Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 621–640 z 1481

Zadanie 28 · maj 2022

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Benzen wykazuje całkowitą odporność na działanie wodnego roztworu KMnO4, ale grupy

alkilowe przy pierścieniu benzenowym są podatne na utlenianie. Każda grupa alkilowa ulega

utlenieniu aż do momentu, gdy powstanie z niej grupa karboksylowa związana bezpośrednio

z pierścieniem aromatycznym.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.

Uzupełnij poniższe schematy. Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone kwasów karboksylowych powstających w wyniku całkowitego utlenienia poniższych związków roztworem KMnO4.

Zadanie 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.Zadanie 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.Zadanie 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zaznacz położenia wszystkich grup alkilowych względem siebie.

Podpowiedź 2

Każdy utleniany łańcuch daje jedną grupę COOH bezpośrednio przy pierścieniu.

Podpowiedź 3

Narysuj kolejno kwas tereftalowy, ftalowy i benzoesowy, zachowując właściwe miejsca połączenia COOH.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 33.Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 33.Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 33.

Uwaga: Zapis grupy –COOH jako –HCOO albo –HOOC jest błędny.

Wzory produktów ubocznych nie podlegają ocenie.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie trzech schematów – poprawne napisanie wzorów

półstrukturalnych (grupowych) lub uproszczonych związków organicznych.

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch schematów – poprawne napisanie wzorów

półstrukturalnych (grupowych) lub uproszczonych związków organicznych.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Utlenianie przekształca każdą wskazaną grupę alkilową z wodorem benzylowym w COOH przy pierścieniu. Z para-ksylenu powstaje kwas benzeno-1,4-dikarboksylowy, z sąsiednich grup etylowej i metylowej kwas benzeno-1,2-dikarboksylowy, a z izopropylobenzenu kwas benzoesowy.

Zachowujemy pozycje podstawników; długość utlenianego łańcucha nie wydłuża grupy kwasowej. Karboksyl łączy się z pierścieniem przez swój węgiel, nie przez tlen. Produkty przedstawiono graficznie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 33.Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 33.Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 33.

Uwaga: Zapis grupy –COOH jako –HCOO albo –HOOC jest błędny.

Wzory produktów ubocznych nie podlegają ocenie.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_05_glowny_28

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29 · maj 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29–30.

Sekwencję aminokwasów w peptydach przedstawia się najczęściej za pomocą trzyliterowych

kodów aminokwasów. W tej notacji z lewej strony umieszcza się kod aminokwasu, którego

reszta zawiera wolną grupę aminową połączoną z atomem węgla α (tzw. N-koniec).

Analiza składu pewnego pentapeptydu wykazuje, że powstał on z pięciu różnych

aminokwasów. Cztery z aminokwasów, które zidentyfikowano podczas analizy, to: Gly, Cys,

Phe, Leu. Piąty aminokwas, którego nie udało się zidentyfikować, oznaczono jako Xxx.

Ustalono ponadto, że ten aminokwas stanowi N-koniec peptydu.

Podczas częściowej hydrolizy badanego pentapeptydu otrzymano następujące peptydy:

Cys-Leu-Phe … Gly-Cys-Leu … Xxx-Gly … Leu-Phe

Napisz sekwencję aminokwasów analizowanego pentapeptydu. Zastosuj oznaczenie

Xxx niezidentyfikowanego aminokwasu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zacznij od wskazanego N-końca Xxx.

Podpowiedź 2

Nakładaj wspólne fragmenty w kierunku N → C.

Podpowiedź 3

Połącz Xxx–Gly z Gly–Cys–Leu i Cys–Leu–Phe: Xxx–Gly–Cys–Leu–Phe.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Xxx-Gly-Cys-Leu-Phe

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie sekwencji aminokwasów w pentapeptydzie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Xxx jest N-końcową resztą, a fragment Xxx–Gly wskazuje początek łańcucha. Gly–Cys–Leu nakłada się z Cys–Leu–Phe, co odtwarza pozostałą kolejność.

Cały pentapeptyd to Xxx–Gly–Cys–Leu–Phe; obecność Leu–Phe potwierdza koniec. Nie odwracamy fragmentów i nie powielamy nakładających się reszt. Wszystkie pięć aminokwasów występuje po jednym razie, zgodnie z informacją wprowadzającą.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Xxx-Gly-Cys-Leu-Phe

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_05_glowny_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · maj 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29–30.

Sekwencję aminokwasów w peptydach przedstawia się najczęściej za pomocą trzyliterowych

kodów aminokwasów. W tej notacji z lewej strony umieszcza się kod aminokwasu, którego

reszta zawiera wolną grupę aminową połączoną z atomem węgla α (tzw. N-koniec).

Analiza składu pewnego pentapeptydu wykazuje, że powstał on z pięciu różnych

aminokwasów. Cztery z aminokwasów, które zidentyfikowano podczas analizy, to: Gly, Cys,

Phe, Leu. Piąty aminokwas, którego nie udało się zidentyfikować, oznaczono jako Xxx.

Ustalono ponadto, że ten aminokwas stanowi N-koniec peptydu.

Podczas częściowej hydrolizy badanego pentapeptydu otrzymano następujące peptydy:

Cys-Leu-Phe … Gly-Cys-Leu … Xxx-Gly … Leu-Phe

Zadanie 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

We wzorze pochodnej fenylotiohydantoiny grupa R oznacza łańcuch boczny

N-końcowego aminokwasu analizowanego peptydu.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.

Badany pentapeptyd poddano opisanemu procesowi i ustalono, że uzyskana pochodna

fenylotiohydantoiny ma masę molową równą 206 g × mol−1.

Oblicz masę molową grupy R aminokwasu Xxx oraz zidentyfikuj badany aminokwas –

napisz trzyliterowy kod tego aminokwasu.

Obliczenia:

Trzyliterowy kod aminokwasu Xxx obecnego w pentapeptydzie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel w podanym wzorze grupę R od stałej części pochodnej.

Podpowiedź 2

Od masy 206 odejmij masę tej stałej części 191 g·mol−1.

Podpowiedź 3

Rozpoznaj grupę o wkładzie 15 g·mol−1 jako metylową i wpisz Ala.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Masa molowa pochodnej fenylotiohydantoiny: M= 191 + M R

Masa molowa łańcucha bocznego: MR = 206 g·mol⁻¹ − 191 g·mol⁻¹ = 15 g·mol⁻¹.

Trzyliterowy kod aminokwasu Xxx obecnego w pentapeptydzie: Ala

Uwaga: Każda poprawna metoda i poprawnie wykonane obliczenia prowadzące do

jednoznacznej identyfikacji alaniny są oceniane pozytywnie.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawna identyfikacja aminokwasu i poprawne napisanie kodu aminokwasu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak rozwiązania

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z wzoru pochodnej wyznaczamy stały fragment niezawierający R o masie molowej 191 g·mol−1. Zatem wkład grupy bocznej to 206 − 191 = 15 g·mol−1.

Odpowiada mu grupa metylowa, charakterystyczna dla alaniny. Nierozpoznana reszta Xxx ma więc kod Ala. Nie porównujemy masy całej pochodnej bezpośrednio z masami wolnych aminokwasów, ponieważ pochodna zawiera dodatkowy fragment odczynnika.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Masa molowa pochodnej fenylotiohydantoiny: M= 191 + M R

Masa molowa łańcucha bocznego: MR = 206 g·mol⁻¹ − 191 g·mol⁻¹ = 15 g·mol⁻¹.

Trzyliterowy kod aminokwasu Xxx obecnego w pentapeptydzie: Ala

Uwaga: Każda poprawna metoda i poprawnie wykonane obliczenia prowadzące do

jednoznacznej identyfikacji alaniny są oceniane pozytywnie.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_05_glowny_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · maj 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 31–33.

Teanina jest aminokwasem występującym np. w zielonej herbacie. Punkt izoelektryczny

teaniny jest równy 5,6.

Substratem do syntezy teaniny jest pewien aminokwas białkowy, który w etapie I ulega

dekarboksylacji do aminy X. W etapie II ta amina ulega kondensacji z kwasem

glutaminowym i powstaje wiązanie peptydowe (amidowe). Udział w reakcji bierze grupa

karboksylowa znajdująca się w łańcuchu bocznym kwasu glutaminowego.

Uzupełnij schemat syntezy teaniny. Wpisz wzory półstrukturalne (grupowe) aminokwasu oraz aminy X.

   

etap I

etap II

 Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 22.
Zadanie 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj fragment przy amidowym azocie teaniny.

Podpowiedź 2

Dekarboksylacja usuwa jeden atom C z grupy karboksylowej aminokwasu.

Podpowiedź 3

Uzupełnij schemat alaniną jako substratem i etyloaminą jako X.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 35. 

etap II

etap I

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 35.
 
Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie schematu – napisanie poprawnych wzorów aminokwasu

i aminy X.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

We wzorze teaniny amidowy azot ma podstawnik etylowy, więc amina X to etyloamina. W dekarboksylacji aminokwas traci jeden węgiel jako CO2; etyloamina pochodzi więc z trójwęglowej alaniny.

W etapie II amina tworzy amid z boczną grupą karboksylową kwasu glutaminowego. Zachowujemy wolne grupy α-aminową i α-karboksylową tego kwasu. W dwóch polach rysujemy alaninę i etyloaminę według grafiki, nie odwrotnie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 35. 

etap II

etap I

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 35.
 
Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_05_glowny_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32 · maj 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 31–33.

Teanina jest aminokwasem występującym np. w zielonej herbacie. Punkt izoelektryczny

teaniny jest równy 5,6.

Substratem do syntezy teaniny jest pewien aminokwas białkowy, który w etapie I ulega

dekarboksylacji do aminy X. W etapie II ta amina ulega kondensacji z kwasem

glutaminowym i powstaje wiązanie peptydowe (amidowe). Udział w reakcji bierze grupa

karboksylowa znajdująca się w łańcuchu bocznym kwasu glutaminowego.

W zależności od pH teanina występuje w postaci kationów, anionów lub jonów obojnaczych.

Wykonano doświadczenie, w którym do wodnego roztworu teaniny o pH = 5,6 dodano kwas

solny i otrzymano roztwór o pH = 2. W wyniku zachodzącej reakcji zmieniły się stężenia

jonów teaniny.

Uzupełnij poniższe zdanie – wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w nawiasie.

Podczas opisanego doświadczenia wzrosło stężenie (anionów / kationów / jonów

obojnaczych) teaniny.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj pH końcowe z pI.

Podpowiedź 2

Dodatek kwasu sprzyja formom mającym więcej związanych protonów.

Podpowiedź 3

Wybierz wzrost stężenia kationów teaniny.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie zdania.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Obniżenie pH z wartości izoelektrycznej 5,6 do 2 oznacza zwiększenie aktywności protonów w roztworze. Przesuwa to równowagi teaniny w stronę silniej protonowanych, dodatnio naładowanych form.

Wzrasta stężenie kationów. Nie twierdzimy, że samo pH poniżej pI oznacza wyłącznie kationy lub całkowity zanik jonów obojnaczych; zadanie pyta o kierunek zmiany ich stężeń. Istotne jest protonowanie, a nie zmiana szkieletu aminokwasu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_05_glowny_32

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33 · maj 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 31–33.

Teanina jest aminokwasem występującym np. w zielonej herbacie. Punkt izoelektryczny

teaniny jest równy 5,6.

Substratem do syntezy teaniny jest pewien aminokwas białkowy, który w etapie I ulega

dekarboksylacji do aminy X. W etapie II ta amina ulega kondensacji z kwasem

glutaminowym i powstaje wiązanie peptydowe (amidowe). Udział w reakcji bierze grupa

karboksylowa znajdująca się w łańcuchu bocznym kwasu glutaminowego.

W trzech naczyniach oznaczonych literami A, B i C znajdują się oddzielnie

i w przypadkowej kolejności trzy związki: skrobia, teanina, alanyloalanyloalanina.

Przeprowadzono doświadczenie, podczas którego wykonano dwie próby.

Podczas pierwszej próby na szkiełkach zegarkowych umieszczono niewielkie ilości

wymienionych substancji i na każdą naniesiono kilka kropli roztworu jodu w wodnym

roztworze jodku potasu. Wynik próby pozwolił na identyfikację substancji z naczynia C.

W celu zidentyfikowania substancji znajdujących się w naczyniach A i B przygotowano ich

wodne roztwory i przeprowadzono drugą próbę, w której użytym odczynnikiem był Cu(OH)2.

Jego zastosowanie pozwala na wykrycie związków polihydroksylowych, czy też na

potwierdzenie występowania w cząsteczce co najmniej dwóch wiązań peptydowych

(amidowych).

Przebieg próby przedstawiono na schemacie:

Zadanie 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

W każdej probówce zaobserwowano różne objawy reakcji. Tylko w probówce II powstał

roztwór o barwie różowofioletowej.

Podaj nazwę substancji znajdującej się w naczyniu A oraz nazwę reakcji, która przebiegła w probówce II podczas opisanego doświadczenia.

Nazwa substancji znajdującej się w naczyniu A: …

Nazwa reakcji, która przebiegła w probówce II: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw usuń skrobię z rozważań dzięki próbie jodowej.

Podpowiedź 2

Różowofioletowy roztwór wskazuje tripeptyd z co najmniej dwoma wiązaniami amidowymi.

Podpowiedź 3

Podaj A: teanina oraz nazwę reakcji w II: biuretowa, czyli Piotrowskiego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Nazwa substancji znajdującej się w naczyniu A: teanina

Nazwa reakcji, która przebiegła w probówce II: biuretowa ALBO Piotrowskiego

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie nazwy substancji znajdującej się w naczyniu A oraz nazwy

reakcji, która przebiegła w probówce II podczas doświadczenia.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jod z jodkiem identyfikuje skrobię w C przez charakterystyczne zabarwienie kompleksu. Pozostałe substancje to teanina i tripeptyd.

Różowofioletowa próba z Cu(OH)2 w II wskazuje dwa wiązania amidowe alanyloalanyloalaniny, czyli reakcję biuretową. W A pozostaje więc teanina, która nie daje tego samego wyniku. Jedno wiązanie amidowe teaniny nie wystarcza do dodatniej próby przyjętej w zadaniu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Nazwa substancji znajdującej się w naczyniu A: teanina

Nazwa reakcji, która przebiegła w probówce II: biuretowa ALBO Piotrowskiego

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_05_glowny_33

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 34 · maj 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Jednym z produktów powstających w procesie karmelizacji cukrów jest maltol –

pierścieniowy związek o poniższym wzorze.

Zadanie 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Wpisz do tabeli brakujące wartości formalnych stopni utlenienia atomów węgla w cząsteczce maltolu.

 

Numer atomu węgla w cząsteczce maltolu

1

2

3

4

5

6

Formalny stopień

utlenienia

 

I

 

II

 

0

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zlicz wiązania zaznaczonych atomów, uwzględniając niewpisane H.

Podpowiedź 2

Wiązania między dwoma węglami nie wpływają na formalny stopień utlenienia.

Podpowiedź 3

Uzupełnij 1: −III, 3: +I, 5: −I.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Numer atomu węgla w cząsteczce maltolu

1

2

3

4

5

6

–III

I

I ALBO +I

II

–I

0

ALBO

–3

I

1 ALBO +1

II

–1

0

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli – wpisanie formalnych stopni utlenienia atomów węgla

w cząsteczce maltolu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W formalnym bilansie węgla każde wiązanie z H wnosi −1, pojedyncze z O +1, podwójne z O +2, a C–C zero. Atom 1 grupy metylowej ma trzy H, więc −III.

Atom 3 związany z OH, bez H, ma +I. Atom 5 związany tylko z węglami i jednym H ma −I. Wpisujemy te trzy brakujące wartości, nie zmieniając podanych dla 2, 4 i 6.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Numer atomu węgla w cząsteczce maltolu

1

2

3

4

5

6

–III

I

I ALBO +I

II

–I

0

ALBO

–3

I

1 ALBO +1

II

–1

0

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_05_glowny_34

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 1–2.

Chlor występuje w przyrodzie w postaci mieszaniny dwóch izotopów. W jądrze izotopu

o mniejszej liczbie masowej znajduje się 18 neutronów. Zawartość procentowa tego izotopu

w występującym w przyrodzie pierwiastku wynosi 75,78%. Średnia masa atomowa chloru jest

równa 35,453 u, a jeden z izotopów tego pierwiastka ma masę równą 34,969 u.

Na podstawie: J. Sawicka i inni, Tablice chemiczne, Gdańsk 2015.

Wartość masy atomowej danego izotopu podana z dokładnością do liczby całkowitej jest

równa jego liczbie masowej.

Oblicz masę atomową drugiego izotopu chloru. Wynik końcowy zaokrąglij do trzeciego miejsca po przecinku. Podaj liczbę masową tego izotopu chloru i określ liczbę neutronów w jego jądrze atomowym.

Obliczenia:

Masa atomowa: … Liczba masowa: … Liczba neutronów: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oblicz udział drugiego izotopu jako dopełnienie do 100%.

Podpowiedź 2

Zapisz średnią ważoną, przypisując masie 34,969 u udział 0,7578.

Podpowiedź 3

Rozwiąż równanie dla x, a następnie oblicz neutrony z A − Z: 36,967 u, 37, 20.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

35,453 u = [75,78% · 34,969 u + 24,22% · x] / 100% ⇒ x = 36,967 u

Masa atomowa: (36,967 u)

Liczba masowa: 37

Liczba neutronów: 20

Odpowiedź CKE 1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody obliczenia masy atomowej drugiego z izotopów

chloru, poprawne wykonanie obliczeń i podanie wyniku z właściwą jednostką

i poprawną dokładnością oraz poprawne określenie liczby masowej i liczby neutronów.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody obliczenia masy atomowej drugiego z izotopów

chloru, poprawne wykonanie obliczeń i podanie wyniku z właściwą jednostką

i poprawną dokładnością oraz błędne określenie liczby masowej lub liczby neutronów

lub brak liczby masowej lub brak liczby neutronów.

ALBO

– zastosowanie poprawnej metody obliczenia masy atomowej drugiego z izotopów

chloru, popełnienie błędu rachunkowego lub podanie wyniku z błędną jednostką lub

z niepoprawną dokładnością oraz poprawne określenie liczby masowej i liczby

neutronów będące konsekwencją błędnie obliczonej masy atomowej izotopu chloru.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Średnia masa atomowa jest średnią ważoną mas izotopów, a nie ich zwykłą średnią. Drugi izotop stanowi 100% − 75,78% = 24,22%, więc 35,453 = 0,7578·34,969 + 0,2422·x. Otrzymujemy x ≈ 36,967 u.

Zaokrąglenie do liczby całkowitej daje liczbę masową 37. Chlor ma 17 protonów, dlatego liczba neutronów wynosi 37 − 17 = 20. Nie odejmujemy liczby protonów od niecałkowitej masy izotopu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

35,453 u = [75,78% · 34,969 u + 24,22% · x] / 100% ⇒ x = 36,967 u

Masa atomowa: (36,967 u)

Liczba masowa: 37

Liczba neutronów: 20

Odpowiedź CKE 1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_01

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 2 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 1–2.

Chlor występuje w przyrodzie w postaci mieszaniny dwóch izotopów. W jądrze izotopu

o mniejszej liczbie masowej znajduje się 18 neutronów. Zawartość procentowa tego izotopu

w występującym w przyrodzie pierwiastku wynosi 75,78%. Średnia masa atomowa chloru jest

równa 35,453 u, a jeden z izotopów tego pierwiastka ma masę równą 34,969 u.

Na podstawie: J. Sawicka i inni, Tablice chemiczne, Gdańsk 2015.

Chlor występuje w związkach chemicznych na wielu różnych stopniach utlenienia.

Uzupełnij poniższe zdania. Wpisz informacje dotyczące struktury elektronowej atomu chloru i jego stopni utlenienia oraz nazwę kwasu tlenowego chloru.

1. Pełna podpowłokowa konfiguracja elektronowa atomu chloru w stanie podstawowym ma

postać … W jego rdzeniu atomowym (na

wewnętrznych powłokach elektronowych) znajduje się … elektronów. Chlor należy do

bloku konfiguracyjnego …

2. Minimalny stopień utlenienia, jaki przyjmuje chlor w związkach chemicznych, jest równy

… Kwas tlenowy, w którym chlor ma najwyższy możliwy stopień utlenienia, ma nazwę

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozmieść 17 elektronów na podpowłokach.

Podpowiedź 2

Oddziel powłokę walencyjną 3 od dwóch powłok rdzenia.

Podpowiedź 3

Podaj dziesięć elektronów rdzenia, blok p, −I i kwas chlorowy(VII), z pełną konfiguracją chloru.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. Pełna podpowłokowa konfiguracja elektronowa atom chloru w stanie podstawowym ma

postać 1s22s22p63s23p5. W jego rdzeniu atomowym (na wewnętrznych powłokach

elektronowych) znajduje się 10 elektronów. Chlor należy do bloku konfiguracyjnego p.

2. Minimalny stopień utlenienia, jaki przyjmuje chlor w związkach chemicznych, jest równy − I.

Kwas tlenowy, w którym chlor ma najwyższy możliwy stopień utlenienia ma nazwę kwas

chlorowy(VII).

Zasady oceniania

Zasady oceniania 2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Chlor ma 17 elektronów, z konfiguracją 1s22s22p63s23p5. Pierwsze dwie powłoki zawierają łącznie dziesięć elektronów rdzenia, a walencyjna podpowłoka p określa blok konfiguracyjny.

Przyjęcie jednego elektronu prowadzi do minimalnego stopnia utlenienia −I. Najwyższy stopień +VII chlor osiąga między innymi w HClO4, czyli kwasie chlorowym(VII). Liczby elektronów walencyjnych nie utożsamiamy z liczbą elektronów rdzenia.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. Pełna podpowłokowa konfiguracja elektronowa atom chloru w stanie podstawowym ma

postać 1s22s22p63s23p5. W jego rdzeniu atomowym (na wewnętrznych powłokach

elektronowych) znajduje się 10 elektronów. Chlor należy do bloku konfiguracyjnego p.

2. Minimalny stopień utlenienia, jaki przyjmuje chlor w związkach chemicznych, jest równy − I.

Kwas tlenowy, w którym chlor ma najwyższy możliwy stopień utlenienia ma nazwę kwas

chlorowy(VII).

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_02

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 3 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Zidentyfikuj pierwiastki chemiczne na podstawie podanych niżej opisów konfiguracji atomów lub jonów w stanie podstawowym. Wpisz ich symbole do tabeli.

Opis konfiguracji

Symbol pierwiastka

Konfiguracja elektronowa dwudodatniego jonu tego pierwiastka jest

taka sama jak konfiguracja elektronowa atomu argonu.

 

Ten pierwiastek należy do bloku p. Elektrony w atomie tego

pierwiastka (w stanie podstawowym) rozmieszczone są na czterech

powłokach elektronowych, a na podpowłoce p powłoki walencyjnej

liczba elektronów sparowanych jest równa liczbie elektronów

niesparowanych.

 

Elektrony w atomie tego pierwiastka są rozmieszczone na czterech

powłokach elektronowych. W stanie podstawowym liczba

elektronów na podpowłoce d jest taka sama jak liczba elektronów

na powłoce o najwyższej energii.

 
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Do liczby elektronów kationu dodaj dwa.

Podpowiedź 2

Sprawdź obsadzenie trzech orbitali p zgodnie z regułą Hunda.

Podpowiedź 3

Rozpoznaj Ca, układ 4p4 selenu oraz 3d24s2 tytanu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Opis pierwiastka

Symbol pierwiastka

Konfiguracja elektronowa dwudodatniego jonu tego pierwiastka

jest taka sama, jak konfiguracja elektronowa atomu argonu.

Ca ALBO Ca2+

ALBO wapń

Ten pierwiastek należy do bloku p. Elektrony w atomie tego

pierwiastka (w stanie podstawowym) rozmieszczone są na

czterech powłokach elektronowych, a na podpowłoce p powłoki

walencyjnej liczba elektronów sparowanych jest równa liczbie

elektronów niesparowanych.

Se

ALBO selen

Elektrony w atomie tego pierwiastka rozmieszczone są na

czterech powłokach elektronowych. W stanie podstawowym liczba

elektronów na podpowłoce d jest taka sama jak liczba elektronów

na powłoce o najwyższej energii.

Ti

ALBO tytan

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne zidentyfikowanie trzech pierwiastków.

1 pkt – poprawne zidentyfikowanie dwóch pierwiastków.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jon dwudodatni o 18 elektronach pochodzi od atomu z 20 elektronami, czyli Ca. W czwartym okresie równe liczby elektronów sparowanych i niesparowanych na p oznaczają p4: dwa elektrony w parze i dwa pojedyncze, co wskazuje Se.

W tytanie konfiguracja [Ar]3d24s2 daje dwa elektrony d i dwa na zewnętrznej powłoce. Wpisujemy Ca, Se, Ti; w drugim opisie liczymy elektrony sparowane, nie liczbę par.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Opis pierwiastka

Symbol pierwiastka

Konfiguracja elektronowa dwudodatniego jonu tego pierwiastka

jest taka sama, jak konfiguracja elektronowa atomu argonu.

Ca ALBO Ca2+

ALBO wapń

Ten pierwiastek należy do bloku p. Elektrony w atomie tego

pierwiastka (w stanie podstawowym) rozmieszczone są na

czterech powłokach elektronowych, a na podpowłoce p powłoki

walencyjnej liczba elektronów sparowanych jest równa liczbie

elektronów niesparowanych.

Se

ALBO selen

Elektrony w atomie tego pierwiastka rozmieszczone są na

czterech powłokach elektronowych. W stanie podstawowym liczba

elektronów na podpowłoce d jest taka sama jak liczba elektronów

na powłoce o najwyższej energii.

Ti

ALBO tytan

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_03

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4.1 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 4.

Fosforowodór PH3 to związek o temperaturze topnienia równej −133 °C i temperaturze

wrzenia równej −88 °C (pod ciśnieniem atmosferycznym). W skroplonym fosforowodorze

oddziaływania międzycząsteczkowe są dużo słabsze niż w skroplonym amoniaku.

Na podstawie: L. Kolditz (red.), Chemia nieorganiczna, Warszawa 1994.

Na podstawie różnicy elektroujemności między fosforem a wodorem oraz informacji wprowadzającej uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Cząsteczka fosforowodoru PH3 ma kształt (trójkąta równobocznego / liniowy /

piramidy o podstawie trójkąta). Wiązanie w PH3 ma charakter (jonowy / kowalencyjny).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz wiązania i wolne pary przy fosforze.

Podpowiedź 2

Trzy atomy H oraz wolna para nie dają płaskiej cząsteczki.

Podpowiedź 3

Wybierz piramidę o podstawie trójkąta i wiązanie kowalencyjne.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 4.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Fosfor ma pięć elektronów walencyjnych. Trzy pary wiążące tworzą połączenia z wodorem, a jedna para pozostaje niewiążąca.

Położenia samych jąder wyznaczają piramidę o podstawie trójkąta, a nie płaski trójkąt. Niewielka różnica elektroujemności P i H wskazuje wiązania kowalencyjne. Rozróżniamy liczbę par elektronowych wokół fosforu od kształtu utworzonego przez atomy; wolna para nie jest dodatkowym atomem cząsteczki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 4.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_04.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4.2 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 4.

Fosforowodór PH3 to związek o temperaturze topnienia równej −133 °C i temperaturze

wrzenia równej −88 °C (pod ciśnieniem atmosferycznym). W skroplonym fosforowodorze

oddziaływania międzycząsteczkowe są dużo słabsze niż w skroplonym amoniaku.

Na podstawie: L. Kolditz (red.), Chemia nieorganiczna, Warszawa 1994.

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Temperatura wrzenia skroplonego amoniaku jest (wyższa / niższa) niż temperatura wrzenia

fosforowodoru. Bardzo dobra rozpuszczalność (fosforowodoru / amoniaku) w wodzie jest

spowodowana silnym oddziaływaniem między cząsteczkami tego związku a cząsteczkami

wody i tworzeniem się między nimi wiązań wodorowych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj oddziaływania między cząsteczkami obu wodorków.

Podpowiedź 2

Amoniak tworzy wiązania wodorowe także z wodą.

Podpowiedź 3

Wybierz wyższą temperaturę wrzenia NH3 i bardzo dobrą rozpuszczalność amoniaku.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 4.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Między cząsteczkami amoniaku tworzą się wiązania wodorowe, znacznie silniejsze niż oddziaływania między cząsteczkami PH3. Oddzielenie cząsteczek NH3 podczas wrzenia wymaga zatem więcej energii i amoniak ma wyższą temperaturę wrzenia.

Wiązania wodorowe z wodą sprzyjają także jego bardzo dobrej rozpuszczalności. Nie wyjaśniamy wrzenia zrywaniem wiązań N–H wewnątrz cząsteczek, lecz pokonywaniem oddziaływań między nimi.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 4.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_04.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 5 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Poniżej przedstawiono wzory elektronowe cząsteczek dwóch pierwiastków, oznaczonych

umownie literami A i D. Oba pierwiastki należą do drugiego okresu układu okresowego.

Zadanie 5 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Zidentyfikuj pierwiastki A i D, a następnie uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Większy ładunek jądra ma atom pierwiastka oznaczonego literą (A / D). Mniejszy promień

atomowy ma atom pierwiastka oznaczonego literą (A / D).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj liczbę wiązań i wolnych par w każdej cząsteczce.

Podpowiedź 2

Przyporządkuj A azotowi, a D fluorowi z drugiego okresu.

Podpowiedź 3

W obu zdaniach wybierz D: większy ładunek jądra i mniejszy promień atomu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 5 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wzór z wiązaniem potrójnym i jedną wolną parą przy każdym atomie opisuje N2, więc A to azot. Pojedyncze wiązanie i trzy wolne pary przy każdym atomie wskazują F2, czyli D to fluor.

Fluor ma więcej protonów i większy ładunek jądra. W tym samym okresie silniejsze przyciąganie elektronów powoduje mniejszy promień atomowy fluoru. Oba wybory to D; nie porównujemy wielkości narysowanych symboli.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 5 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 7.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_05

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 6 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 6–9.

Do reaktora, w którym znajdowała się stała substancja X, wprowadzono pod ciśnieniem

atmosferycznym gazową substancję Y i zapoczątkowano reakcję chemiczną, w wyniku której

powstawał gaz Z. Po 10 minutach, w temperaturze T1, ustaliła się równowaga opisana

równaniem:

X (s) + Y (g) ⇌ Z (g)
Informacja do zadań 6–9. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.Informacja do zadań 6–9. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Rozstrzygnij, czy w temperaturze T2 – w porównaniu z przemianą zachodzącą w temperaturze T1 – następuje:

• wzrost szybkości reakcji tworzenia substancji Z;

• spadek szybkości reakcji rozkładu substancji Z.

Odpowiedzi uzasadnij.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel wpływ temperatury na szybkość od wpływu na skład równowagowy.

Podpowiedź 2

Ogrzanie przyspiesza także reakcję odwrotną.

Podpowiedź 3

Odpowiedz TAK dla szybszego tworzenia Z i NIE dla spadku szybkości jego rozkładu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie:

• wzrost szybkości reakcji tworzenia substancji Z: TAK

• spadek szybkości reakcji rozkładu substancji Z: NIE

Uzasadnienie: W wyższej temperaturze reakcje chemiczne zachodzą szybciej.

ALBO

Wzrost temperatury powoduje wzrost szybkości reakcji zachodzących w obu kierunkach.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie uwzględniające zależność

szybkości reakcji od temperatury.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Temperatura T2 jest wyższa od T1, co zwiększa szybkość reakcji chemicznych w obu kierunkach. Odpowiedź o wzroście szybkości tworzenia Z to TAK, a o spadku szybkości jego rozkładu to NIE.

Przesunięcie równowagi w stronę Z nie oznacza zahamowania reakcji odwrotnej. W nowym stanie równowagi obie szybkości ponownie są równe; równowaga pozostaje dynamiczna, mimo stałych ilości reagentów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie:

• wzrost szybkości reakcji tworzenia substancji Z: TAK

• spadek szybkości reakcji rozkładu substancji Z: NIE

Uzasadnienie: W wyższej temperaturze reakcje chemiczne zachodzą szybciej.

ALBO

Wzrost temperatury powoduje wzrost szybkości reakcji zachodzących w obu kierunkach.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_06

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 7 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 6–9.

Do reaktora, w którym znajdowała się stała substancja X, wprowadzono pod ciśnieniem

atmosferycznym gazową substancję Y i zapoczątkowano reakcję chemiczną, w wyniku której

powstawał gaz Z. Po 10 minutach, w temperaturze T1, ustaliła się równowaga opisana

równaniem:

X (s) + Y (g) ⇌ Z (g)
Informacja do zadań 6–9. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.Informacja do zadań 6–9. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Rozstrzygnij, czy reakcja tworzenia związku Z jest procesem endoenergetycznym.

Odpowiedź uzasadnij.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj ilość Z przed ogrzaniem i po ustaleniu nowej równowagi.

Podpowiedź 2

Wniosek o energetyce opieraj na wydajności, nie na szybkości.

Podpowiedź 3

Potwierdź endoenergetyczność: podwyższenie temperatury zwiększyło równowagową ilość Z.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: TAK

Uzasadnienie: Po wzroście temperatury zwiększyła się wydajność reakcji.

ALBO

Po wzroście temperatury powstało więcej moli produktu.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie uwzględniające zależność

wydajności reakcji od temperatury.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po podniesieniu temperatury wzrasta równowagowa liczba moli Z, co widać na nowym poziomym odcinku wykresu. Dopływ ciepła sprzyja więc kierunkowi tworzenia produktu.

Zgodnie z regułą przekory ten kierunek zużywa ciepło i jest endoenergetyczny. Odpowiadamy TAK, powołując się na wzrost wydajności po ogrzaniu. Sam wzrost szybkości reakcji nie rozstrzygałby znaku efektu energetycznego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: TAK

Uzasadnienie: Po wzroście temperatury zwiększyła się wydajność reakcji.

ALBO

Po wzroście temperatury powstało więcej moli produktu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_07

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 8 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 6–9.

Do reaktora, w którym znajdowała się stała substancja X, wprowadzono pod ciśnieniem

atmosferycznym gazową substancję Y i zapoczątkowano reakcję chemiczną, w wyniku której

powstawał gaz Z. Po 10 minutach, w temperaturze T1, ustaliła się równowaga opisana

równaniem:

X (s) + Y (g) ⇌ Z (g)
Informacja do zadań 6–9. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.Informacja do zadań 6–9. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Napisz wyrażenie na stężeniową stałą równowagi reakcji tworzenia związku Z i oszacuj jej wartość w temperaturze T1. Uwzględnij fakt, że w wyrażeniu na stałą równowagi tej reakcji pomija się stężenie substancji stałej.

Wyrażenie na stałą równowagi: …

Oszacowana wartość stałej równowagi: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Pomiń czystą substancję stałą w wyrażeniu na K.

Podpowiedź 2

Odczytaj poziomy odcinek między dziesiątą a piętnastą minutą.

Podpowiedź 3

Zapisz [Z]/[Y] i oblicz 9/21, czyli około 0,43.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 8 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie wyrażenia na stałą równowagi reakcji i oszacowanie wartości

stałej równowagi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dla X(s) + Y(g) ⇌ Z(g) wyrażenie ma postać K = [Z]/[Y], ponieważ aktywność czystej fazy stałej X jest uwzględniona w stałej. W temperaturze T1 wykres daje około 9 mol Z i 21 mol Y.

Oba gazy zajmują tę samą objętość, więc iloraz stężeń jest ilorazem moli: K ≈ 9/21 ≈ 0,43. Nie używamy danych dla drugiego stanu równowagi w T2.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 8 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_08

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 9 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 6–9.

Do reaktora, w którym znajdowała się stała substancja X, wprowadzono pod ciśnieniem

atmosferycznym gazową substancję Y i zapoczątkowano reakcję chemiczną, w wyniku której

powstawał gaz Z. Po 10 minutach, w temperaturze T1, ustaliła się równowaga opisana

równaniem:

X (s) + Y (g) ⇌ Z (g)
Informacja do zadań 6–9. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.Informacja do zadań 6–9. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Uzupełnij poniższe zdanie. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w nawiasie.

Wraz ze zmniejszeniem ciśnienia w układzie w warunkach izotermicznych wydajność reakcji

otrzymywania substancji Z (wzrośnie / zmaleje / się nie zmieni).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz wyłącznie mole reagentów gazowych.

Podpowiedź 2

Sprawdź wpływ jednakowego przeskalowania [Y] i [Z] na ich iloraz.

Podpowiedź 3

Wybierz „się nie zmieni”, ponieważ po obu stronach jest tyle samo moli gazu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 9 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie zdania.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W równaniu po każdej stronie występuje jeden mol gazu, a X jest fazą stałą. Izotermiczna zmiana ciśnienia przez zmianę objętości mnoży stężenia Y i Z przez ten sam czynnik, więc ich iloraz pozostaje niezmieniony.

Równowaga nie przesuwa się, a wydajność otrzymywania Z się nie zmieni. Nie liczymy stałego X do liczby moli gazowych i nie utożsamiamy zmiany stężeń ze zmianą stopnia przemiany.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 9 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_09

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 10 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

W zamkniętym zbiorniku znajdowała się pewna ilość NO2. W temperaturze 800 K gaz ulegał

rozkładowi zgodnie z równaniem:

2NO2 (g) ⇌ 2NO (g) + O2 (g) … ∆H > 0

Po ustaleniu się stanu równowagi w naczyniu znajdowało się 90 g tlenku azotu(II). Wydajność

rozkładu NO2 wyniosła 60%.

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2008.

Określ:

• stosunek molowy tlenków azotu w zbiorniku w stanie równowagi;

• liczbę moli tlenu w zbiorniku w stanie równowagi;

• masę tlenku azotu(IV) wprowadzonego do zbiornika przed zainicjowaniem reakcji – w gramach.

Stosunek molowy nNO2 : nNO = … : …

Liczba moli tlenu nO2 = … mol

Masa tlenku azotu(IV) przed zainicjowaniem reakcji mNO2 = … g

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zamień 90 g NO na mole.

Podpowiedź 2

Wykorzystaj 60% przemiany do odtworzenia początkowej ilości NO2.

Podpowiedź 3

Otrzymasz 5 mol początkowego NO2, 2 mol pozostałego NO2 i 1,5 mol O2; odpowiedzi to 2:3 oraz 230 g.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Stosunek molowy nNO2 : nNO = 2 : 3 ALBO 1 : 1,5 ALBO 4 : 6 ALBO 40 : 60

Liczba moli tlenu nO2 = 1,5 mol

Masa tlenku azotu(IV) przed zainicjowaniem reakcji mNO2 = 230 g

Zasady oceniania

Zasady oceniania 10 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

90 g NO odpowiada 3 molom. Przy rozkładzie powstaje tyle samo moli NO, ile zużyto NO2, więc 3 mol stanowi 60% początkowej ilości NO2.

Początkowo było go 5 mol, czyli 230 g, a pozostały 2 mol. Z dwóch moli NO powstaje jeden mol O2, zatem tlenu jest 1,5 mol. Stosunek n(NO2):n(NO) wynosi 2:3; nie włączamy tlenu do porównania dwóch tlenków.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Stosunek molowy nNO2 : nNO = 2 : 3 ALBO 1 : 1,5 ALBO 4 : 6 ALBO 40 : 60

Liczba moli tlenu nO2 = 1,5 mol

Masa tlenku azotu(IV) przed zainicjowaniem reakcji mNO2 = 230 g

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_10

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 11 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 11–14.

Skroplony amoniak jest rozpuszczalnikiem, który – podobnie jak woda – ulega autodysocjacji polegającej na przeniesieniu protonu między cząsteczkami rozpuszczalnika. Rezultatem tego procesu jest powstanie kationów NH4+ i anionów NH2−.

Wszystkie substancje chemiczne, które w skroplonym amoniaku zwiększają stężenie kationów NH4+, w tych warunkach są kwasami, a te związki chemiczne, które w skroplonym amoniaku zwiększają stężenie anionów NH2−, są zasadami. Zobojętnianie w skroplonym amoniaku polega na reakcji kationów NH4+ i anionów NH2− z wytworzeniem cząsteczek NH3.

Na podstawie: L. Kolditz (red.), Chemia nieorganiczna, Warszawa 1994.

Napisz równanie autodysocjacji amoniaku – zastosuj definicję kwasu i zasady

Brønsteda. Wpisz wzory odpowiednich drobin do schematu.

kwas 1.

+

zasada 2.

  

zasada 1.

+

kwas 2.

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przenieś jeden proton między dwiema cząsteczkami amoniaku.

Podpowiedź 2

Drobina oddająca proton tworzy NH2−, przyjmująca NH4+.

Podpowiedź 3

Wpisz NH3 po obu stronach substratów, a produkty przyporządkuj jako NH2− i NH4+.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

kwas 1.

+

zasada 2.

NH3

NH3

zasada 1.

+

kwas 2.

NH2−

NH4+

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisane równania autodysocjacji – wpisanie wzorów reagentów

w odpowiednich kolumnach schematu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dwie cząsteczki NH3 mogą przekazać między sobą proton. Cząsteczka działająca jako kwas daje sprzężoną zasadę NH2−, a cząsteczka działająca jako zasada daje sprzężony kwas NH4+.

Równanie autodysocjacji to 2NH3 ⇌ NH2− + NH4+. W schemacie zachowujemy przyporządkowanie kwas 1–zasada 1 i zasada 2–kwas 2. Nie dodajemy wody, gdyż rozpuszczalnikiem jest ciekły amoniak.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

kwas 1.

+

zasada 2.

NH3

NH3

zasada 1.

+

kwas 2.

NH2−

NH4+

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_11

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 12 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 11–14.

Skroplony amoniak jest rozpuszczalnikiem, który – podobnie jak woda – ulega autodysocjacji polegającej na przeniesieniu protonu między cząsteczkami rozpuszczalnika. Rezultatem tego procesu jest powstanie kationów NH4+ i anionów NH2−.

Wszystkie substancje chemiczne, które w skroplonym amoniaku zwiększają stężenie kationów NH4+, w tych warunkach są kwasami, a te związki chemiczne, które w skroplonym amoniaku zwiększają stężenie anionów NH2−, są zasadami. Zobojętnianie w skroplonym amoniaku polega na reakcji kationów NH4+ i anionów NH2− z wytworzeniem cząsteczek NH3.

Na podstawie: L. Kolditz (red.), Chemia nieorganiczna, Warszawa 1994.

Napisz w formie cząsteczkowej równanie reakcji zobojętniania zachodzącej w skroplonym amoniaku między bromkiem amonu NH4Br a amidkiem wapnia Ca(NH2)2.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zacznij od jonowego zobojętnienia NH4+ przez NH2−.

Podpowiedź 2

Jedna jednostka amidku wapnia dostarcza dwóch anionów zasadowych.

Podpowiedź 3

Zapisz 2NH4Br + Ca(NH2)2 → CaBr2 + 4NH3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

2NH4Br + Ca(NH2)2 → CaBr2 + 4NH3

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji w formie cząsteczkowej.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W ciekłym amoniaku zobojętnienie przebiega jako NH4+ + NH2− → 2NH3. Amidek wapnia zawiera dwa aniony amidkowe, dlatego potrzeba dwóch jednostek NH4Br.

Powstają cztery cząsteczki amoniaku i CaBr2: 2NH4Br + Ca(NH2)2 → CaBr2 + 4NH3. Produktem zobojętnienia jest tutaj rozpuszczalnik NH3, a nie woda. Bilansujemy także wapń i bromki w wymaganym zapisie cząsteczkowym.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

2NH4Br + Ca(NH2)2 → CaBr2 + 4NH3
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_12

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania