Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 641–660 z 1481

Zadanie 13 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 11–14.

Skroplony amoniak jest rozpuszczalnikiem, który – podobnie jak woda – ulega autodysocjacji polegającej na przeniesieniu protonu między cząsteczkami rozpuszczalnika. Rezultatem tego procesu jest powstanie kationów NH4+ i anionów NH2−.

Wszystkie substancje chemiczne, które w skroplonym amoniaku zwiększają stężenie kationów NH4+, w tych warunkach są kwasami, a te związki chemiczne, które w skroplonym amoniaku zwiększają stężenie anionów NH2−, są zasadami. Zobojętnianie w skroplonym amoniaku polega na reakcji kationów NH4+ i anionów NH2− z wytworzeniem cząsteczek NH3.

Na podstawie: L. Kolditz (red.), Chemia nieorganiczna, Warszawa 1994.

Amidek cynku o wzorze Zn(NH2)2 nie rozpuszcza się w skroplonym amoniaku. Ten związek

łatwo reaguje z chlorkiem amonu rozpuszczonym w skroplonym amoniaku, a także z amidkiem

potasu o wzorze KNH2. Oznacza to, że amidek cynku ma charakter amfoteryczny. Produktem

reakcji z amidkiem potasu – użytym w nadmiarze – jest jon kompleksowy o liczbie koordynacji

równej 4, w którym jony amidkowe NH2− pełnią funkcję ligandów.

Na podstawie: J.D. Lee, Zwięzła chemia nieorganiczna, Warszawa 1999.

Napisz:

• w formie jonowej skróconej równanie reakcji zachodzącej w skroplonym amoniaku między amidkiem cynku a chlorkiem amonu;

• w formie cząsteczkowej równanie reakcji zachodzącej w skroplonym amoniaku między amidkiem cynku a amidkiem potasu użytym w nadmiarze.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel reakcję z donorem protonu od tworzenia kompleksu w nadmiarze zasady.

Podpowiedź 2

Dwa NH4+ dają z amidkiem cztery NH3, a liczba koordynacyjna ustala cztery ligandy.

Podpowiedź 3

Zapisz reakcję do Zn2+ i 4NH3 oraz reakcję cząsteczkową do K2[Zn(NH2)4].

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

• Zn(NH2)2 + 2NH4+ → Zn2+ + 4NH3
• Zn(NH2)2 + 2KNH2 → K2[Zn(NH2)4]

Zasady oceniania

Zasady oceniania 13 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 11.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Amfoteryczny amidek cynku reaguje z kwasem NH4+, którego protony przekształcają dwie grupy amidkowe w amoniak: Zn(NH2)2 + 2NH4+ → Zn2+ + 4NH3. Z nadmiarem KNH2 do cynku przyłączają się dodatkowe ligandy, dając Zn(NH2)2 + 2KNH2 → K2[Zn(NH2)4].

Kompleks ma cztery ligandy i ładunek −2. Poprawiono uszkodzoną transkrypcję indeksów w pierwszym równaniu zgodnie z PDF klucza.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

• Zn(NH2)2 + 2NH4+ → Zn2+ + 4NH3
• Zn(NH2)2 + 2KNH2 → K2[Zn(NH2)4]
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_13

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 14 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 11–14.

Skroplony amoniak jest rozpuszczalnikiem, który – podobnie jak woda – ulega autodysocjacji polegającej na przeniesieniu protonu między cząsteczkami rozpuszczalnika. Rezultatem tego procesu jest powstanie kationów NH4+ i anionów NH2−.

Wszystkie substancje chemiczne, które w skroplonym amoniaku zwiększają stężenie kationów NH4+, w tych warunkach są kwasami, a te związki chemiczne, które w skroplonym amoniaku zwiększają stężenie anionów NH2−, są zasadami. Zobojętnianie w skroplonym amoniaku polega na reakcji kationów NH4+ i anionów NH2− z wytworzeniem cząsteczek NH3.

Na podstawie: L. Kolditz (red.), Chemia nieorganiczna, Warszawa 1994.

W ciekłym amoniaku azotan(V) amonu wykazuje zdolność utleniającego roztwarzania metali

– tak jak kwas azotowy(V) w wodzie. Reakcja miedzi z azotanem(V) amonu w skroplonym

amoniaku przebiega zgodnie ze schematem:

Cu + NH₄⁺ + NO₃⁻ → Cu²⁺ + NO₂⁻ + H₂O + NH₃

Na podstawie: L. Kolditz (red.), Chemia nieorganiczna, Warszawa 1994.

Napisz w formie jonowej skróconej, z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy), równania procesów redukcji i utleniania zachodzących podczas opisanej przemiany. Uwzględnij środowisko reakcji

– obecność jonów NH4+ . Określ stosunek molowy reduktora do utleniacza w tej reakcji.

Równanie procesu redukcji:

Równanie procesu utleniania:

Stosunek molowy nreduktora : nutleniacza = …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz zmianę stopnia utlenienia azotu w azotanie i azotynie.

Podpowiedź 2

Zamiast wolnych H+ użyj NH4+ i jego sprzężonej zasady NH3.

Podpowiedź 3

Zbilansuj po dwa elektrony w obu półreakcjach; stosunek Cu:NO3− wynosi 1:1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie procesu redukcji:

NO3− + 2NH4+ + 2e − → NO2− + H2O + 2NH3

Równanie procesu utleniania:

Cu → Cu2+ + 2e−

Stosunek molowy nreduktora : nutleniacza = 1 : 1 ALBO 1

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie w formie jonowo-elektronowej równania procesu redukcji

i równania procesu utleniania oraz poprawne określenie stosunku molowego reduktora

do utleniacza.

1 pkt – poprawne napisanie w formie jonowo-elektronowej równania procesu redukcji

i równania procesu utleniania, ale błędne określenie stosunku molowego reduktora do

utleniacza lub brak określenia tego stosunku.

ALBO

– poprawne napisanie w formie jonowo-elektronowej równania procesu redukcji

i poprawne określenie stosunku molowego reduktora do utleniacza.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Miedź utlenia się do Cu2+, oddając dwa elektrony. Azot w NO3− obniża stopień utlenienia z +V do +III w NO2− i przyjmuje dwa elektrony.

Protonów dostarczają obecne jony NH4+, dlatego redukcja ma postać NO3− + 2NH4+ + 2e− → NO2− + H2O + 2NH3. Utlenianie to Cu → Cu2+ + 2e−. Stosunek molowy reduktora Cu do utleniacza NO3− wynosi 1:1.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie procesu redukcji:

NO3− + 2NH4+ + 2e − → NO2− + H2O + 2NH3

Równanie procesu utleniania:

Cu → Cu2+ + 2e−

Stosunek molowy nreduktora : nutleniacza = 1 : 1 ALBO 1

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_14

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 15–16.

Przeprowadzono doświadczenie, podczas którego do kolby zawierającej 100 cm3 wodnego

roztworu jednoprotonowego kwasu HA dodawano porcjami wodny roztwór wodorotlenku sodu

o stężeniu 0,1 mol · dm−3 i mierzono pH mieszaniny reakcyjnej. Podczas doświadczenia

zachodziła reakcja opisana schematem:

HA + NaOH → NaA + H2O

Doświadczenie prowadzono w temperaturze 25 °C. Jego przebieg zilustrowano poniższym

wykresem, zwanym krzywą miareczkowania.

Informacja do zadań 15–16. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.

Po dodaniu takiej objętości roztworu wodorotlenku sodu, w jakiej znajdowała się liczba moli

NaOH równa liczbie moli kwasu HA w roztworze wziętym do analizy, w układzie został

osiągnięty punkt równoważnikowy (PR). W opisanym doświadczeniu pH w punkcie

równoważnikowym było równe 8,6.

Po wykonaniu doświadczenia sformułowano następujący wniosek:

Na podstawie otrzymanych wyników można jednoznacznie stwierdzić, że kwas HA nie jest

mocnym elektrolitem.

Rozstrzygnij, czy powyższy wniosek jest prawdziwy. Uzasadnij swoją odpowiedź –

napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji ilustrujące równowagę, która ustaliła się w punkcie równoważnikowym. Użyj ogólnego wzoru kwasu HA.

Rozstrzygnięcie: …

Równanie reakcji ilustrujące stan równowagi:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyjaśnij, skąd bierze się zasadowy odczyn po stechiometrycznym zobojętnieniu.

Podpowiedź 2

Anion słabego kwasu może odbierać proton wodzie.

Podpowiedź 3

Odpowiedz TAK i zapisz A− + H2O ⇌ HA + OH−.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 15 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie – napisanie równania reakcji

ilustrującego stan równowagi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W punkcie równoważnikowym ilość dodanej zasady wystarcza do stechiometrycznego zobojętnienia HA. Gdyby był mocnym kwasem, jego sól nie powodowałaby w tym modelu pH = 8,6.

Zasadowy odczyn wynika z reakcji sprzężonej zasady słabego kwasu: A− + H2O ⇌ HA + OH−. Wniosek jest prawdziwy. Punkt równoważnikowy nie oznacza automatycznie pH = 7 ani zupełnego braku odtworzonych cząsteczek kwasu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 15 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_15

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.1 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 15–16.

Przeprowadzono doświadczenie, podczas którego do kolby zawierającej 100 cm3 wodnego

roztworu jednoprotonowego kwasu HA dodawano porcjami wodny roztwór wodorotlenku sodu

o stężeniu 0,1 mol · dm−3 i mierzono pH mieszaniny reakcyjnej. Podczas doświadczenia

zachodziła reakcja opisana schematem:

HA + NaOH → NaA + H2O

Doświadczenie prowadzono w temperaturze 25 °C. Jego przebieg zilustrowano poniższym

wykresem, zwanym krzywą miareczkowania.

Informacja do zadań 15–16. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.

Po dodaniu takiej objętości roztworu wodorotlenku sodu, w jakiej znajdowała się liczba moli

NaOH równa liczbie moli kwasu HA w roztworze wziętym do analizy, w układzie został

osiągnięty punkt równoważnikowy (PR). W opisanym doświadczeniu pH w punkcie

równoważnikowym było równe 8,6.

Źródło

Informacja do zadania 16.

Krzywa miareczkowania może służyć do wyznaczenia wartości stałej dysocjacji kwasu (Ka),

a przez to pozwala zidentyfikować kwas poddawany miareczkowaniu. Jedna z metod polega

na wyznaczeniu tak zwanego punktu połowicznego zmiareczkowania (PP), w którym stężenie

HA jest równe stężeniu A− .

Informacja do zadania 16. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.

Odczytaj z wykresu krzywej miareczkowania i napisz wartość pH w punkcie połowicznego zmiareczkowania (PP). Który z wymienionych poniżej kwasów mógł być użyty w opisanym doświadczeniu? Wybierz i zaznacz jego wzór.

Wartość pH w punkcie połowicznego zmiareczkowania: …

Wzór kwasu:

Zadanie 16.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw odczytaj objętość zasady w punkcie równoważnikowym.

Podpowiedź 2

Dla połowy tej objętości zachodzi [HA] = [A−], więc pH = pKa.

Podpowiedź 3

Odczytaj około 4,7 przy 50 cm3 i wybierz kwas etanowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 16.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.

Uwaga: Wartości pH odpowiadające punktowi połowicznego zmiareczkowania w przedziale

4,6 ≤ pH ≤ 4,9 należy uznać za poprawne.

Zasady oceniania

2 pkt – podanie poprawnej wartości pH w punkcie połowicznego zmiareczkowania i poprawny

wybór miareczkowanego kwasu.

1 pkt – podanie poprawnej wartości pH w punkcie połowicznego zmiareczkowania i błędny

wybór albo brak wyboru miareczkowanego kwasu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Punkt połowicznego zmiareczkowania przypada przy połowie objętości zasady potrzebnej do punktu równoważnikowego, czyli około 50 cm3. Odczytujemy pH ≈ 4,7.

Ponieważ [A−] = [HA], z Ka = [H3O+][A−]/[HA] wynika pH = pKa. Spośród propozycji pasuje kwas etanowy. Klucz dopuszcza odczyt pH od 4,6 do 4,9; nie wybieramy połowy wysokości skoku pH zamiast połowy objętości.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 16.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.

Uwaga: Wartości pH odpowiadające punktowi połowicznego zmiareczkowania w przedziale

4,6 ≤ pH ≤ 4,9 należy uznać za poprawne.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_16.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.2 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 15–16.

Przeprowadzono doświadczenie, podczas którego do kolby zawierającej 100 cm3 wodnego

roztworu jednoprotonowego kwasu HA dodawano porcjami wodny roztwór wodorotlenku sodu

o stężeniu 0,1 mol · dm−3 i mierzono pH mieszaniny reakcyjnej. Podczas doświadczenia

zachodziła reakcja opisana schematem:

HA + NaOH → NaA + H2O

Doświadczenie prowadzono w temperaturze 25 °C. Jego przebieg zilustrowano poniższym

wykresem, zwanym krzywą miareczkowania.

Informacja do zadań 15–16. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.

Po dodaniu takiej objętości roztworu wodorotlenku sodu, w jakiej znajdowała się liczba moli

NaOH równa liczbie moli kwasu HA w roztworze wziętym do analizy, w układzie został

osiągnięty punkt równoważnikowy (PR). W opisanym doświadczeniu pH w punkcie

równoważnikowym było równe 8,6.

Źródło

Informacja do zadania 16.

Krzywa miareczkowania może służyć do wyznaczenia wartości stałej dysocjacji kwasu (Ka),

a przez to pozwala zidentyfikować kwas poddawany miareczkowaniu. Jedna z metod polega

na wyznaczeniu tak zwanego punktu połowicznego zmiareczkowania (PP), w którym stężenie

HA jest równe stężeniu A− .

Informacja do zadania 16. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeżeli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.

Stężenie miareczkowanego kwasu wynosiło 0,2 mol · dm−3.

P

F

2.

W punkcie połowicznego zmiareczkowania (PP) stężenie anionów

wodorotlenkowych jest niższe niż stężenie kationów sodu.

P

F

3.

W punkcie równoważnikowym (PR) w roztworze nie ma niezdysocjowanych

cząsteczek kwasu HA.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Użyj objętości w punkcie równoważnikowym do wyznaczenia początkowego stężenia.

Podpowiedź 2

W punkcie połowicznym porównaj pH i obecność jonów sodu, a w końcowym uwzględnij hydrolizę.

Podpowiedź 3

Zaznacz F, P, F: c0 = 0,1 mol·dm−3, mało OH− w PP i odtworzony HA w PR.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1 – F, 2 – P, 3 – F

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Punkt równoważnikowy przy około 100 cm3 NaOH o stężeniu 0,1 mol·dm−3 wskazuje 0,010 mol kwasu w 100 cm3, czyli 0,1, nie 0,2 mol·dm−3. W punkcie połowicznym roztwór jest kwaśny, a stężenie OH− jest znacznie mniejsze od stężenia wniesionego Na+.

W punkcie równoważnikowym hydroliza anionu odtwarza niewielką ilość HA. Zestaw ocen to F, P, F; stechiometryczne zużycie kwasu nie usuwa równowagi hydrolizy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1 – F, 2 – P, 3 – F

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_16.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17.1 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 17.

Do trzech probówek wprowadzono takie same objętości wodnego roztworu wodorotlenku sodu

(Vz) o trzech różnych stężeniach molowych (𝑐1, 𝑐2, 𝑐3) i dodano do nich po 2 krople roztworu

oranżu metylowego. Do probówek dodano następnie, mieszając, takie same objętości kwasu

solnego (Vk) o znanym stężeniu molowym (𝑐k). Przebieg doświadczenia zilustrowano na

poniższym schemacie.

roztwór HCl o objętości Vk i stężeniu molowym ck

Informacja do zadania 17. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

oranżu metylowego metylowego oranżu metylowego

Po zakończeniu doświadczenia okazało się, że zmiana barwy roztworu nastąpiła tylko

w probówce II.

Uzupełnij poniższą tabelę. Napisz, jaką barwę miał roztwór w probówce II przed reakcją i po zakończeniu reakcji.

Barwa roztworu w probówce II

przed reakcją

po reakcji

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przypomnij barwy oranżu metylowego w zasadzie i w kwasie.

Podpowiedź 2

Tylko w II dodana porcja HCl obniżyła pH do zakresu zmiany barwy.

Podpowiedź 3

Wpisz żółta → czerwona lub pomarańczowa.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Barwa roztworu w probówce II

przed reakcją

po reakcji

żółta

czerwona ALBO pomarańczowa

ALBO

pomarańczowa

czerwona

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne opisanie zmiany barwy roztworu w probówce.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Początkowo oranż metylowy w roztworze NaOH jest żółty. Dodana porcja HCl obniża pH w probówce II do zakresu zmiany barwy lub poniżej niego, dlatego roztwór staje się pomarańczowy albo czerwony.

Wpisujemy barwę przed reakcją i po niej, nie nazwę odczynu. Barwa wskaźnika opisuje jego zakres przejścia; sam kolor żółty nie jest uniwersalnym dowodem zasadowości każdego roztworu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Barwa roztworu w probówce II

przed reakcją

po reakcji

żółta

czerwona ALBO pomarańczowa

ALBO

pomarańczowa

czerwona

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_17.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17.2 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 17.

Do trzech probówek wprowadzono takie same objętości wodnego roztworu wodorotlenku sodu

(Vz) o trzech różnych stężeniach molowych (𝑐1, 𝑐2, 𝑐3) i dodano do nich po 2 krople roztworu

oranżu metylowego. Do probówek dodano następnie, mieszając, takie same objętości kwasu

solnego (Vk) o znanym stężeniu molowym (𝑐k). Przebieg doświadczenia zilustrowano na

poniższym schemacie.

roztwór HCl o objętości Vk i stężeniu molowym ck

Informacja do zadania 17. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 10.

oranżu metylowego metylowego oranżu metylowego

Po zakończeniu doświadczenia okazało się, że zmiana barwy roztworu nastąpiła tylko

w probówce II.

Rozstrzygnij, czy na podstawie przeprowadzonego doświadczenia można jednoznacznie wskazać, w której probówce znajdował się:

• roztwór NaOH o najwyższym stężeniu. Odpowiedź uzasadnij.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

• roztwór NaOH o najniższym stężeniu. Odpowiedź uzasadnij.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wykorzystaj jednakowe objętości zasady i jednakowe porcje kwasu.

Podpowiedź 2

Zmiana barwy tylko w II wyróżnia najłatwiej zakwaszony roztwór.

Podpowiedź 3

Odpowiedz NIE dla najwyższego stężenia i TAK dla najniższego, wskazując II.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

• roztwór NaOH o najwyższym stężeniu

Rozstrzygnięcie: NIE

Uzasadnienie: Po reakcji w dwóch probówkach był nadmiar zasady.

• roztwór NaOH o najniższym stężeniu

Rozstrzygnięcie: TAK

Uzasadnienie: W tej probówce NaOH zostało całkowicie zobojętnione przez HCl, a roztwór po

reakcji miał odczyn kwasowy.

ALBO

W tej probówce użyto nadmiaru kwasu.

Zasady oceniania

Zasady oceniania 17.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jednakowe objętości roztworów NaOH otrzymały jednakowe ilości HCl. Przebarwienie tylko w II wskazuje najniższe stężenie początkowej zasady właśnie w tej probówce.

Brak rozróżnienia barw I i III nie pozwala ustalić, która zawierała więcej NaOH, więc najwyższego stężenia nie wyznaczymy. Nie trzeba przy tym twierdzić, że żółty oranż zawsze oznacza nadmiar OH−; wskaźnik ma określony zakres przejścia i nie mierzy ilości zasady.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

• roztwór NaOH o najwyższym stężeniu

Rozstrzygnięcie: NIE

Uzasadnienie: Po reakcji w dwóch probówkach był nadmiar zasady.

• roztwór NaOH o najniższym stężeniu

Rozstrzygnięcie: TAK

Uzasadnienie: W tej probówce NaOH zostało całkowicie zobojętnione przez HCl, a roztwór po

reakcji miał odczyn kwasowy.

ALBO

W tej probówce użyto nadmiaru kwasu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_17.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Roztwór wodny chloru to tzw. woda chlorowa Cl2 (aq). W tym roztworze ustala się równowaga

opisana równaniem:

Cl2 + H2O ⇌ HCl + HClO

Powstający oksokwas pod wpływem światła ulega częściowemu rozkładowi z wydzieleniem

tlenu:

2HClO → 2HCl + O2

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

10,65 g chloru rozpuszczono w 1800 cm3 wody, a otrzymaną wodę chlorową pozostawiono na

pewien czas w otwartym naczyniu na świetle.

Oblicz stężenie molowe kwasu solnego w roztworze w momencie, w którym 1,0% chloru obecnego w roztworze uległ reakcji chemicznej z wodą, a oksokwas powstający w roztworze uległ w 50% reakcji rozkładu. W obliczeniach przyjmij, że sumaryczna objętość roztworu się nie zmieniła i wynosiła 1800 cm3.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozlicz osobno reakcję chloru z wodą i rozkład powstałego HClO.

Podpowiedź 2

Po pierwszym etapie HCl jest tyle co przereagowanego Cl2; drugi dokłada połowę tej ilości.

Podpowiedź 3

Oblicz 0,150·0,01·1,5/1,800 = 0,00125 mol·dm−3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku

z właściwą jednostką.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

LUB

– podanie wyniku z błędną jednostką lub bez jednostki.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Początkowo rozpuszczono 10,65/71 = 0,150 mol Cl2. Z wodą przereagowało 1%, czyli 0,00150 mol, co dało tyle samo HCl i HClO.

Rozkład połowy HClO wytwarza dodatkowo 0,000750 mol HCl; stosunek HClO:HCl w tym etapie jest 1:1. Łącznie mamy 0,00225 mol HCl w 1,800 dm3, czyli 0,00125 mol·dm−3. Nie dodajemy drugiego procentu do pierwszego: oba udziały dotyczą innych ilości wyjściowych.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_18

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 19–21.

Przeprowadzono doświadczenie 1. zgodnie z poniższym schematem.

Informacja do zadań 19–21. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Następnie wykonano doświadczenie 2., do którego użyto roztworów tych samych kwasów –

o takiej samej objętości i stężeniu jak roztwory użyte w doświadczeniu 1. W doświadczeniu 2.

do roztworów dodano jednak inną sól – Na2CO3 – o masie 0,53 g.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji zachodzącej w doświadczeniu 1.

podczas dodawania węglanu magnezu do zlewek.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal stan skupienia wyjściowego węglanu.

Podpowiedź 2

Na jedną grupę węglanową potrzeba dwóch protonów.

Podpowiedź 3

Zapisz MgCO3 + 2H+ → Mg2+ + CO2 + H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 19 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji w formie jonowej skróconej.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Węglan magnezu jest trudno rozpuszczalnym substratem, dlatego w równaniu jonowym pozostaje jako MgCO3. Protony kwasu przekształcają jego anion węglanowy w CO2 i wodę, a magnez przechodzi do roztworu: MgCO3 + 2H+ → Mg2+ + CO2 + H2O.

Aniony mocnych kwasów pomijamy. Nie rozpisujemy nierozpuszczalnego MgCO3 na niezależne jony tak, jakby był całkowicie zdysocjowaną solą w roztworze.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 19 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_19

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 19–21.

Przeprowadzono doświadczenie 1. zgodnie z poniższym schematem.

Informacja do zadań 19–21. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Następnie wykonano doświadczenie 2., do którego użyto roztworów tych samych kwasów –

o takiej samej objętości i stężeniu jak roztwory użyte w doświadczeniu 1. W doświadczeniu 2.

do roztworów dodano jednak inną sól – Na2CO3 – o masie 0,53 g.

Rozstrzygnij, czy po zakończeniu doświadczenia 1. z użyciem węglanu magnezu w każdej zlewce otrzymano mieszaninę jednorodną. Odpowiedź uzasadnij.

 

Zlewka I

Zlewka II

Rozstrzygnięcie

  

Uzasadnienie

 
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oblicz ilość węglanu i wymagane mole H+.

Podpowiedź 2

Z tej samej liczby moli H2SO4 w zobojętnianiu pochodzi dwa razy więcej protonów niż z HCl.

Podpowiedź 3

Wskaż I: TAK, II: NIE; w II pozostaje nierozpuszczony MgCO3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Zlewka I

Zlewka II

Rozstrzygnięcie

TAK (w zlewce I otrzymano

mieszaninę jednorodną)

NIE (w zlewce II otrzymano

mieszaninę niejednorodną)

Uzasadnienie

(W zlewce I przereagował cały węglan magnezu ALBO był nadmiar

jonów H+ względem węglanu magnezu ALBO powstały rozpuszczalne

sole, a ) w zlewce II nie przereagował cały węglan magnezu ALBO

pozostała nierozpuszczalna sól ALBO był niedomiar jonów H+

względem węglanu magnezu.

Uwaga: W uzasadnieniu zdający może odnieść się tylko do zlewki II.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W każdej zlewce jest 0,84/84 = 0,010 mol MgCO3, wymagające 0,020 mol protonów. H2SO4 w I dostarcza w bilansie zobojętniania 0,030 mol protonów, więc cały osad znika.

HCl w II dostarcza tylko 0,015 mol, więc część MgCO3 pozostaje. Po ustaniu wydzielania gazu I jest mieszaniną jednorodną, a II niejednorodną. Nie porównujemy samych stężeń molowych kwasów bez uwzględnienia liczby dostępnych protonów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Zlewka I

Zlewka II

Rozstrzygnięcie

TAK (w zlewce I otrzymano

mieszaninę jednorodną)

NIE (w zlewce II otrzymano

mieszaninę niejednorodną)

Uzasadnienie

(W zlewce I przereagował cały węglan magnezu ALBO był nadmiar

jonów H+ względem węglanu magnezu ALBO powstały rozpuszczalne

sole, a ) w zlewce II nie przereagował cały węglan magnezu ALBO

pozostała nierozpuszczalna sól ALBO był niedomiar jonów H+

względem węglanu magnezu.

Uwaga: W uzasadnieniu zdający może odnieść się tylko do zlewki II.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_20

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 19–21.

Przeprowadzono doświadczenie 1. zgodnie z poniższym schematem.

Informacja do zadań 19–21. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

Następnie wykonano doświadczenie 2., do którego użyto roztworów tych samych kwasów –

o takiej samej objętości i stężeniu jak roztwory użyte w doświadczeniu 1. W doświadczeniu 2.

do roztworów dodano jednak inną sól – Na2CO3 – o masie 0,53 g.

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeżeli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.

W doświadczeniu 1. w reakcji kwasu siarkowego(VI) z węglanem magnezu

wydzieliło się mniej gazu niż w doświadczeniu 2. w reakcji kwasu

siarkowego(VI) z węglanem sodu.

P

F

2.

W doświadczeniu 2., w którym użyto węglanu sodu, w zlewkach I i II

wydzieliło się tyle samo gazu.

P

F

3.

Po zakończeniu reakcji w zlewce II z użyciem węglanu sodu

(doświadczenie 2.) odczyn roztworu był kwasowy.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zamień obie masy różnych węglanów na mole.

Podpowiedź 2

Gaz powstaje w stosunku 1:1 do przereagowanego węglanu, o ile wystarcza kwasu.

Podpowiedź 3

Porównaj 0,010 i 0,005 mol CO2 oraz nadmiar HCl w II; zaznacz F, P, P.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1 – F, 2 – P, 3 – P

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W I z 0,010 mol MgCO3 wydziela się 0,010 mol CO2, natomiast 0,53 g Na2CO3 daje tylko 0,005 mol gazu. Pierwsze zdanie jest więc fałszywe.

W doświadczeniu 2 obie porcje kwasu wystarczają do przereagowania 0,005 mol węglanu, więc w obu zlewkach powstaje tyle samo CO2. W II pozostaje 0,005 mol nadmiarowych protonów HCl i odczyn jest kwaśny. Oceny: F, P, P.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1 – F, 2 – P, 3 – P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Do 50 cm3 wodnego roztworu CuSO4 o stężeniu 0,4 mol ∙ dm−3 wprowadzono 783 mg opiłków

pewnego metalu X, który reagował z jonami Cu2+ w stosunku molowym 1 : 1. Metal X

w szeregu napięciowym metali jest przed kadmem. Po zakończeniu reakcji do otrzymanej

mieszaniny dodano 1200 mg opiłków kadmu i wtedy reakcja przebiegała dalej, do całkowitego

odbarwienia roztworu. Kadm reagował z jonami Cu2+ w stosunku molowym 1 : 1. Po

zakończeniu reakcji, wydzielono z jej produktów mieszaninę metali i stwierdzono, że zawiera

ona 19% masowych kadmu.

Oblicz masę molową metalu X i podaj jego symbol chemiczny. Przyjmij, że masy molowe są równe: MCu = 63,55 g ∙ mol−1, MCd = 112,41 g ∙ mol−1.

Obliczenia:

Symbol chemiczny metalu: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw oblicz całkowitą masę wydzielonej miedzi.

Podpowiedź 2

19% dotyczy kadmu pozostałego w końcowej mieszaninie, nie całej dodanej porcji.

Podpowiedź 3

Wyznacz zużyty Cd, odejmij jego mole od 0,0200 mol i oblicz M(X); otrzymasz cynk.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Masa miedzi:

n = 0,4 mol ∙ dm−3 ∙ 0,05 dm 3 = 0,0200 mol

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Masa miedzi, która przereagowała z kadmem:

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Masa miedzi, która przereagowała z metalem X:

1,271 g – 0,510 g = 0,761 g Cu

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

X = 65,39 g ⇒ M = 65,39 g · mol−1 ≈ 65 g · mol 1− Symbol metalu: Zn

Uwaga! Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Uwaga redakcyjna. Symbol y oznacza masę kadmu pozostałego po reakcji. Masa kadmu, który przereagował, wynosi około 0,902 g.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie symbolu

chemicznego metalu.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

LUB

– niepodanie symbolu chemicznego metalu lub podanie błędnego symbolu metalu.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Całkowite odbarwienie oznacza wydzielenie 0,0200 mol Cu, czyli 1,271 g. Metal X został zużyty przed kadmem, więc końcowa mieszanina zawiera Cu i pozostały Cd. Z m(Cd)/(1,271 + m(Cd)) = 0,19 wynika około 0,298 g pozostałego kadmu.

Zużyto około 0,902 g Cd, czyli 0,00802 mol. Resztę Cu2+, około 0,01198 mol, zredukował X. Jego masa molowa 0,783/0,01198 ≈ 65,4 g·mol−1 wskazuje Zn.

Uwaga redakcyjna. Zmienna y w historycznym przykładzie oznacza masę kadmu, który pozostał po reakcji. Masa kadmu zużytego w reakcji wynosi około 0,902 g.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Masa miedzi:

n = 0,4 mol ∙ dm−3 ∙ 0,05 dm 3 = 0,0200 mol

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Masa miedzi, która przereagowała z kadmem:

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Masa miedzi, która przereagowała z metalem X:

1,271 g – 0,510 g = 0,761 g Cu

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

X = 65,39 g ⇒ M = 65,39 g · mol−1 ≈ 65 g · mol 1− Symbol metalu: Zn

Uwaga! Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.1 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 23.

Przeprowadzono doświadczenie zgodnie z poniższym schematem.

Informacja do zadania 23. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.
Zadanie 23.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

w zlewce I wzrosła czy zmalała. Odpowiedź uzasadnij.

Równanie zachodzącej reakcji:

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel masę roztworu od masy całego układu.

Podpowiedź 2

Porównaj masę jednego mola Pb z dwoma molami Ag.

Podpowiedź 3

Zapisz Pb + 2Ag+ → Pb2+ + 2Ag i wskaż spadek masy roztworu o około 9 g na mol przemiany.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie zachodzącej reakcji:

Pb + 2Ag+ → Pb2+ + 2Ag

Rozstrzygnięcie: (Po zakończeniu doświadczenia masa roztworu w zlewce) zmalala.

Uzasadnienie: W wyniku zachodzącej reakcji chemicznej na każde ubywające 2 mole jonów

srebra o masie 2∙108 g powstaje 1 mol jonów ołowiu o masie 207 g.

ALBO

na każde ubywające 340 g azotanu srebra powstaje 331 g azotanu ołowiu.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie równania reakcji w formie jonowej skróconej i poprawne

rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem uwzględniającym stechiometryczną zmianę

masy reagentów.

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji w formie jonowej i niepoprawne rozstrzygnięcie

lub niepoprawne uzasadnienie.

ALBO

– niepoprawne napisanie równania reakcji (błędne wzory reagentów, błędne

współczynniki stechiometryczne, niewłaściwa forma zapisu) i poprawna ocena wraz

z uzasadnieniem.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Ołów wypiera srebro z roztworu: Pb + 2Ag+ → Pb2+ + 2Ag. Z roztworu ubywają dwa mole srebra o łącznej masie około 216 g, a przybywa jeden mol ołowiu o masie około 207 g.

Masa samego roztworu zatem maleje. Nie przeczy to zasadzie zachowania masy, bo wydzielone srebro przechodzi do fazy stałej; cały układ, obejmujący metal i roztwór, zachowuje masę.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie zachodzącej reakcji:

Pb + 2Ag+ → Pb2+ + 2Ag

Rozstrzygnięcie: (Po zakończeniu doświadczenia masa roztworu w zlewce) zmalala.

Uzasadnienie: W wyniku zachodzącej reakcji chemicznej na każde ubywające 2 mole jonów

srebra o masie 2∙108 g powstaje 1 mol jonów ołowiu o masie 207 g.

ALBO

na każde ubywające 340 g azotanu srebra powstaje 331 g azotanu ołowiu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_23.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.2 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 23.

Przeprowadzono doświadczenie zgodnie z poniższym schematem.

Informacja do zadania 23. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Po zakończeniu doświadczenia na dnie zlewki II znajdowały się dwa metale: cynk oraz miedź.

Uzupełnij poniższą tabelę. Napisz, jaką barwę miał roztwór w probówce II przed reakcją i po jej zakończeniu.

Barwa roztworu w zlewce II

przed doświadczeniem

po zakończeniu doświadczenia

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, która drobina odpowiada za barwę cieczy.

Podpowiedź 2

Pozostały cynk świadczy o nadmiarze reduktora.

Podpowiedź 3

Wpisz niebieska lub niebieskozielona → bezbarwna.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Barwa roztworu w zlewce II

przed doświadczeniem

po zakończeniu doświadczenia

niebieska ALBO niebieskozielona

bezbarwna ALBO brak barwy

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Niebieską lub niebieskozieloną barwę początkowego roztworu nadają jony Cu2+. Cynk redukuje je do metalicznej miedzi, sam przechodząc w bezbarwne jony Zn2+.

Skoro po doświadczeniu pozostał metaliczny cynk, był on w nadmiarze i wszystkie dostępne Cu2+ mogły zostać zużyte. Końcowy roztwór jest bezbarwny. Obecność miedzi na dnie nie oznacza niebieskiej barwy cieczy, ponieważ metal i jon mają inne właściwości.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Barwa roztworu w zlewce II

przed doświadczeniem

po zakończeniu doświadczenia

niebieska ALBO niebieskozielona

bezbarwna ALBO brak barwy

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_23.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24.1 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 24.

Poniżej przedstawiono równania protolizy (dysocjacji) wielostopniowej kwasu

ortofosforowego(V) oraz wartości stałych dysocjacji tych procesów.

H3PO4 + H2O ⇌ H2PO4− + H3O+ Ka1 = 7,5 · 10−3
H2PO4− + H2O ⇌ HPO42− + H3O+ Ka2 = 6,2 · 10−9
HPO42−+ H2O ⇌ PO43− + H3O+ Ka3 = 2,2 · 10−13

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Uszereguj jony obecne w wodnym roztworze kwasu ortofosforowego(V) i powstające podczas protolizy (dysocjacji) tego kwasu według wzrastających stężeń. Napisz wzory tych jonów w odpowiedniej kolejności.

najmniejsze stężenie jonów … największe stężenie jonów

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj kolejne stałe dysocjacji.

Podpowiedź 2

H3O+ jest wspólnym produktem wszystkich etapów.

Podpowiedź 3

Uszereguj PO43− < HPO42− < H2PO4− < H3O+ według stężeń.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

… PO43− … HPO42− … H2PO4− … H3O+

najmniejsze stężenia jonów … największe stężenia jonów

Uwaga: dopuszcza się odpowiedź: H3O+> H2PO4−> HPO42−> PO43−

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uszeregowanie wzorów jonów.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Każdy kolejny etap protolizy H3PO4 ma znacznie mniejszą stałą, dlatego tworzy coraz mniej anionu silniej odprotonowanego. Najmniejsze jest stężenie PO43−, następnie HPO42− i H2PO4−.

Jon H3O+ powstaje we wszystkich etapach, a bilans ładunku wymaga jego największego stężenia w tej grupie jonów. Kolejność rosnąca to PO43−, HPO42−, H2PO4−, H3O+. Nie wpisujemy niezdysocjowanego H3PO4, ponieważ pytanie dotyczy jonów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

… PO43− … HPO42− … H2PO4− … H3O+

najmniejsze stężenia jonów … największe stężenia jonów

Uwaga: dopuszcza się odpowiedź: H3O+> H2PO4−> HPO42−> PO43−

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_24.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24.2 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 24.

Poniżej przedstawiono równania protolizy (dysocjacji) wielostopniowej kwasu

ortofosforowego(V) oraz wartości stałych dysocjacji tych procesów.

H3PO4 + H2O ⇌ H2PO4− + H3O+ Ka1 = 7,5 · 10−3
H2PO4− + H2O ⇌ HPO42− + H3O+ Ka2 = 6,2 · 10−9
HPO42−+ H2O ⇌ PO43− + H3O+ Ka3 = 2,2 · 10−13

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Napisz wzory tych jonów, obecnych w wodnym roztworze kwasu ortofosforowego(V), które zgodnie z teorią kwasów i zasad Brønsteda mogą pełnić w reakcjach chemicznych funkcję zarówno kwasu, jak i zasady.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dla każdego anionu spróbuj dodać i odjąć jeden proton.

Podpowiedź 2

Środkowe formy wieloprotonowego kwasu mogą działać w obu kierunkach.

Podpowiedź 3

Wypisz H2PO4− oraz HPO42−.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

HPO42− H2PO4−

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie wzorów dwóch jonów.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jon amfiprotyczny musi móc oddać proton i przyjąć proton. H2PO4− może przejść w H3PO4 lub HPO42−, a HPO42− w H2PO4− lub PO43−.

Oba spełniają warunek. PO43− nie ma protonu do oddania, a H3O+ w rozpatrywanym układzie pełni rolę kwasu. Wskazujemy H2PO4− i HPO42−, bez uznawania każdego anionu za wyłącznie zasadę.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

HPO42− H2PO4−

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_24.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Próbkę mieszaniny NaCl i MgCl2 o masie 3,7 g rozpuszczono w wodzie, a do otrzymanej

mieszaniny dodano nadmiar wodnego roztworu AgNO3. W roztworze zaszła reakcja opisana

równaniem:

Ag+ + Cl− → AgCl↓

Odsączony, przemyty i wysuszony osad AgCl ważył 10,0 g.

Oblicz masę chlorku magnezu w próbce mieszaniny. Wynik podaj w gramach i zaokrąglij do jednego miejsca po przecinku.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Powiąż mole osadu z łączną ilością chlorków z obu soli.

Podpowiedź 2

Użyj bilansu całkowitej masy 3,7 g i dwóch Cl− na MgCl2.

Podpowiedź 3

Rozwiąż podane równanie z konsekwentnymi masami molowymi; wynik po zaokrągleniu wynosi około 1,7 g.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Z każdego mola NaCl otrzymuje się mol AgCl, a z każdego mola MgCl2 otrzymuje się dwa

mole AgCl.

Z treści zadania wynika, że spełnione jednocześnie muszą być następujące zależności:

m(NaCl) + m(MgCl2) = 3,7 g oraz nNaCl + 2 n(MgCl2) = 0,070 mol

a ponieważ:

m(NaCl) = n(NaCl) · M(NaCl) = n(NaCl) · 58,5 g · mol−1

m(MgCl2) = n(MgCl2) · M(MgCl2) = n(MgCl2) · 95 g · mol−1

Układ równań:

58,5 · n(NaCl) + 95 · n(MgCl2) = 3,7

n(NaCl) + 2 n(MgCl2) = 0,070

Po rozwiązaniu układu równań otrzymujemy:

n(MgCl2) = 0,018 mol

m(MgCl2) = 95 · n(MgCl2) = 1,7 (g)

Uwaga! Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku

z właściwą jednostką i poprawną dokładnością.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

LUB

– podanie wyniku z błędną jednostką.

LUB

– podanie wyniku z niepoprawną dokładnością.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Każdy mol NaCl daje jeden mol AgCl, a każdy mol MgCl2 dwa. Dla mas x chlorku magnezu i 3,7 − x chlorku sodu zapisujemy (3,7 − x)/M(NaCl) + 2x/M(MgCl2) = 10,0/M(AgCl).

Przy dokładniejszych masach 58,44, 95,21 i 143,32 g·mol−1 otrzymujemy około 1,66 g, czyli 1,7 g MgCl2. Wynik jest wrażliwy na zaokrąglenia, dlatego nie zaokrąglamy przedwcześnie liczby moli osadu ani nie pomijamy dwóch chlorków w MgCl2.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Z każdego mola NaCl otrzymuje się mol AgCl, a z każdego mola MgCl2 otrzymuje się dwa

mole AgCl.

Z treści zadania wynika, że spełnione jednocześnie muszą być następujące zależności:

m(NaCl) + m(MgCl2) = 3,7 g oraz nNaCl + 2 n(MgCl2) = 0,070 mol

a ponieważ:

m(NaCl) = n(NaCl) · M(NaCl) = n(NaCl) · 58,5 g · mol−1

m(MgCl2) = n(MgCl2) · M(MgCl2) = n(MgCl2) · 95 g · mol−1

Układ równań:

58,5 · n(NaCl) + 95 · n(MgCl2) = 3,7

n(NaCl) + 2 n(MgCl2) = 0,070

Po rozwiązaniu układu równań otrzymujemy:

n(MgCl2) = 0,018 mol

m(MgCl2) = 95 · n(MgCl2) = 1,7 (g)

Uwaga! Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_25

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

O dwóch alkanach A i B wiadomo, że:

• cząsteczki każdego alkanu zbudowane są z pięciu atomów węgla

• alkan A tworzy w reakcji z bromem wyłącznie jedną monobromopochodną

• w cząsteczce alkanu B jest jeden atom węgla na –I stopniu utlenienia.

Uzupełnij tabelę. Narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) monobromopochodnej alkanu

A i wzór półstrukturalny (grupowy) alkanu B oraz napisz nazwy systematyczne obu związków.

Wzór monobromopochodnej alkanu A

Wzór alkanu B

  

Nazwa systematyczna

monobromopochodnej alkanu A

Nazwa systematyczna alkanu B

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Poszukaj symetrii dla A i jednego węgla z jednym H dla B.

Podpowiedź 2

W alkanach wiązania C–C nie zmieniają stopnia utlenienia węgla.

Podpowiedź 3

Narysuj i nazwij 1-bromo-2,2-dimetylopropan oraz 2-metylobutan.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór monobromopochodnej alkanu A

Wzór alkanu B

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 23.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 23.

Nazwa systematyczna

monobromopochodnej alkanu A

Nazwa systematyczna alkanu B

1-bromo-2,2-dimetylopropan

2-metylobutan

ALBO metylobutan

Zasady oceniania

Zasady oceniania 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jedyną monobromopochodną daje symetryczny 2,2-dimetylopropan, więc produkt A to 1-bromo-2,2-dimetylopropan. W alkanie stopień utlenienia węgla jest równy minus liczbie jego wiązań C–H.

Jeden atom na −I oznacza jedno ugrupowanie z jednym H przy węglu trzeciorzędowym, co dla pięciu C wskazuje 2-metylobutan jako B. W pierwszym polu rysujemy produkt bromowania, a w drugim niezmieniony alkan B, nie dwie monobromopochodne.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór monobromopochodnej alkanu A

Wzór alkanu B

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 23.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 23.

Nazwa systematyczna

monobromopochodnej alkanu A

Nazwa systematyczna alkanu B

1-bromo-2,2-dimetylopropan

2-metylobutan

ALBO metylobutan

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_26

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

W wyniku spalenia 1,00 g związku organicznego w nadmiarze tlenu uzyskano jako jedyne

produkty: 1,42 g CO2 oraz 0,87 g H2O.

Wykonaj odpowiednie obliczenia i napisz elementarny (najprostszy) wzór związku organicznego, który spalono.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz węgiel z CO2, a wodór z H2O.

Podpowiedź 2

Tlen badanego związku oblicz z różnicy mas, nie z całego tlenu produktów spalania.

Podpowiedź 3

Podziel mole C, H i O przez najmniejszą wartość; otrzymasz CH3O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Masa tlenu w spalonym związku:

Masa węgla i wodoru w związku wynosiła w sumie 0,387 g + 0,097 g = 0,484 g, co oznacza,

że masa tlenu jest równa: 1 g – 0,484 g = 0,516 g

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wzoru

elementarnego związku.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wzoru

elementarnego związku.

LUB

– niepodanie wzoru elementarnego związku.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z 1,42 g CO2 wyznaczamy około 0,0323 mol C, a z 0,87 g H2O około 0,0967 mol H. Masy tych pierwiastków to około 0,387 i 0,0967 g.

Do 1,00 g brakuje około 0,516 g tlenu, czyli 0,0323 mol O. Stosunek moli C:H:O wynosi więc około 1:3:1. Wzór elementarny to CH3O; nie jest to jeszcze ustalony wzór rzeczywistej cząsteczki ani wzór strukturalny.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Masa tlenu w spalonym związku:

Masa węgla i wodoru w związku wynosiła w sumie 0,387 g + 0,097 g = 0,484 g, co oznacza,

że masa tlenu jest równa: 1 g – 0,484 g = 0,516 g

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_27

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28 · czerwiec 2021

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 28–29.

Podstawnik w pierścieniu aromatycznym wpływa na miejsce wprowadzenia następnego

podstawnika do pierścienia. Grupy alkilowe, –Cl, –Br, –NH2, –OH kierują następny

wprowadzany podstawnik w pozycje 2- i 4- (orto- i para-) w stosunku do własnego położenia.

Gdy w pierścieniu znajdują się grupy –NO2, –COOH czy –CHO, to następny podstawnik jest

Informacja do zadań 28–29. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeżeli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.

Przemiana oznaczona numerem 4 to przykład reakcji substytucji

przebiegającej według mechanizmu rodnikowego.

P

F

2.

W przemianie oznaczonej numerem 2 formalny stopień utlenienia atomu

węgla połączonego bezpośrednio z pierścieniem benzenowym wzrasta o 6.

P

F

3.

Związek C, będący głównym produktem reakcji oznaczonej numerem 3, to

kwas 3-chlorobenzenokarboksylowy (3-chlorobenzoesowy).

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel chlorowanie pierścienia od chlorowania łańcucha bocznego.

Podpowiedź 2

Policz stopień utlenienia węgla grupy metylowej i karboksylowej.

Podpowiedź 3

Zaznacz F, P, P: mechanizm elektrofilowy, wzrost o sześć i kierowanie meta przez COOH.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1 – F, 2 – P, 3 – P

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie trzech odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Chlorowanie benzenu w reakcji 4 to substytucja elektrofilowa, więc wzmianka o mechanizmie rodnikowym jest fałszywa. Utlenienie grupy metylowej toluenu do karboksylowej zmienia stopień utlenienia jej węgla z −III na +III, czyli o sześć.

Grupa karboksylowa kieruje następne podstawienie w pozycję meta, dając głównie kwas 3-chlorobenzoesowy. Zestaw ocen to F, P, P. Mechanizmu nie określamy tylko po obecności chloru w reagentach.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1 – F, 2 – P, 3 – P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2021_06_dodatkowy_28

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania