Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 561–580 z 1481

Zadanie 20.1 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 20.

Niektóre czynniki utleniające powodują rozszczepienie wiązania podwójnego i rozpad

cząsteczek alkenów na dwa fragmenty. Działanie gorącym, zakwaszonym wodnym

roztworem manganianu(VII) potasu na alkeny może prowadzić do rozszczepienia

podwójnych wiązań i do utlenienia powstałych fragmentów cząsteczek. Produkty takiego

rozpadu alkenów zależą od tego, z iloma atomami wodoru były połączone atomy węgla

tworzące podwójne wiązanie. Ilustruje to poniższy schemat:

Informacja do zadania 20. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.

Przeprowadzono doświadczenie ilustrujące różnicę właściwości dwóch ciekłych

węglowodorów: benzenu i heks-1-enu. Oba związki umieszczono pod wyciągiem w dwóch

oddzielnych probówkach, następnie do każdej probówki dodano zakwaszony wodny roztwór

KMnO4, zawartość probówek ogrzano i wymieszano. Zaobserwowano, że w obu probówkach

powstały dwie ciekłe warstwy, ale tylko w probówce, w której znajdował się heks-1-en,

nastąpiło odbarwienie warstwy wodnej.

Rozstrzygnij, czy oba węglowodory wzięły udział w opisanej reakcji, i wyjaśnij, dlaczego te związki inaczej zachowały się wobec wodnego, zakwaszonego roztworu

KMnO4 po ogrzaniu. Odnieś się do cech struktury cząsteczek obu węglowodorów.

Rozstrzygnięcie: …

Wyjaśnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj zlokalizowane wiązanie π z aromatyczną delokalizacją.

Podpowiedź 2

Odbarwienie warstwy wodnej to dowód redukcji manganianu w jednej próbie.

Podpowiedź 3

Wskaż, że reagował heks-1-en, a trwałość aromatyczna chroniła benzen w tych warunkach.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: nie

Wyjaśnienie, np.:

W cząsteczce benzenu sześć elektronów tworzy chmurę zdelokalizowaną na całą

cząsteczkę, co nadaje jej większą trwałość, niż gdyby istniały trzy zlokalizowane podwójne

wiązania.

ALBO

Delokalizacja elektronów stabilizuje cząsteczkę benzenu. W cząsteczce heks-1-enu wiązanie

podwójne jest zlokalizowane miedzy parą atomów węgla.

Uwaga: Wyjaśnienie zawierające stwierdzenie, że heks-1-en jest węglowodorem

nienasyconym, a benzen – węglowodorem aromatycznym, należy uznać za wystarczające.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wyjaśnienie odnoszące się do cech budowy cząsteczek obu

węglowodorów.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Heks-1-en ma zlokalizowane wiązanie podwójne podatne na utlenienie i rozszczepienie. Benzen ma stabilizujący go zdelokalizowany układ elektronów aromatycznych, więc nie zachowuje się jak zwykły alken i nie odbarwia tego odczynnika w opisanych warunkach.

Reagował tylko heks-1-en, zatem odpowiedź brzmi NIE. Dwie warstwy cieczy informują o rozpuszczalności, a nie same w sobie o przebiegu lub braku reakcji chemicznej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: nie

Wyjaśnienie, np.:

W cząsteczce benzenu sześć elektronów tworzy chmurę zdelokalizowaną na całą

cząsteczkę, co nadaje jej większą trwałość, niż gdyby istniały trzy zlokalizowane podwójne

wiązania.

ALBO

Delokalizacja elektronów stabilizuje cząsteczkę benzenu. W cząsteczce heks-1-enu wiązanie

podwójne jest zlokalizowane miedzy parą atomów węgla.

Uwaga: Wyjaśnienie zawierające stwierdzenie, że heks-1-en jest węglowodorem

nienasyconym, a benzen – węglowodorem aromatycznym, należy uznać za wystarczające.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_20.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20.2 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 20.

Niektóre czynniki utleniające powodują rozszczepienie wiązania podwójnego i rozpad

cząsteczek alkenów na dwa fragmenty. Działanie gorącym, zakwaszonym wodnym

roztworem manganianu(VII) potasu na alkeny może prowadzić do rozszczepienia

podwójnych wiązań i do utlenienia powstałych fragmentów cząsteczek. Produkty takiego

rozpadu alkenów zależą od tego, z iloma atomami wodoru były połączone atomy węgla

tworzące podwójne wiązanie. Ilustruje to poniższy schemat:

Informacja do zadania 20. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.

Przeprowadzono doświadczenie ilustrujące różnicę właściwości dwóch ciekłych

węglowodorów: benzenu i heks-1-enu. Oba związki umieszczono pod wyciągiem w dwóch

oddzielnych probówkach, następnie do każdej probówki dodano zakwaszony wodny roztwór

KMnO4, zawartość probówek ogrzano i wymieszano. Zaobserwowano, że w obu probówkach

powstały dwie ciekłe warstwy, ale tylko w probówce, w której znajdował się heks-1-en,

nastąpiło odbarwienie warstwy wodnej.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) organicznego produktu rozpadu cząsteczki heks-1-enu w opisanym doświadczeniu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przetnij wiązanie C1=C2 i policz węgle każdego fragmentu.

Podpowiedź 2

Końcowy fragment jednowęglowy daje CO2, a pięciowęglowy kwas.

Podpowiedź 3

Narysuj kwas pentanowy jako produkt organiczny.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 20.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) produktu organicznego.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W gorącym zakwaszonym KMnO4 wiązanie podwójne heks-1-enu zostaje rozszczepione. Końcowy węgiel z dwoma H utlenia się do CO2, a drugi węgiel alkenowy z jednym H tworzy grupę karboksylową.

Pozostający organiczny fragment ma pięć atomów węgla, więc jest kwasem pentanowym. Nie rysujemy kwasu heksanowego ani diolu; te produkty nie odpowiadają opisanemu silnemu utlenieniu z rozszczepieniem. Wymagany wzór jest na grafice klucza.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 20.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_20.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–22.

Informacja do zadań 21–22. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

alkoholi z alkenów zawierających wiązanie podwójne na końcu łańcucha.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.

J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.

Napisz równanie reakcji trietyloboranu z nadtlenkiem wodoru – zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Zadanie 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz trzy grupy etylowe przy atomie boru.

Podpowiedź 2

Każda z nich staje się osobną cząsteczką etanolu.

Podpowiedź 3

Zastosuj stosunek trietyloboran:H2O2:etanol:H3BO3 równy 1:3:3:1, jak na grafice.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji z zastosowaniem wzorów półstrukturalnych

(grupowych) reagentów organicznych.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Trietyloboran zawiera trzy jednakowe grupy etylowe związane z borem. Utlenienie H2O2 zamienia każde wiązanie węgiel–bor w połączenie prowadzące do alkoholu, więc z jednego boranu powstają trzy etanole i jeden kwas borowy.

Równanie wymaga trzech H2O2 na jedną cząsteczkę boranu. W organicznym zapisie graficznym zachowujemy dwuwęglowe fragmenty; nie tworzymy propanolu przez błędne zliczenie trzech grup jako jednego łańcucha.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22.1 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–22.

Informacja do zadań 21–22. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

alkoholi z alkenów zawierających wiązanie podwójne na końcu łańcucha.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.

J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.

Źródło

Informacja do zadania 22.

Informacja do zadania 22. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Uzupełnij poniższą tabelę. Napisz wzór półstrukturalny (grupowy):

• głównego produktu w reakcji addycji wody do 2-metylobut-1-enu;

• alkoholu powstającego w reakcji utleniania produktu borowodorowania

2-metylobut-1-enu.

Napisz nazwy systematyczne tych produktów.

 

Wzór półstrukturalny

Nazwa systematyczna

główny produkt addycji

  

alkohol powstający

w reakcji utleniania

produktu borowodorowania

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj orientację zwykłego uwodnienia i borowodorowania z utlenieniem.

Podpowiedź 2

W pierwszym procesie OH trafia do bardziej, a w drugim do mniej podstawionego węgla.

Podpowiedź 3

Narysuj i nazwij kolejno 2-metylobutan-2-ol oraz 2-metylobutan-1-ol.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Wzór półstrukturalny

Nazwa systematyczna

główny produkt addycji

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 14.

2-metylobutan-2-ol

alkohol powstający

w reakcji utleniania

produktu borowodorowania

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 14.

2-metylobutan-1-ol

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne podanie wzoru półstrukturalnego i nazwy systematycznej dwóch alkoholi.

1 pkt – poprawne podanie wzoru półstrukturalnego i nazwy systematycznej jednego

alkoholu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kwasowa addycja wody do 2-metylobut-1-enu przebiega głównie zgodnie z regułą Markownikowa, dając OH przy bardziej podstawionym węglu: 2-metylobutan-2-ol. Borowodorowanie i późniejsze utlenienie umieszcza grupę OH przy końcowym, mniej podstawionym węglu i daje 2-metylobutan-1-ol.

Oba produkty mają ten sam szkielet pięciowęglowy. W tabeli trzeba uzgodnić nazwę z narysowanym wzorem, zwłaszcza lokantem grupy hydroksylowej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Wzór półstrukturalny

Nazwa systematyczna

główny produkt addycji

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 14.

2-metylobutan-2-ol

alkohol powstający

w reakcji utleniania

produktu borowodorowania

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 14.

2-metylobutan-1-ol

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_22.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22.2 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–22.

Informacja do zadań 21–22. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

alkoholi z alkenów zawierających wiązanie podwójne na końcu łańcucha.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.

J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.

Źródło

Informacja do zadania 22.

Informacja do zadania 22. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Rozstrzygnij, czy cząsteczka alkoholu powstającego w wyniku utlenienia produktu borowodorowania 2-metylobut-1-enu jest chiralna. Odpowiedź uzasadnij.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zbadaj węgiel C2 produktu z końcową OH.

Podpowiedź 2

Porównaj H, grupę metylową, etylową i hydroksymetylową.

Podpowiedź 3

Odpowiedz TAK: C2 jest związany z czterema różnymi podstawnikami.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: tak

Uzasadnienie, np.:

Cząsteczka alkoholu ma centrum stereogeniczne (albo asymetryczny atom węgla).

ALBO

Ma w cząsteczce atom węgla związany z czterema różnymi podstawnikami.

ALBO

Nie ma elementów symetrii.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Produktem borowodorowania z utlenieniem jest 2-metylobutan-1-ol. Jego C2 ma cztery różne podstawniki: H, grupę metylową, etylową oraz hydroksymetylową.

Atom ten jest centrum stereogenicznym, dlatego pojedyncza cząsteczka jest chiralna. Nie mylimy chiralności cząsteczki z czynnością optyczną całej próbki, która zależy również od proporcji enancjomerów. Odpowiedź TAK uzasadniamy konkretnym otoczeniem C2, nie samą obecnością rozgałęzienia.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: tak

Uzasadnienie, np.:

Cząsteczka alkoholu ma centrum stereogeniczne (albo asymetryczny atom węgla).

ALBO

Ma w cząsteczce atom węgla związany z czterema różnymi podstawnikami.

ALBO

Nie ma elementów symetrii.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_22.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony3 pktOczekuje na przegląd podstawy

Pewien związek organiczny jest pochodną alkanu. W cząsteczce tego związku są jednakowe

grupy funkcyjne. Ta substancja reaguje ze świeżo strąconym wodorotlenkiem miedzi(II).

Cząsteczka tego związku ma masę równą 1,53 ∙ 10−22 g.

W wyniku całkowitego spalenia próbki tego związku o masie 1,38 g jako jedyne produkty

otrzymano 1,98 g CO2 i 1,08 g H2O.

Na podstawie obliczeń ustal wzór półstrukturalny (grupowy) opisanego związku organicznego. Następnie uzupełnij poniższe zdanie – wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w nawiasie.

Obliczenia:

Wzór półstrukturalny (grupowy):

Po dodaniu do bezbarwnego wodnego roztworu opisanego związku zawiesiny świeżo

strąconego wodorotlenku miedzi(II) osad tego wodorotlenku roztwarza się i powstaje

(szafirowy / fioletowy) roztwór.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz masę molową z masy cząsteczki i niezależnie skład ze spalania.

Podpowiedź 2

Tlen związku oblicz z różnicy mas, a stosunek moli sprowadź do całkowitych liczb.

Podpowiedź 3

Rozpoznaj C3H8O3 jako glicerol, narysuj triol i wybierz szafirowy roztwór.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.Odpowiedź CKE 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.Odpowiedź CKE 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wzoru

półstrukturalnego (grupowego) opisanego związku.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych.

LUB

– niepodanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) opisanego związku.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

ORAZ

1 pkt – poprawne uzupełnienie zdania.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Uwaga:

1. Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku końcowego od przyjętych zaokrągleń

Zasady oceniania 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Masa jednej cząsteczki daje M ≈ 1,53·10−22·6,02·1023 ≈ 92 g·mol−1. Ze spalania otrzymujemy 0,045 mol C i 0,120 mol H, a z różnicy mas 0,045 mol O.

Stosunek 3:8:3 daje C3H8O3, zgodny z masą molową. Jednakowe grupy funkcyjne i kompleksowanie Cu(OH)2 wskazują glicerol, propano-1,2,3-triol. Jego wzór rysujemy z trzema OH; powstający roztwór ma barwę szafirową, nie biuretową fioletową.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.Odpowiedź CKE 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.Odpowiedź CKE 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_23

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

W obecności stężonego kwasu siarkowego(VI) alkohole ulegają przemianom, których

przebieg zależy od temperatury oraz od budowy alkoholu. Podczas ogrzewania mieszaniny

Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Na podstawie: P. Mastalerz, Chemia organiczna, Warszawa 1984.

Zadanie 24 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Na podstawie: P. Mastalerz, Chemia organiczna, Warszawa 1984.

Otrzymane organiczne produkty należą do różnych grup związków, przy czym jeden z nich

jest eterem. Związek X jest w temperaturze pokojowej gazem, a związek Y – cieczą.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) ciekłego produktu reakcji oraz równanie reakcji, w której wyniku otrzymano gazowy produkt. W równaniu reakcji zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Wzór półstrukturalny (grupowy) ciekłego produktu reakcji: …

Równanie reakcji, w której otrzymano gazowy produkt:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Powiąż temperaturę z międzycząsteczkowym lub wewnątrzcząsteczkowym odwodnieniem.

Podpowiedź 2

Ciekły produkt zawiera tlen łączący dwie grupy etylowe; gazowy to eten.

Podpowiedź 3

Narysuj eter dietylowy i równanie odwodnienia jednego etanolu do etenu oraz H2O przy 180 °C.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 24 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Zasady oceniania

Zasady oceniania 24 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W niższej podanej temperaturze dwie cząsteczki etanolu odszczepiają jedną wodę, dając ciekły eter dietylowy. Przy 180 °C przeważa wewnątrzcząsteczkowa eliminacja jednej wody z etanolu, prowadząca do gazowego etenu.

W pierwszej części rysujemy wzór eteru, a w równaniu drugiej etanol → eten + woda z podanymi warunkami. Nie zamieniamy eteru z estrem ani nie stosujemy współczynnika 2 przy etanolu w równaniu otrzymywania samego etenu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 24 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

W obecności stężonego kwasu siarkowego(VI) alkohole ulegają przemianom, których

przebieg zależy od temperatury oraz od budowy alkoholu. Podczas ogrzewania mieszaniny

Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Na podstawie: P. Mastalerz, Chemia organiczna, Warszawa 1984.

Alkohole trzeciorzędowe ulegają dehydratacji do alkenów najłatwiej, a pierwszorzędowe –

najtrudniej.

Na podstawie: P. Mastalerz, Chemia organiczna, Warszawa 1984.

Zadanie 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

przemiana zachodząca najtrudniej … przemiana zachodząca najłatwiej

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw określ rzędowość każdego alkoholu.

Podpowiedź 2

Zastosuj podaną kolejność trudności I-rzędowy > II-rzędowy > III-rzędowy.

Podpowiedź 3

Wpisz I, III, II od najtrudniejszej do najłatwiejszej dehydratacji.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

… I … III … II

przemiana zachodząca najtrudniej … przemiana zachodząca najłatwiej

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uszeregowanie przemian.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Rzędowość alkoholu określamy według liczby atomów C związanych z węglem niosącym OH. Substrat I jest I-rzędowy, III II-rzędowy, a II III-rzędowy.

Zgodnie z informacją dehydratacja zachodzi najtrudniej dla pierwszorzędowego, a najłatwiej dla trzeciorzędowego. Rosnąca łatwość to I, III, II. Nie porządkujemy przemian według numerów ani długości łańcucha, ponieważ wskazanym kryterium jest lokalna budowa centrum alkoholowego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

… I … III … II

przemiana zachodząca najtrudniej … przemiana zachodząca najłatwiej

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_25

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Na wykresie została przedstawiona zależność liczby moli etanolu i octanu etylu

w mieszaninie reakcyjnej w funkcji czasu.

Zadanie 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

W chwili 𝑡1 w układzie (nie ustalił / ustalił) się stan równowagi chemicznej. W chwili 𝑡2

w mieszaninie reakcyjnej (zachodzą reakcje estryfikacji i hydrolizy estru / nie zachodzi

żadna reakcja). Aby w chwili 𝑡3 zaczęła w mieszaninie rosnąć liczba moli etanolu, należy do

mieszaniny dodać (kwas octowy / wodę).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź nachylenie krzywych w t1 i t2.

Podpowiedź 2

W równowadze wyrównują się szybkości, niekoniecznie ilości reagentów.

Podpowiedź 3

Wybierz nie ustalił, zachodzą obie reakcje oraz dodatek wody.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie wszystkich zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przecięcie krzywych w t1 oznacza równe liczby moli etanolu i estru, ale krzywe nadal się zmieniają, więc równowaga jeszcze się nie ustaliła. W t2 skład jest stały, lecz estryfikacja i hydroliza nadal zachodzą z równymi szybkościami.

Dodanie wody w t3 sprzyja hydrolizie i zwiększa ilość etanolu. Nie utożsamiamy równych ilości dwóch substancji z równowagą ani stałego składu z zatrzymaniem reakcji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_26

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

W temperaturze 25 °C przygotowano 200 cm3 wodnego roztworu kwasu octowego

o stężeniu 0,10 mol · dm−3.

Oblicz, do jakiej objętości należy rozcieńczyć przygotowany roztwór, aby stopień dysocjacji kwasu był równy 4 %.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oblicz niezmienną liczbę moli kwasu przed rozcieńczaniem.

Podpowiedź 2

Wyznacz stężenie odpowiadające α = 4% z prawa rozcieńczeń.

Podpowiedź 3

Dla Ka ≈ cα2 otrzymasz V ≈ 1,78 dm3; dokładniejsze wyrażenie daje około 1,85 dm3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej poprawnej

metody i poprawnych obliczeń.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku

z jednostką (objętości) i odpowiednią dokładnością.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych.

LUB

– podanie wyniku z niewłaściwą jednostką.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Rozcieńczanie nie zmienia początkowych 0,200·0,10 = 0,0200 mol kwasu. Dla α = 0,040 szkolne przybliżenie Ka ≈ cα2 daje c ≈ 0,01125 mol·dm−3, więc V ≈ 1,78 dm3, czyli około 1,8 dm3 jak w kluczu.

Pełne wyrażenie Ka = cα2/(1 − α) daje około 1,85 dm3. Podajemy końcową objętość roztworu, nie objętość dolanej wody, i zaznaczamy użyte przybliżenie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej poprawnej

metody i poprawnych obliczeń.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_27

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Uzupełnij poniższe zdanie. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

W opisanym procesie amonolizy estru amoniak pełni funkcję czynnika

(elektrofilowego / nukleofilowego), który atakuje cząsteczkę estru w miejscu, gdzie

występuje cząstkowy ładunek (dodatni / ujemny) spowodowany różnicą elektroujemności

węgla i tlenu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, która drobina dostarcza parę elektronową.

Podpowiedź 2

W wiązaniu karbonylowym elektrony są przesunięte w stronę tlenu.

Podpowiedź 3

Wybierz czynnik nukleofilowy i cząstkowy ładunek dodatni atakowanego węgla.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie zdania.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Azot amoniaku ma wolną parę elektronową i przekazuje ją do tworzonego wiązania, dlatego NH3 jest nukleofilem. Atakuje węgiel karbonylowy estru, obdarzony cząstkowym ładunkiem dodatnim wskutek polaryzacji wiązania z bardziej elektroujemnym tlenem.

Powstaje więc nowe wiązanie w miejscu niedoboru elektronów. Nie wybieramy tlenu karbonylowego jako centrum o ładunku dodatnim ani nie nazywamy amoniaku elektrofilem tylko dlatego, że produkt zawiera azot.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 28 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_28

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29.1 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 29.

Fosfiny to fosforowe analogi amin zawierające w swoich cząsteczkach trójwartościowy atom

fosforu. Fosforowym analogiem aniliny (fenyloaminy) jest fenylofosfina. Wzory uproszczone

obu związków oraz wartości ich temperatury wrzenia zestawiono w poniższej tabeli:

 

Wzór

Temperatura wrzenia, ºC

fenyloamina

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 21.

184

fenylofosfina

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 21.

160

Na podstawie: T. Mizerski, Tablice chemiczne, Adamantan 1997.

Rozstrzygnij, który związek – fenyloamina czy fenylofosfina – jest substancją mniej lotną. Wyjaśnij, dlaczego fenyloamina i fenylofosfina różnią się wartościami temperatury wrzenia. Odnieś się do budowy cząsteczek obu związków.

Rozstrzygnięcie: …

Wyjaśnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj temperatury wrzenia z łatwością parowania.

Podpowiedź 2

Zwróć uwagę na polarność N–H i P–H oraz wiązania wodorowe.

Podpowiedź 3

Wskaż fenyloaminę jako mniej lotną dzięki silniejszym oddziaływaniom międzycząsteczkowym.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: fenyloamina

Wyjaśnienie, np.:

Mała polarność (albo brak polarności) wiązania P–H w cząsteczkach fenylofosfina

w przeciwieństwie do fenyloaminy – wiązania N–H cechują się dużo większą polarnością

ALBO

Fenylofosfina nie tworzy silnych wiązań wodorowych, a fenyloamina tworzy silne wiązania

wodorowe.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie oraz poprawne wyjaśnienie odnoszące się do budowy

cząsteczek obu związków.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Mniejsza lotność wiąże się z wyższą temperaturą wrzenia, więc mniej lotna jest fenyloamina, wrząca przy 184 °C. Jej polarne wiązania N–H umożliwiają silniejsze międzycząsteczkowe wiązania wodorowe.

Wiązania P–H w fenylofosfinie są znacznie słabiej spolaryzowane, a analogiczne silne oddziaływania nie powstają. Dlatego mimo większej masy atomu fosforu jej temperatura wrzenia jest niższa, 160 °C. Wyjaśnienie dotyczy oddziaływań między cząsteczkami.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: fenyloamina

Wyjaśnienie, np.:

Mała polarność (albo brak polarności) wiązania P–H w cząsteczkach fenylofosfina

w przeciwieństwie do fenyloaminy – wiązania N–H cechują się dużo większą polarnością

ALBO

Fenylofosfina nie tworzy silnych wiązań wodorowych, a fenyloamina tworzy silne wiązania

wodorowe.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_29.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29.2 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 29.

Fosfiny to fosforowe analogi amin zawierające w swoich cząsteczkach trójwartościowy atom

fosforu. Fosforowym analogiem aniliny (fenyloaminy) jest fenylofosfina. Wzory uproszczone

obu związków oraz wartości ich temperatury wrzenia zestawiono w poniższej tabeli:

 

Wzór

Temperatura wrzenia, ºC

fenyloamina

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 21.

184

fenylofosfina

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 21.

160

Na podstawie: T. Mizerski, Tablice chemiczne, Adamantan 1997.

Fosfiny są łatwopalne. Produktem całkowitego spalenia fosfiny jest między innymi tlenek

fosforu(V) (P4O10).

Napisz równanie reakcji całkowitego spalania fenylofosfiny. Zastosuj wzory sumaryczne związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw ustal wzór sumaryczny fenylofosfiny.

Podpowiedź 2

Zacznij bilans od czterech atomów fosforu w P4O10.

Podpowiedź 3

Zapisz 4C6H7P + 36O2 → 24CO2 + 14H2O + P4O10.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 29.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Fenylofosfina ma wzór sumaryczny C6H7P. Całkowite spalanie daje CO2, H2O i wskazany P4O10. Cztery cząsteczki fosfiny dostarczają czterech P, 24 C i 28 H, więc produktami są 24CO2, 14H2O i jeden P4O10.

Potrzeba 72 atomów O, czyli 36O2. Równanie: 4C6H7P + 36O2 → 24CO2 + 14H2O + P4O10. Nie używamy wzoru samego PH3 zamiast pochodnej fenylowej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 29.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_29.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29.3 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 29.

Fosfiny to fosforowe analogi amin zawierające w swoich cząsteczkach trójwartościowy atom

fosforu. Fosforowym analogiem aniliny (fenyloaminy) jest fenylofosfina. Wzory uproszczone

obu związków oraz wartości ich temperatury wrzenia zestawiono w poniższej tabeli:

 

Wzór

Temperatura wrzenia, ºC

fenyloamina

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 21.

184

fenylofosfina

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 21.

160

Na podstawie: T. Mizerski, Tablice chemiczne, Adamantan 1997.

Fosfiny alifatyczne są bardzo nietrwałe. Trwałość fosfin jest tym większa, im więcej

podstawników arylowych znajduje się przy atomie fosforu. Poniżej podano nazwy trzech

fosfin.

I difenylofosfina … II metylofosfina … III trifenylofosfina

Uszereguj wymienione fosfiny zgodnie z ich rosnącą trwałością. Napisz w odpowiedniej kolejności numery, którymi je oznaczono.

najmniejsza trwałość … największa trwałość

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz grupy fenylowe związane bezpośrednio z P.

Podpowiedź 2

Grupa metylowa jest alkilowa, nie arylowa.

Podpowiedź 3

Uszereguj II, I, III.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

II, I, III ALBO metylofosfina, difenylofosfina, trifenylofosfina

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uszeregowanie związków.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z informacji wynika, że trwałość fosfin zwiększa się wraz z liczbą podstawników arylowych bezpośrednio przy fosforze. Metylofosfina nie ma takiego podstawnika, difenylofosfina ma dwa, a trifenylofosfina trzy.

Rosnąca trwałość to II, I, III. Nie porównujemy tylko mas cząsteczek ani liczby wszystkich węgli, ponieważ zadanie wskazuje konkretnie rodzaj i liczbę podstawników przy atomie fosforu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

II, I, III ALBO metylofosfina, difenylofosfina, trifenylofosfina

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_29.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30.1 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 30.

Związek organiczny o podanym poniżej wzorze jest lekiem przeciwarytmicznym.

Informacja do zadania 30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Na podstawie: M. Zając, E. Pawelczyk, A. Jelińska, Chemia leków, Poznań 2006.

Oceń prawdziwość poniższych zdań dotyczących związku organicznego o podanym w informacji wzorze. Zaznacz P, jeżeli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

1.

W cząsteczce tego związku można wyróżnić wiązanie estrowe.

P

F

2.

W cząsteczce tego związku nie występuje asymetryczny atom węgla.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź atom bezpośrednio związany z węglem karbonylowym.

Podpowiedź 2

W poszukiwaniu centrum asymetrii porównaj cztery podstawniki każdego węgla sp3.

Podpowiedź 3

Zaznacz F, P: obecny amid, brak asymetrycznego atomu węgla.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. – F; 2. – P

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie dwóch odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

We wzorze leku fragment karbonylowy łączy się z azotem, co oznacza wiązanie amidowe, a nie estrowe. Pierwsze zdanie jest fałszywe.

Węgle pierścienia i karbonylu są sp2, a pozostałe tetraedryczne atomy nie mają czterech różnych podstawników, więc nie występuje asymetryczny atom węgla. Drugie zdanie jest prawdziwe. Sama obecność zarówno O, jak i N w cząsteczce nie wystarcza do rozpoznania wiązania; sprawdzamy ich bezpośrednią łączność.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. – F; 2. – P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_30.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30.2 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 30.

Związek organiczny o podanym poniżej wzorze jest lekiem przeciwarytmicznym.

Informacja do zadania 30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Na podstawie: M. Zając, E. Pawelczyk, A. Jelińska, Chemia leków, Poznań 2006.

Aminy można traktować jako pochodne amoniaku. W zależności od tego, jaka liczba atomów

wodoru w cząsteczce NH3 została zastąpiona podstawnikami, wyróżniamy aminy

I-, II- i III-rzędowe.

Uzupełnij poniższą tabelę – wpisz liczbę: pierwszorzędowych grup aminowych, atomów węgla o hybrydyzacji sp2 i grup etylowych występujących w cząsteczce związku o wzorze podanym w informacji.

Liczba

pierwszorzędowych grup

aminowych

atomów węgla

o hybrydyzacji sp2

grup

etylowych

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Nie utożsamiaj każdego atomu N z pierwszorzędową grupą aminową.

Podpowiedź 2

Do sześciu węgli aromatycznych dolicz węgiel karbonylowy.

Podpowiedź 3

Podaj kolejno jedną grupę aminową I-rzędową, siedem C sp2 i dwie grupy etylowe.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Liczba

pierwszorzędowych grup

aminowych

atomów węgla

o hybrydyzacji sp2

grup

etylowych

1

7

2

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie wszystkich kolumn tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Pierwszorzędowa grupa aminowa jest jedna, przy pierścieniu aromatycznym. Azotu amidowego nie zaliczamy do kolejnej aminy, a drugi aminowy azot jest III-rzędowy.

Atomów C o hybrydyzacji sp2 jest siedem: sześć w pierścieniu i jeden karbonylowy. Przy końcowym azocie są dwie grupy etylowe. Wpisujemy 1, 7, 2, zliczając oddzielnie grupy funkcyjne, hybrydyzację atomów i wskazane podstawniki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Liczba

pierwszorzędowych grup

aminowych

atomów węgla

o hybrydyzacji sp2

grup

etylowych

1

7

2

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_30.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Oksytocyna jest hormonem peptydowym o cyklicznej budowie. Cząsteczka oksytocyny

składa się z dziewięciu jednostek aminokwasów. Dwie jednostki cysteiny są połączone

wiązaniem disulfidowym. Poniżej przedstawiono schemat budowy cząsteczki oksytocyny.

Zadanie 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

W cząsteczce oksytocyny występują wolne grupy karboksylowe i grupy aminowe, czyli takie,

które nie uczestniczą w tworzeniu wiązania peptydowego. Jednostka glicyny ma wolną grupę

aminową.

Uzupełnij tabelę – wpisz liczbę wolnych grup karboksylowych oraz wolnych grup aminowych w cząsteczce oksytocyny.

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 23.

Liczba wolnych grup –NH2

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Licz grupy w schemacie zadania, rozróżniając koniec łańcucha i grupy boczne.

Podpowiedź 2

Mostek S–S nie zużywa grup COOH ani NH2.

Podpowiedź 3

Dla podanego modelu wpisz trzy COOH i jedną NH2; przeczytaj uwagę o niezgodności schematu z rzeczywistą oksytocyną.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 19.

Liczba wolnych grup –NH2

3

1

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne określenie liczby wolnych grup karboksylowych i aminowych.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Według umownego schematu i założenia, że Gly ma wolną grupę aminową, pozostaje jeden koniec aminowy oraz trzy COOH: końcowa i dwie boczne w resztach Glu oraz Asp. Tak otrzymujemy klucz 3 i 1.

Schemat nie przedstawia jednak rzeczywistej oksytocyny: pomylono reszty i kierunek zakończeń. Dodano uwagę z prawidłową sekwencją i amidacją końca, aby wyniku modelowego nie przedstawiać jako cechy naturalnego hormonu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 19.

Liczba wolnych grup –NH2

3

1

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.1 · maj 2022

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

Z dwóch pierwiastków, które umownie oznaczono literami X i E, powstają wodorki

o wzorach XH3 i EH3. Atomy każdego z tych pierwiastków mają tyle elektronów

niewalencyjnych, ile wynosi liczba nukleonów w atomie izotopu Si1428. W stanie podstawowym

atomy pierwiastka E mają większą liczbę elektronów niesparowanych niż atomy

pierwiastka X.

Uzupełnij poniższą tabelę. Wpisz symbole pierwiastków X i E, symbol bloku konfiguracyjnego, do którego należy każdy z pierwiastków, oraz ich maksymalne stopnie utlenienia.

 

Symbol pierwiastka

Symbol bloku

Maksymalny stopień utlenienia

pierwiastek X

   

pierwiastek E

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odróżnij 28 nukleonów od liczby elektronów atomu krzemu.

Podpowiedź 2

Do rdzenia z 28 elektronami dołącz konfiguracje walencyjne dające trójwodorki.

Podpowiedź 3

Wpisz X: Ga, p, +III oraz E: As, p, +V.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Symbol pierwiastka

Symbol bloku

Maksymalny stopień utlenienia

pierwiastek X

Ga

p

III ALBO +III ALBO 3 ALBO +3

pierwiastek E

As

p

V ALBO +V ALBO 5 ALBO +5

Odpowiedź CKE 1.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne wypełnienie dwóch wierszy tabeli – podanie w odpowiedniej kolejności

symboli pierwiastków X i E oraz dla każdego z nich: symbolu bloku konfiguracyjnego

i maksymalnego stopnia utlenienia.

1 pkt – poprawne wypełnienie jednego wiersza tabeli – podanie symbolu pierwiastka,

symbolu bloku konfiguracyjnego i maksymalnego stopnia utlenienia.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Oba pierwiastki mają po 28 elektronów niewalencyjnych, tyle co nukleonów w podanym izotopie krzemu. Taki rdzeń to [Ar]3d10.

Wodorki z trzema H wskazują tutaj gal z konfiguracją 4s24p1 oraz arsen z 4s24p3. Arsen ma trzy niesparowane elektrony, gal jeden, więc E = As, X = Ga. Oba należą do bloku p, a ich maksymalne stopnie utlenienia wynoszą odpowiednio +V i +III.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Symbol pierwiastka

Symbol bloku

Maksymalny stopień utlenienia

pierwiastek X

Ga

p

III ALBO +III ALBO 3 ALBO +3

pierwiastek E

As

p

V ALBO +V ALBO 5 ALBO +5

Odpowiedź CKE 1.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_05_glowny_01.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.2 · maj 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

Z dwóch pierwiastków, które umownie oznaczono literami X i E, powstają wodorki

o wzorach XH3 i EH3. Atomy każdego z tych pierwiastków mają tyle elektronów

niewalencyjnych, ile wynosi liczba nukleonów w atomie izotopu Si1428. W stanie podstawowym

atomy pierwiastka E mają większą liczbę elektronów niesparowanych niż atomy

pierwiastka X.

Napisz fragment konfiguracji elektronowej atomu w stanie podstawowym pierwiastka

E opisujący rozmieszczenie elektronów walencyjnych na podpowłokach – zastosuj schemat klatkowy. Pod schematem napisz numer powłoki i symbole podpowłok.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Skorzystaj z rozpoznania E jako arsenu.

Podpowiedź 2

Rozmieść trzy elektrony p na oddzielnych orbitalach zgodnie z regułą Hunda.

Podpowiedź 3

Narysuj parę na 4s oraz trzy równoległe elektrony pojedyncze na 4p i podpisz podpowłoki.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

Uwaga: Elektrony niesparowane muszą mieć zgodny spin.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie fragmentu konfiguracji elektronowej opisującego rozmieszczenie

elektronów walencyjnych (schemat klatkowy) atomu w stanie podstawowym arsenu

z uwzględnieniem numeru powłoki i symboli podpowłok.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Pierwiastek E to arsen, którego elektrony walencyjne mają konfigurację 4s24p3. Podpowłoka 4s zawiera parę o przeciwnych spinach.

Trzy elektrony 4p zajmują trzy osobne orbitale ze zgodnymi spinami, zanim zaczęłoby się parowanie. W schemacie podpisujemy 4s oraz 4p. Nie dodajemy zapełnionej 3d10 jako walencyjnej w tym poleceniu, ponieważ należy do wskazanego rdzenia atomowego arsenu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

Uwaga: Elektrony niesparowane muszą mieć zgodny spin.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_05_glowny_01.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 2 · maj 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

W poniższej tabeli podano wartości promieni atomowych r1, r2, r3 i r4 atomów czterech

pierwiastków.

 

r1

r2

r3

r4

promień atomu, pm

99

102

174

196

Na podstawie: M.J. Sienko, R.A. Plane, Chemia. Podstawy i zastosowania, Warszawa 1996.

Uzupełnij poniższą tabelę. Na podstawie zmienności promieni atomów w grupach i okresach przyporządkuj wymienionym pierwiastkom wartości promieni atomowych ich atomów.

Nazwa pierwiastka

Promień atomu, pm

siarka

102

chlor

 

potas

 

wapń

 
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj najpierw siarkę z chlorem, a potem potas z wapniem.

Podpowiedź 2

Początek nowego okresu oznacza wzrost promienia wskutek nowej powłoki.

Podpowiedź 3

Przypisz Cl: 99 pm, K: 196 pm, Ca: 174 pm.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Nazwa pierwiastka

Promień atomu, pm

siarka

102

chlor

99

potas

196

wapń

174

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W tym samym okresie promień atomowy zasadniczo maleje wraz ze wzrostem efektywnego przyciągania elektronów. Chlor jest więc mniejszy od siarki i otrzymuje 99 pm.

Potas i wapń mają dodatkową powłokę względem tych niemetali, a w ich okresie potas jest większy od wapnia. Otrzymują odpowiednio 196 i 174 pm. Używamy wartości z podanej tabeli, nie porównujemy promieni jonów zamiast atomów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Nazwa pierwiastka

Promień atomu, pm

siarka

102

chlor

99

potas

196

wapń

174

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_05_glowny_02

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania