Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 701–720 z 1481

Zadanie 24 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 23–24.

Informacja do zadań 23–24. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2008.

Mieszaninę 2-jodobutanu i jodku metylu poddano działaniu sodu i otrzymano różne alkany.

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeżeli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.

W opisanej reakcji otrzymano cztery różne alkany.

P

F

2.

Otrzymanym w opisanej reakcji alkanem o najmniejszej masie

cząsteczkowej był metan.

P

F

3.

Alkanem o największej masie cząsteczkowej – otrzymanym w opisanej

reakcji – był 3,4-dimetyloheksan.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wypisz trzy nierównoważne sposoby połączenia dwóch rodzajów fragmentów.

Podpowiedź 2

Najmniejszy alkan powstaje przez połączenie dwóch grup metylowych.

Podpowiedź 3

Zaznacz F, F, P: trzy produkty, najmniejszy etan, największy 3,4-dimetyloheksan.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. – F; 2. – F; 3. – P

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dwa różne fragmenty alkilowe mogą połączyć się jako pierwszy z pierwszym, pierwszy z drugim lub drugi z drugim. Powstają trzy różne alkany: etan, 2-metylobutan i 3,4-dimetyloheksan.

Pierwsze zdanie o czterech produktach jest fałszywe, a drugim najmniejszym produktem nie jest metan, tylko etan. Trzecie zdanie jest prawdziwe. Otrzymujemy F, F, P; zamiana kolejności dwóch fragmentów nie tworzy czwartego produktu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. – F; 2. – F; 3. – P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25.1 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 25.

W wyniku zasadowej hydrolizy 2-jodobutanu otrzymano alkohol, który następnie utleniono

tlenkiem miedzi(II).

Uzupełnij schemat opisanych przemian. Wpisz wzory półstrukturalne (grupowe):

2-jodobutanu, alkoholu otrzymanego w wyniku zasadowej hydrolizy

2-jodobutanu i organicznego produktu utlenienia tlenkiem miedzi(II) tego alkoholu.

Zadanie 25.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

2-jodobutan alkohol

Zadanie 25.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

produkt utlenienia alkoholu

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw zastąp jod grupą OH bez zmiany szkieletu.

Podpowiedź 2

Ustal rzędowość otrzymanego alkoholu i jego typowy produkt utleniania.

Podpowiedź 3

Narysuj ciąg 2-jodobutan → butan-2-ol → butan-2-on według grafiki.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 25.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie schematu: wpisanie wzorów półstrukturalnych (grupowych):

2-jodobutanu, alkoholu otrzymanego w wyniku zasadowej hydrolizy 2-jodobutanu

i organicznego produktu utlenienia tlenkiem miedzi(II) tego alkoholu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Zasadowa hydroliza 2-jodobutanu zastępuje I grupą OH przy tym samym węglu C2. Powstaje butan-2-ol, czyli alkohol II-rzędowy.

Jego utlenianie CuO przekształca tę grupę w karbonylową, dając butan-2-on. W każdym polu zachowujemy cztery atomy węgla i położenie grupy funkcyjnej. Nie rysujemy aldehydu, ponieważ wymagałby alkoholu I-rzędowego, ani alkenu, bo podany etap to hydroliza do alkoholu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 25.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_25.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25.2 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 25.

W wyniku zasadowej hydrolizy 2-jodobutanu otrzymano alkohol, który następnie utleniono

tlenkiem miedzi(II).

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i podkreśl jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Hydroliza zasadowa jodku alkilu jest reakcją (addycji / substytucji / eliminacji) zachodzącą

zgodnie z mechanizmem nukleofilowym. Przykładem obojętnego elektrycznie nukleofilu jest

cząsteczka (CH4 / H2 / NH3), a nukleofilu jonowego – jon (CN− / Cu2+ / H3O+).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odróżnij podstawienie grupy od jej eliminacji.

Podpowiedź 2

Szukaj drobin mogących oddać parę elektronową do utworzenia wiązania.

Podpowiedź 3

Wybierz substytucję, NH3 oraz CN−.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 25.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie obu zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W hydrolizie zasadowej grupa odchodząca jest zastępowana grupą pochodzącą od nukleofilu, więc zachodzi substytucja.

Nukleofil dostarcza parę elektronową; może być elektrycznie obojętny, jak NH3 z wolną parą azotu, albo ujemny, jak CN−. CH4 i H2 nie spełniają tu podanej roli typowych nukleofili, a dodatnio naładowane Cu2+ i H3O+ nie są poprawnymi wyborami z zestawu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 25.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_25.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26.1 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 26.

Alkeny można otrzymać m.in. w wyniku reakcji eliminacji wody z alkoholi (tzw. reakcja

dehydratacji alkoholi).

Poddano dehydratacji 3-metylobutan-2-ol i otrzymano mieszaninę alkenów A i B, przy czym

alken A jest produktem głównym (atom wodoru jest odrywany w tym przypadku od tego atomu

węgla, który jest połączony z mniejszą liczbą atomów wodoru), a alken B – produktem

ubocznym przemiany.

Produkt A można także otrzymać w wyniku dehydratacji innego alkoholu.

Podaj wzór półstrukturalny (grupowy) i nazwę systematyczną tego alkoholu.

Wzór:

Nazwa systematyczna:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw ustal strukturę głównego alkenu A.

Podpowiedź 2

Odtwórz alkohol przez formalne dodanie H i OH do jego wiązania podwójnego w drugiej orientacji.

Podpowiedź 3

Podaj 2-metylobutan-2-ol i narysuj zgodny z nazwą wzór półstrukturalny.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 28.

Nazwa systematyczna:

2-metylobutan-2-ol

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne podanie wzoru i nazwy systematycznej alkoholu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Główny alken A z odwodnienia 3-metylobutan-2-olu to bardziej podstawiony 2-metylobut-2-en. Ten sam alken można otrzymać, umieszczając OH na drugim atomie jego wiązania podwójnego w odpowiednim alkoholu i odszczepiając wodę.

Pasuje 2-metylobutan-2-ol. Zachowujemy pięciowęglowy szkielet oraz położenie metylu. Nie podajemy ponownie alkoholu wyjściowego, ponieważ polecenie wymaga innego prekursora; nazwę i wzór trzeba uzgodnić ze sobą.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 28.

Nazwa systematyczna:

2-metylobutan-2-ol

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_26.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26.2 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 26.

Alkeny można otrzymać m.in. w wyniku reakcji eliminacji wody z alkoholi (tzw. reakcja

dehydratacji alkoholi).

Poddano dehydratacji 3-metylobutan-2-ol i otrzymano mieszaninę alkenów A i B, przy czym

alken A jest produktem głównym (atom wodoru jest odrywany w tym przypadku od tego atomu

węgla, który jest połączony z mniejszą liczbą atomów wodoru), a alken B – produktem

ubocznym przemiany.

Napisz równanie reakcji alkenu A z bromowodorem (HBr) prowadzącej do powstania produktu głównego tej przemiany. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj liczbę H przy dwóch atomach wiązania podwójnego A.

Podpowiedź 2

Brom przyłącza się do bardziej podstawionego węgla.

Podpowiedź 3

Narysuj addycję HBr do 2-metylobut-2-enu dającą 2-bromo-2-metylobutan.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 26.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 28.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Alken A, 2-metylobut-2-en, ma jeden wodór przy mniej podstawionym atomie wiązania podwójnego i żadnego przy drugim. W addycji HBr zgodnej z regułą Markownikowa wodór trafia do atomu już mającego H, a brom do bardziej podstawionego C2.

Produktem głównym jest 2-bromo-2-metylobutan. W równaniu stosujemy jedną cząsteczkę HBr i zachowujemy szkielet alkenu, zmieniając wiązanie podwójne na pojedyncze.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 26.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 28.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_26.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 27–28.

Poniżej przedstawiono wzory dwóch związków organicznych: mentolu i tymolu.

Informacja do zadań 27–28. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

mentol tymol

Uzupełnij poniższe tabele.

• Określ hybrydyzację orbitali walencyjnych: atomu węgla oznaczonego we wzorze mentolu literą a oraz atomu węgla oznaczonego we wzorze tymolu literą x.

Atom węgla

a

x

hybrydyzacja

  

• Określ formalne stopnie utlenienia: atomu węgla oznaczonego we wzorze mentolu literą b oraz atomu węgla oznaczonego we wzorze tymolu literą y.

Atom węgla

b

y

stopień utlenienia

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz geometrię a i x niezależnie od stopni utlenienia b i y.

Podpowiedź 2

W bilansie węgla przyjmij +1 za C–O, −1 za C–H i 0 za C–C.

Podpowiedź 3

Wpisz a: sp3, x: sp2, b: 0, y: +I.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

•

Atom węgla

a

x

hybrydyzacja

sp3

sp2

•

Atom węgla

b

y

stopień utlenienia

0

(+) I

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie obu tabeli – określenie hybrydyzacji orbitali walencyjnych

i formalnego stopnia utlenienia wszystkich wskazanych atomów węgla.

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednej tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Atom a w nasyconym fragmencie mentolu ma cztery wiązania σ, więc hybrydyzację sp3. Atom x w pierścieniu aromatycznym tymolu ma sp2.

Dla zaznaczonego b wkłady jednego C–O i jednego C–H znoszą się, dając stopień 0. Atom y wiąże się z tlenem, ale nie z wodorem, więc ma +I. Wiązania C–C nie wnoszą różnicy elektroujemności do formalnego bilansu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

•

Atom węgla

a

x

hybrydyzacja

sp3

sp2

•

Atom węgla

b

y

stopień utlenienia

0

(+) I

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_27

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 27–28.

Poniżej przedstawiono wzory dwóch związków organicznych: mentolu i tymolu.

Informacja do zadań 27–28. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

mentol tymol

Rozstrzygnij, czy cząsteczka tymolu jest chiralna. Odpowiedź uzasadnij.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź węgle tetraedryczne, zwłaszcza w grupie izopropylowej.

Podpowiedź 2

Dwie jednakowe grupy przy jednym atomie wykluczają jego asymetrię.

Podpowiedź 3

Odpowiedz NIE: żaden z węgli sp3 tymolu nie ma czterech różnych podstawników.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: Nie ALBO Jest achiralna.

Uzasadnienie: Cząsteczka tymolu ma płaszczyznę symetrii.

ALBO

W cząsteczce tymolu nie występuje żaden asymetryczny atom węgla.

ALBO

W cząsteczce tego związku nie ma centrum chiralności (centrum stereogenicznego, centrum

stereochemicznego, stereocentrum).

ALBO

Żaden atom węgla (o hybrydyzacji sp3) nie jest połączony z czterema różnymi podstawnikami.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W tymolu atomy pierścienia aromatycznego są płaskie i nie stanowią tetraedrycznych centrów chiralności. Węgiel grupy izopropylowej ma dwie jednakowe grupy metylowe, a pozostałe węgle sp3 również nie mają czterech różnych podstawników.

Pokazana cząsteczka jest achiralna. Uzasadnienie odnosimy do jej budowy i równocenności podstawników; sama obecność pierścienia aromatycznego nie stanowi ogólnego dowodu achiralności dowolnej cząsteczki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: Nie ALBO Jest achiralna.

Uzasadnienie: Cząsteczka tymolu ma płaszczyznę symetrii.

ALBO

W cząsteczce tymolu nie występuje żaden asymetryczny atom węgla.

ALBO

W cząsteczce tego związku nie ma centrum chiralności (centrum stereogenicznego, centrum

stereochemicznego, stereocentrum).

ALBO

Żaden atom węgla (o hybrydyzacji sp3) nie jest połączony z czterema różnymi podstawnikami.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_28

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Do 500 cm3 wodnego roztworu kwasu metanowego (mrówkowego) o stężeniu 1 mol ∙ dm−3

dodano 500 cm3 wody. Temperatura otrzymanego roztworu nie uległa zmianie.

Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź wybraną spośród A–C oraz odpowiedź wybraną spośród 1.–3.

Należy wnioskować, że po dodaniu wody do wodnego roztworu kwasu metanowego

wartość stałej

dysocjacji

A.

wzrosła,

a wartość stopnia

dysocjacji

1.

wzrosła.

B.

zmalała,

2.

zmalała.

C.

nie uległa zmianie,

3.

nie uległa zmianie.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel stałą równowagi od udziału cząsteczek zdysocjowanych.

Podpowiedź 2

Rozcieńczanie sprzyja jonizacji słabego kwasu, a temperatura decydująca o Ka nie zmienia się.

Podpowiedź 3

Wybierz C oraz 1: stała bez zmiany, stopień dysocjacji wzrasta.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 30.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne dokończenie zdania.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dwukrotne rozcieńczenie obniża stężenie kwasu, ale temperatura pozostaje taka sama. W szkolnym modelu roztworu stała dysocjacji Ka nie zmienia się, natomiast stopień dysocjacji słabego kwasu rośnie.

Większy ułamek początkowych cząsteczek występuje w formie zjonizowanej, choć nie oznacza to wzrostu stężenia H3O+. Wybieramy C i 1. Odróżniamy właściwość równowagi od stopnia jej realizacji przy danym stężeniu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 30.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–31.

Reakcja estryfikacji, w której uczestniczą kwas etanowy i butan-2-ol, zachodzi w środowisku

kwasowym zgodnie z równaniem:

Informacja do zadań 30–31. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Na podstawie: Estryfikacja, https://tsl.wum.edu.pl [dostęp 09.01.2020]

Oblicz, ile gramów bezwodnego kwasu etanowego należy użyć do reakcji z jednym molem butan-2-olu w temperaturze T, aby przereagowało 85% początkowej ilości butan-2-olu.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ułóż bilans moli dla 85% zużycia jednego mola alkoholu.

Podpowiedź 2

W stałej równowagi użyj pozostałego kwasu y − 0,85.

Podpowiedź 3

Rozwiąż 2,12 = 0,852/[0,15(y − 0,85)] i pomnóż y przez 60 g·mol−1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.

Początkowa liczba moli kwasu 𝑦, jeżeli przereagowało tyle moli kwasu, co alkoholu, czyli

0,85 mola: 𝑦 = 𝑥+ 0,85 = 2,27 + 0,85 = 3,12 mola

𝑚kwasu = 𝑛∙𝑀kwasu = 3,12 mol ∙ 60 g∙mol−1= 187,2 (g)

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.

substancja

Liczba moli

początkowa, mol

Zmiana liczby moli,

mol

Liczba moli równowagowa,

mol

alkohol

1

– 0,85

0,15

kwas

𝑥

– 0,85

𝑥 – 0,85

ester

0

+ 0,85

0,85

woda

0

+ 0,85

0,85

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.

Początkowa masa kwasu etanowego:

𝑚kwasu = 𝑥 ∙ 𝑀kwasu = 3,122 mol ∙ 60 g∙mol−1= 187,32 (g)

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku

w gramach.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

LUB

– niepodanie wyniku w gramach lub podanie go z błędną jednostką.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Niech y oznacza początkowe mole kwasu przy jednym molu alkoholu. Dla przemiany 85% w równowadze mamy 0,15 mol alkoholu, y − 0,85 mol kwasu oraz po 0,85 mol estru i wody.

Zatem 2,12 = 0,852/[0,15(y − 0,85)]. Rozwiązanie daje y ≈ 3,122 mol, czyli około 187,3 g kwasu. Nie podstawiamy początkowej ilości kwasu zamiast ilości równowagowej ani nie pomijamy wody w liczniku.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.

Początkowa liczba moli kwasu 𝑦, jeżeli przereagowało tyle moli kwasu, co alkoholu, czyli

0,85 mola: 𝑦 = 𝑥+ 0,85 = 2,27 + 0,85 = 3,12 mola

𝑚kwasu = 𝑛∙𝑀kwasu = 3,12 mol ∙ 60 g∙mol−1= 187,2 (g)

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.

substancja

Liczba moli

początkowa, mol

Zmiana liczby moli,

mol

Liczba moli równowagowa,

mol

alkohol

1

– 0,85

0,15

kwas

𝑥

– 0,85

𝑥 – 0,85

ester

0

+ 0,85

0,85

woda

0

+ 0,85

0,85

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.

Początkowa masa kwasu etanowego:

𝑚kwasu = 𝑥 ∙ 𝑀kwasu = 3,122 mol ∙ 60 g∙mol−1= 187,32 (g)

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–31.

Reakcja estryfikacji, w której uczestniczą kwas etanowy i butan-2-ol, zachodzi w środowisku

kwasowym zgodnie z równaniem:

Informacja do zadań 30–31. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Na podstawie: Estryfikacja, https://tsl.wum.edu.pl [dostęp 09.01.2020]

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i podkreśl jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Przy użyciu w opisanej reakcji równomolowej mieszaniny kwasu i alkoholu wydajność tej

reakcji jest w temperaturze T (niższa niż / równa / wyższa od) 85%.

Opisaną reakcję przeprowadza się w środowisku kwasowym, ponieważ jony H+

(katalizują tę reakcję / zwiększają wydajność tej reakcji).

W środowisku zasadowym opisany ester ulega hydrolizie, której produktami są butan-2-ol

i (kwas etanowy / sól kwasu etanowego).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel wpływ nadmiaru substratu od wpływu katalizatora.

Podpowiedź 2

W środowisku zasadowym grupa kwasowa produktu występuje jako anion.

Podpowiedź 3

Wybierz niższa niż 85%, katalizują tę reakcję oraz sól kwasu etanowego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 32.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie wszystkich zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Nadmiar kwasu przesuwa równowagę estryfikacji ku produktom, dlatego dla mieszaniny równomolowej wydajność będzie niższa niż uzyskane z nadmiarem 85%. Jony H+ katalizują przemianę, przyspieszając dojście do równowagi, ale nie zwiększają samej wydajności równowagowej.

Zasadowa hydroliza estru daje butan-2-ol oraz sól kwasu etanowego. Nie zapisujemy wolnego kwasu jako trwałego produktu w środowisku zasadowym, bo zostaje od razu zobojętniony.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 32.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Cząsteczki kwasu etanowego mogą tworzyć dimer:

Wzór strukturalny dimeru kwasu etanowego. Dwie grupy karboksylowe połączone dwiema liniami kropkowanymi od atomu H do atomu O drugiej cząsteczki.

Dimer ten występuje w stanie gazowym oraz w roztworach kwasu etanowego

w rozpuszczalnikach nietworzących z nim wiązań wodorowych.

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i podkreśl jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Przedstawiony w informacji dimer powstaje w wyniku tworzenia się wiązań (kowalencyjnych /

jonowych / wodorowych) między cząsteczkami kwasu etanowego. Rozcieńczony roztwór

kwasu etanowego w wodzie (nie zawiera dimerów / zawiera dimery), ponieważ woda

(nie tworzy wiązań wodorowych / tworzy wiązania wodorowe) z cząsteczkami kwasu

etanowego.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj przerywane połączenia między dwiema grupami karboksylowymi.

Podpowiedź 2

Woda konkuruje z drugą cząsteczką kwasu o wiązania wodorowe.

Podpowiedź 3

Wybierz wiązania wodorowe, nie zawiera dimerów i tworzy wiązania wodorowe z kwasem.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 33.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie wszystkich zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dimer kwasu etanowego jest utrzymywany przez dwa wiązania wodorowe między grupami karboksylowymi dwóch cząsteczek. Nie powstaje przez nowe kowalencyjne połączenie szkieletów.

W rozcieńczonym roztworze wodnym, w modelu zadania, takich dimerów nie przyjmujemy: cząsteczki kwasu tworzą wiązania wodorowe z licznymi cząsteczkami wody. Nie uogólniamy tego wyboru na wszystkie możliwe stężenia i warunki, ponieważ informacja dotyczy roztworu rozcieńczonego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 33.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_32

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33.1 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 33.

W dwóch probówkach (I, II) znajdowały się wodne roztwory dwóch substancji wybranych

spośród następujących:

glicyna … chlorek fenyloamoniowy (C6H5NH3Cl) … fenolan sodu

W celu ich identyfikacji przeprowadzono opisane poniżej doświadczenia.

1. Do próbek pobranych z probówek I i II dodano kwas solny, ale w żadnym naczyniu

nie zaobserwowano zmian.

2. Z probówek I i II pobrano próbki i wprowadzono do nich wodny roztwór oranżu

metylowego. Otrzymano roztwory o różnych barwach. W naczyniu z próbką pobraną

z probówki I roztwór przyjął barwę czerwoną.

Podaj nazwy lub wzory związków, które zidentyfikowano podczas przeprowadzonych doświadczeń.

Probówka I: …

Probówka II: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przeczytaj obserwację po dodaniu HCl. Sprawdź, jaki efekt przewidywałbyś dla fenolanu.

Podpowiedź 2

Czerwona barwa oranżu metylowego w próbce I wskazuje na kwaśny roztwór. Zastanów się, który jon może przekazać proton wodzie.

Podpowiedź 3

Przypisz I chlorkowi fenyloamoniowemu. Wskaż glicynę jako roztwór II i uzasadnij różnicę barwy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Probówka I: chlorek fenyloamoniowy ALBO C6H5–NH3Cl

Probówka II: glicyna ALBO NH2–CH2–COOH

Zasady oceniania

1 pkt – poprawna identyfikacja substancji w obu probówkach – napisanie ich nazw lub wzorów.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po dodaniu HCl brak efektu przewidywanego dla fenolanu pozwala wykluczyć tę substancję w modelu zadania. Oranż metylowy w roztworze I ma barwę czerwoną. To wskazuje na kwaśny roztwór chlorku fenyloamoniowego, w którym kation oddaje proton wodzie.

Roztwór II daje inną barwę wskaźnika i odpowiada glicynie. Zatem I to chlorek fenyloamoniowy, a II to glicyna.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Probówka I: chlorek fenyloamoniowy ALBO C6H5–NH3Cl

Probówka II: glicyna ALBO NH2–CH2–COOH

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_33.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33.2 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 33.

W dwóch probówkach (I, II) znajdowały się wodne roztwory dwóch substancji wybranych

spośród następujących:

glicyna … chlorek fenyloamoniowy (C6H5NH3Cl) … fenolan sodu

W celu ich identyfikacji przeprowadzono opisane poniżej doświadczenia.

1. Do próbek pobranych z probówek I i II dodano kwas solny, ale w żadnym naczyniu

nie zaobserwowano zmian.

2. Z probówek I i II pobrano próbki i wprowadzono do nich wodny roztwór oranżu

metylowego. Otrzymano roztwory o różnych barwach. W naczyniu z próbką pobraną

z probówki I roztwór przyjął barwę czerwoną.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji, która decyduje o odczynie wodnego roztworu substancji znajdującej się w probówce I.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wskaż sprzężony kwas aniliny jako donor protonu.

Podpowiedź 2

Woda po przyjęciu protonu tworzy H3O+.

Podpowiedź 3

Zapisz graficznie równowagę kationu fenyloamoniowego z wodą do aniliny i H3O+, bez Cl−.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 33.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 33.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie w formie jonowej skróconej równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W roztworze chlorku fenyloamoniowego kation oddaje proton wodzie. Powstają cząsteczka aniliny i H3O+, co odpowiada kwaśnemu odczynowi.

Równanie jonowe skrócone obejmuje kation organiczny i wodę po stronie substratów oraz anilinę i jon hydroniowy po stronie produktów, zgodnie z grafiką. Cl− pomijamy jako jon obserwator. Nie zapisujemy dysocjacji samego HCl, ponieważ źródłem odczynu jest protoliza kationu słabej zasady.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 33.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 33.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_33.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 34 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

równa 86,1 mg.

Określ, z ilu reszt glicyny 𝒙 i z ilu reszt alaniny 𝒚 składała się jedna cząsteczka badanego tripeptydu. Napisz wzór tripeptydu w postaci Gly𝒙Ala𝒚. Przyjmij masę molową chlorku srebra MAgCl = 143,5 g ∙ mol−1.

Obliczenia:

Wzór tripeptydu: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z osadu wyznacz mole Cl− i uwzględnij trzy aminokwasy z jednego tripeptydu.

Podpowiedź 2

Oblicz masę molową peptydu oraz odejmij dwie wody przy składaniu go z aminokwasów.

Podpowiedź 3

Rozwiąż x + y = 3 oraz 75x + 89y − 36 = 217; wynik to GlyAla2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 34.Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 34.Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 34.

Wzór tripeptydu: GlyAla2 ALBO Gly1Ala2

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.

n(AgCl) = n(Cl−) = 3 · ntripeptydu ⇒ ntripeptydu = 0,2 mmol

𝑀tripeptydu Gly₂Ala = 2 ∙ 𝑀Gly + 1 ∙ 𝑀Ala − 2 ∙ 𝑀(H2O)= 2 ∙ 75 + 1 ∙ 89 − 36 = 203 g ∙ mol−1

𝑀tripeptydu GlyAla₂= 1 ∙ 𝑀Gly + 2 ∙ 𝑀Ala − 2 ∙ 𝑀(H2O) = 1 ∙ 75 + 2 ∙ 89 − 36 = 217 g ∙ mol−1

𝑚tripeptydu Gly₂Ala = 𝑛tripeptydu ∙ 𝑀tripeptydu Gly₂Ala = 40,6 mg

𝑚tripeptydu GlyAla₂ = 𝑛tripeptydu ∙ 𝑀tripeptydu GlyAla₂= 43,4 mg

Wzór tripeptydu: GlyAla2 ALBO Gly1Ala2

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wzoru

tripeptydu lub wartości x i y.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z 86,1 mg AgCl otrzymujemy 0,600 mmol chlorków. Po pełnej hydrolizie każda cząsteczka tripeptydu daje trzy chlorowodorki aminokwasów, więc peptydu było 0,200 mmol.

Jego masa molowa wynosi 43,4 mg/0,200 mmol = 217 g·mol−1. Dla x + y = 3 i 75x + 89y − 2·18 = 217 otrzymujemy x = 1, y = 2. Zapis GlyAla2 określa skład, a nie sekwencję, której doświadczenie nie ustala.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 34.Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 34.Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 34.

Wzór tripeptydu: GlyAla2 ALBO Gly1Ala2

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.

n(AgCl) = n(Cl−) = 3 · ntripeptydu ⇒ ntripeptydu = 0,2 mmol

𝑀tripeptydu Gly₂Ala = 2 ∙ 𝑀Gly + 1 ∙ 𝑀Ala − 2 ∙ 𝑀(H2O)= 2 ∙ 75 + 1 ∙ 89 − 36 = 203 g ∙ mol−1

𝑀tripeptydu GlyAla₂= 1 ∙ 𝑀Gly + 2 ∙ 𝑀Ala − 2 ∙ 𝑀(H2O) = 1 ∙ 75 + 2 ∙ 89 − 36 = 217 g ∙ mol−1

𝑚tripeptydu Gly₂Ala = 𝑛tripeptydu ∙ 𝑀tripeptydu Gly₂Ala = 40,6 mg

𝑚tripeptydu GlyAla₂ = 𝑛tripeptydu ∙ 𝑀tripeptydu GlyAla₂= 43,4 mg

Wzór tripeptydu: GlyAla2 ALBO Gly1Ala2

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_34

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

W wyniku kondensacji z jednej cząsteczki cysteiny (Cys) i dwóch cząsteczek leucyny (Leu)

mogą powstać różne tripeptydy.

Napisz wszystkie możliwe sekwencje aminokwasów w tripeptydach o budowie liniowej

– zastosuj trzyliterowe kody aminokwasów.

Sekwencje aminokwasów w tripeptydach:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, ile różnych pozycji może zająć jedyna cysteina.

Podpowiedź 2

Nie rozróżniaj zamiany dwóch jednakowych reszt leucyny.

Podpowiedź 3

Wypisz Cys–Leu–Leu, Leu–Cys–Leu i Leu–Leu–Cys.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Cys-Leu-Leu, Leu-Leu-Cys, Leu-Cys-Leu

Uwaga: Odpowiedź, w której zdający podaje sekwencję trzech nukleotydów (z kodu

genetycznego, tzw. triplet albo kodon) zamiast sekwencji aminokwasów, nie spełnia warunków

zadania.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne podanie sekwencji możliwych tripeptydów – z zastosowaniem trzyliterowych

kodów aminokwasów.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dwie reszty leucyny są jednakowe, więc odrębne sekwencje otrzymujemy przez umieszczenie jednej cysteiny na jednym z trzech miejsc łańcucha. Powstają Cys–Leu–Leu, Leu–Cys–Leu i Leu–Leu–Cys.

Sekwencje czytamy od N-końca do C-końca; przestawienie identycznych leucyn nie tworzy nowego peptydu. Nie dodajemy form cyklicznych, ponieważ pytanie dotyczy budowy liniowej, ani sekwencji nukleotydów zamiast kodów aminokwasowych.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Cys-Leu-Leu, Leu-Leu-Cys, Leu-Cys-Leu

Uwaga: Odpowiedź, w której zdający podaje sekwencję trzech nukleotydów (z kodu

genetycznego, tzw. triplet albo kodon) zamiast sekwencji aminokwasów, nie spełnia warunków

zadania.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_35

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 36 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Do czterech probówek zawierających niebieską zalkalizowaną zawiesinę świeżo strąconego

wodorotlenku miedzi(II) wprowadzono bezbarwne wodne roztwory czterech różnych związków

– do każdej probówki roztwór innej substancji. Zawartość każdej probówki wymieszano.

Przebieg doświadczenia zilustrowano na poniższym rysunku.

Zadanie 36 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Rozstrzygnij, czy zmiany zaobserwowane podczas doświadczenia umożliwiają potwierdzenie, że do danej probówki wprowadzono roztwór wskazany na rysunku.

Odpowiedź uzasadnij. W uzasadnieniu opisz możliwe do zaobserwowania zmiany zawartości probówek, uwzględnij rodzaj (roztwór, zawiesina) oraz barwę mieszaniny otrzymanej po dodaniu roztworu danej substancji do każdej probówki.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie:

Probówka I: …

Probówka II: …

Probówka III: …

Probówka IV: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpatrz kolejno zobojętnianie, brak reakcji, kompleksowanie alkoholu wielowodorotlenowego i próbę biuretową.

Podpowiedź 2

Dwa wiązania peptydowe tripeptydu umożliwiają barwną reakcję w IV.

Podpowiedź 3

Opisz I niebieski roztwór, II niebieską zawiesinę, III szafirowy roztwór, IV fioletowy roztwór i odpowiedz TAK.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: Tak

Uzasadnienie, np.:

Probówka I: Powstał niebieski roztwór.

Probówka II: Pozostała niebieska zawiesina.

ALBO

Niebieska zawiesina nie roztworzyła się.

ALBO

Nie zaobserwowano objawów reakcji.

Probówka III: Powstał szafirowy ALBO granatowy roztwór.

Probówka IV: Powstał różowy ALBO fioletowy ALBO różowofioletowy roztwór.

Zasady oceniania

Zasady oceniania 36 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 36.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Tak, cztery opisane efekty pozwalają potwierdzić przypisanie w tym zestawie substancji. W I kwas azotowy(V) roztwarza osad i powstaje niebieski roztwór. W II etanol nie daje widocznej zmiany: pozostaje niebieska zawiesina.

W III glicerol tworzy szafirowy roztwór kompleksu. W IV tripeptyd daje fioletowy lub różowofioletowy roztwór w reakcji biuretowej. W każdej odpowiedzi podajemy jednocześnie barwę i to, czy jest roztwór, czy zawiesina; nie jest to uniwersalna identyfikacja dowolnych związków.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: Tak

Uzasadnienie, np.:

Probówka I: Powstał niebieski roztwór.

Probówka II: Pozostała niebieska zawiesina.

ALBO

Niebieska zawiesina nie roztworzyła się.

ALBO

Nie zaobserwowano objawów reakcji.

Probówka III: Powstał szafirowy ALBO granatowy roztwór.

Probówka IV: Powstał różowy ALBO fioletowy ALBO różowofioletowy roztwór.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_36

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.1 · marzec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

Konfigurację elektronową dwudodatniego kationu pierwiastka X przedstawia zapis: [Ar]3d10.

Uzupełnij poniższą tabelę. Wpisz symbol chemiczny pierwiastka X, numer grupy oraz symbol bloku konfiguracyjnego, do którego należy ten pierwiastek.

Symbol pierwiastka

Numer grupy

Symbol bloku

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zsumuj elektrony rdzenia argonowego i podpowłoki 3d.

Podpowiedź 2

Aby przejść od X2+ do atomu, dodaj dwa elektrony.

Podpowiedź 3

Dla Z = 30 wpisz Zn, grupa 12, blok d.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Symbol pierwiastka

Numer grupy

Symbol bloku

Zn

12

d

Odpowiedź CKE 1.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie całej tabeli (wpisanie symbolu pierwiastka, numeru grupy

i symbolu bloku).

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kation X2+ ma 18 + 10 = 28 elektronów. Atom obojętny ma dwa elektrony więcej, czyli 30, co identyfikuje cynk.

Cynk należy do grupy 12 i bloku d; jego atom ma konfigurację [Ar]3d104s2. Nie identyfikujemy pierwiastka wyłącznie po liczbie elektronów kationu, bo pominięcie ładunku prowadziłoby do innego pierwiastka. Numer grupy określamy dla atomu pierwiastka, nie dla jonu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Symbol pierwiastka

Numer grupy

Symbol bloku

Zn

12

d

Odpowiedź CKE 1.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_03_probny_01.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.2 · marzec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

Konfigurację elektronową dwudodatniego kationu pierwiastka X przedstawia zapis: [Ar]3d10.

Uzupełnij poniższy schemat. Przedstaw pełną konfigurację elektronową atomu (w stanie podstawowym) pierwiastka X. Zastosuj schemat klatkowy. W zapisie uwzględnij numery powłok i symbole podpowłok.

Zadanie 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 2.

1s 2s 2p 3s 3p

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odtwórz dwa elektrony usunięte przy tworzeniu Zn2+.

Podpowiedź 2

Podpowłoka d ma pięć orbitali i mieści dziesięć elektronów.

Podpowiedź 3

Uzupełnij pięć par na 3d i jedną parę na 4s, według graficznego zapisu klucza.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie zapisu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Pełna konfiguracja cynku obejmuje 30 elektronów: 1s22s22p63s23p63d104s2. W schemacie klatkowym pięć orbitali 3d zawiera po parze elektronów, a orbital 4s jedną parę.

Każda para ma przeciwne spiny, zgodnie z zakazem Pauliego. Uwzględniamy podpisy 3d i 4s oraz wszystkie wymagane powłoki; nie pozostawiamy konfiguracji samego Zn2+, z której wynikała identyfikacja w poprzednim poleceniu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_03_probny_01.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 2 · marzec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 2–4.

Pierwsza energia jonizacji (Ej1) to minimalna energia potrzebna do oderwania pierwszego

elektronu od obojętnego atomu. Każda następna energia jonizacji (Ej2, Ej3 itd.) to energia

potrzebna do oderwania kolejnego elektronu od coraz bardziej dodatnio naładowanej drobiny.

Wartości energii jonizacji zmieniają się okresowo w miarę wzrostu liczby atomowej.

W tabeli podano wartość pierwszej energii jonizacji dla atomu wodoru i wartości kilku

wybranych energii jonizacji dla atomów kolejnych pierwiastków pierwszej grupy układu

okresowego.

Nazwa

pierwiastka

Energia jonizacji, 106 · J · mol−1

pierwsza

druga

trzecia

czwarta

piąta

wodór

1,31

–

–

–

–

lit

0,52

7,30

11,81

–

–

sód

0,49

4,56

6,91

9,54

13,35

potas

0,42

3,05

4,41

5,88

7,98

rubid

0,40

2,63

3,90

5,08

6,85

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Wyjaśnij, dlaczego wartość pierwszej energii jonizacji atomu wodoru jest dużo większa niż wartość pierwszej energii jonizacji atomów kolejnych pierwiastków pierwszej grupy.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj położenie elektronu odrywanego od H i od litowców.

Podpowiedź 2

W atomie H nie ma powłok wewnętrznych ekranujących jądro.

Podpowiedź 3

Powiąż bliskość elektronu 1s i brak ekranowania z wysoką pierwszą energią jonizacji wodoru.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wraz ze wzrostem liczby atomowej rosną promienie atomowe ALBO w atomie wodoru elektron

jest najbliżej jądra ALBO atom wodoru nie ma powłok wewnętrznych ALBO elektron jest

odrywany z orbitalu 1s wodoru, a z orbitali 2s, 3s dla atomów kolejnych pierwiastków ALBO

po oderwaniu pierwszego elektronu dla kolejnych litowców pozostają jeszcze powłoki

elektronowe, a dla wodoru – już nie.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wyjaśnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jedyny elektron wodoru zajmuje mały orbital 1s i nie jest ekranowany przez elektrony wewnętrznych powłok. W kolejnych litowcach elektron walencyjny znajduje się na dalszej powłoce, przy większym promieniu i silniejszym ekranowaniu.

Jest przez to łatwiejszy do oderwania niż elektron wodoru. Większy ładunek jądra cięższego atomu nie wystarcza do przewidzenia energii jonizacji bez uwzględnienia odległości oraz osłaniania.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wraz ze wzrostem liczby atomowej rosną promienie atomowe ALBO w atomie wodoru elektron

jest najbliżej jądra ALBO atom wodoru nie ma powłok wewnętrznych ALBO elektron jest

odrywany z orbitalu 1s wodoru, a z orbitali 2s, 3s dla atomów kolejnych pierwiastków ALBO

po oderwaniu pierwszego elektronu dla kolejnych litowców pozostają jeszcze powłoki

elektronowe, a dla wodoru – już nie.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_03_probny_02

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 3 · marzec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 2–4.

Pierwsza energia jonizacji (Ej1) to minimalna energia potrzebna do oderwania pierwszego

elektronu od obojętnego atomu. Każda następna energia jonizacji (Ej2, Ej3 itd.) to energia

potrzebna do oderwania kolejnego elektronu od coraz bardziej dodatnio naładowanej drobiny.

Wartości energii jonizacji zmieniają się okresowo w miarę wzrostu liczby atomowej.

W tabeli podano wartość pierwszej energii jonizacji dla atomu wodoru i wartości kilku

wybranych energii jonizacji dla atomów kolejnych pierwiastków pierwszej grupy układu

okresowego.

Nazwa

pierwiastka

Energia jonizacji, 106 · J · mol−1

pierwsza

druga

trzecia

czwarta

piąta

wodór

1,31

–

–

–

–

lit

0,52

7,30

11,81

–

–

sód

0,49

4,56

6,91

9,54

13,35

potas

0,42

3,05

4,41

5,88

7,98

rubid

0,40

2,63

3,90

5,08

6,85

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i podkreśl jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Pierwsza energia jonizacji litowca jest (mniejsza / większa) niż druga energia jonizacji,

ponieważ:

• (łatwiej / trudniej) oderwać elektron od jonu naładowanego dodatnio niż od obojętnego

atomu

oraz

• przyciąganie przez jądro elektronu z przedostatniej powłoki jest (silniejsze / słabsze) niż

przyciąganie elektronu z powłoki ostatniej.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zapisz, jak zmienia się konfiguracja po utracie pierwszego elektronu litowca.

Podpowiedź 2

Przy drugiej jonizacji nie odrywasz już elektronu z tej samej zewnętrznej powłoki.

Podpowiedź 3

Wybierz: mniejsza, trudniej, silniejsze.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Pierwsza jonizacja litowca usuwa jedyny elektron zewnętrznej powłoki. Druga wymaga oderwania elektronu od już dodatniego jonu i z powłoki wewnętrznej, silniej związanej z jądrem.

Pierwsza energia jonizacji jest więc mniejsza od drugiej; od dodatniego jonu elektron odrywa się trudniej, a przyciąganie elektronu wewnętrznego jest silniejsze. Odpowiedź łączy oba argumenty, nie ograniczając się do samej zmiany ładunku.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_03_probny_03

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania