Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 21–40 z 1481

Zadanie 14 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 14–17.

Kwas tiosiarkowy (kwas trioksotiosiarkowy) to związek o wzorze H2S2O3. Wartości jego stałych dysocjacji wynoszą – odpowiednio – Ka1 = 0,25 i Ka2 = 1,82 · 10−2.

Jon S2O32− ma strukturę analogiczną do jonu SO42−. Poniżej przedstawiono jeden z możliwych wzorów elektronowych opisujących strukturę tego anionu.

Wzór elektronowy anionu tiosiarczanowego.

Kwas tiosiarkowy jest substancją nietrwałą, w przeciwieństwie do jego soli – tiosiarczanów. Tiosiarczan sodu można otrzymać w wyniku ogrzewania wodnego roztworu Na2SO3 z zawiesiną koloidalnej siarki. Zachodzi wówczas reakcja opisana równaniem:

Na2SO3(aq) + S(s) → Na2S2O3(aq)

Ten związek krystalizuje z roztworu jako sól uwodniona.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2018; C. Housecroft, A. Sharpe, Inorganic chemistry, Harlow 2018.

Jeden z anionów kwasu tiosiarkowego ulega dysocjacji zasadowej. Stała 𝐾b tego procesu jest równa 5,49 ∙10−13.

Uzupełnij schemat tak, aby powstało równanie procesu dysocjacji zasadowej opisanego anionu kwasu tiosiarkowego. Zastosuj definicję kwasu i zasady Brønsteda.

kwas 1zasada 2zasada 1kwas 2
……+……⇌……+……
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz Kₐ kwasu sprzężonego z podanej Kb. Dopasuj ją do pierwszej lub drugiej dysocjacji H2S2O3.

Podpowiedź 2

Otrzymasz Kₐ2, więc zasadą jest S2O32− przyjmujący H+ do HS2O3−.

Podpowiedź 3

Wpisz H2O + S2O32− ⇌ OH− + HS2O3− zgodnie z kolejnością ról w tabeli.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

kwas 1+zasada 2⇌zasada 1+kwas 2
H2O+S2O32−⇌OH−+HS2O3−

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie schematu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z podanej Kb obliczamy Kₐ kwasu sprzężonego: 10−14/(5,49·10−13) ≈ 1,82·10−2. Jest to druga stała kwasu tiosiarkowego, więc kwasem sprzężonym jest HS2O3−, a zasadą S2O32−.

Jon tiosiarczanowy przyjmuje proton od wody: H2O + S2O32− ⇌ OH− + HS2O3−. W tej kolejności woda jest kwasem 1, tiosiarczan zasadą 2, OH− zasadą 1, a HS2O3− kwasem 2. Nie dobieramy anionu tylko na podstawie ogólnego określenia „sól słabego kwasu”, bo podano rozstrzygającą Kb.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

kwas 1+zasada 2⇌zasada 1+kwas 2
H2O+S2O32−⇌OH−+HS2O3−
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_14

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 14–17.

Kwas tiosiarkowy (kwas trioksotiosiarkowy) to związek o wzorze H2S2O3. Wartości jego stałych dysocjacji wynoszą – odpowiednio – Ka1 = 0,25 i Ka2 = 1,82 · 10−2.

Jon S2O32− ma strukturę analogiczną do jonu SO42−. Poniżej przedstawiono jeden z możliwych wzorów elektronowych opisujących strukturę tego anionu.

Wzór elektronowy anionu tiosiarczanowego.

Kwas tiosiarkowy jest substancją nietrwałą, w przeciwieństwie do jego soli – tiosiarczanów. Tiosiarczan sodu można otrzymać w wyniku ogrzewania wodnego roztworu Na2SO3 z zawiesiną koloidalnej siarki. Zachodzi wówczas reakcja opisana równaniem:

Na2SO3(aq) + S(s) → Na2S2O3(aq)

Ten związek krystalizuje z roztworu jako sól uwodniona.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2018; C. Housecroft, A. Sharpe, Inorganic chemistry, Harlow 2018.

Zmieszano 100 cm3 roztworu AgNO3 o stężeniu 0,10 mol ∙ dm−3 i 50 cm3 roztworu

Na2S2O3 o takim samym stężeniu. Strącił się biały osad tiosiarczanu srebra(I), który szybko

zaczął żółknąć, a następnie zmienił barwę na czarną. Powstały osad odsączono.

Po dodaniu roztworu wodorotlenku baru do przesączu pojawił się biały osad. Stwierdzono,

że otrzymane stałe substancje to Ag2S (czarny osad) i BaSO4 (biały osad).

Napisz w formie jonowej równanie reakcji rozkładu tiosiarczanu srebra(I). Uwzględnij udział wody w tym procesie.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozdziel dwie siarki substratu między Ag2S i siarczan(VI). Uwzględnij wodę jako źródło brakującego O.

Podpowiedź 2

Jedna H2O pozwala uzupełnić SO42−, pozostawiając dwa H+.

Podpowiedź 3

Napisz Ag2S2O3 + H2O → Ag2S + SO42− + 2H+ albo równoważną wersję z H3O+.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Ag2S2O3 + 3H2O → Ag2S + SO42− + 2H3O+

ALBO

Ag2S2O3 + H2O → Ag2S + SO42− + 2H+

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Czarny Ag2S zachowuje dwa atomy Ag oraz jeden z dwóch atomów S wyjściowego tiosiarczanu. Drugi atom siarki przechodzi w SO42−, wykryty jako BaSO4. Brakujący tlen pochodzi z wody, a wodór zapisujemy jako H+: Ag2S2O3 + H2O → Ag2S + SO42− + 2H+.

Można równoważnie użyć 3H2O i 2H3O+. Oba osady pozostają w równaniu jako całe związki, a nie swobodne jony srebra. Sprawdź sumę ładunków: −2+2 = 0.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Ag2S2O3 + 3H2O → Ag2S + SO42− + 2H3O+

ALBO

Ag2S2O3 + H2O → Ag2S + SO42− + 2H+
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_15

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 14–17.

Kwas tiosiarkowy (kwas trioksotiosiarkowy) to związek o wzorze H2S2O3. Wartości jego stałych dysocjacji wynoszą – odpowiednio – Ka1 = 0,25 i Ka2 = 1,82 · 10−2.

Jon S2O32− ma strukturę analogiczną do jonu SO42−. Poniżej przedstawiono jeden z możliwych wzorów elektronowych opisujących strukturę tego anionu.

Wzór elektronowy anionu tiosiarczanowego.

Kwas tiosiarkowy jest substancją nietrwałą, w przeciwieństwie do jego soli – tiosiarczanów. Tiosiarczan sodu można otrzymać w wyniku ogrzewania wodnego roztworu Na2SO3 z zawiesiną koloidalnej siarki. Zachodzi wówczas reakcja opisana równaniem:

Na2SO3(aq) + S(s) → Na2S2O3(aq)

Ten związek krystalizuje z roztworu jako sól uwodniona.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2018; C. Housecroft, A. Sharpe, Inorganic chemistry, Harlow 2018.

W reakcji syntezy tiosiarczanu sodu z 1,26 g bezwodnego siarczanu(IV) sodu i nadmiaru

siarki powstało 2,48 g uwodnionego tiosiarczanu sodu.

Oblicz masę wody hydratacyjnej zawartej w wydzielonym tiosiarczanie sodu. Wynik napisz w zaokrągleniu do 𝟎, 𝟎𝟏 𝐠 . Następnie wyznacz i napisz wzór wydzielonego hydratu. Przyjmij,żewydajnośćreakcjiotrzymywaniatiosiarczanusoduwynosi100%.

Obliczenia:

Wzór hydratu: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przelicz Na2SO3 na mole i z reakcji 1:1 wyznacz mole powstałej soli bezwodnej.

Podpowiedź 2

Oblicz masę Na2S2O3, odejmij ją od 2,48 g i przelicz różnicę na mole H2O.

Podpowiedź 3

Podaj 0,90 g wody i wzór Na2S2O3·5H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przykładowe rozwiązanie CKE:

n(Na2SO3) = 1,26/126,04 ≈ 0,010 mol
m(Na2S2O3) = 0,010 · 158,1 ≈ 1,58 g
m(H2O) = 2,48 − 1,58 = 0,90 g

Liczba moli wody: 0,05 mol; stosunek liczby moli soli do wody wynosi 0,01 : 0,05 = 1 : 5.

Wzór hydratu: Na2S2O3 · 5H2O.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz napisanie

wzoru hydratu.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale popełnienie błędów rachunkowych

prowadzących do błędnego wzoru hydratu.

ALBO

– poprawne wykonanie obliczeń prowadzące do poprawnej liczby moli wody

hydratacyjnej ale brak wzoru hydratu lub niepoprawny zapis wzoru.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z 1,26 g Na2SO3 otrzymujemy około 0,0100 mol tego związku, a reakcja z siarką daje tyle samo moli Na2S2O3. Masa bezwodnego tiosiarczanu wynosi około 0,0100·158,1 = 1,58 g.

Różnica między 2,48 g wydzielonych kryształów a 1,58 g soli to 0,90 g wody hydratacyjnej, czyli 0,050 mol. Stosunek n(H2O):n(soli) = 5:1 wskazuje Na2S2O3·5H2O. Nie odejmujemy bezpośrednio 1,26 g substratu od masy hydratu, bo do soli dołączyła również siarka.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przykładowe rozwiązanie CKE:

n(Na2SO3) = 1,26/126,04 ≈ 0,010 mol
m(Na2S2O3) = 0,010 · 158,1 ≈ 1,58 g
m(H2O) = 2,48 − 1,58 = 0,90 g

Liczba moli wody: 0,05 mol; stosunek liczby moli soli do wody wynosi 0,01 : 0,05 = 1 : 5.

Wzór hydratu: Na2S2O3 · 5H2O.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_16

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 14–17.

Kwas tiosiarkowy (kwas trioksotiosiarkowy) to związek o wzorze H2S2O3. Wartości jego stałych dysocjacji wynoszą – odpowiednio – Ka1 = 0,25 i Ka2 = 1,82 · 10−2.

Jon S2O32− ma strukturę analogiczną do jonu SO42−. Poniżej przedstawiono jeden z możliwych wzorów elektronowych opisujących strukturę tego anionu.

Wzór elektronowy anionu tiosiarczanowego.

Kwas tiosiarkowy jest substancją nietrwałą, w przeciwieństwie do jego soli – tiosiarczanów. Tiosiarczan sodu można otrzymać w wyniku ogrzewania wodnego roztworu Na2SO3 z zawiesiną koloidalnej siarki. Zachodzi wówczas reakcja opisana równaniem:

Na2SO3(aq) + S(s) → Na2S2O3(aq)

Ten związek krystalizuje z roztworu jako sól uwodniona.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2018; C. Housecroft, A. Sharpe, Inorganic chemistry, Harlow 2018.

Tiosiarczan sodu reaguje z bromem i jest stosowany do jego neutralizacji. Reakcja zachodzi zgodnie ze schematem:

S2O32− + Br2 + H2O → SO42− + H+ + Br−

a) Uzupełnij schemat. Wpisz liczbę elektronów pobranych oraz liczbę elektronów oddanych przez 1 mol substratu. Wartości zapisz z odpowiednim znakiem (+, −).

Schemat bilansu elektronów do uzupełnienia.

b) Uzupełnij współczynniki stechiometryczne w poniższym schemacie.

… S2O32− + … Br2 + … H2O → … SO42− + … H+ + … Br−
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz łączną zmianę stopni utlenienia obu atomów S. Każdy Br2 może przyjąć dwa elektrony.

Podpowiedź 2

Tiosiarczan oddaje osiem elektronów, dlatego redukują się cztery cząsteczki Br2.

Podpowiedź 3

Wpisz −8e− i +2e−; współczynniki równania to 1, 4, 5, 2, 10, 8.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

a) Przy przemianie S2O32− w SO42−: −8e−; przy przemianie Br2 w Br−: +2e−.

S2O32− + 4Br2 + 5H2O → 2SO42− + 10H+ + 8Br−

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie liczby𝒆− oddawanych i przyjmowanych oraz sumarycznego

równania reakcji we właściwej formie.

1 pkt – poprawne napisanie liczby𝒆− oddawanych i przyjmowanych oraz niepoprawne

napisanie sumarycznego równania reakcji albo brak sumarycznego równania reakcji

ALBO

– niepoprawne napisanie liczby𝒆− oddawanych i przyjmowanych oraz poprawne

napisanie sumarycznego równania reakcji we właściwej formie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W jednym S2O32− suma stopni utlenienia dwóch S wynosi IV, a w dwóch SO42− wynosi XII. Jon oddaje więc osiem elektronów, co zapisujemy −8e− w schemacie. Br2 przyjmuje dwa elektrony do 2Br−, czyli +2e−.

Potrzebne są cztery Br2 na jeden tiosiarczan. Po uzupełnieniu H i O otrzymujemy S2O32− + 4Br2 + 5H2O → 2SO42− + 10H+ + 8Br−. Nie przypisuj obu siarkom jednakowego lokalnego stopnia utlenienia; do sumarycznego bilansu wystarcza ich suma.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

a) Przy przemianie S2O32− w SO42−: −8e−; przy przemianie Br2 w Br−: +2e−.

S2O32− + 4Br2 + 5H2O → 2SO42− + 10H+ + 8Br−
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_17

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Zadanie uczniów polegało na zaprojektowaniu doświadczenia, za pomocą którego można

otrzymać osad siarczku żelaza(II). Uczniowie przedstawili dwa projekty zgodne ze

schematem:

Zadanie 18 — materiał graficzny CKE, s. 18, element 1.

Po wykonaniu – zgodnie z zaproponowanymi projektami – doświadczenia okazało się, że

osad siarczku żelaza(II) powstał tylko w jednej probówce.

Napisz,w którejprobówce(IalboII)powstałosad siarczkużelaza(II).Uzasadnij odpowiedź. Odwołajsiędostężeńjonów niezbędnychdopowstaniaosaduw obu probówkach.

Osad powstał w probówce: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Do powstania FeS potrzebne są wolne Fe2+ i S2− w dostatecznym stężeniu.

Podpowiedź 2

Słaba, dwustopniowa dysocjacja H2S daje znacznie mniej S2− niż roztwór użytej soli siarczkowej.

Podpowiedź 3

Wskaż probówkę II i odwołaj się do przekroczenia iloczynu rozpuszczalności tylko przy większym [S2−].

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Osad powstał w probówce: II.

Przykładowe uzasadnienie CKE: W wyniku dwustopniowej dysocjacji H2S otrzymano zbyt małe stężenie jonów siarczkowych i wartość iloczynu rozpuszczalności nie została przekroczona.

ALBO: Siarczek amonu jest solą, która ulega dysocjacji w 100%. Stężenie jonów siarczkowych będzie wyższe niż w przypadku dysocjacji H2S.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawny numer doświadczenia oraz poprawne uzasadnienie.

1 pkt – napisanie poprawnego numeru doświadczenia oraz błędne uzasadnienie albo brak

uzasadnienia.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Warunkiem strącenia FeS jest przekroczenie iloczynu rozpuszczalności przez [Fe2+][S2−]. H2S jest słabym kwasem i jego dwustopniowa dysocjacja daje w probówce I zbyt małe stężenie S2−.

Roztwór siarczku amonu w probówce II zapewnia wyższe dostępne stężenie jonów siarczkowych i umożliwia wytrącenie osadu. Wskazujemy II, porównując stężenia obu niezbędnych jonów. Nie utożsamiamy analitycznego stężenia H2S z [S2−]; w soli także występują równowagi hydrolizy, ale nie zmieniają wskazanego porównania w warunkach zadania.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Osad powstał w probówce: II.

Przykładowe uzasadnienie CKE: W wyniku dwustopniowej dysocjacji H2S otrzymano zbyt małe stężenie jonów siarczkowych i wartość iloczynu rozpuszczalności nie została przekroczona.

ALBO: Siarczek amonu jest solą, która ulega dysocjacji w 100%. Stężenie jonów siarczkowych będzie wyższe niż w przypadku dysocjacji H2S.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_18

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19.1 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 19.

Przeprowadzono doświadczenie zilustrowane schematem:

Informacja wspólna 19 — materiał graficzny CKE, s. 19, element 1.

Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.

Reakcja chemiczna zaszła tylko

A.

w probówce I,

a masa roztworu w tej probówce

1.

wzrosła.

B.

w probówce II,

2.

zmalała.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź możliwość wypierania metali i osobno bilans masy roztworu. Reakcja w I daje dwa Ag na jeden Co.

Podpowiedź 2

Do cieczy trafia masa jednego mola Co, a ubywa masa dwóch moli Ag. Druga wartość jest większa.

Podpowiedź 3

Zaznacz A2 — reakcja w I i zmniejszenie masy roztworu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

A2

Zasady oceniania

1 pkt – odpowiedź poprawna.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kobalt jest silniejszym reduktorem od srebra, więc w probówce I roztwarza się, a Ag+ redukuje do Ag osadzającego się na metalu. Nikiel nie wypiera kadmu z jego soli w probówce II. Z każdego mola Co do roztworu trafia około 58,9 g metalu, a opuszczają go dwa mole Ag+, około 215,7 g srebra.

Masa samego roztworu zatem maleje, choć masa blaszki rośnie. Wybieramy A2. Kluczowe jest odróżnienie zmiany masy cieczy od zmiany masy zanurzonego metalu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

A2

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_19.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19.2 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 19.

Przeprowadzono doświadczenie zilustrowane schematem:

Informacja wspólna 19 — materiał graficzny CKE, s. 19, element 1.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji, która zachodzi podczas doświadczenia.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zapisz dwuelektronowe utlenianie Co i jednoelektronową redukcję Ag+.

Podpowiedź 2

Jeden Co redukuje dwa Ag+. Jony NO3− pozostają obserwatorowe.

Podpowiedź 3

Napisz Co + 2Ag+ → Co2+ + 2Ag.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Co + 2Ag+ → Co2+ + 2Ag

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W reakcji kobalt utlenia się do Co2+, oddając dwa elektrony. Dwa jony Ag+ przyjmują po jednym elektronie i tworzą metaliczne srebro. Równanie jonowe skrócone to Co + 2Ag+ → Co2+ + 2Ag.

Azotany(V) nie zmieniają się i nie są potrzebne w bilansie. Ładunek +2 jest zachowany po obu stronach. Nie zapisujemy przeciwnej wymiany z udziałem niklu i kadmu, ponieważ w tej probówce nie stwierdzono reakcji zgodnej z szeregiem potencjałów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Co + 2Ag+ → Co2+ + 2Ag
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_19.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20.1 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20.

O dwóch węglowodorach X i Y wiadomo, że:

• są izomerami

• cząsteczka każdego z nich zawiera łącznie 15 atomów węgla i wodoru.

W tabeli podano informacje dotyczące budowy cząsteczki węglowodoru X.

Liczba wiązań

Liczba atomów węgla

𝜎

𝜋

I-rzędowych

II-rzędowych

III-rzędowych

15

0

1

3

1

Węglowodór Y reaguje z wodnym roztworem manganianu(VII) potasu, a organicznym

produktem tej reakcji jest 2-metylobutano-1,2-diol. W reakcji tego węglowodoru z wodą

powstaje mieszanina produktów.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) lub uproszczony węglowodoru X.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zsumuj liczby atomów C z tabeli i ustal liczbę H. Brak π przy C5H10 wskazuje pierścień.

Podpowiedź 2

Potrzebny jest jeden podstawnik metylowy przy czteroczłonowym pierścieniu, aby uzyskać podaną rzędowość.

Podpowiedź 3

Narysuj metylocyklobutan i sprawdź układ 1 C pierwszorzędowy, 3 drugorzędowe i 1 trzeciorzędowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE: wzór węglowodoru X

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne narysowanie wzoru półstrukturalnego.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Tabela wskazuje pięć atomów C, a suma atomów C i H równa 15 daje C5H10. Brak π i piętnaście wiązań σ oznaczają cykloalkan: pięć wiązań C–C zamyka pierścień, a dziesięć C–H dopełnia bilans.

Jeden C pierwszorzędowy, trzy drugorzędowe i jeden trzeciorzędowy pasują do metylocyklobutanu. Narysuj czteroczłonowy pierścień z jedną grupą metylową. Nie wybieraj cyklopentanu, bo wszystkie jego atomy C byłyby drugorzędowe i nie spełniałyby rozkładu rzędowości.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE: wzór węglowodoru X
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_20.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20.2 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20.

O dwóch węglowodorach X i Y wiadomo, że:

• są izomerami

• cząsteczka każdego z nich zawiera łącznie 15 atomów węgla i wodoru.

W tabeli podano informacje dotyczące budowy cząsteczki węglowodoru X.

Liczba wiązań

Liczba atomów węgla

𝜎

𝜋

I-rzędowych

II-rzędowych

III-rzędowych

15

0

1

3

1

Węglowodór Y reaguje z wodnym roztworem manganianu(VII) potasu, a organicznym

produktem tej reakcji jest 2-metylobutano-1,2-diol. W reakcji tego węglowodoru z wodą

powstaje mieszanina produktów.

Napisz wzory produktów opisanej reakcji węglowodoru Y z wodą. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

produkt główny produkt uboczny

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odtwórz C=C w miejscu dwóch OH podanego diolu. Następnie rozpatrz dwa kierunki przyłączenia H i OH.

Podpowiedź 2

Y to 2-metylobut-1-en. Główny alkohol ma OH przy C2, uboczny przy C1.

Podpowiedź 3

Narysuj 2-metylobutan-2-ol jako główny oraz 2-metylobutan-1-ol jako uboczny.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE: produkt główny i uboczny addycji wody

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne narysowanie dwóch wzorów.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Diol 2-metylobutano-1,2-owy wskazuje, że Y ma wiązanie podwójne między C1 i C2, czyli jest 2-metylobut-1-enem. W hydratacji zgodnej z regułą Markownikowa OH przyłącza się głównie do bardziej podstawionego C2, dając 2-metylobutan-2-ol.

Produkt uboczny ma OH przy końcowym C1 i jest 2-metylobutan-1-olem. W obu wzorach zachowaj rozgałęzienie przy C2. Nie rysuj diolu jako produktu reakcji z samą wodą: diol dotyczył wcześniejszego utleniania manganianem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE: produkt główny i uboczny addycji wody
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_20.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20.3 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20.

O dwóch węglowodorach X i Y wiadomo, że:

• są izomerami

• cząsteczka każdego z nich zawiera łącznie 15 atomów węgla i wodoru.

W tabeli podano informacje dotyczące budowy cząsteczki węglowodoru X.

Liczba wiązań

Liczba atomów węgla

𝜎

𝜋

I-rzędowych

II-rzędowych

III-rzędowych

15

0

1

3

1

Węglowodór Y reaguje z wodnym roztworem manganianu(VII) potasu, a organicznym

produktem tej reakcji jest 2-metylobutano-1,2-diol. W reakcji tego węglowodoru z wodą

powstaje mieszanina produktów.

Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.

Reakcja węglowodoru Y z wodą to reakcja

A.

substytucji,

która przebiega według mechanizmu

1.

elektrofilowego.

2.

nukleofilowego.

B.

addycji,

3.

rodnikowego.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy liczba atomów przyłączonych do dawnego C=C rośnie, czy jeden podstawnik zostaje wymieniony.

Podpowiedź 2

Proton jest elektrofilem rozpoczynającym hydratację alkenu.

Podpowiedź 3

Zaznacz B1 — addycja elektrofilowa.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

B1

Zasady oceniania

1 pkt – odpowiedź poprawna.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Hydratacja Y polega na przyłączeniu H i OH do dwóch atomów węgla dawnego wiązania C=C. Jest to addycja, nie wymiana istniejącego podstawnika.

W środowisku kwasowym pierwszym oddziaływaniem jest przyłączenie protonu do elektronów π, więc mechanizm jest elektrofilowy. Wybieramy B1. Woda może uczestniczyć w dalszym etapie jako nukleofil, lecz nazwa całego mechanizmu wynika z inicjującej addycji elektrofilu do alkenu, a nie z samej obecności cząsteczki wody.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

B1

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_20.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Przeprowadzono doświadczenie zgodnie z poniższym schematem.

Zadanie 21 — materiał graficzny CKE, s. 21, element 1.

… związek A (C5H12O) … związek B (C5H10O)

… związek C … 2,3-dibromo-2-metylobutan

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych oznaczonych na schemacie literami A, B oraz C.

Związek A Związek B

Związek C

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Cofnij addycję bromu i ustal alken C. Potem wykorzystaj utlenianie A do związku C5H10O.

Podpowiedź 2

C to 2-metylobut-2-en. A jest alkoholem drugorzędowym, a B odpowiadającym mu ketonem.

Podpowiedź 3

Narysuj A — 3-metylobutan-2-ol; B — 3-metylobutan-2-on; C — 2-metylobut-2-en.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

ABC
Wzór związku A.Wzór związku B.Wzór związku C.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) trzech związków.

1 pkt – poprawne napisanie wzorów półstrukturalnych (grupowego) dwóch związków.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Od produktu bromowania odtwarzamy alken C: 2-metylobut-2-en, z dawnym C=C między atomami z Br. Alkohol A o C5H12O musi dawać ten alken po dehydratacji i związek karbonylowy po utlenieniu. Odpowiada temu 3-metylobutan-2-ol, alkohol drugorzędowy.

Jego utlenienie daje keton B, 3-metylobutan-2-on, o C5H10O. Narysuj te trzy struktury. Alkohol trzeciorzędowy wprawdzie mógłby dawać podobny alken, lecz nie spełniałby podanego szlaku utleniania do ketonu bez zmiany szkieletu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

ABC
Wzór związku A.Wzór związku B.Wzór związku C.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Poli(alkohol winylowy) jest polimerem stosowanym m.in. do produkcji klejów i farb

emulsyjnych. Proces otrzymywania tego polimeru prowadzi się w dwóch etapach.

W pierwszym etapie powstaje poli(octan winylu). Jest to produkt polimeryzacji octanu winylu,

związku o wzorze:

Zadanie 22 — materiał graficzny CKE, s. 22, element 1.

W drugim etapie poli(octan winylu) ulega hydrolizie wobec mocnych zasad.

Na podstawie: C.M. Hassan, N.A. Peppas w: Biopolymers. PVA Hydrogels, Anionic Polymerisation

Nanocomposites. Advances in Polymer Science, Berlin 2000.

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) opisanych polimerów.

Poli(octanwinylu)

Poli(alkohol winylowy)

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel polimeryzację wiązania winylowego od hydrolizy bocznej grupy estrowej.

Podpowiedź 2

W obu polimerach szkielet to naprzemienne CH2 i CH; boczny ester w drugim przechodzi w OH.

Podpowiedź 3

Narysuj dwa mery z takim samym szkieletem C–C: pierwszy z grupą octanową, drugi z OH, każdy w nawiasie z n.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Poli(octan winylu)Poli(alkohol winylowy)
Wzór polimeru PVAc.Wzór polimeru PVA.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne narysowanie wzorów dwóch polimerów.

1 pkt – poprawne narysowanie wzoru jednego polimeru.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W pierwszym etapie polimeryzacja octanu winylu zużywa C=C, tworząc dwuwęglowy fragment łańcucha głównego z boczną grupą octanową przy co drugim C. W hydrolizie zasadowej rozcinane są boczne wiązania estrowe, a nie szkielet C–C.

W polimerze pozostają więc grupy OH w miejscu grup octanowych. Narysuj mery poli(octanu winylu) i poli(alkoholu winylowego) zgodnie z grafiką, z nawiasami i n oraz wiązaniami wychodzącymi przez nawiasy. Nie zachowuj C=C monomeru w łańcuchu polimeru addycyjnego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Poli(octan winylu)Poli(alkohol winylowy)
Wzór polimeru PVAc.Wzór polimeru PVA.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Przeprowadzono dwuetapowe doświadczenie. W pierwszym etapie do probówki z wodnym

roztworem siarczanu(VI) miedzi(II) dodano nadmiar wodnego roztworu wodorotlenku sodu.

Zaobserwowano zmianę wyglądu zawartości probówki.

W drugim etapie do tak otrzymanej mieszaniny wprowadzono związek Q i zawartość

probówki ogrzano. Zaobserwowano zmianę zabarwienia osadu z niebieskiego na

czerwonobrunatne.

Poniżej przedstawiono wzory substancji, wśród których znajduje się wzór związku Q,

użytego w drugim etapie opisanego doświadczenia.

Zadanie 23 — materiał graficzny CKE, s. 23, element 1.

Wybierz wzór związku Q i napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji, która zaszła z jego udziałem podczas ogrzewania mieszaniny. Uwzględnij zasadowe środowisko reakcji.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj aldehyd wśród czterech związków. Czerwonobrunatny osad wskazuje Cu2O.

Podpowiedź 2

Propanal utlenia się do propanianu, a dwa Cu(II) redukują do Cu(I). Uwzględnij OH−.

Podpowiedź 3

Zapisz propanal + 2Cu(OH)2 + OH− → propanian− + Cu2O + 3H2O, z wzorami półstrukturalnymi.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE: równanie reakcji propanalu z wodorotlenkiem miedzi(II)

Zasady oceniania

1 pkt – poprawny wybór odczynnika (związku Q) oraz poprawne napisanie we właściwej

formie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z podanych związków propanal ma grupę aldehydową i redukuje Cu(II) podczas ogrzewania w zasadowej próbie. Powstaje czerwonobrunatny Cu2O oraz anion propanianowy. Na jedną cząsteczkę aldehydu przypadają 2Cu(OH)2 i OH−, a po prawej Cu2O, propanian i 3H2O.

Zastosuj wzór organicznego anionu z grafiki klucza. Nie zapisujemy wolnego kwasu propanowego, bo nadmiar zasady zapewnia jego zobojętnienie. Samo ogrzanie Cu(OH)2 bez reduktora dawałoby czarny CuO, a nie opisany produkt.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE: równanie reakcji propanalu z wodorotlenkiem miedzi(II)
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_23

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Kwas benzoesowy (benzenokarboksylowy) w obecności odpowiedniego katalizatora ulega

reakcji substytucji elektrofilowej.

W reakcji kwasu benzoesowego z NaOH powstaje sól – związek B – stosowana jako

konserwant E211. Ta sól w postaci stałej, ogrzewana z NaOH w obecności tlenku wapnia,

ulega dekarboksylacji. Związek A jest głównym produktem reakcji kwasu benzoesowego

z chlorem w stosunku molowym 1 ∶1. Opisane przemiany przedstawiono na schemacie:

Zadanie 24 — materiał graficzny CKE, s. 24, element 1.

… CaO, 𝑇

a) Napisz równanie reakcji otrzymywania związku A. Zastosuj wzory półstrukturalne

(grupowe) związków organicznych.

b) Uzupełnij schemat. Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone związków organicznych B i C.

Zadanie 24 — materiał graficzny CKE, s. 24, element 2.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

W pierwszej gałęzi zastosuj wpływ kierujący COOH. W drugiej rozpoznaj zobojętnienie i dekarboksylację.

Podpowiedź 2

A to kwas 3-chlorobenzoesowy, B benzoesan sodu, C benzen.

Podpowiedź 3

Narysuj chlorowanie kwasu benzoesowego do izomeru meta z HCl oraz wpisz wzory B i C.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE: równanie chlorowania i wzory B oraz C

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie równania reakcji i poprawne uzupełnienie schematu wzorami

związków B i C.

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji

ALBO

– poprawne uzupełnienie schematu wzorami związków B i C.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Grupa COOH kieruje elektrofilowe chlorowanie pierścienia głównie w położenie meta. W reakcji z Cl2 i FeCl3 powstają więc kwas 3-chlorobenzoesowy oraz HCl.

Osobny szlak z NaOH daje benzoesan sodu B, a ogrzewanie tej soli z sodą wapienną usuwa węgiel COOH i prowadzi do benzenu C. Zachowaj dwie niezależne gałęzie schematu. B nie jest chlorowaną solą z pierwszej gałęzi: jego substratem w drugim szlaku jest wyjściowy kwas benzoesowy, zgodnie z rysunkiem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE: równanie chlorowania i wzory B oraz C
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Kwas benzoesowy oraz kwas szczawiowy to białe, krystaliczne ciała stałe, dobrze rozpuszczalne w etanolu. Te związki reagują z jonami OH− według równań:

Równania reakcji kwasu benzoesowego i kwasu szczawiowego z jonami wodorotlenkowymi.

Odważono próbkę mieszaniny kwasów benzoesowego i szczawiowego o masie mx. Tę próbkę rozpuszczono w 100 cm3 etanolu. Do zobojętnienia kwasów w tym roztworze zużyto porcję wodorotlenku sodu o masie mx/2.

Oblicz wyrażoną w procentach masowych zawartość kwasu szczawiowego w badanej mieszaninie. Wynik zaokrąglij do liczby całkowitej.

Przyjmij M(NaOH) = 40 g · mol−1, M(Wzór półstrukturalny: C6H5COOH) = 122 g · mol−1, M(Wzór półstrukturalny: (COOH)2) = 90 g · mol−1.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wybierz dogodną masę próbki, np. 1 g. Masa NaOH będzie wtedy równa 0,5 g.

Podpowiedź 2

Zapisz dwa równania: bilans mas kwasów i bilans zużytych OH−, z dwoma dla kwasu szczawiowego.

Podpowiedź 3

Rozwiąż 122b+90s = 1 i b+2s = 0,0125. Otrzymasz około 31% masowych kwasu szczawiowego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przyjmując 1,00 g mieszaniny i 0,50 g NaOH: n(NaOH) = 0,0125 mol. Z bilansu 122nb + 90ns = 1,00 i nb + 2ns = 0,0125 otrzymuje się ns = 0,00341 mol kwasu szczawiowego. Udział masowy: 0,00341 · 90/1,00 · 100% ≈ 31%.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody rozwiązania zadania prowadzącej do obliczenia

zawartości kwasu szczawiowego w mieszaninie, poprawne wykonanie obliczeń oraz

podanie wyniku w odpowiedniej formie.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

• popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego,

LUB

• błędne zaokrąglenie wyniku.

ALBO

– poprawne obliczenie liczby moli kwasu szczawiowego w założonej mieszaninie.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Można przyjąć 1,00 g mieszaniny, wtedy zużyto 0,50 g NaOH, czyli 0,0125 mol. Niech b i s oznaczają mole kwasu benzoesowego oraz szczawiowego. Bilans masy to 122b+90s = 1,00, a protonów kwasowych b+2s = 0,0125.

Rozwiązanie daje s ≈ 0,003409 mol, czyli około 0,3068 g kwasu szczawiowego. Udział wynosi 30,68%, po wymaganym zaokrągleniu 31%. Kwas szczawiowy zużywa dwa OH− na cząsteczkę, dlatego proste porównanie mas obu kwasów bez tej różnicy nie wystarcza.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przyjmując 1,00 g mieszaniny i 0,50 g NaOH: n(NaOH) = 0,0125 mol. Z bilansu 122nb + 90ns = 1,00 i nb + 2ns = 0,0125 otrzymuje się ns = 0,00341 mol kwasu szczawiowego. Udział masowy: 0,00341 · 90/1,00 · 100% ≈ 31%.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_25

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26.1 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 26.

N-metylopiperazyna(1-metylopiperazyna)torozpuszczalnawwodziesłabazasadaowzorze:

Informacja wspólna 26 — materiał graficzny CKE, s. 26, element 1.

Tazasadaulegadwustopniowejdysocjacji,wktórejuczestnicząobaatomyazotu. Atom azotu

niezwiązany z grupą metylową ma silniejszy charakter zasadowy.

W tabeli podano wartości 𝐾b1 oraz 𝐾b2 opisanej reakcji dysocjacji N-metylopiperazyny,

wyznaczone w różnych temperaturach.

Temperatura

25 °C

30 °C

40 °C

50 °C

𝐾b1

1,38 ∙10−5

9,77 ∙10−6

6,17 ∙10−6

4,47 ∙10−6

𝐾b2

4,27 ∙10−10

2,51 ∙10−10

2,04 ∙10−10

1,51 ∙10−10

Na podstawie: F. Khalili, A. Henni, A.L.L. East, J. Chem. Eng., 54 (2009) 2914.

Rozstrzygnij, czy dysocjacja N-metylopiperazyny jest procesem egzo- czy endotermicznym. Uzasadnij odpowiedź.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj Kb przy 25 i 50°C. Wzrost temperatury sprzyja kierunkowi pochłaniającemu ciepło.

Podpowiedź 2

Skoro Kb maleje, ogrzewanie utrudnia tworzenie produktów dysocjacji.

Podpowiedź 3

Podaj proces egzotermiczny i uzasadnij malejącymi Kb przy wzroście temperatury.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: reakcja egzotermiczna.

Uzasadnienie CKE: Wartość Kb maleje wraz ze wzrostem temperatury.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie oraz poprawne uzasadnienie..

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Obie stałe dysocjacji zasadowej maleją przy zwiększaniu temperatury. Ogrzewanie przesuwa więc równowagi w stronę form nieprotonowanych, czyli przeciwdziała ich przebiegowi w kierunku produktów dysocjacji.

Zgodnie z regułą przekory oznacza to egzotermiczny charakter kierunku zapisanego jako dysocjacja zasadowa. Odpowiadamy „egzotermiczny” i wskazujemy zależność Kb od temperatury. Nie wnioskujemy o tym z samego zasadowego odczynu ani z tego, czy proces wymagał ogrzewania podczas przygotowania próbki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: reakcja egzotermiczna.

Uzasadnienie CKE: Wartość Kb maleje wraz ze wzrostem temperatury.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_26.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26.2 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 26.

N-metylopiperazyna(1-metylopiperazyna)torozpuszczalnawwodziesłabazasadaowzorze:

Informacja wspólna 26 — materiał graficzny CKE, s. 26, element 1.

Tazasadaulegadwustopniowejdysocjacji,wktórejuczestnicząobaatomyazotu. Atom azotu

niezwiązany z grupą metylową ma silniejszy charakter zasadowy.

W tabeli podano wartości 𝐾b1 oraz 𝐾b2 opisanej reakcji dysocjacji N-metylopiperazyny,

wyznaczone w różnych temperaturach.

Temperatura

25 °C

30 °C

40 °C

50 °C

𝐾b1

1,38 ∙10−5

9,77 ∙10−6

6,17 ∙10−6

4,47 ∙10−6

𝐾b2

4,27 ∙10−10

2,51 ∙10−10

2,04 ∙10−10

1,51 ∙10−10

Na podstawie: F. Khalili, A. Henni, A.L.L. East, J. Chem. Eng., 54 (2009) 2914.

Napodstawieinformacjiwstępnejspośródtrzechformkationowych

N-metylopiperazyny wybierz tę, która praktycznie nie występuje w roztworze wodnym, i napisz jej oznaczenie (I, II albo III). Uzasadnij odpowiedź.

Zadanie 26.2 — materiał graficzny CKE, s. 26, element 1.

Oznaczenie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj, który N ma według informacji silniejszy charakter zasadowy, i porównaj go z miejscami protonowania na rysunkach.

Podpowiedź 2

Forma II ma H+ przy N z CH3, choć drugi, silniejszy atom N pozostaje nieprotonowany.

Podpowiedź 3

Wskaż II jako formę pomijaną w modelu klucza i uzasadnij pierwszeństwem protonowania atomu N bez grupy metylowej.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Oznaczenie: II.

Uzasadnienie CKE: W roztworze wodnym N-metylopiperazyny nie istnieje (praktycznie) forma, w której jon H+ przyłączony jest do atomu azotu z grupą metylową (o mniejszej wartości Kb) bez przyłączenia najpierw jonu H+ do atomu azotu o większej wartości Kb.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie oraz poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z informacji wynika, że silniej zasadowy jest atom N bez grupy metylowej. W uproszczonym modelu kolejnych etapów proton przyłącza się najpierw do tego atomu, a dopiero potem do drugiego. Forma II przedstawia protonowanie tylko słabszego miejsca, z nieprotonowanym silniejszym, więc klucz wskazuje ją jako pomijaną.

Forma III odpowiada pierwszemu, a I drugiemu etapowi. Zapisz II i uzasadnij kolejnością protonowania podaną w informacji. Same makroskopowe Kb opisują etapy; nie należy bez dodatkowych danych wyznaczać z nich dokładnych udziałów wszystkich mikroform.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Oznaczenie: II.

Uzasadnienie CKE: W roztworze wodnym N-metylopiperazyny nie istnieje (praktycznie) forma, w której jon H+ przyłączony jest do atomu azotu z grupą metylową (o mniejszej wartości Kb) bez przyłączenia najpierw jonu H+ do atomu azotu o większej wartości Kb.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_26.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26.3 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 26.

N-metylopiperazyna(1-metylopiperazyna)torozpuszczalnawwodziesłabazasadaowzorze:

Informacja wspólna 26 — materiał graficzny CKE, s. 26, element 1.

Tazasadaulegadwustopniowejdysocjacji,wktórejuczestnicząobaatomyazotu. Atom azotu

niezwiązany z grupą metylową ma silniejszy charakter zasadowy.

W tabeli podano wartości 𝐾b1 oraz 𝐾b2 opisanej reakcji dysocjacji N-metylopiperazyny,

wyznaczone w różnych temperaturach.

Temperatura

25 °C

30 °C

40 °C

50 °C

𝐾b1

1,38 ∙10−5

9,77 ∙10−6

6,17 ∙10−6

4,47 ∙10−6

𝐾b2

4,27 ∙10−10

2,51 ∙10−10

2,04 ∙10−10

1,51 ∙10−10

Na podstawie: F. Khalili, A. Henni, A.L.L. East, J. Chem. Eng., 54 (2009) 2914.

Uzupełnij zapis tak, aby powstało równanie pierwszego etapu dysocjacji zasadowej

N-metylopiperazyny. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone związków organicznych.

Zadanie 26.3 — materiał graficzny CKE, s. 27, element 1.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zasada przyjmuje H+ od H2O. Wybierz silniej zasadowy atom N wskazany w informacji.

Podpowiedź 2

N bez CH3 zmienia się z NH w NH2+, a woda w OH−.

Podpowiedź 3

Narysuj wyjściową zasadę + H2O ⇌ monokation protonowany przy N bez metylu + OH−.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE: pierwszy etap dysocjacji zasadowej

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Pierwszy etap dysocjacji zasadowej to przyjęcie protonu od wody przez silniej zasadowy N bez grupy metylowej. Powstaje monokation N-metylopiperazyny z dodatkowym H przy tym azocie i OH− z wody.

Drugi N, związany z CH3, zachowuje obojętną postać w tym etapie. W zapisie struktury zaznacz ładunek + na protonowanym N oraz jego dwa wiązania do H. Nie zmieniaj sześcioczłonowego pierścienia ani nie protonuj obu N naraz, ponieważ pytanie dotyczy tylko pierwszego etapu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE: pierwszy etap dysocjacji zasadowej
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_26.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26.4 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 26.

N-metylopiperazyna(1-metylopiperazyna)torozpuszczalnawwodziesłabazasadaowzorze:

Informacja wspólna 26 — materiał graficzny CKE, s. 26, element 1.

Tazasadaulegadwustopniowejdysocjacji,wktórejuczestnicząobaatomyazotu. Atom azotu

niezwiązany z grupą metylową ma silniejszy charakter zasadowy.

W tabeli podano wartości 𝐾b1 oraz 𝐾b2 opisanej reakcji dysocjacji N-metylopiperazyny,

wyznaczone w różnych temperaturach.

Temperatura

25 °C

30 °C

40 °C

50 °C

𝐾b1

1,38 ∙10−5

9,77 ∙10−6

6,17 ∙10−6

4,47 ∙10−6

𝐾b2

4,27 ∙10−10

2,51 ∙10−10

2,04 ∙10−10

1,51 ∙10−10

Na podstawie: F. Khalili, A. Henni, A.L.L. East, J. Chem. Eng., 54 (2009) 2914.

Oblicz pH wodnego roztworu N-metylopiperazyny o stężeniu molowym równym

𝟎, 𝟐𝟎 𝐦𝐨𝐥∙𝐝𝐦−𝟑 w temperaturze 𝟐𝟓 °𝐂. W obliczeniach pomiń drugi etap dysocjacji.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj pierwszą Kb dla 25°C i zastosuj model jednego słabego centrum zasadowego.

Podpowiedź 2

Sprawdź małość x względem 0,20, a następnie użyj x ≈ √(1,38·10−5·0,20).

Podpowiedź 3

Z [OH−] około 1,66·10−3 oblicz pOH i pH. Wynik to około 11,22.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przykładowe rozwiązanie CKE: Kb1 = 1,38 · 10−5; [OH−] ≈ 1,66 · 10−3 mol · dm−3; pOH = 2,78; pH = 11,22 ≈ 11,2.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń prowadzące do

poprawnej wartości pH.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale popełnienie błędów rachunkowych

prowadzących do uzyskania błędnej wartości pH

ALBO

– zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i napisanie

poprawnej wartości pOH.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W 25°C używamy Kb1 = 1,38·10−5 i stężenia 0,20 mol·dm−3. Po pominięciu drugiego etapu [OH−] ≈ √(Kb1c) = √(2,76·10−6) ≈ 1,66·10−3 mol·dm−3.

Stopień przemiany jest poniżej 1%, więc uproszczenie jest uzasadnione. Stąd pOH ≈ 2,78 i pH ≈ 11,22, czyli około 11,2. Nie mnożymy wyniku przez dwa tylko dlatego, że cząsteczka ma dwa atomy N: polecenie wyłącza drugi etap, który ma także znacznie mniejszą stałą.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przykładowe rozwiązanie CKE: Kb1 = 1,38 · 10−5; [OH−] ≈ 1,66 · 10−3 mol · dm−3; pOH = 2,78; pH = 11,22 ≈ 11,2.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_26.4

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27 · czerwiec 2026

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Kapsaicyna,którejwzórprzedstawionoponiżej,jestodpowiedzialnazaostrysmakpapryki

chili.

Zadanie 27 — materiał graficzny CKE, s. 28, element 1.

Ten związek w określonych warunkach, pod wpływem nadmiaru pewnego odczynnika,

hydrolizuje. Produktem tej reakcji jest m.in. związek o wzorze:

Zadanie 27 — materiał graficzny CKE, s. 28, element 2.

a) Z podanych odczynników wybierz ten, którego użyto do reakcji hydrolizy kapsaicyny, i zaznacz jego wzór.

HCl(aq) … NaCl(aq) … FeCl3(aq) … NaOH(aq)

b) Narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) lub uproszczony jonu – drugiego produktu organicznego hydrolizy kapsaicyny.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Stan jonowy pokazanego produktu ujawnia zasadowe środowisko. Znajdź wiązanie amidowe, które zostaje rozcięte.

Podpowiedź 2

Wybierz NaOH. Po stronie karbonylowej amidu powstaje karboksylan z zachowanym łańcuchem nienasyconym.

Podpowiedź 3

Zaznacz NaOH i narysuj drugi produkt jako anion 8-metylonon-6-enianowy z COO− na końcu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odczynnik: NaOH (aq).

Odpowiedź CKE: drugi produkt hydrolizy kapsaicyny

Zasady oceniania

2 pkt – zaznaczenie poprawnego odczynnika oraz poprawne narysowanie wzoru drugiego

produktu hydrolizy.

1 pkt – zaznaczenie poprawnego odczynnika oraz błędny wzór drugiego produktu hydrolizy

albo brak wzoru.

ALBO

– błędny wybór odczynnika albo brak wyboru oraz poprawny wzór drugiego produktu

hydrolizy.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Produkt pokazany w treści ma fenolanowy O− i wolną NH2, co wskazuje na hydrolizę w nadmiarze NaOH. Rozcięciu ulega wiązanie amidowe kapsaicyny. Fragment aromatyczny daje wskazaną aminę z odprotonowaną fenolową OH, natomiast druga część tworzy anion 8-metylonon-6-enianowy.

Narysuj karboksylan z dziewięciowęglowym łańcuchem głównym, C=C między C6 i C7 oraz metylem przy C8. Zachowaj położenie wiązania podwójnego z grafiki. Nie wpisuj wolnego kwasu, bo w zasadowym środowisku występuje COO−.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odczynnik: NaOH (aq).

Odpowiedź CKE: drugi produkt hydrolizy kapsaicyny
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2026_06_dodatkowy_27

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania