Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 781–800 z 1481

Zadanie 16.2 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 16.

W celu porównania mocy kwasu siarkowego(VI), fenolu, kwasu etanowego i kwasu

węglowego przeprowadzono doświadczenie zilustrowane poniższym schematem. Wszystkie

użyte roztwory zostały świeżo przygotowane.

W każdej probówce znajduje się wodny NaHCO₃. Dodano roztwory: I — H₂SO₄, II — C₆H₅OH, III — CH₃COOH.

W probówkach I i III zaobserwowano wydzielanie się pęcherzyków gazu, a w probówce II – po

zmieszaniu wodnych roztworów użytych do doświadczenia – nie przebiegła reakcja

wodorowęglanu sodu z fenolem.

Napisz w formie cząsteczkowej równanie reakcji zachodzącej podczas dodatkowego doświadczenia.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przenieś wynik doboru odczynników do równania cząsteczkowego.

Podpowiedź 2

Uwzględnij dwa protony H2SO4 i dwa aniony octanowe.

Podpowiedź 3

Zastosuj stosunek 1:2, a po stronie produktów kwas octowy ze współczynnikiem 2 i Na2SO4.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 16.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji w formie cząsteczkowej przy poprawnym

wyborze i zaznaczeniu odczynników w zadaniu 16.1.

0 p. – za błędne napisanie równia reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub błędny wybór lub brak zaznaczenia

odczynników w zadaniu 16.1. albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W dodatkowej reakcji kwas siarkowy(VI) protonuje aniony octanowe i powstaje słaby kwas octowy. W przyjętym pełnym zobojętnieniu jedna cząsteczka H2SO4 dostarcza dwa protony, więc potrzeba dwóch jednostek octanu sodu; produktem nieorganicznym jest Na2SO4.

Wymagany zapis cząsteczkowy zachowuje całe wzory soli i kwasów, zgodnie z grafiką. Nie przedstawiamy go jako samego równania H+ z anionem octanowym.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 16.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_16.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 17–18.

Rozpuszczalnikami amfiprotycznymi nazywa się rozpuszczalniki, których cząsteczki mogą

zarówno odszczepiać, jak i przyłączać proton. Do rozpuszczalników amfiprotycznych należą

m.in. woda, ciekłe alkohole oraz kwasy karboksylowe, ciekły amoniak i aminy.

W rozpuszczalnikach amfiprotycznych ustala się stan równowagi reakcji autoprotolizy, która

dla wody zachodzi zgodnie z równaniem:

2H2O ⇌ H3O+ + OH−

Reakcję autoprotolizy rozpuszczalnika opisuje stała równowagi nazywana iloczynem jonowym

rozpuszczalnika, np. iloczyn jonowy wody wyraża się równaniem:

Kw = [H3O+] · [OH−]

Iloczyn jonowy wody w temperaturze 80 ºC ma wartość Kw = 25 · 10−14

Na podstawie: W. Ufnalski, Równowagi jonowe, Warszawa 2004.

Oblicz pH wody w temperaturze 80 ºC. Wynik podaj z dokładnością do jednego miejsca po przecinku.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zastosuj warunek obojętności do iloczynu jonowego w podanej temperaturze.

Podpowiedź 2

Oblicz pierwiastek z 25·10−14.

Podpowiedź 3

Dla [H3O+] = 5·10−7 mol·dm−3 otrzymasz pH około 6,3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Kw = [H3O+] · [OH−]; [H3O+] = [OH−]
Kw = [H3O+]2; [H3O+] = √(25 · 10−14) = 5 · 10−7
pH = −log(5 · 10−7) = −log(0,5 · 10−6) = 6,3

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń, podanie wyniku

jako wielkości niemianowanej z właściwą dokładnością.

1 p. – zastosowanie poprawnej metody, ale

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

lub

– podanie wyniku z inną dokładnością

lub

– podanie wyniku z błędną jednostką.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Obojętność roztworu oznacza równość [H3O+] i [OH−], a nie zawsze pH = 7. W 80 °C podany iloczyn jonowy wynosi 25·10−14, zatem każde stężenie jest równe jego pierwiastkowi, czyli 5·10−7 mol·dm−3.

Otrzymujemy pH ≈ 6,30. Roztwór nadal jest obojętny, ponieważ w tej temperaturze również zasadowy jon ma dokładnie takie samo stężenie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Kw = [H3O+] · [OH−]; [H3O+] = [OH−]
Kw = [H3O+]2; [H3O+] = √(25 · 10−14) = 5 · 10−7
pH = −log(5 · 10−7) = −log(0,5 · 10−6) = 6,3
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_17

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 17–18.

Rozpuszczalnikami amfiprotycznymi nazywa się rozpuszczalniki, których cząsteczki mogą

zarówno odszczepiać, jak i przyłączać proton. Do rozpuszczalników amfiprotycznych należą

m.in. woda, ciekłe alkohole oraz kwasy karboksylowe, ciekły amoniak i aminy.

W rozpuszczalnikach amfiprotycznych ustala się stan równowagi reakcji autoprotolizy, która

dla wody zachodzi zgodnie z równaniem:

2H2O ⇌ H3O+ + OH−

Reakcję autoprotolizy rozpuszczalnika opisuje stała równowagi nazywana iloczynem jonowym

rozpuszczalnika, np. iloczyn jonowy wody wyraża się równaniem:

Kw = [H3O+] · [OH−]

Poniżej zestawiono wartości iloczynu jonowego trzech rozpuszczalników w temperaturze

25 ºC.

Rozpuszczalnik

Iloczyn jonowy

rozpuszczalnika

kwas mrówkowy

0,6 · 10−6

metanol

0,2 · 10−16

woda

1,0 · 10−14

Na podstawie: J.J. Fiałkow, A.N. Żytomirski, J.A. Tarasenko, Chemia fizyczna roztworów niewodnych,

Warszawa 1983.

Uszereguj wymienione rozpuszczalniki według wzrastającego stopnia ich autoprotolizy w temperaturze 25 ºC. Napisz nazwy tych rozpuszczalników.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprowadź wszystkie wartości do czytelnego zapisu naukowego.

Podpowiedź 2

Najpierw porównaj wykładniki, a dopiero później współczynniki.

Podpowiedź 3

Uporządkuj: metanol, woda, kwas mrówkowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

metanol woda kwas mrówkowy

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uszeregowanie wymienionych związków według wzrastającej wydajności

reakcji ich autoprotolizy (przez podanie ich nazw).

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Iloczyn jonowy charakteryzuje powstawanie jonów w autoprotolizie rozpuszczalnika. Dla podanych cieczy porównujemy wartości w tej samej temperaturze: metanol 2·10−17, woda 1·10−14, kwas mrówkowy 6·10−7.

W modelu przyjętym w zadaniu rosnący stopień autoprotolizy odpowiada tej samej kolejności. Uważnie normalizujemy zapis wykładniczy, ponieważ współczynniki 0,2 i 0,6 nie rozstrzygają porównania bez wykładników potęg.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

metanol woda kwas mrówkowy

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_18

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Iloczyn jonowy wody w temperaturze 25 ºC ma wartość Kw = 1,0 · 10−14

W temperaturze 25 ºC przygotowano roztwór, w którym stężenie jonów oksoniowych (H3O+)

jest sto razy mniejsze od stężenia jonów wodorotlenkowych (OH −).

Wpisz w tabeli wartość pH oraz wartości stężeń jonów oksoniowych i jonów wodorotlenkowych.

pH

[H3O+], mol∙dm−3

[OH −], mol∙dm−3

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oznacz stężenie H3O+ jako x i wyraź stężenie OH− przez x.

Podpowiedź 2

Podstaw oba stężenia do Kw = 10−14.

Podpowiedź 3

Rozwiąż 100x2 = 10−14 i otrzymaj pH = 8.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

pH

[H3O+], mol∙dm−3

[OH−], mol∙dm−3

8

1×10−8 albo 10−8

1×10−6 albo 10−6

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie tabeli.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Warunek [OH−] = 100[H3O+] łączymy z iloczynem jonowym wody w 25 °C. Dla x = [H3O+] mamy 100x2 = 10−14, stąd x = 10−8 mol·dm−3.

Wtedy [OH−] = 10−6 mol·dm−3 i pH = 8. Dwukrotnego przesunięcia wykładników nie przypisujemy jednemu jonowi; oba stężenia jednocześnie spełniają iloczyn i podany stosunek.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

pH

[H3O+], mol∙dm−3

[OH−], mol∙dm−3

8

1×10−8 albo 10−8

1×10−6 albo 10−6

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_19

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Mieszaninę azotanu(V) wapnia Ca(NO3)2 i chlorku baru BaCl2 o masie 10 g rozpuszczono całkowicie w wodzie, w wyniku czego otrzymano 100 cm3 roztworu. W celu ustalenia składu mieszaniny soli pobrano 20 cm3 otrzymanego roztworu, a następnie przeprowadzono reakcję:

Ag+ + Cl− → AgCl ↓

Na wytrącenie jonów chlorkowych zawartych w 20 cm3 roztworu zużyto 40 cm3 wodnego roztworu azotanu(V) srebra AgNO3 o stężeniu 0,3 mol∙dm−3.

Oblicz w procentach masowych zawartość azotanu(V) wapnia i chlorku baru w opisanej mieszaninie.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przelicz zużyty AgNO3 na ilość chlorków.

Podpowiedź 2

Uwzględnij dwa Cl− na BaCl2 oraz pięciokrotne zwiększenie do całej próbki.

Podpowiedź 3

Wyznacz 6,24 g BaCl2 w 10 g mieszaniny: 62,4% BaCl2 i 37,6% Ca(NO3)2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.

liczba moli AgNO3 = liczba moli jonów Cl−

2 mole Cl− – 1 mol BaCl2

0,012 mola Cl− – x

x = 0,006 mola BaCl2

Obliczenie liczby moli BaCl2 w 100 cm3 roztworu

0,006 mola BaCl2 – 20 cm3 roztworu

y moli … – … 100 cm3 roztworu

y = 0,03 mola BaCl2

Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

m = 6,24 g

Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku

w procentach masowych.

1 p. – za zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

– niepodanie wyniku w procentach.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Zużyto 0,040·0,30 = 0,012 mol Ag+, czyli tyle samo moli Cl− w pobranej porcji. BaCl2 dostarcza dwa chlorki, więc w 20 cm3 było 0,006 mol tej soli, a w całym roztworze pięć razy więcej: 0,030 mol.

Masa BaCl2 wynosi 6,24 g, czyli 62,4% mieszaniny. Pozostałe 37,6% stanowi Ca(NO3)2. Pamiętamy zarówno o współczynniku dwa, jak i o pobraniu jednej piątej próbki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.

liczba moli AgNO3 = liczba moli jonów Cl−

2 mole Cl− – 1 mol BaCl2

0,012 mola Cl− – x

x = 0,006 mola BaCl2

Obliczenie liczby moli BaCl2 w 100 cm3 roztworu

0,006 mola BaCl2 – 20 cm3 roztworu

y moli … – … 100 cm3 roztworu

y = 0,03 mola BaCl2

Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

m = 6,24 g

Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.Odpowiedź CKE 20 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_20

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–23.

Jon kompleksowy składa się z atomu centralnego i ligandów. Funkcję atomu centralnego

spełniają najczęściej kationy metali. Ligandami są drobiny chemiczne, które łączą się z atomem

(jonem) centralnym wiązaniem koordynacyjnym za pomocą wolnej pary elektronowej atomu

donorowego wchodzącego w skład ligandu. Ligandami mogą być cząsteczki obojętne, np.

H2O, NH3, lub aniony, np. Cl−, OH−.

Powstawanie kompleksu jonu metalu M z ligandami L można opisać sumarycznym

równaniem:

M + nL ⇌ MLn

Indeks n oznacza liczbę ligandów, z którymi łączy się jon metalu.

Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna, Warszawa 2001

oraz M. Cieślak-Golonka, J. Starosta, M. Wasielewski, Wstęp do chemii koordynacyjnej, Warszawa 2010.

Jony kadmu(II) tworzą z anionami jodkowymi jon kompleksowy, w którym przyjmują liczbę koordynacyjną n = 4.

W przedstawionej poniżej konfiguracji elektronowej atomu kadmu w stanie podstawowym podkreśl fragment, który nie występuje w jonie kadmu(II), oraz napisz wzór kompleksu jonów kadmu(II) z anionami jodkowymi.

48Cd 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 3d10 4s2 4p6 4d10 5s2

Wzór kompleksu jonów kadmu(II) z anionami jodkowymi: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, które elektrony odrywa się przy tworzeniu Cd2+.

Podpowiedź 2

Zsumuj ładunek jonu centralnego i czterech jodków.

Podpowiedź 3

Podkreśl 5s2 i zapisz [CdI4]2−.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Konfiguracja Cd: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 3d¹⁰ 4s² 4p⁶ 4d¹⁰ 5s².

Jon kompleksowy: [CdI₄]²⁻.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne zaznaczenie fragmentu konfiguracji elektronowej oraz poprawne

napisanie wzoru jonu kompleksowego.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kadm traci dwa elektrony najbardziej zewnętrznej podpowłoki 5s, dlatego w podanym zapisie podkreślamy 5s2. Jon Cd2+ wiąże cztery ligandy I−; liczba koordynacyjna wynosi cztery.

Ładunek kompleksu obliczamy jako +2 + 4·(−1) = −2, co daje [CdI4]2−. Stopień utlenienia kadmu pozostaje +II, mimo że cały jon kompleksowy jest naładowany ujemnie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Konfiguracja Cd: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 3d¹⁰ 4s² 4p⁶ 4d¹⁰ 5s².

Jon kompleksowy: [CdI₄]²⁻.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–23.

Jon kompleksowy składa się z atomu centralnego i ligandów. Funkcję atomu centralnego

spełniają najczęściej kationy metali. Ligandami są drobiny chemiczne, które łączą się z atomem

(jonem) centralnym wiązaniem koordynacyjnym za pomocą wolnej pary elektronowej atomu

donorowego wchodzącego w skład ligandu. Ligandami mogą być cząsteczki obojętne, np.

H2O, NH3, lub aniony, np. Cl−, OH−.

Powstawanie kompleksu jonu metalu M z ligandami L można opisać sumarycznym

równaniem:

M + nL ⇌ MLn

Indeks n oznacza liczbę ligandów, z którymi łączy się jon metalu.

Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna, Warszawa 2001

oraz M. Cieślak-Golonka, J. Starosta, M. Wasielewski, Wstęp do chemii koordynacyjnej, Warszawa 2010.

Jony etylenodiaminotetraoctanowe (EDTA) są jednym z najpopularniejszych czynników kompleksujących. Te jony – umownie oznaczone wzorem Y4− – tworzą kompleks z jonami magnezu zgodnie z równaniem:

Mg2+ + Y4− ⇌ MgY2−

Równowagę reakcji kompleksowania opisuje stała trwałości tego kompleksu β, która wyraża się równaniem:

Stała trwałości kompleksu β = [MgY²⁻]/([Mg²⁺][Y⁴⁻]) wynosi 5·10⁸ w 25°C.

Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna, Warszawa 2001.

Zmieszano wodny roztwór zawierający jony magnezu Mg2+ z wodnym roztworem ligandu

Otrzymano 1 dm3 roztworu, w którym po ustaleniu się stanu równowagi w temperaturze 25 ºC

stężenie jonów MgY2− było równe 1,00 ∙ 10−1 mol ∙ dm−3, a stężenie jonów Y4− wyniosło

0,05 ∙ 10−1 mol ∙ dm−3.

Oblicz stężenie jonów Mg2+ w otrzymanym roztworze (w temperaturze 25 ºC) i rozstrzygnij, czy prawdziwe jest twierdzenie, że praktycznie wszystkie jony Mg2+ użyte do sporządzenia roztworu występują w postaci kompleksu MgY2−.

Obliczenia:

Rozstrzygnięcie:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zapisz wyrażenie na stałą tworzenia kompleksu.

Podpowiedź 2

Przekształć je, aby obliczyć stężenie wolnego Mg2+.

Podpowiedź 3

Porównaj 4·10−8 z 0,100 mol·dm−3; potwierdź praktycznie całkowite związanie magnezu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

CKE: rozwiązanie I zadania o kompleksie magnezu z EDTA, część pierwsza.CKE: dokończenie rozwiązania I i rozwiązanie II; stężenie wolnych jonów magnezu 4 razy 10 do potęgi minus 8 mol na decymetr sześcienny, rozstrzygnięcie: tak.

Zasady oceniania

2 p. – za zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń, podanie wyniku

w jednostce stężenia molowego oraz poprawne rozstrzygnięcie.

1 p. – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

lub

– niepodanie wyniku w jednostce stężenia molowego

lub

– sformułowanie błędnego rozstrzygnięcia lub brak rozstrzygnięcia.

0 p. – za zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dla podanej stałej trwałości β = 5·108 obowiązuje β = [MgY2−]/([Mg2+][Y4−]). Z danych równowagowych otrzymujemy [Mg2+] = 0,100/(5·108·0,005) = 4·10−8 mol·dm−3.

Jest to znikoma ilość wobec 0,100 mol·dm−3 kompleksu, więc praktycznie wszystkie jony magnezu są związane. Stwierdzenie „praktycznie wszystkie” nie oznacza matematycznie zerowego stężenia wolnego Mg2+.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

CKE: rozwiązanie I zadania o kompleksie magnezu z EDTA, część pierwsza.CKE: dokończenie rozwiązania I i rozwiązanie II; stężenie wolnych jonów magnezu 4 razy 10 do potęgi minus 8 mol na decymetr sześcienny, rozstrzygnięcie: tak.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–23.

Jon kompleksowy składa się z atomu centralnego i ligandów. Funkcję atomu centralnego

spełniają najczęściej kationy metali. Ligandami są drobiny chemiczne, które łączą się z atomem

(jonem) centralnym wiązaniem koordynacyjnym za pomocą wolnej pary elektronowej atomu

donorowego wchodzącego w skład ligandu. Ligandami mogą być cząsteczki obojętne, np.

H2O, NH3, lub aniony, np. Cl−, OH−.

Powstawanie kompleksu jonu metalu M z ligandami L można opisać sumarycznym

równaniem:

M + nL ⇌ MLn

Indeks n oznacza liczbę ligandów, z którymi łączy się jon metalu.

Na podstawie: J. Minczewski, Z. Marczenko, Chemia analityczna, Warszawa 2001

oraz M. Cieślak-Golonka, J. Starosta, M. Wasielewski, Wstęp do chemii koordynacyjnej, Warszawa 2010.

Poniżej przedstawiono wzór jonu kompleksowego, w którym ligandami są aniony szczawianowe pochodzące od kwasu szczawiowego (etanodiowego) CKE: wzór półstrukturalny kwasu szczawiowego..

Wzór kompleksu żelaza z trzema dwukleszczowymi ligandami szczawianowymi.

Uzupełnij tabelę – wpisz wzór jonu centralnego oraz wzór półstrukturalny (grupowy) jonu, który jest ligandem.

Wzór jonu

centralnego

Wzór ligandu

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw ustal ładunek pojedynczego anionu szczawianowego.

Podpowiedź 2

Zbilansuj ładunek całego kompleksu, uwzględniając trzy ligandy.

Podpowiedź 3

Wpisz Fe3+ i narysuj dianion szczawianowy z obiema grupami karboksylanowymi, jak w kluczu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór jonu

centralnego

Wzór ligandu

Fe3+

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 13.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie wzoru jonu centralnego, wzoru półstrukturalnego (grupowego)

ligandu.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Ligand szczawianowy jest anionem dwuprotonowego kwasu szczawiowego po odszczepieniu obu protonów, więc ma ładunek −2. Trzy takie ligandy w pokazanym kompleksie dają łącznie −6; porównanie z całkowitym ładunkiem kompleksu pozwala ustalić jon centralny Fe3+.

Wymagany wzór półstrukturalny ligandu pokazuje obie grupy karboksylanowe i zachowane wiązanie między atomami węgla. Sam wzór sumaryczny nie zastępuje żądanej grafiki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór jonu

centralnego

Wzór ligandu

Fe3+

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 13.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_23

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Liczba oktanowa LO określa odporność benzyny na spalanie detonacyjne, powodujące

„stukanie” silnika spalinowego. Informuje ona, jaka zawartość procentowa (% objętościowy)

2,2,4-trimetylopentanu (izooktanu, LO = 100) w mieszaninie z heptanem (LO = 0) daje identyczną odporność na stukanie, jak dane paliwo. Liczba oktanowa rośnie, począwszy od alkanów o prostych łańcuchach węglowych, przez alkeny, cykloalkany, alkany

o rozgałęzionych łańcuchach węglowych, aż do węglowodorów aromatycznych.

Na podstawie: K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii,

Warszawa 2007.

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Benzynę można uzyskać w procesie krakingu frakcji ropy naftowej zawierających węglowodory o (wysokich / niskich) masach cząsteczkowych. Niską liczbę oktanową mają benzyny zawierające głównie cząsteczki o (rozgałęzionych / nierozgałęzionych) łańcuchach.

Im większa zawartość cząsteczek cyklicznych, tym (wyższa / niższa) liczba oktanowa benzyny.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj kierunek zmian w szeregu podanym w informacji.

Podpowiedź 2

Kraking zamienia większe cząsteczki w mniejsze.

Podpowiedź 3

Wybierz wysokie masy, nierozgałęzione łańcuchy i wyższą liczbę oktanową przy większym udziale związków cyklicznych.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 24 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie wszystkich zdań.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kraking rozcina długie łańcuchy cięższych frakcji ropy, dlatego substratami są węglowodory o wysokich masach cząsteczkowych. Według podanego szeregu paliwa z przewagą nierozgałęzionych alkanów mają niską liczbę oktanową.

Większy udział układów cyklicznych sprzyja jej wzrostowi w opisanym porównaniu. Liczba oktanowa charakteryzuje odporność na spalanie detonacyjne, a nie bezpośrednio ilość energii uzyskaną z paliwa.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 24 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25.1 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 25.

Izomeryczne alkany o wzorze C5H12, zależnie od budowy, mogą tworzyć jeden lub kilka

produktów reakcji monobromowania.

Narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) i podaj nazwę systematyczną tego izomeru o wzorze C5H12, który w reakcji z bromem w obecności światła tworzy tylko jedną monobromopochodną.

Nazwa systematyczna: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj równocenność pozycji wodoru w trzech izomerach pentanu.

Podpowiedź 2

Szukasz czterech jednakowych grup metylowych wokół centralnego węgla.

Podpowiedź 3

Narysuj C(CH₃)₄, z czterema grupami metylowymi wokół centralnego węgla, i podaj nazwę 2,2-dimetylopropan.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 25.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne narysowanie wzoru półstrukturalnego alkanu i poprawną nazwę

systematyczną.

0 p. – za inną odpowiedź lub brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Spośród izomerów C5H12 najbardziej symetryczny jest 2,2-dimetylopropan. Jego cztery grupy metylowe są równocenne, dlatego podstawienie dowolnego atomu wodoru prowadzi do tej samej konstytucyjnej monobromopochodnej.

W pentanie i 2-metylobutanie istnieją różne nierównocenne pozycje podstawienia. Rozpoznanie opiera się na symetrii szkieletu, a nie na samej liczbie atomów węgla lub stopniu rozgałęzienia bez sprawdzenia równocenności.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 25.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_25.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25.2 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 25.

Izomeryczne alkany o wzorze C5H12, zależnie od budowy, mogą tworzyć jeden lub kilka

produktów reakcji monobromowania.

Napisz równanie reakcji monobromowania izomeru o wzorze C5H12, w którym podstawieniu ulega atom wodoru przy III-rzędowym atomie węgla. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź izomer C5H12 z węglem połączonym z trzema innymi węglami.

Podpowiedź 2

Wymień jeden H tego atomu na Br, zachowując pozostały szkielet.

Podpowiedź 3

Narysuj 2-metylobutan + Br2 → 2-bromo-2-metylobutan + HBr, ze światłem.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 25.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji.

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Spośród izomerów pentanu 2-metylobutan zawiera węgiel trzeciorzędowy związany z jednym wodorem. Zastąpienie właśnie tego H bromem prowadzi do 2-bromo-2-metylobutanu i HBr.

Zapisujemy bromowanie w obecności światła jako substytucję rodnikową. Nie zmieniamy szkieletu ani nie umieszczamy Br na grupie końcowej, ponieważ polecenie wskazuje konkretnie wodór przy węglu III-rzędowym. Wzory półstrukturalne zachowano na grafice.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 25.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_25.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26.1 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 26.

Poniżej przedstawiono uproszczone wzory trzech alkenów i jednego węglowodoru cyklicznego

alifatycznego (cykloalkanu). W cząsteczkach węglowodorów cyklicznych szkielet węglowy

tworzy pierścienie.

Informacja do zadania 26. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Wybierz wszystkie związki, które są izomerami 2,3-dimetylobut-1-enu. Napisz numery, którymi oznaczono ich wzory.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oblicz wzór sumaryczny, licząc też niewpisane atomy węgla wzorów szkieletowych.

Podpowiedź 2

Sprawdź, czy któryś rysunek przedstawia dokładnie związek nazwany w pytaniu.

Podpowiedź 3

Wybierz I, III i IV; II jest związkiem odniesienia, a nie innym izomerem.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

I, III, IV

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie izomerów – napisanie numerów, którymi oznaczono ich wzory.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

2,3-Dimetylobut-1-en ma wzór C6H12. Związki I, III i IV mają ten sam skład, lecz inną łączność atomów, więc są jego izomerami.

Związek II jest samym 2,3-dimetylobut-1-enem przedstawionym w innym układzie graficznym; nie jest odrębnym izomerem. W III pierścień zastępuje jedno wiązanie podwójne pod względem stopnia nienasycenia. Nie wykluczamy cykloalkanu tylko dlatego, że pozostałe związki są alkenami.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

I, III, IV

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_26.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26.2 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 26.

Poniżej przedstawiono uproszczone wzory trzech alkenów i jednego węglowodoru cyklicznego

alifatycznego (cykloalkanu). W cząsteczkach węglowodorów cyklicznych szkielet węglowy

tworzy pierścienie.

Informacja do zadania 26. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Napisz równanie reakcji addycji bromowodoru do związku IV zachodzącej zgodnie z regułą Markownikowa. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zidentyfikuj mniej podstawiony koniec wiązania podwójnego w IV.

Podpowiedź 2

Przyłącz H do atomu z większą liczbą H, a Br do drugiego.

Podpowiedź 3

Narysuj addycję HBr prowadzącą do 2-bromo-2-metylopentanu, jak na grafice.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 26.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Uwaga: Zastosowanie wzorów zamieszczonych w informacji do zadania 26. nie powoduje

utraty punktu.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie równania reakcji.

0 p. – za błędne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Związek IV to 2-metylopent-1-en. Końcowy atom wiązania podwójnego ma dwa H, a drugi nie ma żadnego; zgodnie z regułą Markownikowa wodór przyłącza się do końcowego atomu.

Brom wiąże się z bardziej podstawionym węglem C2, dając 2-bromo-2-metylopentan. W równaniu dodajemy jedną cząsteczkę HBr i zastępujemy wiązanie podwójne pojedynczym. Graficzny zapis zachowuje wszystkie sześć atomów węgla.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 26.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Uwaga: Zastosowanie wzorów zamieszczonych w informacji do zadania 26. nie powoduje

utraty punktu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_26.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26.3 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 26.

Poniżej przedstawiono uproszczone wzory trzech alkenów i jednego węglowodoru cyklicznego

alifatycznego (cykloalkanu). W cząsteczkach węglowodorów cyklicznych szkielet węglowy

tworzy pierścienie.

Informacja do zadania 26. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Podaj nazwę systematyczną związku I.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wybierz najdłuższy ciągły łańcuch obejmujący wiązanie podwójne.

Podpowiedź 2

Określ położenie wiązania oraz dwóch grup metylowych.

Podpowiedź 3

Podaj 2,3-dimetylobut-2-en.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

2,3-dimetylobut-2-en

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne podanie nazwy.

0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Najdłuższy łańcuch zawierający wiązanie podwójne ma w związku I cztery atomy węgla. Wiązanie podwójne znajduje się między C2 i C3, a przy każdym z tych atomów jest dodatkowa grupa metylowa.

Nazwa systematyczna brzmi 2,3-dimetylobut-2-en. Nie włączamy obu rozgałęzień do jednego pozornie dłuższego łańcucha, ponieważ łańcuch macierzysty musi być ciągłą drogą przez szkielet, bez przechodzenia dwukrotnie przez ten sam atom.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

2,3-dimetylobut-2-en

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_26.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Poniżej przedstawiono schemat przemian wybranych związków organicznych:

2-Metylopropan-1-ol → 2-metylopropen → 2-metylopropan-2-ol.

Oceń, czy podane poniżej informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

1.

Organiczny substrat reakcji 1. jest alkoholem I-rzędowym, a organiczny

produkt reakcji 2. jest alkoholem II-rzędowym.

P

F

2.

Reakcja 1. jest reakcją eliminacji i zachodzi m.in. podczas przepuszczania par

alkoholu nad tlenkiem glinu Al2O3 w podwyższonej temperaturze.

P

F

3.

Reakcja 2. jest reakcją addycji elektrofilowej. Zachodzi ona w środowisku

wodnym o odczynie kwasowym.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz rzędowość węgla połączonego z OH przed całym ciągiem i po nim.

Podpowiedź 2

W pierwszym etapie odchodzi woda, a w drugim przyłącza się do wiązania podwójnego.

Podpowiedź 3

Zaznacz F, P, P: alkohol początkowy I-rzędowy, końcowy III-rzędowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1.

Organiczny substrat reakcji 1. jest alkoholem I-rzędowym, a organiczny

produkt reakcji 2. jest alkoholem II-rzędowym.

 

F

2.

Reakcja 1. jest reakcją eliminacji i zachodzi m.in. podczas przepuszczania

par alkoholu nad tlenkiem glinu Al2O3 w podwyższonej temperaturze.

P

 

3.

Reakcja 2. jest reakcją addycji elektrofilowej. Zachodzi ona w środowisku

wodnym o odczynie kwasowym.

P

 

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wyjściowy 2-metylopropan-1-ol jest alkoholem I-rzędowym, ale produkt końcowy, 2-metylopropan-2-ol, jest III-rzędowy. Pierwsze zdanie łączące dwie oceny jest zatem fałszywe. Odwodnienie alkoholu do alkenu nad Al2O3 to eliminacja.

Następne uwodnienie alkenu w środowisku kwasowym jest addycją elektrofilową. Wynik: F, P, P. Rzędowość określamy przez liczbę węgli związanych z atomem niosącym OH, a nie przez liczbę grup OH.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1.

Organiczny substrat reakcji 1. jest alkoholem I-rzędowym, a organiczny

produkt reakcji 2. jest alkoholem II-rzędowym.

 

F

2.

Reakcja 1. jest reakcją eliminacji i zachodzi m.in. podczas przepuszczania

par alkoholu nad tlenkiem glinu Al2O3 w podwyższonej temperaturze.

P

 

3.

Reakcja 2. jest reakcją addycji elektrofilowej. Zachodzi ona w środowisku

wodnym o odczynie kwasowym.

P

 
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_27

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz jedno właściwe określenie spośród podanych w każdym nawiasie.

Nitrowanie toluenu jest przykładem reakcji (substytucji / addycji / eliminacji)

i przebiega według mechanizmu (rodnikowego / elektrofilowego / nukleofilowego).

W reakcji stężonego kwasu azotowego(V) ze stężonym kwasem siarkowym(VI) powstaje

(rodnik nitroniowy / anion nitroniowy / kation nitroniowy).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy w pierścieniu atom jest zastępowany, czy przyłączane są nowe grupy bez jego usunięcia.

Podpowiedź 2

Pierścień dostarcza pary elektronowej elektrofilowi NO2+.

Podpowiedź 3

Wybierz substytucję, mechanizm elektrofilowy i kation nitroniowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne uzupełnienie wszystkich zdań.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Nitrowanie toluenu polega na zastąpieniu atomu H pierścienia grupą nitrową, więc jest substytucją. Reagującym z elektronami pierścienia czynnikiem jest elektrofil, kation nitroniowy NO2+, wytwarzany w mieszaninie stężonych kwasów azotowego(V) i siarkowego(VI).

Układ aromatyczny zostaje ostatecznie odtworzony po odszczepieniu protonu. Nie nazywamy czynnika anionem ani rodnikiem tylko dlatego, że w zapisie występuje fragment NO2.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_28

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Kontrolowane utlenianie alkanów jest stosowane w przemyśle do wytwarzania kwasów tłuszczowych. W odpowiednich warunkach ta reakcja przebiega selektywnie w taki sposób, że utleniona zostaje tylko jedna ze skrajnych grup metylowych.

Na podstawie: P. Mastalerz, Chemia organiczna, Warszawa 1984.

Napisz wzór sumaryczny alkanu, który może zostać użyty do otrzymania kwasu stearynowego (oktadekanowego) opisaną metodą.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy utlenienie zachowuje szkielet węglowy.

Podpowiedź 2

Dla 18 atomów węgla zastosuj wzór ogólny alkanów.

Podpowiedź 3

Podaj C18H38.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne napisanie wzoru sumarycznego alkanu.

0 p. – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kwas stearynowy ma osiemnaście atomów węgla. Opisane selektywne utlenienie końcowej grupy metylowej do karboksylowej nie zmienia liczby atomów węgla, dlatego potrzebny jest alkan C18H38, czyli oktadekan.

Wzór alkanu obliczamy z zależności CₙH2ₙ₊2. Nie odejmujemy atomu węgla grupy karboksylowej od długości substratu, ponieważ pochodzi on z wcześniej obecnej grupy końcowej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

W wyniku redukcji nitrobenzenu wodorem otrzymano aromatyczną aminę, która reaguje

z kwasem solnym w stosunku molowym 1 : 1 (reakcja 1.) oraz z bromem w stosunku molowym

1 : 3 (reakcja 2.).

Napisz równania reakcji 1. i 2. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone związków organicznych.

Równanie reakcji 1.:

Równanie reakcji 2.:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dla HCl rozważ przeniesienie protonu, dla bromu podstawienie w pierścieniu.

Podpowiedź 2

Grupa aminowa kieruje bromowanie w pozycje orto i para.

Podpowiedź 3

Pierwsza reakcja daje sól 1:1; druga 2,4,6-tribromoanilinę przy 3Br2 i 3HBr.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Protonowanie: C₆H₅NH₂ + HCl → [C₆H₅NH₃]⁺Cl⁻.

Bromowanie: C₆H₅NH₂ + 3 Br₂ → 2,4,6-Br₃C₆H₂NH₂ + 3 HBr. Atomy bromu zajmują oba położenia orto i położenie para względem –NH₂.

Zasady oceniania

2 p. – za poprawne napisanie dwóch równań reakcji.

1 p. – za poprawne napisanie jednego równania reakcji.

0 p. – za błędne napisanie obu równań (błędne wzory reagentów, błędne współczynniki

stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) lub brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Anilina jako zasada przyjmuje proton z HCl, tworząc sól aniliniową; szkielet aromatyczny się nie zmienia. Bromowanie dotyczy natomiast pierścienia silnie aktywowanego grupą aminową i prowadzi do 2,4,6-tribromoaniliny.

Na jedną anilinę zużywane są trzy Br2 i powstają trzy HBr. Oddzielamy protonowanie azotu od substytucji w pierścieniu, zachowując warunki i wzory graficzne obu równań.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Protonowanie: C₆H₅NH₂ + HCl → [C₆H₅NH₃]⁺Cl⁻.

Bromowanie: C₆H₅NH₂ + 3 Br₂ → 2,4,6-Br₃C₆H₂NH₂ + 3 HBr. Atomy bromu zajmują oba położenia orto i położenie para względem –NH₂.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31.1 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 31.

W tabeli podano temperatury wrzenia (pod ciśnieniem 1013 hPa) wybranych alkoholi

i aldehydów.

Alkohol

tw, °C

Aldehyd

tw, °C

I

metanol

65

VI

metanal

–19

II

propan-1-ol

97

VII

propanal

48

III

pentan-1-ol

136

VIII

pentanal

102

IV

3-metylobutan-1-ol

131

IX

3-metylobutanal

90

V

2-metylobutan-1-ol

129

X

2-metylobutanal

91

… Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2013 oraz www.sigmaaldrich.com

Wyjaśnij, dlaczego alkohole mają wyższe temperatury wrzenia niż aldehydy o takim samym szkielecie węglowym.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj możliwość tworzenia wiązań wodorowych między cząsteczkami tej samej substancji.

Podpowiedź 2

Sam atom tlenu w aldehydzie nie zapewnia donora O–H.

Podpowiedź 3

Powiąż silniejsze oddziaływania alkoholi z większą energią parowania i wyższą temperaturą wrzenia.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

(Alkohole mają wyższe temperatury wrzenia niż aldehydy o tej samej długości łańcucha, gdyż)

między cząsteczkami alkoholi tworzą się stosunkowo silne wiązania wodorowe.

Uwaga: Zdający w wyjaśnieniu musi uwzględnić obecność oddziaływań

międzycząsteczkowych. Wskazanie elementów budowy alkoholi i aldehydów jest

niewystarczające.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wyjaśnienie.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Cząsteczki alkoholi mogą tworzyć między sobą wiązania wodorowe dzięki grupom OH, będącym donorami i akceptorami. Aldehydy mają tlen akceptorowy, ale nie mają grupy O–H, więc między ich własnymi cząsteczkami brak analogicznej sieci wiązań wodorowych.

Przy jednakowym szkielecie węglowym rozdzielenie cząsteczek alkoholu wymaga więcej energii, co podnosi temperaturę wrzenia. Wyjaśnienie musi dotyczyć oddziaływań międzycząsteczkowych, nie zrywania wiązań kowalencyjnych podczas wrzenia.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

(Alkohole mają wyższe temperatury wrzenia niż aldehydy o tej samej długości łańcucha, gdyż)

między cząsteczkami alkoholi tworzą się stosunkowo silne wiązania wodorowe.

Uwaga: Zdający w wyjaśnieniu musi uwzględnić obecność oddziaływań

międzycząsteczkowych. Wskazanie elementów budowy alkoholi i aldehydów jest

niewystarczające.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_31.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31.2 · lipiec 2020

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 31.

W tabeli podano temperatury wrzenia (pod ciśnieniem 1013 hPa) wybranych alkoholi

i aldehydów.

Alkohol

tw, °C

Aldehyd

tw, °C

I

metanol

65

VI

metanal

–19

II

propan-1-ol

97

VII

propanal

48

III

pentan-1-ol

136

VIII

pentanal

102

IV

3-metylobutan-1-ol

131

IX

3-metylobutanal

90

V

2-metylobutan-1-ol

129

X

2-metylobutanal

91

… Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2013 oraz www.sigmaaldrich.com

Spośród związków wymienionych w tabeli wybierz te, których cząsteczki są chiralne.

Napisz numery, którymi je oznaczono.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź atomy węgla o geometrii tetraedrycznej.

Podpowiedź 2

Porównuj całe grupy po obu stronach rozgałęzienia, nie tylko pierwsze atomy.

Podpowiedź 3

Wskaż V oraz X, mające cztery różne podstawniki przy C2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

V i X

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wskazanie związków – napisanie numerów, którymi oznaczono ich

wzory.

0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wśród pokazanych alkoholi i aldehydów wyszukujemy atom węgla połączony z czterema różnymi podstawnikami. Warunek spełnia C2 w 2-metylobutan-1-olu oraz w odpowiadającym mu 2-metylobutanalu: obie strony łańcucha są różne.

Odpowiadają im oznaczenia V i X. Nie wystarcza rozgałęzienie szkieletu; trzeba porównać wszystkie cztery podstawniki przy konkretnym atomie, w tym wodór niewpisany we wzorze szkieletowym.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

V i X

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2020_07_dodatkowy_31.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania