Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 661–680 z 1481

Zadanie 29 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 28–29.

Podstawnik w pierścieniu aromatycznym wpływa na miejsce wprowadzenia następnego

podstawnika do pierścienia. Grupy alkilowe, –Cl, –Br, –NH2, –OH kierują następny

wprowadzany podstawnik w pozycje 2- i 4- (orto- i para-) w stosunku do własnego położenia.

Gdy w pierścieniu znajdują się grupy –NO2, –COOH czy –CHO, to następny podstawnik jest

Informacja do zadań 28–29. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone związków A i B, które są głównymi produktami przemiany oznaczonej na schemacie numerem 5.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj substrat strzałki 5, nie wcześniejszego utleniania toluenu.

Podpowiedź 2

Dla chloru zastosuj wskazane w informacji kierowanie orto i para.

Podpowiedź 3

Narysuj 1-chloro-2-nitrobenzen i 1-chloro-4-nitrobenzen.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzory 1-chloro-2-nitrobenzenu i 1-chloro-4-nitrobenzenu.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie dwóch wzorów.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W reakcji 5 nitrowany jest chlorobenzen. Chlor kieruje kolejny podstawnik w pozycje orto i para, dlatego głównymi produktami są 1-chloro-2-nitrobenzen oraz 1-chloro-4-nitrobenzen.

Pozycje 2 i 6 są równocenne, więc nie tworzą dwóch różnych izomerów. Rysując produkty, zachowujemy atom chloru i cały pierścień aromatyczny; grupa nitrowa zastępuje atom wodoru. Kierowanie orto/para nie oznacza automatycznie aktywacji pierścienia przez chlor.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzory 1-chloro-2-nitrobenzenu i 1-chloro-4-nitrobenzenu.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–33.

Próba jodoformowa polega na działaniu jodem w roztworze wodorotlenku sodu na badany

związek organiczny. O pozytywnym wyniku eksperymentu świadczy pojawienie się żółtego

Informacja do zadań 30–33. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

gdzie R oznacza atom wodoru, grupę alkilową lub arylową.

Jod reaguje z wodorotlenkiem sodu zgodnie z równaniem:

Informacja do zadań 30–33. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Na podstawie: R. T. Morrison, R. N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.

Określ stopnie utlenienia atomu jodu i podkreślonego atomu węgla w reakcji etapu (1).

Przyjmij, że w reakcji tej R to grupa metylowa –CH3. Uzupełnij poniższą tabelę.

 

Stopień utlenienia atomu

jodu

węgla

w substracie reakcji

  

w produkcie reakcji

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw sprawdź, jaki związek jodu uczestniczy w etapie 1.

Podpowiedź 2

Dla węgla zsumuj wkłady +1 za C–O i −1 za C–H.

Podpowiedź 3

Wpisz jod +I → −I oraz węgiel 0 → +II.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Stopień utlenienia atomu

jodu

węgla

w substracie reakcji

(+)I

0

w produkcie reakcji

–I

(+)II

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne określenie stopni utlenienia.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W etapie pierwszym aktywny związek jodu utlenia alkohol do związku karbonylowego. Jod przechodzi z +I do −I, przyjmując dwa elektrony.

Zaznaczony węgiel alkoholu, dla podanej grupy metylowej R, ma jedno wiązanie C–O i jedno C–H, co daje stopień 0. Po utlenieniu ma podwójne wiązanie z tlenem i stopień +II. Nie wpisujemy 0 dla jodu pierwiastkowego, ponieważ pytanie dotyczy konkretnego etapu z innym reagentem jodu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Stopień utlenienia atomu

jodu

węgla

w substracie reakcji

(+)I

0

w produkcie reakcji

–I

(+)II

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–33.

Próba jodoformowa polega na działaniu jodem w roztworze wodorotlenku sodu na badany

związek organiczny. O pozytywnym wyniku eksperymentu świadczy pojawienie się żółtego

Informacja do zadań 30–33. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

gdzie R oznacza atom wodoru, grupę alkilową lub arylową.

Jod reaguje z wodorotlenkiem sodu zgodnie z równaniem:

Informacja do zadań 30–33. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Na podstawie: R. T. Morrison, R. N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.

Spośród wymienionych niżej alkoholi wybierz wszystkie, które dają pozytywny wynik próby jodoformowej. Podkreśl nazwy wybranych związków.

2-metylopropan-2-ol … pentan-2-ol … pentan-3-ol … 1-fenyloetanol

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyobraź sobie produkt łagodnego utleniania każdego alkoholu.

Podpowiedź 2

Szukasz ketonu z grupą metylową bezpośrednio przy karbonylu.

Podpowiedź 3

Podkreśl pentan-2-ol i 1-fenyloetanol.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawny wybór dwóch alkoholi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dodatnią próbę dają wskazane alkohole utleniające się do metyloketonów, czyli mające grupę metylową bezpośrednio przy węglu z OH i odpowiedni wodór przy tym węglu. Warunek spełniają pentan-2-ol i 1-fenyloetanol.

Pentan-3-ol ma po obu stronach grupy etylowe, a alkohol III-rzędowy nie ulega wymaganemu prostemu utlenieniu do ketonu. Nie wystarcza obecność dowolnej grupy metylowej gdzieś w cząsteczce.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–33.

Próba jodoformowa polega na działaniu jodem w roztworze wodorotlenku sodu na badany

związek organiczny. O pozytywnym wyniku eksperymentu świadczy pojawienie się żółtego

Informacja do zadań 30–33. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

gdzie R oznacza atom wodoru, grupę alkilową lub arylową.

Jod reaguje z wodorotlenkiem sodu zgodnie z równaniem:

Informacja do zadań 30–33. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Na podstawie: R. T. Morrison, R. N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.

Uzupełnij poniższy schemat. Napisz w formie cząsteczkowej sumaryczne równanie próby jodoformowej przebiegającej po dodaniu do etanolu wodnych roztworów jodu i wodorotlenku sodu. Napisz wzory produktów i dobierz współczynniki stechiometryczne. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Zadanie 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Uwzględnij, że etanol musi najpierw ulec utlenieniu.

Podpowiedź 2

Rozdziel jod między jedną cząsteczkę jodoformu i jodki.

Podpowiedź 3

Dla jednego etanolu użyj 4I2 i 6NaOH; produkty mają współczynniki 1, 5, 1, 5 według grafiki.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

4I2 + 6NaOH + (1)Wzór półstrukturalny: CH3CH2OH → CHI3(↓) + 5NaI + HCOONa + 5H2O

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie schematu – napisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Etanol najpierw utlenia się do aldehydu, a kolejne etapy prowadzą do jodoformu i mrówczanu. Po zsumowaniu etapów na jeden etanol potrzeba czterech I2 i sześciu NaOH.

Produktami są CHI3, pięć NaI, mrówczan sodu oraz pięć H2O, zgodnie ze wzorami graficznymi klucza. Sprawdzamy osiem atomów jodu i sześć atomów sodu po każdej stronie. Nie stosujemy współczynników samej reakcji metyloketonu, pomijając początkowe utlenianie etanolu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

4I2 + 6NaOH + (1)Wzór półstrukturalny: CH3CH2OH → CHI3(↓) + 5NaI + HCOONa + 5H2O
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_32

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–33.

Próba jodoformowa polega na działaniu jodem w roztworze wodorotlenku sodu na badany

związek organiczny. O pozytywnym wyniku eksperymentu świadczy pojawienie się żółtego

Informacja do zadań 30–33. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

gdzie R oznacza atom wodoru, grupę alkilową lub arylową.

Jod reaguje z wodorotlenkiem sodu zgodnie z równaniem:

Informacja do zadań 30–33. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Na podstawie: R. T. Morrison, R. N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.

Przeprowadzono doświadczenie, którego przebieg zilustrowano na poniższym schemacie.

I2 (aq) + NaOH (aq)

3-metylobutan-2-on

Napisz, czy w wyniku tego doświadczenia w probówce powstał żółty osad jodoformu.

Odpowiedź uzasadnij. Odnieś się do budowy cząsteczki badanej substancji.

W probówce (powstał / nie powstał) żółty osad jodoformu.

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zlokalizuj grupę karbonylową i jej bezpośrednich sąsiadów.

Podpowiedź 2

Sprawdź, czy jednym z nich jest grupa metylowa.

Podpowiedź 3

Odpowiedz, że osad powstał: badana substancja zawiera wymagane ugrupowanie metyloketonu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.Odpowiedź CKE 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

Zasady oceniania

1 pkt – za poprawny wybór i poprawne uzasadnienie uwzględniające budowę badanej

substancji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

3-Metylobutan-2-on jest metyloketonem: jedna grupa metylowa jest bezpośrednio połączona z węglem karbonylowym. Spełnia więc warunek próby jodoformowej i daje żółty osad CHI3.

Rozgałęzienie po drugiej stronie karbonylu nie usuwa wymaganej grupy. Uzasadnienie musi wskazywać tę konkretną łączność, a nie wyłącznie nazwę klasy „keton”, ponieważ nie wszystkie ketony dają dodatni wynik.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.Odpowiedź CKE 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_33

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 34 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 34–36.

Nasycony związek organiczny X o czterech atomach węgla zawiera w cząsteczce dwie różne

grupy funkcyjne, które reagują z sodem, ale tylko jedna z nich – z wodorotlenkiem sodu.

W wyniku utleniania związku X za pomocą jonów dichromianowych(VI) w obecności jonów H+

otrzymuje się kwas bursztynowy o wzorze Wzór półstrukturalny: HOOC−CH2−CH2−COOH.

Uzupełnij poniższą tabelę. Narysuj wzory półstrukturalne (grupowe) związku X oraz jednego izomeru związku X o budowie łańcuchowej, którego cząsteczki są chiralne.

Zaznacz (*) asymetryczny atom węgla (centrum stereogeniczne).

Wzór związku X

Wzór izomeru związku X

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Połącz reakcję z sodem i reakcję z zasadą z dwoma różnymi rodzajami grup.

Podpowiedź 2

Utlenienie końcowego alkoholu do drugiej COOH wskazuje położenie OH w X.

Podpowiedź 3

Narysuj kwas 4-hydroksybutanowy oraz chiralny kwas 2-hydroksybutanowy z zaznaczonym C2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór związku X

Wzór izomeru związku X

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 27.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 27.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie wzoru związku X oraz jego chiralnego izomeru i zaznaczenie

asymetrycznego atomu węgla.

1 pkt – poprawne napisanie tylko wzoru związku X.

ALBO

– poprawne napisanie tylko chiralnego izomeru i zaznaczenie asymetrycznego atomu

węgla.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dwie grupy reagujące z sodem, z których tylko jedna reaguje z NaOH, wskazują alkoholową OH i kwasową COOH. Utlenienie do kwasu bursztynowego wymaga pierwotnej grupy alkoholowej na drugim końcu czterowęglowego łańcucha, więc X to kwas 4-hydroksybutanowy.

Chiralnym izomerem może być kwas 2-hydroksybutanowy: jego C2 łączy H, OH i dwie różne grupy węglowe. Rysujemy ten atom z gwiazdką; przykładowe struktury zawiera grafika.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór związku X

Wzór izomeru związku X

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 27.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 27.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_34

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 34–36.

Nasycony związek organiczny X o czterech atomach węgla zawiera w cząsteczce dwie różne

grupy funkcyjne, które reagują z sodem, ale tylko jedna z nich – z wodorotlenkiem sodu.

W wyniku utleniania związku X za pomocą jonów dichromianowych(VI) w obecności jonów H+

otrzymuje się kwas bursztynowy o wzorze Wzór półstrukturalny: HOOC−CH2−CH2−COOH.

Napisz:

• wzór półstrukturalny (grupowy) organicznego produktu reakcji, który powstałby, gdyby związek X przereagował z nadmiarem sodu;

• w formie cząsteczkowej równanie reakcji kwasu bursztynowego z nadmiarem wodorotlenku sodu. Związki organiczne przedstaw za pomocą wzorów pólstrukturalnych (grupowych).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozróżnij działanie metalicznego sodu i wodorotlenku sodu.

Podpowiedź 2

Sód reaguje z oboma rodzajami OH w X, a kwas bursztynowy ma dwie grupy kwasowe.

Podpowiedź 3

W pierwszym produkcie uwzględnij dwa atomy Na; w drugim równaniu użyj 2NaOH i 2H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

• NaO─CH2─CH2─CH2─COONa ALBO−O─CH2─CH2─CH2─COO−

• HOOC─CH2─CH2─COOH + 2NaOH → NaOOC─CH2─CH2─COONa + 2H2O

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie wzoru produktu reakcji związku X z nadmiarem sodu

i równania reakcji kwasu bursztynowego z nadmiarem wodorotlenku sodu.

1 pkt – poprawne napisanie wzoru produktu reakcji związku X z nadmiarem sodu.

ALBO

– poprawne napisanie w formie cząsteczkowej równania reakcji kwasu bursztynowego

z nadmiarem wodorotlenku sodu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Nadmiar sodu zastępuje oba kwasowe atomy wodoru X: z grupy karboksylowej i alkoholowej. Produkt zawiera więc karboksylan sodu oraz alkoholan sodu w jednej czterowęglowej cząsteczce.

W drugiej części kwas bursztynowy ma dwie grupy COOH, dlatego z nadmiarem NaOH zużywa dwa mole zasady na mol kwasu i daje sól disodową oraz dwie wody. Nie przenosimy reaktywności metalicznego sodu na NaOH; zasada nie odrywa w tym zadaniu protonu zwykłego alkoholu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

• NaO─CH2─CH2─CH2─COONa ALBO−O─CH2─CH2─CH2─COO−

• HOOC─CH2─CH2─COOH + 2NaOH → NaOOC─CH2─CH2─COONa + 2H2O
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_35

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 36 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 34–36.

Nasycony związek organiczny X o czterech atomach węgla zawiera w cząsteczce dwie różne

grupy funkcyjne, które reagują z sodem, ale tylko jedna z nich – z wodorotlenkiem sodu.

W wyniku utleniania związku X za pomocą jonów dichromianowych(VI) w obecności jonów H+

otrzymuje się kwas bursztynowy o wzorze Wzór półstrukturalny: HOOC−CH2−CH2−COOH.

W wysokiej temperaturze kwas bursztynowy Wzór półstrukturalny: HOOC−CH2−CH2−COOH ulega odwodnieniu.

Jedna cząsteczka kwasu bursztynowego odszczepia jedną cząsteczkę wody i tworzy

bezwodnik, którego cząsteczka ma strukturę pierścienia pięcioczłonowego.

Narysuj wzór półstrukturany (grupowy) bezwodnika kwasu bursztynowego.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zbliż do siebie dwie końcowe grupy karboksylowe.

Podpowiedź 2

Po odjęciu jednej H2O powstaje wewnętrzny mostek bezwodnikowy.

Podpowiedź 3

Narysuj pięcioczłonowy bezwodnik z jednym tlenem w pierścieniu i dwiema grupami karbonylowymi, jak na grafice.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Bezwodnik kwasu bursztynowego: pięcioczłonowy pierścień z tlenem mostkowym, dwiema grupami karbonylowymi i dwiema grupami CH₂.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie wzoru związku.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Odwodnienie zachodzi między dwiema grupami karboksylowymi tej samej cząsteczki kwasu bursztynowego. Jeden mostkowy tlen łączy dwa węgle karbonylowe, a dwa pozostałe węgle tworzą nasycony fragment pierścienia.

Pierścień ma cztery atomy C i jeden O, czyli pięć członów; oba tleny karbonylowe znajdują się poza jego szkieletem. Odszczepia się jedna H2O. Nie rysujemy alkenu ani estru powstałego z dwóch osobnych cząsteczek kwasu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Bezwodnik kwasu bursztynowego: pięcioczłonowy pierścień z tlenem mostkowym, dwiema grupami karbonylowymi i dwiema grupami CH₂.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_36

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 37 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 37–38.

Glutation to tripeptyd występujący w komórkach organizmów roślinnych i zwierzęcych. Poniżej

przedstawiono jego wzór półstrukturalny (grupowy).

HOOC–CH(NH₂)–CH₂–CH₂–C(=O)–NH–CH(CH₂SH)–C(=O)–NH–CH₂–COOH.

Napisz nazwy zwyczajowe aminokwasów, które powstają w wyniku całkowitej hydrolizy glutationu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zaznacz połączenia amidowe i odtwórz grupy odcinanych aminokwasów.

Podpowiedź 2

Zwróć uwagę na fragment z SH i resztę mającą dodatkową grupę karboksylową.

Podpowiedź 3

Wypisz glicynę, cysteinę oraz kwas glutaminowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

glicyna, cysteina, kwas glutaminowy ALBO Gly, Cys, Glu

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie nazw trzech aminokwasów.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Całkowita hydroliza glutationu rozcina oba połączenia amidowe między resztami i odtwarza wolne grupy aminowe oraz karboksylowe. Po łańcuchach bocznych rozpoznajemy glicynę, cysteinę i kwas glutaminowy.

Nietypowe wykorzystanie bocznej grupy karboksylowej reszty glutaminowej nie zmienia tożsamości aminokwasu odzyskanego po hydrolizie. Nie mylimy kwasu glutaminowego z glutaminą ani cysteiny z cystyną. Polecenie wymaga nazw zwyczajowych, nie pełnego wzoru peptydu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

glicyna, cysteina, kwas glutaminowy ALBO Gly, Cys, Glu

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_37

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 38 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 37–38.

Glutation to tripeptyd występujący w komórkach organizmów roślinnych i zwierzęcych. Poniżej

przedstawiono jego wzór półstrukturalny (grupowy).

HOOC–CH(NH₂)–CH₂–CH₂–C(=O)–NH–CH(CH₂SH)–C(=O)–NH–CH₂–COOH.

Wykonano doświadczenie, w którym do dwóch probówek z tym samym odczynnikiem

wprowadzono wodne roztwory:

• do probówki I – wodny roztwór glutationu

• do probówki II – wodny roztwór powstały po całkowitej hydrolizie glutationu.

W jednej z probówek zaobserwowano powstanie różowofioletowego roztworu.

Uzupełnij schemat doświadczenia. Podkreśl nazwę odczynnika, który – po dodaniu do niego roztworów glutationu oraz produktów jego hydrolizy i wymieszaniu zawartości każdej probówki – pozwoli na uzyskanie opisanego wyniku doświadczenia. Napisz numer probówki, w której zaobserwowano opisaną zmianę.

Zadanie 38 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Numer probówki: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj liczbę zachowanych wiązań amidowych przed hydrolizą i po niej.

Podpowiedź 2

Różowofioletowe zabarwienie wskazuje reakcję biuretową.

Podpowiedź 3

Podkreśl zawiesinę świeżo wytrąconego Cu(OH)2 i wpisz probówkę I.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odczynnik: zawiesina świeżo wytrąconego wodorotlenku miedzi(II)

Numer probówki: I

Zasady oceniania

2 pkt – poprawny wybór odczynnika oraz poprawny wybór probówki i napisanie jej numeru.

1 pkt – poprawny wybór odczynnika i błędny wybór probówki lub brak wyboru.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Glutation zawiera dwa wiązania amidowe dające w tym doświadczeniu dodatnią reakcję biuretową. Ze świeżo wytrąconym Cu(OH)2 powstaje różowofioletowy roztwór w probówce I.

Po całkowitej hydrolizie pozostają osobne aminokwasy, a wymagane wiązania zostały rozcięte, więc II nie daje takiego efektu. Ewentualne niebieskie kompleksy wolnych aminokwasów nie są tym samym dodatnim wynikiem. Wybieramy wskazany odczynnik i numer I.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odczynnik: zawiesina świeżo wytrąconego wodorotlenku miedzi(II)

Numer probówki: I

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_38

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Dwa pierwiastki, oznaczone numerami 1. i 2., należą do czwartego okresu układu okresowego.

Liczba atomowa pierwiastka 1. jest mniejsza od liczby atomowej pierwiastka 2. Atomy

(w stanie podstawowym) tych pierwiastków mają 4 elektrony, które mogą uczestniczyć

w tworzeniu wiązań chemicznych.

Uzupełnij tabelę. Napisz nazwy pierwiastków 1. i 2. oraz określ, czy w atomach (w stanie podstawowym) tych pierwiastków występują niesparowane elektrony – podaj liczbę elektronów niesparowanych i napisz symbol podpowłoki, do której one należą, albo zaznacz, że nie ma takich elektronów.

 

Nazwa

Elektrony niesparowane

liczba

symbol podpowłoki

Pierwiastek 1.

   

Pierwiastek 2.

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozważ zarówno blok d, jak i blok p czwartego okresu.

Podpowiedź 2

Dwa elektrony na oddzielnych orbitalach d lub p pozostają niesparowane zgodnie z regułą Hunda.

Podpowiedź 3

Wpisz 1: tytan, dwa elektrony 3d; 2: german, dwa elektrony 4p.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Nazwa

Elektrony niesparowane

liczba

symbol podpowłoki

Pierwiastek 1.

tytan ALBO Ti

2

(3)d

Pierwiastek 2.

german ALBO Ge

2

(4)p

Odpowiedź CKE 1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie całej tabeli (wpisanie nazw albo symboli obu pierwiastków oraz

podanie liczby niesparowanych elektronów i symbolu podpowłoki, do której elektrony

te należą – dla obu pierwiastków).

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli (wpisanie nazwy albo symbolu oraz

podanie liczby niesparowanych elektronów i symbolu podpowłoki, do której elektrony

te należą – dla jednego pierwiastka).

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Cztery elektrony zdolne do tworzenia wiązań w czwartym okresie wskazują w tym zadaniu tytan i german. Ti ma konfigurację walencyjną 3d24s2, z dwoma niesparowanymi elektronami 3d.

Ge ma 4s24p2, z dwoma niesparowanymi elektronami 4p. Ponieważ Z(Ti) < Z(Ge), tytan wpisujemy jako pierwiastek 1, a german jako 2. W atomie metalu przejściowego nie ograniczamy elektronów walencyjnych do samej najbardziej zewnętrznej powłoki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Nazwa

Elektrony niesparowane

liczba

symbol podpowłoki

Pierwiastek 1.

tytan ALBO Ti

2

(3)d

Pierwiastek 2.

german ALBO Ge

2

(4)p

Odpowiedź CKE 1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_01

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 2 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 2–4.

Atomy fluorowców wykazują wyraźną tendencję do przyjęcia dodatkowego elektronu

i przejścia w jon X− lub też – gdy różnica elektroujemności fluorowca i łączącego się z nim

pierwiastka jest mała – do utworzenia wiązania kowalencyjnego. W szczególnych warunkach

może nastąpić oderwanie elektronu od obojętnego atomu fluorowca i utworzenie jonu X+.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Uzupełnij poniższy schemat tak, aby przedstawiał on graficzny zapis konfiguracji elektronowej kationu bromoniowego Br+ (stan podstawowy). W tym zapisie uwzględnij numery powłok i symbole podpowłok.

Zadanie 2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 2.

1s 2s 2p 3s 3p

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź znak ładunku i usuń jeden elektron z atomu Br.

Podpowiedź 2

Elektron odrywany jest z 4p, nie z zapełnionej podpowłoki 3d.

Podpowiedź 3

Narysuj 3d104s24p4, z parą i dwoma równoległymi elektronami niesparowanymi w 4p.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

Uwaga: Elektrony niesparowane muszą mieć zgodny spin.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie zapisu konfiguracji w formie graficznej z uwzględnieniem

numerów powłok i symboli podpowłok.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Obojętny brom ma konfigurację [Ar]3d104s24p5. Przy tworzeniu Br+ traci jeden elektron z 4p, więc pozostaje 4p4.

W trzech orbitalach tej podpowłoki jedna para współistnieje z dwoma elektronami niesparowanymi o zgodnych spinach. Podpowłoki 3d i 4s pozostają całkowicie zapełnione. Polecenie dotyczy kationu, dlatego nie uzupełniamy schematu jak dla często spotykanego anionu Br−.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

Uwaga: Elektrony niesparowane muszą mieć zgodny spin.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_02

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 3 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 2–4.

Atomy fluorowców wykazują wyraźną tendencję do przyjęcia dodatkowego elektronu

i przejścia w jon X− lub też – gdy różnica elektroujemności fluorowca i łączącego się z nim

pierwiastka jest mała – do utworzenia wiązania kowalencyjnego. W szczególnych warunkach

może nastąpić oderwanie elektronu od obojętnego atomu fluorowca i utworzenie jonu X+.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Spośród wymienionych poniżej substancji wybierz te, w skład których wchodzą jony Cl−. Podkreśl wzory wybranych związków.

HCl (g) … KCl (s) … CH3Cl (g) … CH3NH3Cl (s) … NaClO (s) … CaCl2 · 6H2O (s)

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dla każdej substancji ustal rzeczywiste jony lub cząsteczki.

Podpowiedź 2

Anion ClO− nie jest jonem chlorkowym, a chlor kowalencyjny nie stanowi wolnego Cl−.

Podpowiedź 3

Podkreśl KCl, chlorek metyloamoniowy i CaCl2·6H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne podkreślenie wzorów wszystkich substancji zawierających jony Cl−.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jony chlorkowe występują w KCl, chlorku metyloamoniowym i uwodnionym chlorku wapnia. W dwóch pozostałych cząsteczkowych chlorkach, gazowym HCl i chlorometanie, chlor jest kowalencyjnie związany, a nie obecny jako odrębny Cl−.

W NaClO anionem jest ClO−, nie Cl−. Woda krystalizacyjna w hydracie nie usuwa jonowego charakteru chlorku wapnia. Wybieramy skład drobin, a nie samo występowanie symbolu Cl we wzorze.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_03

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4.1 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 2–4.

Atomy fluorowców wykazują wyraźną tendencję do przyjęcia dodatkowego elektronu

i przejścia w jon X− lub też – gdy różnica elektroujemności fluorowca i łączącego się z nim

pierwiastka jest mała – do utworzenia wiązania kowalencyjnego. W szczególnych warunkach

może nastąpić oderwanie elektronu od obojętnego atomu fluorowca i utworzenie jonu X+.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Źródło

Informacja do zadania 4.

Poniżej przedstawiono schematy czterech przemian chemicznych A, B, C i D, w których

Informacja do zadania 4. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 2.

Spośród przemian oznaczonych literami A, B, C i D wybierz te, w przebiegu których udział biorą rodniki chloru. Napisz litery, którymi oznaczono te przemiany.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, czy chlor trafia do wiązania alkenowego, pierścienia czy nasyconego fragmentu.

Podpowiedź 2

Rodnikowe podstawienie dotyczy metanu oraz łańcucha bocznego toluenu.

Podpowiedź 3

Wskaż A i D.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

A i D

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie przemian, w których udział biorą rodniki chloru.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Chlorowanie metanu do chlorometanu w A zachodzi przez substytucję rodnikową. W D chlorowany jest łańcuch boczny toluenu, co również wymaga udziału rodników chloru.

B dotyczy addycji do etenu, a C substytucji w pierścieniu aromatycznym i w przedstawionej klasyfikacji mają mechanizm elektrofilowy. Wybieramy A i D, zwracając uwagę na miejsce chlorowania toluenu, a nie tylko na aromatyczną budowę całej cząsteczki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

A i D

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_04.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4.2 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 2–4.

Atomy fluorowców wykazują wyraźną tendencję do przyjęcia dodatkowego elektronu

i przejścia w jon X− lub też – gdy różnica elektroujemności fluorowca i łączącego się z nim

pierwiastka jest mała – do utworzenia wiązania kowalencyjnego. W szczególnych warunkach

może nastąpić oderwanie elektronu od obojętnego atomu fluorowca i utworzenie jonu X+.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Źródło

Informacja do zadania 4.

Poniżej przedstawiono schematy czterech przemian chemicznych A, B, C i D, w których

Informacja do zadania 4. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 2.

W reakcjach substytucji elektrofilowej i addycji elektrofilowej bierze udział tzw. elektrofil, czyli

jon lub cząsteczka z niedomiarem elektronów.

Substytucja elektrofilowa w pierścieniu aromatycznym przebiega przez kilka etapów. Najpierw

powstaje nietrwałe połączenie (kompleks 𝜋), które następnie przekształca się w karbokation,

tzw. kompleks 𝜎, co wiąże się z deformacją układu wiązań i utratą charakteru aromatycznego.

Po odłączeniu protonu układ wiązań odzyskuje charakter aromatyczny. Opisane etapy

zilustrowano na poniższym schemacie.

Zadanie 4.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 3.

Szybkość tworzenia produktu substytucji elektrofilowej zależy od szybkości, z jaką powstaje

kompleks 𝜎.

Reakcje addycji elektrofilowej przebiegają także poprzez tworzenie kompleksu 𝜋 oraz

karbokationu, jednak kończą się połączeniem z czynnikiem nukleofilowym, utworzonym

w trakcie przemiany.

K.-H. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2007.

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i podkreśl jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Przykładem reakcji addycji elektrofilowej jest przemiana oznaczona literą (A / B / C / D).

W reakcji addycji cząsteczka chloru ulega rozpadowi na kation chloroniowy i anion chlorkowy

– wskutek oddziaływania z elektronami wiązania podwójnego. W wyniku działania czynnika

elektrofilowego na podwójne wiązanie węglowodoru powstaje, jako produkt przejściowy,

organiczny (kation / rodnik), następnie przyłączający jon (Cl+ / Cl−).

Przykładem reakcji substytucji elektrofilowej jest przemiana oznaczona literą

(A / B / C / D). W tej przemianie uczestniczy katalizator, który przez utworzenie jonu

kompleksowego powoduje rozpad cząsteczki chloru i wytworzenie czynnika elektrofilowego.

Tym katalizatorem jest (FeCl3 / H2SO4). W opisanej przemianie najwolniejszym etapem jest

ten, w którym (tworzy się kompleks 𝜎 / następuje eliminacja protonu).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw przyporządkuj reakcje etenu i benzenu literom schematu.

Podpowiedź 2

W addycji dodatni produkt pośredni łączy się z nukleofilem Cl−.

Podpowiedź 3

Wybierz B, kation, Cl−; następnie C, FeCl3 i tworzenie kompleksu σ.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 4.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.Odpowiedź CKE 4.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.

Zasady oceniania

Zasady oceniania 4.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Addycja elektrofilowa do etenu to B: wiązanie π reaguje z elektrofilem, powstaje dodatni produkt przejściowy, a następnie przyłącza się Cl−. Substytucja elektrofilowa benzenu to C; FeCl3 pomaga wytworzyć elektrofil.

Najwolniej powstaje kompleks σ, w którym chwilowo zanika aromatyczność; odłączenie protonu jest późniejszym etapem. Stosujemy opis mechanizmu przyjęty w informacji zadania, rozróżniając kation od rodnika i anionu chlorkowego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 4.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.Odpowiedź CKE 4.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_04.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 5 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 5–6.

W wysokiej temperaturze węgiel reaguje z tlenkiem węgla(IV) i ustala się równowaga

chemiczna:

CO2 (g) + C (s) ⇌ 2CO (g)

Objętościową zawartość procentową CO i CO2 w gazie pozostającym w równowadze

z węglem w zależności od temperatury (pod ciśnieniem atmosferycznym 1013 hPa)

przedstawiono na poniższym wykresie.

Informacja do zadań 5–6. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Rozstrzygnij, czy reakcja pomiędzy tlenkiem węgla(IV) i węglem jest procesem egzoenergetycznym. Uzasadnij swoją odpowiedź.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj, jak ogrzewanie zmienia udział CO w mieszaninie.

Podpowiedź 2

Wzrost temperatury sprzyja kierunkowi zużywającemu ciepło.

Podpowiedź 3

Odpowiedz NIE: tworzenie CO jest endoenergetyczne, co potwierdza rosnący udział CO na wykresie.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: Nie ALBO Jest endoenergetyczna.

Uzasadnienie: Ze wzrostem temperatury zwiększa się wydajność reakcji tworzenia CO.

Uwaga: Odpowiedź, w której zdający nie podaje rozstrzygnięcia, ale w poprawnym

uzasadnieniu wskazuje, że reakcja jest endoenergetyczna (endotermiczna), należy ocenić na

1 pkt.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie odwołujące się do zależności

wydajności reakcji od temperatury.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Ze wzrostem temperatury rośnie równowagowy udział objętościowy CO, a maleje udział CO2. Ogrzewanie sprzyja więc reakcji CO2 + C → 2CO.

Kierunek wspierany dopływem ciepła jest endotermiczny, zatem reakcja nie jest egzoenergetyczna. Uzasadnienie opieramy na zmianie składu równowagowego z wykresu, nie na samej informacji, że reakcję prowadzi się w wysokiej temperaturze.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: Nie ALBO Jest endoenergetyczna.

Uzasadnienie: Ze wzrostem temperatury zwiększa się wydajność reakcji tworzenia CO.

Uwaga: Odpowiedź, w której zdający nie podaje rozstrzygnięcia, ale w poprawnym

uzasadnieniu wskazuje, że reakcja jest endoenergetyczna (endotermiczna), należy ocenić na

1 pkt.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_05

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 6 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 5–6.

W wysokiej temperaturze węgiel reaguje z tlenkiem węgla(IV) i ustala się równowaga

chemiczna:

CO2 (g) + C (s) ⇌ 2CO (g)

Objętościową zawartość procentową CO i CO2 w gazie pozostającym w równowadze

z węglem w zależności od temperatury (pod ciśnieniem atmosferycznym 1013 hPa)

przedstawiono na poniższym wykresie.

Informacja do zadań 5–6. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

W mieszaninie gazów doskonałych sumaryczne stężenie molowe wyraża się wzorem:

c = p / (R · T)

gdzie:

𝑝 – ciśnienie w hPa

𝑇 – temperatura w K

𝑅 – stała gazowa równa 83,1 hPa∙dm3∙K−1∙mol−1.

Zadanie 6 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj udziały obu gazów dla 873 K, nie dla warunków normalnych.

Podpowiedź 2

Wyznacz całkowite stężenie z p/(RT), a potem pomnóż je przez 0,20 i 0,80.

Podpowiedź 3

Oblicz (0,20c)2/(0,80c); otrzymasz około 7·10−4.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 6 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.Odpowiedź CKE 6 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.Odpowiedź CKE 6 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.Odpowiedź CKE 6 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.Odpowiedź CKE 6 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.

K= 7∙10−4

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku

jako wielkości niemianowanej.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

LUB

– podanie wyniku z błędną jednostką.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Uwaga 1.: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej poprawnej

metody i poprawnych obliczeń.

Uwaga 2.: Podanie wartości stałej równowagi z jednostką wynikającą z podstawienia

do wyrażenia na stałą równowagi 𝐾 stężenia molowego reagentów – nie skutkuje utratą

punktu.

Uwaga 3.: Rozwiązanie zadania, w którym zdający wykonuje obliczenia dla warunków innych

niż określono w zadaniu, np. dla warunków normalnych, jest niepoprawne.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W 873 K odczytujemy około 20% objętościowych CO i 80% CO2, czyli takie same udziały molowe dla gazów doskonałych. Sumaryczne stężenie c = 1013/(83,1·873) ≈ 0,01396 mol·dm−3.

Zatem [CO] ≈ 0,00279 i [CO2] ≈ 0,01117 mol·dm−3. Podstawienie do K = [CO]2/[CO2] daje około 7,0·10−4, zgodnie z konwencją zapisu klucza. Stały węgiel nie pojawia się w tym wyrażeniu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 6 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.Odpowiedź CKE 6 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.Odpowiedź CKE 6 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.Odpowiedź CKE 6 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.Odpowiedź CKE 6 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.

K= 7∙10−4

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_06

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 7 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 7–9.

Litowce są metalami miękkimi, a berylowce są od nich nieco twardsze. Ich twardość maleje

w grupie wraz ze wzrostem liczby atomowej pierwiastka. Gęstość litu, sodu i potasu jest

mniejsza od gęstości wody, a gęstość rubidu i cezu oraz wszystkich berylowców – większa.

Lit spala się w tlenie do tlenku. Z azotem w temperaturze pokojowej łączy się powoli,

a produktem tej reakcji jest azotek litu Li3N. Z kolei sód spala się w tlenie do nadtlenku sodu,

związku o wzorze Na2O2, w którym tlen występuje na –I stopniu utlenienia.

Magnez, spalany w powietrzu, reaguje nie tylko z tlenem, lecz także z azotem i tlenkiem

węgla(IV).

Na podstawie: K. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2007

oraz L. Jones, P. Atkins, Chemia ogólna, Warszawa 2006.

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i podkreśl jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

1. Stopień utlenienia tlenu w Na2O2 jest (niższy / wyższy) niż w produkcie spalania litu

w tlenie.

2. Twardość baru jest (mniejsza / większa) niż twardość cezu.

3. Gęstość potasu jest (mniejsza / większa) niż gęstość wapnia.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj różnicę między nadtlenkiem i tlenkiem.

Podpowiedź 2

Pozostałe cechy porównuj oddzielnie według danych o litowcach i berylowcach.

Podpowiedź 3

Wybierz wyższy, większa, mniejsza.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie wszystkich zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W nadtlenku sodu tlen ma stopień utlenienia −I, natomiast w tlenku litu −II, więc pierwsza odpowiedź brzmi „wyższy”. Berylowiec bar jest twardszy niż sąsiedni litowiec cez, a potas ma mniejszą gęstość niż wapń.

Dwie ostatnie odpowiedzi wynikają z porównania właściwości w informacji źródłowej, nie z samego wzrostu masy atomowej. Nie utożsamiamy też twardości z gęstością ani stopnia utlenienia z wartościowością.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_07

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 8 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 7–9.

Litowce są metalami miękkimi, a berylowce są od nich nieco twardsze. Ich twardość maleje

w grupie wraz ze wzrostem liczby atomowej pierwiastka. Gęstość litu, sodu i potasu jest

mniejsza od gęstości wody, a gęstość rubidu i cezu oraz wszystkich berylowców – większa.

Lit spala się w tlenie do tlenku. Z azotem w temperaturze pokojowej łączy się powoli,

a produktem tej reakcji jest azotek litu Li3N. Z kolei sód spala się w tlenie do nadtlenku sodu,

związku o wzorze Na2O2, w którym tlen występuje na –I stopniu utlenienia.

Magnez, spalany w powietrzu, reaguje nie tylko z tlenem, lecz także z azotem i tlenkiem

węgla(IV).

Na podstawie: K. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2007

oraz L. Jones, P. Atkins, Chemia ogólna, Warszawa 2006.

Napisz w formie cząsteczkowej równania opisanych w informacji przemian.

Spalanie sodu w tlenie: …

Reakcja litu z azotem: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj z informacji rodzaj produktu spalania sodu.

Podpowiedź 2

Azotek zawiera Li+ i N3−, co ustala proporcję atomów.

Podpowiedź 3

Zapisz 2Na + O2 → Na2O2 oraz 6Li + N2 → 2Li3N.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Spalanie sodu w tlenie: 2Na + O2 → Na2O2
Reakcja litu z azotem: 6Li + N2 → 2Li3N

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie dwóch równań reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Sód spalany w opisanych warunkach daje nadtlenek Na2O2, więc równanie brzmi 2Na + O2 → Na2O2. Lit reaguje z azotem do azotku Li3N: 6Li + N2 → 2Li3N.

Najpierw ustalamy poprawne wzory produktów, a dopiero później współczynniki. Zapis tlenku Na2O zamiast nadtlenku zmieniałby treść zadania, nawet gdyby równanie było zbilansowane dla takiego innego produktu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Spalanie sodu w tlenie: 2Na + O2 → Na2O2
Reakcja litu z azotem: 6Li + N2 → 2Li3N
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_08

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 9.1 · maj 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 7–9.

Litowce są metalami miękkimi, a berylowce są od nich nieco twardsze. Ich twardość maleje

w grupie wraz ze wzrostem liczby atomowej pierwiastka. Gęstość litu, sodu i potasu jest

mniejsza od gęstości wody, a gęstość rubidu i cezu oraz wszystkich berylowców – większa.

Lit spala się w tlenie do tlenku. Z azotem w temperaturze pokojowej łączy się powoli,

a produktem tej reakcji jest azotek litu Li3N. Z kolei sód spala się w tlenie do nadtlenku sodu,

związku o wzorze Na2O2, w którym tlen występuje na –I stopniu utlenienia.

Magnez, spalany w powietrzu, reaguje nie tylko z tlenem, lecz także z azotem i tlenkiem

węgla(IV).

Na podstawie: K. Lautenschläger, W. Schröter, A. Wanninger, Nowoczesne kompendium chemii, Warszawa 2007

oraz L. Jones, P. Atkins, Chemia ogólna, Warszawa 2006.

W celu otrzymania tlenku magnezu przeprowadzono dwa doświadczenia: I i II.

W doświadczeniu I tlenek magnezu otrzymano przez całkowity rozkład MgCO3.

W doświadczeniu II tlenek magnezu otrzymano przez spalenie magnezu w powietrzu.

Rozstrzygnij, czy w obu doświadczeniach otrzymano czysty tlenek magnezu. Uzasadnij odpowiedź.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj gazowe otoczenie podczas rozkładu i podczas spalania.

Podpowiedź 2

Magnez może reagować nie tylko z tlenem, ale też z azotem powietrza.

Podpowiedź 3

Wyjaśnij, że czysty MgO powstaje w I, a w II towarzyszy mu między innymi Mg3N2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: Nie

Uzasadnienie: Podczas spalania magnezu w powietrzu otrzymuje się mieszaninę, ponieważ

obok tlenku magnezu (MgO) powstają także inne substancje, np. azotek magnezu (Mg3N2),

węgiel.

ALBO

Czysty tlenek magnezu otrzymano tylko w doświadczeniu I, ponieważ w doświadczeniu II obok

tlenku magnezu powstają także inne substancje (stałe).

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie zawierające stwierdzenie, że

podczas spalania magnezu w powietrzu powstają także inne (stałe) substancje.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Całkowity rozkład czystego MgCO3 daje MgO i ulatniający się CO2, więc stałym produktem I jest czysty tlenek. Podczas spalania magnezu w powietrzu metal reaguje także z azotem i może tworzyć Mg3N2 obok MgO.

W II otrzymuje się więc mieszaninę. Odpowiedź brzmi NIE. Powietrza nie traktujemy jak czystego tlenu; to jego skład wyjaśnia różnicę między doświadczeniami.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: Nie

Uzasadnienie: Podczas spalania magnezu w powietrzu otrzymuje się mieszaninę, ponieważ

obok tlenku magnezu (MgO) powstają także inne substancje, np. azotek magnezu (Mg3N2),

węgiel.

ALBO

Czysty tlenek magnezu otrzymano tylko w doświadczeniu I, ponieważ w doświadczeniu II obok

tlenku magnezu powstają także inne substancje (stałe).

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_05_glowny_09.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania