Baza zadań z chemii
Moje postępy
Zadania 741–760 z 1481
Zadanie 20 · marzec 2021
Poniżej przedstawiono wartości energii wiązań chemicznych pomiędzy atomami węgla oraz długości tych wiązań w cząsteczkach etanu, etenu i etynu.
Cząsteczka | Energia wiązania, kJ · mol−1 | Długość wiązania, pm |
|---|---|---|
etan | 376 | 154 |
eten | 611 | 133 |
etyn | 835 | 120 |
Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2003.
Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i podkreśl jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.
1. W cząsteczce etenu orbitalom walencyjnym atomów węgla przypisuje się hybrydyzację
(sp3 / sp2). Podwójne wiązanie węgiel – węgiel w cząsteczce etenu powstaje w wyniku uwspólnienia (dwóch / czterech) elektronów.
2. Cząsteczki etynu są (liniowe / trygonalne).
3. Wraz ze wzrostem długości wiązania (rośnie / maleje) wartość energii niezbędnej do rozerwania wiązania.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Przypomnij składowe wiązania podwójnego.
Podpowiedź 2
Porównaj geometrię sp2 etenu i liniową etynu oraz wartości z tabeli.
Podpowiedź 3
Wybierz sp2, cztery elektrony, liniowe i malejącą energię wraz ze wzrostem długości wiązania.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
2 pkt – uzupełnienie zdań – poprawny wybór i podkreślenie czterech odpowiedzi.
1 pkt – uzupełnienie zdań – poprawny wybór i podkreślenie trzech lub dwóch odpowiedzi.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W etenie każdy węgiel tworzy trzy wiązania σ i jedno π, co odpowiada hybrydyzacji sp2. Wiązanie podwójne zawiera dwie wspólne pary, czyli cztery elektrony.
W etynie dwa obszary wiązań wokół każdego węgla dają budowę liniową. Z tabeli wynika, że w tym szeregu dłuższe wiązanie jest słabsze i wymaga mniejszej energii do rozerwania. Nie utożsamiamy liczby wiązań σ z całkowitą liczbą wspólnych par.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 21 · marzec 2021
Jednym z produktów reakcji etanu z chlorem oraz produktem reakcji etenu z chlorowodorem jest ten sam związek organiczny.
Narysuj wzór elektronowy opisanego związku. Zaznacz kreskami wszystkie wspólne i wolne pary elektronowe.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Znajdź wspólny produkt monochlorowania etanu i addycji HCl do etenu.
Podpowiedź 2
Sprawdź oktet chloru i czterowiązalność każdego węgla.
Podpowiedź 3
Narysuj chloroetan z wszystkimi wiązaniami i trzema wolnymi parami przy Cl.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt –poprawne narysowanie wzoru elektronowego chloroetanu.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Podstawienie jednego H etanu chlorem oraz addycja HCl do etenu prowadzą do chloroetanu. W jego wzorze elektronowym wszystkie wiązania są pojedyncze, a atom chloru ma trzy wolne pary elektronowe.
Każdy atom węgla tworzy cztery wspólne pary w wiązaniach. Rysunek musi pokazywać także pary niewiążące; sam poprawny wzór półstrukturalny nie spełnia polecenia o pełnym zapisie elektronowym. Odpowiedni schemat zachowano na grafice.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 22 · marzec 2021
Do całkowitego spalenia próbki zawierającej 8,43·1022 cząsteczek pewnego węglowodoru zużyto 15,68 dm3 tlenu odmierzonego w warunkach normalnych. W reakcji wydzieliło się
18,48 g tlenku węgla(IV).
Ustal na podstawie obliczeń wzór sumaryczny tego węglowodoru.
Obliczenia:
Wzór sumaryczny:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Przelicz wszystkie trzy wielkości na mole.
Podpowiedź 2
Z ilorazu moli CO2 i węglowodoru ustal liczbę atomów C.
Podpowiedź 3
Dla trzech C wykorzystaj pięć moli O2 na mol substratu; otrzymasz C3H8.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
liczba moli węglowodoru CxHy:
6,02 · 1023 – 1 mol
8,43 · 1022 – 𝑥 mola 𝑥 = 0,14 mola
liczba moli tlenu:
22,40 dm3 – 1 mol
15,68 dm3 – 𝑥 mola 𝑥 = 0,70 mola
liczby moli CO2:
44,01 g – 1 mol
18,48 g – 𝑥 mola 𝑥 = 0,42 mola

Zasady oceniania
2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wzoru
sumarycznego węglowodoru spełniającego warunki zadania.
1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale
– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wzoru sumarycznego.
LUB
– podanie błędnego wzoru lub brak wzoru.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak rozwiązania.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Próbka zawiera około 0,140 mol węglowodoru, a produkty i zużyty tlen odpowiadają 0,420 mol CO2 oraz 0,700 mol O2. Stąd na cząsteczkę węglowodoru przypadają trzy atomy C i pięć cząsteczek tlenu w spalaniu.
Dla C3Hᵧ bilans tlenu daje 3 + y/4 = 5, więc y = 8. Szukany wzór to C3H8. Objętość 22,4 dm3·mol−1 stosujemy tutaj dlatego, że podano warunki normalne.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
liczba moli węglowodoru CxHy:
6,02 · 1023 – 1 mol
8,43 · 1022 – 𝑥 mola 𝑥 = 0,14 mola
liczba moli tlenu:
22,40 dm3 – 1 mol
15,68 dm3 – 𝑥 mola 𝑥 = 0,70 mola
liczby moli CO2:
44,01 g – 1 mol
18,48 g – 𝑥 mola 𝑥 = 0,42 mola

Informacje i źródła zadania
Zadanie 23 · marzec 2021
Źródło
Informacja do zadań 23–25.
W cząsteczce benzenu wszystkie atomy węgla są równocenne, natomiast w cząsteczkach
pochodnych benzenu, w których jeden atom wodoru został zastąpiony innym podstawnikiem,
następuje zróżnicowanie właściwości chemicznych atomów węgla tworzących pierścień. To
zróżnicowanie uwidacznia się m.in. w przebiegu reakcji nitrowania. W poniższej tabeli
przedstawiono, z jaką wydajnością powstają izomeryczne produkty nitrowania dwóch
monopochodnych benzenu: nitrobenzenu i fenolu.
Wzór monopochodnej benzenu | Produkt podstawienia w pozycję | ||
|---|---|---|---|
2- | 3- | 4- | |
![]() | 7% | 91% | 2% |
![]() | 50% | 0% | 50% |
Rodzaj podstawnika już przyłączonego do pierścienia wpływa także na reaktywność tego
pierścienia. Poniższe zestawienie ilustruje wpływ podstawnika na względną szybkość reakcji
nitrowania.
Wzór substratu reakcji nitrowania | ![]() | ![]() | ![]() | ![]() |
|---|---|---|---|---|
Względna szybkość reakcji | 103 | 1 | 3·10−2 | 6·10−8 |
Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.
Napisz równanie reakcji nitrowania mononitrobenzenu prowadzącej do powstania głównego produktu organicznego oraz określ mechanizm (elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy) tej reakcji. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone związków organicznych.
Równanie reakcji:
Mechanizm: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź kierujący wpływ grupy nitrowej.
Podpowiedź 2
Nowa grupa trafia głównie w pozycję meta względem istniejącej.
Podpowiedź 3
Narysuj powstawanie 1,3-dinitrobenzenu z wodą jako produktem ubocznym; mechanizm elektrofilowy.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Uwaga: Równanie reakcji mononitrobenzenu z kwasem azotowym(V) w stosunku molowym
1 : 2 prowadzącej do otrzymania 1,3,5-trinitrobenzenu należy uznać za poprawne.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji i poprawne określenie mechanizmu.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Grupa nitrowa dezaktywuje pierścień i kieruje kolejne podstawienie głównie w pozycję meta. Głównym produktem dalszego nitrowania nitrobenzenu jest więc 1,3-dinitrobenzen.
Reakcja z HNO3 w obecności H2SO4 jest substytucją elektrofilową, a produktem ubocznym jest woda. Wzory przedstawiamy graficznie, zaznaczając wzajemne położenie obu grup. Sam poprawny wzór sumaryczny nie wskazywałby izomeru wymaganego poleceniem.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Uwaga: Równanie reakcji mononitrobenzenu z kwasem azotowym(V) w stosunku molowym
1 : 2 prowadzącej do otrzymania 1,3,5-trinitrobenzenu należy uznać za poprawne.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 24 · marzec 2021
Źródło
Informacja do zadań 23–25.
W cząsteczce benzenu wszystkie atomy węgla są równocenne, natomiast w cząsteczkach
pochodnych benzenu, w których jeden atom wodoru został zastąpiony innym podstawnikiem,
następuje zróżnicowanie właściwości chemicznych atomów węgla tworzących pierścień. To
zróżnicowanie uwidacznia się m.in. w przebiegu reakcji nitrowania. W poniższej tabeli
przedstawiono, z jaką wydajnością powstają izomeryczne produkty nitrowania dwóch
monopochodnych benzenu: nitrobenzenu i fenolu.
Wzór monopochodnej benzenu | Produkt podstawienia w pozycję | ||
|---|---|---|---|
2- | 3- | 4- | |
![]() | 7% | 91% | 2% |
![]() | 50% | 0% | 50% |
Rodzaj podstawnika już przyłączonego do pierścienia wpływa także na reaktywność tego
pierścienia. Poniższe zestawienie ilustruje wpływ podstawnika na względną szybkość reakcji
nitrowania.
Wzór substratu reakcji nitrowania | ![]() | ![]() | ![]() | ![]() |
|---|---|---|---|---|
Względna szybkość reakcji | 103 | 1 | 3·10−2 | 6·10−8 |
Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.
Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone izomerycznych produktów mononitrowania fenolu.
Wzory produktów mononitrowania fenolu:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zastosuj kierujący wpływ grupy OH.
Podpowiedź 2
Dwa miejsca orto są równocenne przez symetrię fenolu.
Podpowiedź 3
Narysuj tylko dwa różne produkty: 2-nitrofenol i 4-nitrofenol.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie wzorów uproszczonych dwóch produktów mononitrowania fenolu.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Grupa fenolowa aktywuje pierścień i kieruje podstawienie w pozycje orto i para. Mononitrowanie fenolu daje więc 2-nitrofenol i 4-nitrofenol.
Dwie pozycje orto w fenolu są równocenne, dlatego nie zapisujemy ich jako dwóch różnych produktów. Grupa OH pozostaje zachowana, a pojedynczy atom H pierścienia zostaje zastąpiony grupą nitrową. Wymagane wzory dwóch izomerów przedstawiono graficznie.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 25 · marzec 2021
Źródło
Informacja do zadań 23–25.
W cząsteczce benzenu wszystkie atomy węgla są równocenne, natomiast w cząsteczkach
pochodnych benzenu, w których jeden atom wodoru został zastąpiony innym podstawnikiem,
następuje zróżnicowanie właściwości chemicznych atomów węgla tworzących pierścień. To
zróżnicowanie uwidacznia się m.in. w przebiegu reakcji nitrowania. W poniższej tabeli
przedstawiono, z jaką wydajnością powstają izomeryczne produkty nitrowania dwóch
monopochodnych benzenu: nitrobenzenu i fenolu.
Wzór monopochodnej benzenu | Produkt podstawienia w pozycję | ||
|---|---|---|---|
2- | 3- | 4- | |
![]() | 7% | 91% | 2% |
![]() | 50% | 0% | 50% |
Rodzaj podstawnika już przyłączonego do pierścienia wpływa także na reaktywność tego
pierścienia. Poniższe zestawienie ilustruje wpływ podstawnika na względną szybkość reakcji
nitrowania.
Wzór substratu reakcji nitrowania | ![]() | ![]() | ![]() | ![]() |
|---|---|---|---|---|
Względna szybkość reakcji | 103 | 1 | 3·10−2 | 6·10−8 |
Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.
Oceń, czy podane poniżej informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeżeli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.
1. | Atom chloru jest podstawnikiem aktywującym pierścień aromatyczny w reakcji nitrowania. | P | F |
|---|---|---|---|
2. | Szybkość reakcji nitrowania fenolu jest tysiąc razy większa od szybkości reakcji nitrowania benzenu. | P | F |
3. | W reakcji nitrowania najbardziej reaktywny spośród wymienionych związków jest nitrobenzen. | P | F |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozdziel pytanie „gdzie podstawia” od pytania „jak szybko reaguje”.
Podpowiedź 2
Odczytaj względną szybkość fenolu i silne osłabienie reaktywności nitrobenzenu.
Podpowiedź 3
Zaznacz F, P, F.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
1. – F, 2. – P, 3. – F
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Chlor kieruje podstawienie w pozycje orto i para, ale dezaktywuje pierścień w porównaniu z benzenem, więc pierwsza ocena to F. Z danych zadania fenol reaguje z szybkością tysiąc razy większą niż benzen, co daje P.
Nitrobenzen jest silnie dezaktywowany, dlatego nie jest najbardziej reaktywny: F. Kierowanie pozycyjne i wpływ na szybkość są odrębnymi cechami podstawnika, których nie wolno utożsamiać.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
1. – F, 2. – P, 3. – F
Informacje i źródła zadania
Zadanie 26 · marzec 2021
Źródło
Informacja do zadań 26–27.
Poniżej przedstawiono ciąg przemian chemicznych, w których biorą udział związki organiczne,

Napisz równania reakcji oznaczonych numerami 1 i 3. Zastosuj wzory półstrukturalne
(grupowe) związków organicznych.
Reakcja 1.:
Reakcja 3.:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozwiąż ciąg od końca, identyfikując alken prowadzący do 2-bromopropanu.
Podpowiedź 2
Warunek niższej rzędowości chlorowanego węgla wskazuje 1-chloropropan.
Podpowiedź 3
Narysuj chlorowanie propanu do 1-chloropropanu oraz odwodnienie propan-1-olu do propenu, z właściwymi produktami ubocznymi.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
2 pkt – poprawne napisanie dwóch równań reakcji.
1 pkt – poprawne napisanie jednego równania reakcji.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Końcowy 2-bromopropan wskazuje na propen jako związek D. Alkohol C to propan-1-ol, ponieważ B ma chlor przy węglu o niższej rzędowości, czyli jest 1-chloropropanem.
Reakcja 1 to chlorowanie propanu na świetle do 1-chloropropanu i HCl. Reakcja 3 to odwodnienie propan-1-olu nad Al2O3 w podwyższonej temperaturze do propenu i wody. Nie wybieramy drugorzędowej chloropochodnej mimo jej możliwego powstawania podczas chlorowania.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 27 · marzec 2021
Źródło
Informacja do zadań 26–27.
Poniżej przedstawiono ciąg przemian chemicznych, w których biorą udział związki organiczne,

Uzupełnij poniższą tabelę. Określ typ reakcji 2. (addycja, eliminacja, substytucja) oraz jej mechanizm (rodnikowy, elektrofilowy, nukleofilowy).
Typ reakcji | Mechanizm reakcji | |
|---|---|---|
reakcja 2. |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź produkt reakcji 2 w całym ciągu.
Podpowiedź 2
OH− zastępuje chlor i dostarcza parę elektronową.
Podpowiedź 3
Wpisz substytucja oraz mechanizm nukleofilowy.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Typ reakcji | Mechanizm reakcji | |
|---|---|---|
reakcja 2. | substytucja | nukleofilowy |
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli – określenie typu i mechanizmu reakcji.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W reakcji 2 jon OH− zastępuje atom chloru w chloropochodnej, a szkielet węglowy pozostaje niezmieniony. Jest to substytucja nukleofilowa.
Jon wodorotlenkowy dostarcza parę elektronową do tworzonego wiązania i pełni funkcję nukleofilu. Nie wybieramy eliminacji tylko na podstawie obecności NaOH; w pokazanym ciągu produktem tego etapu jest alkohol, a alken powstaje dopiero w kolejnej przemianie.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Typ reakcji | Mechanizm reakcji | |
|---|---|---|
reakcja 2. | substytucja | nukleofilowy |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 28 · marzec 2021
Źródło
Informacja do zadań 28–29.
Mieszaninę 1 zawierającą trzy izomeryczne alkohole A, B i C o wzorze sumarycznym C4H10O
poddano łagodnemu utlenianiu za pomocą tlenku miedzi(II). Następnie otrzymaną
mieszaninę 2 utleniono tlenem z powietrza. W wyniku opisanych przemian otrzymano
mieszaninę 3, która zawierała trzy różne związki organiczne:
– alkohol B;
– produkt dwóch kolejnych przemian, którym uległ alkohol C;
– produkt jednej przemiany alkoholu A.
Określ rzędowość każdego z alkoholi i wpisz do tabeli litery, którymi je oznaczono.
Alkohol | Rzędowość |
|---|---|
I | |
II | |
III |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Przypomnij typowe produkty łagodnego utleniania alkoholi I- i II-rzędowych.
Podpowiedź 2
Dwa etapy do kwasu wskazują alkohol pierwotny, brak przemiany w tym schemacie trzeciorzędowy.
Podpowiedź 3
Przypisz I: C, II: A, III: B.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Alkohol | Rzędowość |
|---|---|
C | I |
A | II |
B | III |
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Alkohol C ulega dwóm kolejnym utlenieniom: najpierw do aldehydu, potem do kwasu, więc jest I-rzędowy. A daje jeden trwały produkt tego schematu, keton, więc jest II-rzędowy.
B pozostaje niezmieniony podczas łagodnego utleniania, co wskazuje alkohol III-rzędowy. Kolejność w tabeli to C, A, B. Wnioskujemy z rodzaju przemian i warunków, nie z ogólnego twierdzenia, że alkohole III-rzędowe nigdy nie mogą zostać utlenione.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Alkohol | Rzędowość |
|---|---|
C | I |
A | II |
B | III |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 29 · marzec 2021
Źródło
Informacja do zadań 28–29.
Mieszaninę 1 zawierającą trzy izomeryczne alkohole A, B i C o wzorze sumarycznym C4H10O
poddano łagodnemu utlenianiu za pomocą tlenku miedzi(II). Następnie otrzymaną
mieszaninę 2 utleniono tlenem z powietrza. W wyniku opisanych przemian otrzymano
mieszaninę 3, która zawierała trzy różne związki organiczne:
– alkohol B;
– produkt dwóch kolejnych przemian, którym uległ alkohol C;
– produkt jednej przemiany alkoholu A.
Produkt przemian alkoholu C nie zawiera w swojej cząsteczce III-rzędowych atomów węgla.
Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) trzech związków organicznych wchodzących w skład mieszaniny 3.
Składnik w mieszaninie 3 | ||
|---|---|---|
alkohol B | produkt dwóch kolejnych przemian, którym uległ alkohol C | produkt jednej przemiany alkoholu A |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Wykorzystaj najpierw jednoznaczny wybór alkoholu III-rzędowego o czterech C.
Podpowiedź 2
Warunek braku węgla III-rzędowego wskazuje prosty łańcuch produktu C.
Podpowiedź 3
Narysuj 2-metylopropan-2-ol, kwas butanowy i butan-2-on w odpowiednich polach.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Składnik w mieszaninie 3 | ||
|---|---|---|
alkohol B | produkt dwóch kolejnych przemian, którym uległ alkohol C | produkt jednej przemiany alkoholu A |
![]() | ![]() | ![]() |
Zasady oceniania
2 pkt – poprawne napisanie trzech wzorów.
1 pkt – poprawne napisanie dwóch wzorów.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Dla wzoru C4H10O jedyny alkohol III-rzędowy B to 2-metylopropan-2-ol i pozostaje on w mieszaninie. Produkt dwóch utlenień C nie ma węgla III-rzędowego, więc pochodzi z butan-1-olu i jest kwasem butanowym.
Alkohol A to butan-2-ol, utleniający się do butan-2-onu. W trzech polach rysujemy te końcowe składniki, a nie wyjściowe alkohole A i C. Warunek rzędowości wyklucza rozgałęziony kwas czterowęglowy.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Składnik w mieszaninie 3 | ||
|---|---|---|
alkohol B | produkt dwóch kolejnych przemian, którym uległ alkohol C | produkt jednej przemiany alkoholu A |
![]() | ![]() | ![]() |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 30 · marzec 2021
Aldehydy i ketony o małych masach cząsteczkowych, np. metanal i propanon, są rozpuszczalne w wodzie. W miarę wzrostu masy cząsteczkowej rozpuszczalność aldehydów
i ketonów w wodzie maleje.
Napisz, co jest przyczyną dobrej rozpuszczalności metanalu i propanonu w wodzie, oraz opisz przyczynę zmniejszania się rozpuszczalności aldehydów i ketonów w wodzie wraz ze wzrostem masy cząsteczkowej tych związków. Odnieś się do budowy cząsteczek związków karbonylowych.
Dobra rozpuszczalność metanalu i propanonu w wodzie wynika z …
Wraz ze wzrostem masy cząsteczkowej aldehydów i ketonów rozpuszczalność tych związków
w wodzie zmniejsza się, ponieważ …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj polarność grupy karbonylowej i łańcucha węglowodorowego.
Podpowiedź 2
Tlen karbonylowy może przyjmować wiązanie wodorowe od wody.
Podpowiedź 3
Powiąż dobrą rozpuszczalność małych cząsteczek z polarną grupą, a spadek rozpuszczalności z rosnącą częścią hydrofobową.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Dobra rozpuszczalność metanalu i propanonu w wodzie wynika z: obecności w cząsteczkach
aldehydów i ketonów grupy (karbonylowej), która ma charakter polarny ALBO pomiędzy
grupami karbonylowymi a cząsteczkami wody tworzą się wiązania wodorowe.
Wraz ze wzrostem masy cząsteczkowej aldehydów i ketonów rozpuszczalność tych związków
w wodzie zmniejsza się, ponieważ zaczyna przeważać hydrofobowy charakter podstawników
alkilowych.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzupełnienie zdań.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Polarna grupa karbonylowa oddziałuje z wodą, a jej atom tlenu może przyjmować wiązania wodorowe od cząsteczek wody. Dlatego małe aldehydy i ketony dobrze się rozpuszczają.
Wraz ze wzrostem łańcucha zwiększa się udział niepolarnego, hydrofobowego fragmentu przy tej samej jednej grupie karbonylowej, co pogarsza rozpuszczalność. Nie trzeba, aby cząsteczka miała własne O–H, by mogła być akceptorem wiązania wodorowego z wodą.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Dobra rozpuszczalność metanalu i propanonu w wodzie wynika z: obecności w cząsteczkach
aldehydów i ketonów grupy (karbonylowej), która ma charakter polarny ALBO pomiędzy
grupami karbonylowymi a cząsteczkami wody tworzą się wiązania wodorowe.
Wraz ze wzrostem masy cząsteczkowej aldehydów i ketonów rozpuszczalność tych związków
w wodzie zmniejsza się, ponieważ zaczyna przeważać hydrofobowy charakter podstawników
alkilowych.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 31.1 · marzec 2021
Źródło
Informacja do zadania 31.
Reakcja aldolowa, przebiegająca w środowisku rozcieńczonej zasady, prowadzi do połączenia
dwóch cząsteczek aldehydu lub ketonu i utworzenia wiązania między atomem węgla α jednej
cząsteczki i karbonylowym atomem węgla drugiej cząsteczki. Produktem jest
β-hydroksyaldehyd (aldol) lub β-hydroksyketon. Reakcji ulegają wszystkie aldehydy i ketony
zawierające atomy wodoru α, czyli atom wodoru zlokalizowany przy atomie węgla połączonym
z grupą aldehydową lub ketonową.
Jeśli etanal zostanie poddany działaniu zasady, takiej jak etanolan sodu lub wodorotlenek
sodu, wówczas zachodzi szybka, odwracalna reakcja:

Napisz nazwę systematyczną produktu reakcji aldolowej etanalu.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zsumuj szkielety dwóch cząsteczek etanalu.
Podpowiedź 2
Nadaj numer 1 węglowi zachowanej grupy aldehydowej.
Podpowiedź 3
Podaj nazwę 3-hydroksybutanal.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
3-hydroksybutanal
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie nazwy systematycznej.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Addycja aldolowa łączy dwie cząsteczki etanalu w czterowęglowy produkt, zachowując jedną grupę aldehydową. Numerację prowadzimy od węgla tej grupy, który ma numer 1.
Nowa grupa hydroksylowa znajduje się przy C3, stąd nazwa 3-hydroksybutanal. Nie zapisujemy produktu odwodnienia, ponieważ zadanie dotyczy produktu reakcji aldolowej przed eliminacją wody. Liczba atomów węgla wynosi cztery, nie trzy.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
3-hydroksybutanal
Informacje i źródła zadania
Zadanie 31.2 · marzec 2021
Źródło
Informacja do zadania 31.
Reakcja aldolowa, przebiegająca w środowisku rozcieńczonej zasady, prowadzi do połączenia
dwóch cząsteczek aldehydu lub ketonu i utworzenia wiązania między atomem węgla α jednej
cząsteczki i karbonylowym atomem węgla drugiej cząsteczki. Produktem jest
β-hydroksyaldehyd (aldol) lub β-hydroksyketon. Reakcji ulegają wszystkie aldehydy i ketony
zawierające atomy wodoru α, czyli atom wodoru zlokalizowany przy atomie węgla połączonym
z grupą aldehydową lub ketonową.
Jeśli etanal zostanie poddany działaniu zasady, takiej jak etanolan sodu lub wodorotlenek
sodu, wówczas zachodzi szybka, odwracalna reakcja:

Napisz równanie reakcji aldolowej propanalu. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Połącz węgiel α jednej cząsteczki z węglem karbonylowym drugiej.
Podpowiedź 2
Zachowaj jeden aldehyd i przekształć drugi karbonyl w grupę OH.
Podpowiedź 3
Narysuj reakcję dwóch propanali do 3-hydroksy-2-metylopentanalu, bez wody w produktach.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W addycji aldolowej dwie cząsteczki propanalu tworzą jedno nowe wiązanie C–C. Produkt zachowuje grupę aldehydową, ma OH przy C3 i grupę metylową przy C2 głównego pięciowęglowego łańcucha.
Jest to 3-hydroksy-2-metylopentanal, łącznie z sześcioma atomami węgla. W tym etapie nie wydziela się woda. Współczynnik 2 przy propanalu i wzór produktu z grafiki dają zgodność bilansu C6H12O2.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 32.1 · marzec 2021
Źródło
Informacja do zadania 32.
Celem doświadczenia przedstawionego na poniższym schemacie było potwierdzenie
właściwości redukujących kwasu metanowego.
HCOOH (aq)
K2Cr2O7 (aq), H2SO4 (aq)
Spośród poniższych obserwacji wybierz i podkreśl wszystkie te zmiany, które można zaobserwować podczas wykonanego doświadczenia.
• wytrąca się zielony osad
• roztwór zmienia barwę z pomarańczowej na ciemnozieloną
• fioletowy roztwór się odbarwia
• roztwór zmienia barwę z pomarańczowej na żółtą
• wydziela się gaz
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozpoznaj barwę utleniacza i produktu jego redukcji.
Podpowiedź 2
Węgiel kwasu metanowego przechodzi do gazowego CO2.
Podpowiedź 3
Zaznacz pomarańczowy → ciemnozielony roztwór oraz wydzielanie gazu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawny wybór i zaznaczenie obu zmian.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Dichromian(VI) w kwaśnym roztworze utlenia kwas metanowy do CO2, a sam redukuje się do chromu(III). Obserwujemy zmianę barwy roztworu z pomarańczowej na ciemnozieloną oraz wydzielanie gazu.
Nie powstaje zielony osad w przyjętych warunkach. Fioletowa barwa dotyczyłaby innego utleniacza, manganianu(VII), którego tutaj nie użyto. Wybieramy obie właściwe obserwacje, a nie tylko efekt barwny.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 32.2 · marzec 2021
Źródło
Informacja do zadania 32.
Celem doświadczenia przedstawionego na poniższym schemacie było potwierdzenie
właściwości redukujących kwasu metanowego.
HCOOH (aq)
K2Cr2O7 (aq), H2SO4 (aq)
Wyjaśnij na podstawie budowy cząsteczki, dlaczego kwas metanowy wykazuje właściwości redukujące.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj podstawnik przy węglu karbonylowym z innymi kwasami karboksylowymi.
Podpowiedź 2
W kwasie metanowym jest tam bezpośrednio przyłączony atom H.
Podpowiedź 3
Powiąż tę cechę z utlenianiem do CO2 i właściwościami redukującymi.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Kwas metanowy ma właściwości redukujące, ponieważ w jego cząsteczce występuje grupa
aldehydowa ALBO cząsteczka kwasu metanowego ma atom wodoru przyłączony
bezpośrednio do atomu węgla grupy karbonylowej.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzasadnienie właściwości redukujących kwasu metanowego.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Kwas metanowy ma atom wodoru związany bezpośrednio z węglem grupy karbonylowej, zamiast podstawnika węglowodorowego. Ta szczególna budowa umożliwia jego łatwe utlenienie do CO2, któremu towarzyszy redukcja utleniacza.
Jest więc reduktorem. Najprecyzyjniej wskazać właśnie bezpośrednie wiązanie wodoru z węglem karbonylowym; określanie całej grupy karboksylowej jako osobnej grupy aldehydowej zaciera różnicę między klasami związków.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Kwas metanowy ma właściwości redukujące, ponieważ w jego cząsteczce występuje grupa
aldehydowa ALBO cząsteczka kwasu metanowego ma atom wodoru przyłączony
bezpośrednio do atomu węgla grupy karbonylowej.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 33 · marzec 2021

A. solą kwasu azotowego(III).
B. solą kwasu azotowego(V).
C. estrem kwasu azotowego(V).
D. związkiem nitrowym.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź, czy między węglem a azotem znajduje się atom tlenu.
Podpowiedź 2
Rozróżnij ester kwasu azotowego(V) od pochodnej z bezpośrednim wiązaniem C–N.
Podpowiedź 3
Wybierz C: ester kwasu azotowego(V).
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne wskazanie odpowiedzi.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
We wzorze glicerolu trzy grupy hydroksylowe zostały przekształcone w grupy estrowe kwasu azotowego(V). Atom węgla łączy się z azotem przez tlen, a nie bezpośrednim wiązaniem C–N.
Związek jest więc estrem kwasu azotowego(V), odpowiedź C. Nazwa zwyczajowa „nitrogliceryna” nie oznacza, że należy on do związków nitrowych. Nie jest też solą, ponieważ schemat pokazuje kowalencyjne grupy estrowe.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 34 · marzec 2021
W temperaturze 25 °C do 1 mola kwasu etanowego dodano 1 mol etanolu i uzyskano

Stężeniowa stała równowagi tej reakcji w temperaturze 25 °C jest równa Kc = 4.
Oblicz wydajność opisanej reakcji estryfikacji w temperaturze 25 °C.
Obliczenia:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Ułóż bilans początek–zmiana–równowaga dla czterech reagentów.
Podpowiedź 2
Dla obu produktów otrzymasz x, dla obu substratów 1 − x.
Podpowiedź 3
Rozwiąż x/(1 − x) = 2 i przelicz 2/3 mola na 66,7%.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE


Zasady oceniania
2 pkt – zastosowanie poprawnej metody (w tym poprawne zapisanie wyrażenia na stałą
równowagi przemiany), poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku.
1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale
– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak rozwiązania.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Niech x oznacza liczbę moli estru utworzonego z początkowego jednego mola każdego substratu. W równowadze pozostaje po 1 − x mola kwasu i alkoholu, a powstaje po x mola estru i wody.
Objętości skracają się w wyrażeniu Kc = x2/(1 − x)2 = 4. Fizycznie dopuszczalny pierwiastek daje x = 2/3 mol, czyli wydajność 66,7%. Stężenie katalizatora nie jest składnikiem tego wyrażenia równowagi.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem


Informacje i źródła zadania
Zadanie 35 · marzec 2021
Źródło
Informacja do zadań 35–36.
Poniżej przedstawiono, za pomocą trzyliterowych symboli aminokwasów, wzór pewnego
tetrapeptydu.
Ser-Gly-Cys-Ala
W notacji tej z lewej strony umieszcza się kod aminokwasu, którego reszta zawiera wolną
grupę aminową połączoną z atomem węgla α.
Rozstrzygnij, czy wolna grupa karboksylowa, która znajduje się w cząsteczce tetrapeptydu i nie wzięła udziału w tworzeniu wiązań peptydowych w tym związku, pochodzi od cząsteczki seryny (Ser). Odpowiedź uzasadnij.
Rozstrzygnięcie: …
Uzasadnienie: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Ustal kierunek zapisu kodów aminokwasowych.
Podpowiedź 2
Pierwsza reszta wyznacza N-koniec, ostatnia C-koniec.
Podpowiedź 3
Odpowiedz NIE: wolna grupa karboksylowa należy do alaniny.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Rozstrzygnięcie: Nie
Uzasadnienie: Sekwencję aminokwasów zapisuje się od N-końca do C-końca. Seryna ma
wolną (niebiorącą udziału w tworzeniu wiązań peptydowych) grupę aminową,
a wolną grupę karboksylową ma ostatni aminokwas, czyli alanina.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Sekwencję Ser–Gly–Cys–Ala zapisano od N-końca do C-końca. Seryna na początku ma wolną grupę aminową, a jej grupa karboksylowa uczestniczy w wiązaniu peptydowym.
Wolna końcowa grupa karboksylowa pochodzi od alaniny, ostatniej reszty. Odpowiedź brzmi NIE. Nie odczytujemy kolejności odwrotnie i nie utożsamiamy grupy hydroksylowej łańcucha bocznego seryny z grupą karboksylową końca peptydu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Rozstrzygnięcie: Nie
Uzasadnienie: Sekwencję aminokwasów zapisuje się od N-końca do C-końca. Seryna ma
wolną (niebiorącą udziału w tworzeniu wiązań peptydowych) grupę aminową,
a wolną grupę karboksylową ma ostatni aminokwas, czyli alanina.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 36 · marzec 2021
Źródło
Informacja do zadań 35–36.
Poniżej przedstawiono, za pomocą trzyliterowych symboli aminokwasów, wzór pewnego
tetrapeptydu.
Ser-Gly-Cys-Ala
W notacji tej z lewej strony umieszcza się kod aminokwasu, którego reszta zawiera wolną
grupę aminową połączoną z atomem węgla α.
W skład opisanego tetrapeptydu wchodzi aminokwas niewykazujący czynności optycznej.
Uzupełnij poniższy schemat tak, aby ilustrował reakcje chemiczne, którym ulega opisany aminokwas. Uwzględnij dominującą formę, w jakiej występuje on w roztworze wodnym o odczynie odpowiadającym punktowi izoelektrycznemu. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) reagentów organicznych.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozpoznaj aminokwas bez czterech różnych podstawników przy węglu α.
Podpowiedź 2
W pI użyj formy jonu obojnaczego, nie obojętnego wzoru z dwiema niezdysocjowanymi grupami.
Podpowiedź 3
Dla glicyny narysuj jon obojnaczy, po kwasie kation, a po zasadzie anion, według schematu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzupełnienie schematu.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Spośród reszt peptydu achiralna jest glicyna, której węgiel α ma dwa atomy wodoru. W punkcie izoelektrycznym przeważa jej jon obojnaczy z grupami amoniową i karboksylanową.
Dodanie kwasu protonuje karboksylan i daje kation; dodanie zasady usuwa proton z grupy amoniowej i daje anion. We wszystkich polach zachowujemy ten sam szkielet i zmieniamy tylko protonowanie oraz ładunki, zgodnie z grafiką.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 37 · marzec 2021
Uzupełnij poniższy schemat tak, aby przedstawiał budowę obu enancjomerów cysteiny.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Wypisz wszystkie podstawniki przy węglu α cysteiny.
Podpowiedź 2
Sprawdź, czy drugi rysunek zmienia konfigurację, zamiast tylko obracać tę samą cząsteczkę.
Podpowiedź 3
Uzupełnij przeciwne konfiguracje z H, grupą aminową, karboksylową i boczną grupą zawierającą SH.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Uwaga: Rozmieszczenie podstawników może być inne, ale schematy muszą być uzupełnione tak, aby przedstawiały poprawne wzory półstrukturalne (grupowe) obu enancjomerów.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzupełnienie schematu.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Węgiel α cysteiny ma cztery różne podstawniki: H, grupę aminową, karboksylową oraz łańcuch boczny z grupą tiolową. Dwie jego konfiguracje są wzajemnymi odbiciami lustrzanymi, których nie można nałożyć przez obrót.
Uzupełniając szablony, zachowujemy te same cztery podstawniki i odwracamy konfigurację przy centrum. Nie zamieniamy grupy tiolowej z hydroksylową ani nie zmieniamy liczby atomów węgla. Poprawne przestrzenne wzory są na grafice.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Uwaga: Rozmieszczenie podstawników może być inne, ale schematy muszą być uzupełnione tak, aby przedstawiały poprawne wzory półstrukturalne (grupowe) obu enancjomerów.








