.

D-ksyluloza nie wykazuje właściwości redukujących po dodaniu do niej

nadmiaru wodnego roztworu wodorotlenku sodu oraz roztworu siarczanu(VI)

miedzi(II) i ogrzaniu roztworu.

 

F

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_39

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.1 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

O dwóch pierwiastkach umownie oznaczonych literami X i Z wiadomo, że:

● oba przyjmują w związkach chemicznych taki sam maksymalny stopień utlenienia

● konfiguracja elektronowa atomu pierwiastka X w stanie wzbudzonym, który powstał

w wyniku przeniesienia jednego z elektronów sparowanych na podpowłokę wyższą

energetycznie i nieobsadzoną, może zostać przedstawiona w postaci zapisu:

Informacja do zadania 1. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 2.

↑

    

1s 2s 2p 3s 3p 3d

● w stanie podstawowym atom pierwiastka Z ma łącznie na ostatniej powłoce i na podpowłoce

3d pięć elektronów.

Wpisz do tabeli symbol pierwiastka X i symbol pierwiastka Z, numer grupy oraz symbol bloku konfiguracyjnego, do których należy każdy z pierwiastków.

 

Symbol pierwiastka

Numer grupy

Symbol bloku

konfiguracyjnego

pierwiastek X

   

pierwiastek Z

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zlicz elektrony także wtedy, gdy konfiguracja przedstawia stan wzbudzony.

Podpowiedź 2

Dla metalu czwartego okresu uwzględnij elektrony zarówno 3d, jak i 4s.

Podpowiedź 3

Wpisz X: P, grupa 15, blok p; Z: V, grupa 5, blok d.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Symbol pierwiastka

Numer grupy

Symbol bloku

konfiguracyjnego

pierwiastek X

P

15 ALBO XV ALBO

piętnasta

p

pierwiastek Z

V

5 ALBO V ALBO piąta

d

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli.

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Liczba elektronów nie zmienia się przy wzbudzeniu atomu, więc identyfikujemy X przez zliczenie elektronów w pokazanej konfiguracji. Jest to fosfor, P, należący do grupy 15 i bloku p.

Dla Z pięć elektronów walencyjnych rozdzielonych między podpowłoki 3d i 4s wskazuje wanad, V, z grupy 5 i bloku d. O przynależności do bloku decyduje charakterystycznie zapełniana podpowłoka, a nie samo największe n.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Symbol pierwiastka

Numer grupy

Symbol bloku

konfiguracyjnego

pierwiastek X

P

15 ALBO XV ALBO

piętnasta

p

pierwiastek Z

V

5 ALBO V ALBO piąta

d

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_01.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.2 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

O dwóch pierwiastkach umownie oznaczonych literami X i Z wiadomo, że:

● oba przyjmują w związkach chemicznych taki sam maksymalny stopień utlenienia

● konfiguracja elektronowa atomu pierwiastka X w stanie wzbudzonym, który powstał

w wyniku przeniesienia jednego z elektronów sparowanych na podpowłokę wyższą

energetycznie i nieobsadzoną, może zostać przedstawiona w postaci zapisu:

Informacja do zadania 1. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 2.

↑

    

1s 2s 2p 3s 3p 3d

● w stanie podstawowym atom pierwiastka Z ma łącznie na ostatniej powłoce i na podpowłoce

3d pięć elektronów.

Napisz wzór sumaryczny wodorku pierwiastka X oraz maksymalny stopień utlenienia, jaki przyjmują pierwiastki X i Z w związkach chemicznych.

Wzór sumaryczny wodorku pierwiastka X: …

Maksymalny stopień utlenienia, jaki przyjmują pierwiastki X i Z w związkach chemicznych:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Skorzystaj z identyfikacji X i Z w poprzednim poleceniu.

Podpowiedź 2

Odróżnij numer grupy fosforu od liczby jego elektronów walencyjnych.

Podpowiedź 3

Podaj PH3 oraz maksymalny stopień utlenienia +V dla obu pierwiastków.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór sumaryczny wodorku pierwiastka X: PH3 ALBO H3P ALBO XH3 ALBO H3X

Maksymalny stopień utlenienia, jaki przyjmują pierwiastki X i Z w związkach chemicznych:

(+)V ALBO (+)5

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne podanie wzoru wodorku fosforu oraz maksymalnego stopnia utlenienia

fosforu i wanadu.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Rozpoznany pierwiastek X to fosfor, którego typowy wodorek ma trzy atomy wodoru na atom fosforu: PH3. Fosfor może wykorzystać pięć elektronów walencyjnych, a wanad ma ich również pięć, łącznie na podpowłokach 3d i 4s.

Maksymalny stopień utlenienia obu pierwiastków w tym zadaniu wynosi +V. Numeru grupy 15 nie przenosimy bezpośrednio jako stopnia utlenienia fosforu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór sumaryczny wodorku pierwiastka X: PH3 ALBO H3P ALBO XH3 ALBO H3X

Maksymalny stopień utlenienia, jaki przyjmują pierwiastki X i Z w związkach chemicznych:

(+)V ALBO (+)5

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_01.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.3 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

O dwóch pierwiastkach umownie oznaczonych literami X i Z wiadomo, że:

● oba przyjmują w związkach chemicznych taki sam maksymalny stopień utlenienia

● konfiguracja elektronowa atomu pierwiastka X w stanie wzbudzonym, który powstał

w wyniku przeniesienia jednego z elektronów sparowanych na podpowłokę wyższą

energetycznie i nieobsadzoną, może zostać przedstawiona w postaci zapisu:

Informacja do zadania 1. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 2.

↑

    

1s 2s 2p 3s 3p 3d

● w stanie podstawowym atom pierwiastka Z ma łącznie na ostatniej powłoce i na podpowłoce

3d pięć elektronów.

Przedstaw pełną konfigurację elektronową jonu Z2+ w stanie podstawowym. Zastosuj zapis z uwzględnieniem podpowłok.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw zapisz konfigurację obojętnego atomu wanadu.

Podpowiedź 2

Elektrony 4s są usuwane przed elektronami 3d.

Podpowiedź 3

Rozwiń rdzeń argonowy i zakończ zapis na 3d3, bez elektronów 4s.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1s22s22p63s23p63d3 ALBO 1s22s2p63s2p6d3

Odpowiedź CKE 1.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie konfiguracji elektronowej jonu V2+.

0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Obojętny wanad ma konfigurację [Ar]3d34s2. Przy tworzeniu kationu V2+ odrywane są najpierw dwa elektrony podpowłoki 4s, mimo że w zapisie zapełnia się ona przed 3d.

Pozostaje 21 elektronów i konfiguracja 1s22s22p63s23p63d3. Polecenie wymaga zapisu pełnego, zatem sam skrót [Ar]3d3 nie wystarcza.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1s22s22p63s23p63d3 ALBO 1s22s2p63s2p6d3

Odpowiedź CKE 1.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_01.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 2 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Wpisz do tabeli temperaturę wrzenia wymienionych substancji (H2, CaCl2, HCl) pod ciśnieniem atmosferycznym. Wartości temperatury wrzenia wybierz spośród następujących: –253 °C, –85 °C, 100 °C, 1935 °C.

Substancja

wodór,

H2

chlorek wapnia,

CaCl2

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 2.

Temperatura wrzenia, °C

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj rodzaj drobin i oddziaływania między nimi.

Podpowiedź 2

Sieć jonowa wymaga znacznie większej energii do rozdzielenia niż cząsteczki H2.

Podpowiedź 3

Przypisz H2: −253 °C, HCl: −85 °C, CaCl2: 1935 °C.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Substancja

wodór,

H2

chlorek wapnia,

CaCl2

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 5.

Temperatura wrzenia, °C

–253

1935

–85

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wodór tworzy niepolarne, małe cząsteczki, między którymi działają słabe oddziaływania dyspersyjne; przypisujemy mu −253 °C. Polarne cząsteczki HCl oddziałują silniej, ale nie tworzą typowej sieci wiązań wodorowych charakterystycznej dla wody, więc HCl wrze przy −85 °C.

Chlorek wapnia ma silne oddziaływania elektrostatyczne między jonami i najwyższą wartość, 1935 °C. Wartość 100 °C pozostaje niewykorzystana.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Substancja

wodór,

H2

chlorek wapnia,

CaCl2

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 5.

Temperatura wrzenia, °C

–253

1935

–85

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_02

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 3 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Poniżej przedstawiono cztery wykresy ilustrujące zmianę wybranych wielkości fizycznych

charakteryzujących pierwiastki chemiczne (z wyłączeniem gazów szlachetnych) w funkcji ich

liczby atomowej.

Zadanie 3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 3.Zadanie 3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 3.

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2004.

Podaj numer wykresu przedstawiającego zależność promienia atomowego od liczby atomowej i numer wykresu przedstawiającego zależność elektroujemności pierwiastków w skali Paulinga od liczby atomowej.

Numer wykresu przedstawiającego zależność promienia atomowego od liczby atomowej: …

Numer wykresu przedstawiającego zależność elektroujemności w skali Paulinga od liczby

atomowej: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź skoki przy przejściu do następnego okresu.

Podpowiedź 2

Nowa powłoka zwiększa promień, natomiast litowiec rozpoczyna okres od małej elektroujemności.

Podpowiedź 3

Wybierz IV dla promienia i I dla elektroujemności.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawny wybór i napisanie numerów obu wykresów.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W obrębie okresu promień atomowy zasadniczo maleje, a na początku kolejnego okresu gwałtownie rośnie wskutek pojawienia się nowej powłoki. Taki przebieg ma wykres IV.

Elektroujemność zazwyczaj rośnie w okresie i spada przy przejściu do następnego litowca; odpowiada jej wykres I. Identyfikujemy cały powtarzający się przebieg, nie pojedynczy punkt lub bezwzględną wysokość krzywej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_03

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4.1 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 4.

Ciała stałe można podzielić na krystaliczne i bezpostaciowe. Kryształy klasyfikuje się ze

względu na rodzaj oddziaływań między tworzącymi je drobinami. Wyróżnia się kryształy

metaliczne, jonowe, kowalencyjne i molekularne.

Na podstawie: K. Pigoń, Z. Ruziewicz, Chemia fizyczna. Fizykochemia molekularna, Warszawa 2005.

Poniżej wymieniono nazwy siedmiu substancji tworzących kryształy w stałym stanie skupienia.

chlorek sodu … glin … glukoza … jod … sód … tlenek magnezu … wodorotlenek sodu

Spośród wymienionych substancji wybierz wszystkie te, które tworzą kryształy jonowe, oraz wszystkie te, które tworzą kryształy metaliczne. Wpisz ich nazwy we właściwe miejsce w tabeli.

Kryształy

jonowe

metaliczne

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, czy drobinami kryształu są jony, atomy metalu czy cząsteczki.

Podpowiedź 2

NaOH zawiera kationy sodu i aniony wodorotlenkowe.

Podpowiedź 3

Jonowe: NaCl, MgO, NaOH; metaliczne: Al, Na.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Kryształy

jonowe

metaliczne

chlorek sodu tlenek magnezu wodorotlenek sodu

ALBO NaCl MgO NaOH

glin sód

ALBO Al Na

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kryształ jonowy składa się z kationów i anionów związanych oddziaływaniami elektrostatycznymi. Do tej grupy należą chlorek sodu, tlenek magnezu i wodorotlenek sodu; wieloatomowy anion OH− nie zmienia klasyfikacji NaOH.

Glin i sód tworzą kryształy metaliczne. Glukoza i jod są kryształami cząsteczkowymi, dlatego nie wpisujemy ich do żadnej z dwóch wymaganych kategorii.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Kryształy

jonowe

metaliczne

chlorek sodu tlenek magnezu wodorotlenek sodu

ALBO NaCl MgO NaOH

glin sód

ALBO Al Na

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_04.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4.2 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 4.

Ciała stałe można podzielić na krystaliczne i bezpostaciowe. Kryształy klasyfikuje się ze

względu na rodzaj oddziaływań między tworzącymi je drobinami. Wyróżnia się kryształy

metaliczne, jonowe, kowalencyjne i molekularne.

Na podstawie: K. Pigoń, Z. Ruziewicz, Chemia fizyczna. Fizykochemia molekularna, Warszawa 2005.

Uzupełnij poniższe zdania. W odpowiedzi uwzględnij rodzaj nośników ładunku.

W kryształach metalicznych nośnikami ładunku są … ,

dlatego metale przewodzą prąd elektryczny w stałym stanie skupienia.

Związki jonowe po stopieniu przewodzą prąd elektryczny, ponieważ …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przewodnictwo wymaga ładunku oraz możliwości jego przemieszczania.

Podpowiedź 2

Porównaj ruchliwość elektronów w metalu i jonów w stopionej soli.

Podpowiedź 3

Wpisz elektrony dla metalu, a dla stopionej soli ruchome kationy i aniony.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

W kryształach metalicznych nośnikami ładunku są elektrony, dlatego metale przewodzą prąd

elektryczny w stałym stanie skupienia.

Związki jonowe po stopieniu przewodzą prąd elektryczny, ponieważ występują w nich

kationy i aniony

ALBO

jony (zdolne do przenoszenia ładunków elektrycznych)

ALBO

poruszające się cząstki obdarzone ładunkiem elektrycznym.

Uwaga:

• Odpowiedź, z której wynika, że kationy i aniony powstają dopiero po stopieniu związku

jonowego, jest niepoprawna.

• Odpowiedź, w której zdający pisze, że związki jonowe po stopieniu przewodzą prąd

elektryczny, ponieważ są elektrolitami, jest niewystarczająca.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie zdań uwzględniające określenie rodzaju nośników ładunku.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przepływ prądu wymaga ruchomych nośników ładunku. W metalu są nimi zdelokalizowane elektrony, które mogą przemieszczać się także w stanie stałym.

Kryształ jonowy zawiera jony już przed ogrzaniem, lecz są one związane w uporządkowanej sieci. Stopienie umożliwia przemieszczanie kationów i anionów, dlatego stopiony związek przewodzi prąd. Nie należy pisać, że jony dopiero wtedy powstają.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

W kryształach metalicznych nośnikami ładunku są elektrony, dlatego metale przewodzą prąd

elektryczny w stałym stanie skupienia.

Związki jonowe po stopieniu przewodzą prąd elektryczny, ponieważ występują w nich

kationy i aniony

ALBO

jony (zdolne do przenoszenia ładunków elektrycznych)

ALBO

poruszające się cząstki obdarzone ładunkiem elektrycznym.

Uwaga:

• Odpowiedź, z której wynika, że kationy i aniony powstają dopiero po stopieniu związku

jonowego, jest niepoprawna.

• Odpowiedź, w której zdający pisze, że związki jonowe po stopieniu przewodzą prąd

elektryczny, ponieważ są elektrolitami, jest niewystarczająca.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_04.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 5 · czerwiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 5–7.

Fosgen to trujący związek o wzorze COCl2. Jego temperatura topnienia jest równa –118 °C,

a temperatura wrzenia wynosi 8 °C (pod ciśnieniem 1000 hPa). Fosgen reaguje z wodą i ulega

hydrolizie, której produktami są tlenek węgla(IV) i chlorowodór.

Na podstawie: P. Mastalerz, Chemia organiczna, Warszawa 1986.

Uzupełnij informacje dotyczące struktury elektronowej cząsteczki fosgenu. Wybierz i podkreśl jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Orbitalom walencyjnym atomu węgla przypisuje się hybrydyzację (sp / sp2 / sp3). Orientacja

przestrzenna tych orbitali powoduje, że cząsteczka fosgenu (jest / nie jest) płaska. Wiązanie π

w tej cząsteczce tworzą orbital walencyjny (s / p / zhybrydyzowany) atomu węgla

i orbital walencyjny p atomu tlenu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz obszary wiązań wokół centralnego węgla.

Podpowiedź 2

Trzy obszary odpowiadają hybrydyzacji sp2.

Podpowiedź 3

Wybierz sp2, cząsteczka jest płaska, a wiązanie π tworzy orbital p węgla.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 5 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie wszystkich zdań.

0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Atom węgla fosgenu ma trzy obszary wiązań σ: z tlenem i z dwoma atomami chloru. Przypisujemy mu hybrydyzację sp2 i trygonalne, płaskie rozmieszczenie tych wiązań.

Drugą składową wiązania podwójnego, czyli wiązanie π, tworzy boczne nakładanie niezhybrydyzowanego orbitalu p węgla z orbitalem p tlenu. Wiązanie podwójne liczymy jako jeden obszar przy ustalaniu geometrii.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 5 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_06_glowny_05

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania