Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 521–540 z 1481

Zadanie 27 · grudzień 2022

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Uczniowie badali zachowanie związków organicznych wobec kwasów i zasad. Mieli do

dyspozycji: propano-1-aminę, propan-1-ol, glicynę oraz kwas propanowy. Te związki zostały

w przypadkowej kolejności oznaczone numerami 1–4.

W pierwszym etapie doświadczenia badane związki wprowadzono pojedynczo do czterech

probówek zawierających kwas solny z dodatkiem oranżu metylowego, a w drugim etapie –

do czterech probówek zawierających roztwór NaOH z dodatkiem fenoloftaleiny.

Efekty doświadczenia pokazano na zdjęciach.

Fotografie probówek 1–4 w dwóch etapach. Etap 1: czerwona, żółta, czerwona i pomarańczowa. Etap 2: dwie intensywnie różowe, bezbarwna i bardzo bladoróżowa.

Uzupełnij tabelę. Wymienionym związkom przyporządkuj numery ich roztworów.

Nazwa

związku

propano-1-amina

propan-1-ol

glicyna

kwas propanowy

Numer roztworu    
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź próbkę reagującą tylko z kwasem, tylko z zasadą, z oboma oraz z żadnym z nich.

Podpowiedź 2

Amina neutralizuje HCl, kwas propanowy NaOH, a glicyna wykazuje obie właściwości. Alkohol pozostaje bez efektu.

Podpowiedź 3

Przypisz propano-1-amina — 2, propan-1-ol — 1, glicyna — 4, kwas propanowy — 3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Związekpropano-1-aminapropan-1-olglicynakwas propanowy
Numer roztworu2143

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne przyporządkowanie numeru roztworu do każdego z czterech związków.

1 pkt – poprawne przyporządkowanie numeru roztworu do trzech albo dwóch związków.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Roztwór 2 zmienia barwę kwaśnego wskaźnika, lecz nie odbarwia zasadowej fenoloftaleiny: to propano-1-amina. Roztwór 3 odbarwia fenoloftaleinę, nie zobojętniając HCl, więc jest kwasem propanowym. Roztwór 4 reaguje z kwasem i zasadą, co wskazuje amfoteryczną glicynę.

Roztwór 1 nie daje takich efektów i odpowiada propan-1-olowi. W kolejności tabeli wpisujemy 2, 1, 4, 3. Porównaj obie serie prób dla tego samego numeru, zamiast rozpoznawać substancję wyłącznie z jednej fotografii.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Związekpropano-1-aminapropan-1-olglicynakwas propanowy
Numer roztworu2143
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2022_12_probny_27

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28 · grudzień 2022

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Jednym z silnie toksycznych związków wytwarzanych przez pleśnie jest aflatoksyna B1,

wykazująca właściwości rakotwórcze. Poniższy wzór przedstawia strukturę cząsteczki tego

związku.

Zadanie 28 — materiał graficzny CKE, s. 24, element 1.

Uzupełnij tabelę. Wpisz formalne stopnie utlenienia atomów węgla oznaczonych literami 𝒂 i 𝒃 we wzorze cząsteczki aflatoksyny B1 oraz określ typ hybrydyzacji, jaki można przypisać orbitalom walencyjnym atomu węgla 𝒂.

Stopień utlenienia

atomu węgla 𝑎

Stopień utlenienia

atomu węgla 𝑏

  

Hybrydyzacja orbitali

atomu węgla 𝑎

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odtwórz niewrysowane H przy zaznaczonych C i sprawdź bezpośrednich sąsiadów każdego atomu.

Podpowiedź 2

a ma jedno H i trzech sąsiadów C. b ma dwa O, jeden H i jeden C.

Podpowiedź 3

Wpisz stopnie −I dla a oraz I dla b, a dla a hybrydyzację sp3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Stopień utlenienia aStopień utlenienia bHybrydyzacja a
−I+Isp3

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Atom a ma trzy połączenia z atomami C i jedno niewrysowane C–H. Wiązania C–C dają zerowy wkład, a C–H −I, więc jego stopień wynosi −I. Jest tetraedryczny, z czterema wiązaniami σ, i ma hybrydyzację sp3.

Atom b jest połączony z dwoma O, jednym C oraz jednym H: wkład +II od C–O i −I od C–H daje I. Wpisujemy −I, I, sp3. We wzorze szkieletowym trzeba odtworzyć brakujące H z wartościowości, a nie liczyć tylko narysowane symbole.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Stopień utlenienia aStopień utlenienia bHybrydyzacja a
−I+Isp3
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2022_12_probny_28

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29.1 · grudzień 2022

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29.

Do parametrów charakteryzujących tłuszcze należy tzw. liczba jodowa. Jest ona miarą

nienasycenia tłuszczu i odpowiada liczbie gramów jodu, który może przereagować z próbką

tłuszczu o masie 100 g.

Tłuszcze poddaje się w przemyśle m.in. transestryfikacji, która polega na wymianie reszt

kwasowych na inne lub na podstawieniu innego alkoholu w miejscu glicerolu.

Napisz równanie reakcji kwasu oleinowego z jodem oraz równanie transestryfikacji trioleinianu glicerolu z metanolem. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) reagentów organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel addycję do C=C od wymiany części alkoholowej trzech wiązań estrowych.

Podpowiedź 2

Pierwsze równanie zużywa jeden I2 na kwas oleinowy. Drugie trzy metanole na jeden trigliceryd.

Podpowiedź 3

Narysuj diiodopochodną kwasu oraz trioleinian + 3 metanole → 3 oleiniany metylu + glicerol.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 29.1 — oryginalne rozwiązanie CKE, s. 26.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie dwóch równań reakcji.

1 pkt – poprawne napisanie jednego równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kwas oleinowy ma jedno C=C, do którego w podanym modelu przyłącza się jedna cząsteczka I2. Powstaje nasycony produkt z po jednym I przy obu węglach dawnego wiązania podwójnego, z zachowaną COOH. Transestryfikacja trioleinianu glicerolu trzema metanolami wymienia fragment glicerolowy na trzy grupy metylowe.

Produktami są trzy oleiniany metylu oraz glicerol. W drugim równaniu C=C pozostają nienaruszone. Nie zapisujemy hydrolizy do wolnego kwasu, bo reagentem jest metanol, a reakcja wymienia alkoholową część estru.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 29.1 — oryginalne rozwiązanie CKE, s. 26.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2022_12_probny_29.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29.2 · grudzień 2022

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29.

Do parametrów charakteryzujących tłuszcze należy tzw. liczba jodowa. Jest ona miarą

nienasycenia tłuszczu i odpowiada liczbie gramów jodu, który może przereagować z próbką

tłuszczu o masie 100 g.

Tłuszcze poddaje się w przemyśle m.in. transestryfikacji, która polega na wymianie reszt

kwasowych na inne lub na podstawieniu innego alkoholu w miejscu glicerolu.

Pewien trigliceryd, którego cząsteczki nie są chiralne, ma liczbę jodową ok. 30. Ten związek

poddano transestryfikacji z metanolem i stwierdzono, że w produktach znajdują się tylko dwa

estry: oleinian metylu i palmitynian metylu.

Wykonaj odpowiednie obliczenia i uzupełnij poniższy wzór, tak aby przedstawiał trigliceryd, który poddano opisanym reakcjom.

Przyjmij wartości mas molowych:

Mglicerolu = 92 g∙mol−1, Mkwasu oleinowego = 282 g∙mol−1, Mkwasu palmitynowego = 256 g∙mol−1.

Obliczenia:

Wzór triglicerydu:

Zadanie 29.2 — materiał graficzny CKE, s. 25, element 1.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj liczby jodowe wariantów z jedną i dwiema resztami oleinowymi. Jedno C=C przyłącza jeden I2.

Podpowiedź 2

Pasuje jedna reszta oleinowa i dwie palmitynowe. Aby cząsteczka była achiralna, skrajne ramiona glicerolu muszą być takie same.

Podpowiedź 3

Narysuj palmitynowe reszty na obu końcach glicerolu, oleinową w środku; uzasadnij liczbą jodową około 30,5.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozpatruje się triglicerydy z jedną albo dwiema resztami kwasu oleinowego. Ich masy molowe wynoszą odpowiednio 832 i 858 g/mol. Liczba moli jodu w 30 g: 30/254 ≈ 0,118 mol; liczba moli triglicerydu w 100 g ≈ 0,12 mol. Zatem cząsteczka zawiera jedną resztę kwasu oleinowego i dwie palmitynowego. Warunek achiralności spełnia wzór:

CKE: achiralny trigliceryd z resztą oleinową przy środkowym atomie węgla glicerolu.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz uzupełnienie

wzoru triglicerydu.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

• popełnienie błędów rachunkowych.

LUB

• błędny wzór albo brak wzoru triglicerydu.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Uwaga: Za samo uzupełnienie wzoru trójglicerydu zdający otrzymuje 0 pkt.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jedna reszta oleinowa i dwie palmitynowe dają M = 92+282+2·256−3·18 = 832 g·mol−1. Jedno C=C na cząsteczkę odpowiada liczbie jodowej 254/832·100 ≈ 30,5. Dwie reszty oleinowe dałyby M = 858 i liczbę około 59,2, więc nie pasują.

Warunek achiralności wymaga jednakowych reszt przy obu skrajnych C glicerolu. Umieść tam reszty palmitynowe, a oleinową przy środkowym. Nie wystarczy poprawna liczba reszt: ich ustawienie decyduje o symetrii i chiralności.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozpatruje się triglicerydy z jedną albo dwiema resztami kwasu oleinowego. Ich masy molowe wynoszą odpowiednio 832 i 858 g/mol. Liczba moli jodu w 30 g: 30/254 ≈ 0,118 mol; liczba moli triglicerydu w 100 g ≈ 0,12 mol. Zatem cząsteczka zawiera jedną resztę kwasu oleinowego i dwie palmitynowego. Warunek achiralności spełnia wzór:

CKE: achiralny trigliceryd z resztą oleinową przy środkowym atomie węgla glicerolu.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2022_12_probny_29.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · grudzień 2022

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–33.

Wanilina jest popularną substancją zapachową stosowaną w przemyśle spożywczym

i kosmetycznym. Strukturę cząsteczki tego związku przedstawia wzór I.

W jednej z metod otrzymywania waniliny produktem pośrednim jest związek opisany wzorem II.

Wzór I

Wzór II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 26.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 26.

Wśród wymienionych niżej odczynników wybierz te, które reagują z grupami funkcyjnymi oznaczonymi we wzorze waniliny cyframi (1) i (2). Wpisz te cyfry w odpowiednie komórki poniższej tabeli.

Odczynnik

[Ag(NH3)2]OH (aq)

NaCl(aq)

KOH (aq)

Grupa funkcyjna

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zidentyfikuj numer CHO i numer fenolowej OH. Dopasuj próbę aldehydową oraz zobojętnienie fenolu.

Podpowiedź 2

Odczynnik Tollensa odpowiada grupie 1, KOH grupie 2, a NaCl nie daje odpowiedniej reakcji.

Podpowiedź 3

Wpisz kolejno 1, kreskę i 2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odczynnik[Ag(NH3)2]OH(aq)NaCl(aq)KOH(aq)
Grupa funkcyjna1—2

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Grupa 1 to aldehydowa CHO, która w próbie Tollensa utlenia się, redukując kompleks srebra do Ag. W pierwszej kolumnie wpisujemy 1.

Grupa 2 jest fenolową OH i w przewidzianej próbie kwasowo-zasadowej reaguje z KOH, tworząc fenolan; do ostatniej kolumny wpisujemy 2. NaCl nie daje opisanej reakcji z żadną z tych grup, więc pole pozostaje puste lub z kreską, zgodnie z kluczem. Rozpoznanie OH jako fenolowej jest ważniejsze od samego stwierdzenia obecności tlenu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odczynnik[Ag(NH3)2]OH(aq)NaCl(aq)KOH(aq)
Grupa funkcyjna1—2
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2022_12_probny_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · grudzień 2022

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–33.

Wanilina jest popularną substancją zapachową stosowaną w przemyśle spożywczym

i kosmetycznym. Strukturę cząsteczki tego związku przedstawia wzór I.

W jednej z metod otrzymywania waniliny produktem pośrednim jest związek opisany wzorem II.

Wzór I

Wzór II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 26.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 26.

Grupa oznaczona cyfrą (3) może występować w formie anionu w związku, który jest

produktem reakcji metanolu z jednym z wymienionych niżej reagentów:

NaOH … CH3COONa … Na … Na2CO3

Wybierz odpowiedni reagent i napisz w formie cząsteczkowej równanie tej reakcji.

Napisz nazwę jej organicznego produktu.

Równanie reakcji:

Nazwa produktu: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Szukaj reagenta wypierającego wodór z alkoholowej OH. Produktem ma być alkoholan.

Podpowiedź 2

Sód daje anion metoksylowy i wodór. Do jednej cząsteczki H2 potrzeba dwóch grup OH.

Podpowiedź 3

Zapisz 2 metanole + 2Na → 2 metoksylany sodu + H2 i podaj nazwę produktu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

CKE: równanie reakcji metanolu z sodem.

Nazwa: metoksylan sodu albo metanolan sodu.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji i nazwy jej produktu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Metaliczny sód reaguje z metanolem, zastępując proton OH i wydzielając H2. Powstaje metoksylan sodu, zawierający anion metoksylowy odpowiadający wskazanemu fragmentowi. Równanie cząsteczkowe wymaga dwóch metanoli i dwóch Na na dwa metoksylany oraz jeden H2.

Wybieramy Na. Wodny NaOH, octan i węglan nie są wskazaną metodą otrzymania tego alkoholanowego produktu z metanolu. Nazwij sól „metoksylan sodu” lub „metanolan sodu” i zachowaj jednowęglową część organiczną we wzorze.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

CKE: równanie reakcji metanolu z sodem.

Nazwa: metoksylan sodu albo metanolan sodu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2022_12_probny_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32 · grudzień 2022

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–33.

Wanilina jest popularną substancją zapachową stosowaną w przemyśle spożywczym

i kosmetycznym. Strukturę cząsteczki tego związku przedstawia wzór I.

W jednej z metod otrzymywania waniliny produktem pośrednim jest związek opisany wzorem II.

Wzór I

Wzór II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 26.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 26.

Związek oznaczony wzorem II otrzymuje się w reakcji bromowania 4-hydroksybenzaldehydu

(aldehydu 4-hydroksybenzoesowego).

Rozstrzygnij, czy związek opisany wzorem II jest głównym czy ubocznym produktem tej reakcji. Odpowiedź uzasadnij. W uzasadnieniu odwołaj się do wpływu kierującego podstawników.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oznacz pozycje orto do OH i meta do CHO w wyjściowym pierścieniu. Sprawdź, czy się pokrywają.

Podpowiedź 2

Położenie bromu w II odpowiada obu kierowaniom naraz.

Podpowiedź 3

Wskaż produkt główny i uzasadnij zgodnym kierowaniem OH w orto oraz CHO w meta.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Produkt główny. Grupa aldehydowa kieruje podstawienie w pozycję meta, a hydroksylowa w pozycję orto. Brom zajmuje położenie zgodne z oboma wpływami kierującymi.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W 4-hydroksybenzaldehydzie CHO kieruje nowe podstawienie w położenie meta, a OH w orto i para. Pozycje orto względem OH są jednocześnie meta względem CHO, więc oba podstawniki zgodnie faworyzują bromowanie w pokazanym miejscu.

Związek II jest produktem głównym. Uzasadnienie musi wymienić oba wpływy kierujące oraz ich zgodność. Nie wynika to wyłącznie z większej aktywności jednego podstawnika: w tym układzie kierowanie obu grup prowadzi do tej samej pary równocennych pozycji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Produkt główny. Grupa aldehydowa kieruje podstawienie w pozycję meta, a hydroksylowa w pozycję orto. Brom zajmuje położenie zgodne z oboma wpływami kierującymi.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2022_12_probny_32

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33 · grudzień 2022

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–33.

Wanilina jest popularną substancją zapachową stosowaną w przemyśle spożywczym

i kosmetycznym. Strukturę cząsteczki tego związku przedstawia wzór I.

W jednej z metod otrzymywania waniliny produktem pośrednim jest związek opisany wzorem II.

Wzór I

Wzór II

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 26.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 26.

Silniejszym środkiem zapachowym od waniliny, ale o podobnym aromacie, jest związek

nazywany etylowaniliną. Położenie atomów tlenu względem pierścienia aromatycznego jest

takie samo w obu tych związkach, natomiast ich masy cząsteczkowe różnią się o 14 u.

Uzupełnij poniższy wzór tak, aby przedstawiał cząsteczkę etylowaniliny.

Zadanie 33 — materiał graficzny CKE, s. 27, element 1.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przelicz różnicę mas na dodatkowy fragment CH2. Którą grupę można wydłużyć, zachowując wszystkie miejsca atomów O?

Podpowiedź 2

Zamiast OCH3 waniliny wprowadź grupę etoksy przy tym samym aromatycznym C.

Podpowiedź 3

Narysuj etylowanilinę z O–CH2–CH3 w miejscu metoksy, zachowując CHO i fenolową OH.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 33 — oryginalne rozwiązanie CKE, s. 29.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie wzoru.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Różnica 14 u odpowiada dodaniu CH2. Ponieważ położenia atomów O względem pierścienia mają pozostać takie same, wydłużamy metoksy do etoksy, zastępując część metylową etylową przy tym samym atomie tlenu.

Grupy CHO i fenolowa OH pozostają na swoich miejscach. Etylowanilina jest więc odpowiednią pochodną etoksy, a nie związkiem z grupą etylową bezpośrednio przy pierścieniu. Uzupełnij szablon tak, aby O łączył pierścień z dwuwęglowym fragmentem etylowym i zachowaj pozostałe grupy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 33 — oryginalne rozwiązanie CKE, s. 29.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2022_12_probny_33

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 34 · grudzień 2022

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Pewien tripeptyd zbudowany z aminokwasów białkowych zawiera w każdej ze swoich

cząsteczek cztery atomy tlenu, cztery atomy azotu i dwa asymetryczne atomy węgla. Dwa

aminokwasy wchodzące w skład tego tripeptydu mają 4-węglowe łańcuchy boczne. Reszty

aminokwasów są uporządkowane zgodnie ze wzrostem ich mas cząsteczkowych, czyli

największą masę cząsteczkową ma aminokwas z wolną grupą karboksylową.

Napisz wzór tripeptydu spełniającego opisane warunki. Użyj trzyliterowych kodów aminokwasów. Pamiętaj, że z lewej strony umieszcza się kod aminokwasu, którego reszta zawiera wolną grupę aminową połączoną z atomem węgla α.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj glicynę z liczby centrów i lizynę z dodatkowego N oraz czterowęglowego łańcucha.

Podpowiedź 2

Drugi czterowęglowy łańcuch musi należeć do leucyny, nie izoleucyny, aby nie dodać kolejnego centrum.

Podpowiedź 3

Zapisz Gly–Leu–Lys od wolnej grupy aminowej do karboksylowej.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Gly–Leu–Lys.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie wzoru tripeptydu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dwa asymetryczne C przy trzech resztach wskazują, że jedna reszta pochodzi od achiralnej glicyny. Cztery O wystarczają na sam szkielet tripeptydu, więc łańcuchy boczne nie dodają tlenu. Czwarty atom N poza trzema szkieletowymi pochodzi z bocznej NH2 lizyny, mającej cztery C w łańcuchu.

Drugim czterowęglowym łańcuchem jest leucynowy, bez dodatkowego centrum stereogenicznego. Masy rosną Gly < Leu < Lys, stąd sekwencja Gly–Leu–Lys. Izoleucyna wniosłaby dodatkowe centrum i nie spełniałaby podanej liczby asymetrycznych C.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Gly–Leu–Lys.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2022_12_probny_34

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35 · grudzień 2022

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Jednym z procesów, którym mogą ulegać cukry, jest skracanie łańcucha węglowego. Jeżeli

aldoheksozę podda się utlenieniu za pomocą wody bromowej, otrzymany kwas będzie

można przekształcić w aldopentozę. Przykład takiego ciągu przemian przedstawiono na

poniższym schemacie.

Zadanie 35 — materiał graficzny CKE, s. 28, element 1.

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.

Schemat przedstawia przemianę D-glukozy w L-arabinozę.

P

F

2.

Podczas przemiany glukozy w arabinozę zmienia się liczba

asymetrycznych atomów węgla.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Prześledź zachowane konfiguracje po utracie pierwszego C. Szereg D/L określa ostatnie centrum od karbonylu.

Podpowiedź 2

Ostatnia OH pozostaje po prawej, a liczba centrów spada z czterech do trzech.

Podpowiedź 3

Zaznacz F i P: powstaje D-arabinoza, a nie L, i ubywa jedno centrum asymetrii.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. F; 2. P.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie dwóch odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W pokazanym skróceniu łańcucha usuwa się dawny pierwszy C, a dawny C2 staje się aldehydowym początkiem pentozy. Konfiguracje dalszych centrów pozostają zachowane. OH przy ostatnim centrum nadal jest po prawej, więc produktem jest D-arabinoza, nie L-arabinoza: pierwsze zdanie jest F.

Liniowa D-glukoza ma cztery centra asymetrii, a otrzymana aldopentoza trzy, ponieważ nowe aldehydowe C nie jest stereogeniczne. Drugie zdanie jest P. D/L ustalamy z odpowiedniego centrum, nie z samej zmiany liczby atomów C.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. F; 2. P.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2022_12_probny_35

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.1 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

Dwa pierwiastki należące do trzeciego okresu oznaczono umownie literami E i X. W atomie

(w stanie podstawowym) każdego z tych pierwiastków tylko jeden elektron jest

niesparowany. Pierwiastek E zwykle przyjmuje w związkach chemicznych jeden stopień

utlenienia, wyższy niż +I, a pierwiastek X tworzy związki chemiczne, w których występuje

na różnych stopniach utlenienia. Maksymalny stopień utlenienia pierwiastka E jest niższy

niż maksymalny stopień utlenienia pierwiastka X.

Uzupełnij poniższą tabelę. Dla pierwiastków E i X napisz symbol chemiczny, numer grupy w układzie okresowym oraz symbol bloku konfiguracyjnego, do którego należą te pierwiastki.

Pierwiastek

Symbol

pierwiastka

Numer grupy

Symbol bloku

E

   

X

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw wypisz pierwiastki trzeciego okresu z jednym niesparowanym elektronem.

Podpowiedź 2

Warunek stopnia utlenienia większego od +I eliminuje Na jako E.

Podpowiedź 3

Podaj E: Al, grupa 13, p; X: Cl, grupa 17, p.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Pierwiastek

Symbol

pierwiastka

Numer grupy

Symbol bloku

E

Al

13

p

X

Cl

17

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie całej tabeli.

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli (dla jednego pierwiastka wpisanie jego

symbolu, numeru grupy oraz symbolu bloku).

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W trzecim okresie jeden niesparowany elektron mają między innymi Na, Al i Cl. Warunek stałego stopnia utlenienia wyższego niż +I wyklucza sód i wskazuje Al jako E.

Chlor ma konfigurację 3p5, jeden elektron niesparowany i różne stopnie utlenienia, z maksymalnym +VII większym niż +III glinu. X to więc Cl. Oba pierwiastki należą do bloku p, odpowiednio do grup 13 i 17.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Pierwiastek

Symbol

pierwiastka

Numer grupy

Symbol bloku

E

Al

13

p

X

Cl

17

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_01.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.2 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

Dwa pierwiastki należące do trzeciego okresu oznaczono umownie literami E i X. W atomie

(w stanie podstawowym) każdego z tych pierwiastków tylko jeden elektron jest

niesparowany. Pierwiastek E zwykle przyjmuje w związkach chemicznych jeden stopień

utlenienia, wyższy niż +I, a pierwiastek X tworzy związki chemiczne, w których występuje

na różnych stopniach utlenienia. Maksymalny stopień utlenienia pierwiastka E jest niższy

niż maksymalny stopień utlenienia pierwiastka X.

Zapisz pełną konfigurację elektronową atomu w stanie podstawowym pierwiastka E –

uwzględnij rozmieszczenie elektronów na podpowłokach.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal liczbę elektronów obojętnego Al.

Podpowiedź 2

Rozwiń rdzeń neonowy zamiast pozostawiać zapis skrócony.

Podpowiedź 3

Napisz 1s22s22p63s23p1 i sprawdź sumę 13 elektronów.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1s22s22p63s23p1 ALBO 1s22s2p63s2p1

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie konfiguracji elektronowej atomu glinu uwzględniającej

rozmieszczenie elektronów na podpowłokach.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Rozpoznany E to glin, którego obojętny atom ma 13 elektronów. Kolejno zapełniamy podpowłoki do konfiguracji 1s22s22p63s23p1.

Suma wykładników wynosi 13, a ostatni pojedynczy elektron zgadza się z opisem. Ponieważ wymagany jest zapis pełny, skrót [Ne]3s23p1 nie wystarcza. Nie zapisujemy konfiguracji Al3+, mimo że właśnie taki jon jest typowy w związkach glinu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1s22s22p63s23p1 ALBO 1s22s2p63s2p1

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_01.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.3 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

Dwa pierwiastki należące do trzeciego okresu oznaczono umownie literami E i X. W atomie

(w stanie podstawowym) każdego z tych pierwiastków tylko jeden elektron jest

niesparowany. Pierwiastek E zwykle przyjmuje w związkach chemicznych jeden stopień

utlenienia, wyższy niż +I, a pierwiastek X tworzy związki chemiczne, w których występuje

na różnych stopniach utlenienia. Maksymalny stopień utlenienia pierwiastka E jest niższy

niż maksymalny stopień utlenienia pierwiastka X.

Podaj wartość najniższego i wartość najwyższego stopnia utlenienia, jaki może przyjmować pierwiastek X w związkach chemicznych.

Najniższy stopień utlenienia: … Najwyższy stopień utlenienia: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Skorzystaj z identyfikacji X jako chloru.

Podpowiedź 2

Porównaj chlorki z najwyżej utlenionym oksokwasem chloru.

Podpowiedź 3

Podaj najniższy −I i najwyższy +VII.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Najniższy stopień utlenienia: –I ALBO –1 … Najwyższy stopień utlenienia: (+)VII ALBO (+)7

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie najwyższego i najniższego stopnia utlenienia chloru

w związkach chemicznych.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Pierwiastek X to chlor o siedmiu elektronach walencyjnych. Przyjęcie jednego elektronu odpowiada stopniowi utlenienia −I, typowemu dla chlorków.

Najwyższy stopień +VII występuje na przykład w HClO4. Wpisujemy −I oraz +VII. Nie podajemy zera dla Cl2 jako dolnej granicy, ponieważ pytanie dotyczy związków chemicznych i chlor może w nich osiągać stopień ujemny.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Najniższy stopień utlenienia: –I ALBO –1 … Najwyższy stopień utlenienia: (+)VII ALBO (+)7

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_01.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 2 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

1. Promień kationu jest (mniejszy / większy) niż promień atomu, z którego ten kation

powstał. Promień anionu jest (mniejszy / większy) niż promień atomu, z którego ten

anion powstał.

2. Jeżeli jony mają taką samą konfigurację elektronową, to promienie anionów są

(mniejsze / większe) niż promienie kationów. Anion tlenkowy ma (mniejszy / większy)

promień niż anion fluorkowy.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel zmianę atom → jon od porównania różnych jonów izoelektronowych.

Podpowiedź 2

Przy jednakowej liczbie elektronów większe Z oznacza mniejszy promień.

Podpowiedź 3

Wybierz: mniejszy, większy, większe, większy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch akapitów.

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego akapitu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Utrata elektronów zwykle zmniejsza promień i może usunąć całą zewnętrzną powłokę, dlatego kation jest mniejszy od swojego atomu. Przyjęcie elektronów zwiększa odpychanie elektronowe i anion jest większy.

W szeregu izoelektronowym większy ładunek jądra silniej przyciąga tę samą chmurę elektronową. Aniony mają więc większe promienie niż izoelektronowe kationy, a O2− jest większy od F−, bo ma mniej protonów przy tej samej liczbie elektronów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_02

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 3 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeżeli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.

Atomy wodoru mają zdolność tworzenia wiązań typu σ, a nie mogą tworzyć

wiązań typu π.

P

F

2.

Kształt orbitali atomowych p powoduje, że nie mogą one uczestniczyć

w powstawaniu wiązań σ, tylko tworzą wiązania π.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj czołowe i boczne nakładanie orbitali.

Podpowiedź 2

Orbital p może uczestniczyć w obu sposobach nakładania.

Podpowiedź 3

Zaznacz P, F: wodór tworzy σ, a orbitale p mogą tworzyć zarówno σ, jak i π.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. – P, 2. – F

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie dwóch odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Orbital 1s wodoru ma symetrię kulistą i może nakładać się czołowo, tworząc wiązanie σ. Nie daje typowego bocznego nakładania potrzebnego do π, więc pierwsze zdanie jest prawdziwe.

Orbitale p mogą nakładać się zarówno czołowo wzdłuż osi między jądrami, jak i bocznie. Tworzą odpowiednio σ lub π, zatem drugie zdanie jest fałszywe. Typ wiązania zależy od sposobu nakładania orbitali, nie tylko od ich symbolu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. – P, 2. – F

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_03

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Tlenek azotu(IV) NO2 można zredukować katalitycznie za pomocą amoniaku. Przebieg tej

reakcji opisano równaniem:

6NO2 + 8NH3 katalizator, → … 𝑇  7N2 + 12H2O

Na podstawie: K. Schmidt-Szałowski, M. Szafran, E. Bobryk, J. Sentek, Technologia chemiczna.

Przemysł nieorganiczny, Warszawa 2013.

W 5,0 m3 powietrza znajdowało się 18 g tlenku azotu(IV) NO2. Do tego powietrza

wprowadzono 8,0 g amoniaku i przeprowadzono katalityczną redukcję zgodnie z powyższym

równaniem. Ta reakcja zaszła z wydajnością równą 80 %. Tlenek azotu(IV) był jedynym

składnikiem powietrza reagującym z amoniakiem.

Oblicz, ile dm3 azotu w przeliczeniu na warunki normalne powstało w wyniku opisanej redukcji NO2. Następnie uzupełnij zdanie – napisz nazwę lub wzór substancji, której w opisanym procesie użyto w nadmiarze.

Obliczenia:

W opisanym procesie w nadmiarze użyto …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przelicz osobno obie masy na mole.

Podpowiedź 2

Podziel liczby moli przez współczynniki 6 i 8, aby znaleźć reagent ograniczający.

Podpowiedź 3

Oblicz N2 z NH3, uwzględnij 80% i 22,4 dm3·mol−1; nadmiar stanowi NO2, a objętość to około 7,4 dm3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 4 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

𝑥 – 80 % ⇒ 𝑥= 0,328 mol N2

𝑉N2 = 𝑛N2 ⋅𝑉mol = 0,328 mol ⋅ 22,4 dm3⋅mol−1 = 7,35 (dm3)

W opisanym procesie w nadmiarze użyto NO2.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń, podanie wyniku

w dm3 oraz poprawne uzupełnienie zdania – wskazanie substancji, która została użyta

w nadmiarze.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych.

LUB

– niepodanie wyniku w dm3 (podanie wyniku z błędną jednostką).

LUB

– niepoprawne wskazanie substancji, która została użyta w nadmiarze albo brak

wskazania tej substancji.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku końcowego od przyjętych zaokrągleń

wyników pośrednich. Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją

zastosowanej poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

NO2 jest 18/46 ≈ 0,391 mol, a NH3 około 0,471 mol. Porównanie n/ν, czyli 0,391/6 i 0,471/8, pokazuje ograniczającą ilość amoniaku.

Teoretycznie powstaje (8/17)·7/8 mola N2, a przy 80% wydajności objętość wynosi około 7,38 dm3 w warunkach normalnych. Klucz podaje 7,35 dm3 wskutek wcześniejszego zaokrąglenia moli. W nadmiarze jest NO2; nie używamy całych 5 m3 powietrza jako ilości reagującego tlenku.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 4 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

𝑥 – 80 % ⇒ 𝑥= 0,328 mol N2

𝑉N2 = 𝑛N2 ⋅𝑉mol = 0,328 mol ⋅ 22,4 dm3⋅mol−1 = 7,35 (dm3)

W opisanym procesie w nadmiarze użyto NO2.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_04

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 5.1 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 5.

Ważnym etapem produkcji kwasu siarkowego(VI) jest katalityczne utlenianie tlenku siarki(IV)

do tlenku siarki(VI) opisane równaniem:

Informacja do zadania 5. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

W tabeli podane są wartości stałej równowagi tej reakcji w wybranych temperaturach.

Temperatura, ºC

450

500

600

700

Stała równowagi

0,35⋅105

0,52⋅104

0,22⋅103

0,23⋅102

Na podstawie: Z. Sarbak, Reakcje i procesy katalityczne, „LAB. Laboratoria. Aparatura. Badania”, nr 6,

Katowice 2010.

Na poniższym wykresie przedstawiono zmiany stężenia molowego reagentów w trakcie

Informacja do zadania 5. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Rozstrzygnij, czy w momencie 𝒕A nastąpiło podwyższenie, czy – obniżenie temperatury. Odpowiedź uzasadnij. W uzasadnieniu uwzględnij efekt energetyczny opisanej reakcji.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal znak efektu cieplnego z zależności K od temperatury.

Podpowiedź 2

Sprawdź, czy po tA rośnie ilość produktu egzotermicznej reakcji.

Podpowiedź 3

Wskaż obniżenie temperatury, sprzyjające tworzeniu SO3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: obniżenie

Uzasadnienie: Ponieważ reakcja utleniania SO2 do SO3 jest egzotermiczna, jej wydajność

jest tym większa, im niższa jest temperatura ALBO jest tym mniejsza, im wyższa jest

temperatura.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie uwzględniające określenie efektu

energetycznego opisanej reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z tabeli wynika, że stała równowagi tworzenia SO3 maleje przy wzroście temperatury, więc reakcja jest egzotermiczna. Po chwili tA wykres pokazuje wzrost równowagowego stężenia SO3 kosztem substratów.

Taki kierunek zmiany sprzyja oddawaniu ciepła, zatem nastąpiło ochłodzenie. Uzasadnienie łączy obserwację z efektem energetycznym. Nie wnioskujemy o temperaturze tylko z nachylenia krzywej, które wiąże się także z szybkością przemian.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: obniżenie

Uzasadnienie: Ponieważ reakcja utleniania SO2 do SO3 jest egzotermiczna, jej wydajność

jest tym większa, im niższa jest temperatura ALBO jest tym mniejsza, im wyższa jest

temperatura.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_05.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 5.2 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 5.

Ważnym etapem produkcji kwasu siarkowego(VI) jest katalityczne utlenianie tlenku siarki(IV)

do tlenku siarki(VI) opisane równaniem:

Informacja do zadania 5. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

W tabeli podane są wartości stałej równowagi tej reakcji w wybranych temperaturach.

Temperatura, ºC

450

500

600

700

Stała równowagi

0,35⋅105

0,52⋅104

0,22⋅103

0,23⋅102

Na podstawie: Z. Sarbak, Reakcje i procesy katalityczne, „LAB. Laboratoria. Aparatura. Badania”, nr 6,

Katowice 2010.

Na poniższym wykresie przedstawiono zmiany stężenia molowego reagentów w trakcie

Informacja do zadania 5. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Na poniższych wykresach przedstawiono zmiany stężenia reagenta do ustalenia stanu

równowagi. Na wykresie 1. powtórzono z poprzedniego wykresu (s. 4) krzywą ilustrującą

zmianę stężenia molowego SO3 w temperaturze 𝑇1 – od momentu zapoczątkowania reakcji

do momentu zmiany temperatury na 𝑇2. Obok przedstawiono wykresy 2. i 3. Osie na

wykresach 1.–3. są wyskalowane tak samo.

Zadanie 5.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

Wybierz wykres (2. albo 3.), który może odpowiadać reakcji utleniania SO2 do SO3 w temperaturze 𝑻1 prowadzonej bez udziału katalizatora, i napisz jego numer. Wybór uzasadnij.

Numer wykresu: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj zarówno czas dochodzenia, jak i poziom końcowy krzywych.

Podpowiedź 2

Katalizator zmienia kinetykę, a nie wartość K w tej samej temperaturze.

Podpowiedź 3

Wybierz 2: wolniejsze dojście do tego samego stężenia równowagowego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Numer wykresu: 2.

Uzasadnienie: Bez katalizatora jest mniejsza szybkość reakcji, co oznacza, że później ustala

się równowaga, ale wartość równowagowa stężenia SO3 jest taka sama jak w reakcji

z udziałem katalizatora.

ALBO

Obecność katalizatora wpływa na szybkość reakcji, ale nie ma wpływu na jej równowagę.

ALBO

Wykres 3. nie spełnia tych warunków, bo wartość stężenia równowagowego SO3 jest

mniejsza, niż na wykresie 1. – dla reakcji z udziałem katalizatora.

Odpowiedź CKE 5.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie wykresu i poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Usunięcie katalizatora zmniejsza szybkość osiągania równowagi, ale nie zmienia jej położenia przy tej samej temperaturze i składzie początkowym. Pasuje wykres 2, na którym stężenie SO3 dochodzi wolniej do tego samego poziomu co na 1.

Wykres 3 ma inne stężenie końcowe i nie przedstawia jedynie braku katalizatora. Nie mylimy małej ilości produktu po krótkim czasie z niższą wydajnością po pełnym ustaleniu równowagi.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Numer wykresu: 2.

Uzasadnienie: Bez katalizatora jest mniejsza szybkość reakcji, co oznacza, że później ustala

się równowaga, ale wartość równowagowa stężenia SO3 jest taka sama jak w reakcji

z udziałem katalizatora.

ALBO

Obecność katalizatora wpływa na szybkość reakcji, ale nie ma wpływu na jej równowagę.

ALBO

Wykres 3. nie spełnia tych warunków, bo wartość stężenia równowagowego SO3 jest

mniejsza, niż na wykresie 1. – dla reakcji z udziałem katalizatora.

Odpowiedź CKE 5.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_05.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 6 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeżeli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.

Objętość jednego mola wody w warunkach normalnych jest równa 22,4 dm3.

P

F

2.

W jednakowych warunkach temperatury i ciśnienia gęstość NO2 jest

mniejsza od gęstości N2O4.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź stan skupienia wody w warunkach normalnych.

Podpowiedź 2

Dla gazów porównaj masy molowe przy jednakowych p i T.

Podpowiedź 3

Zaznacz F, P; nie stosuj gazowej objętości molowej do ciekłej lub stałej wody.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. – F, 2. – P

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie dwóch odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Objętość 22,4 dm3 na mol dotyczy w przybliżeniu gazów doskonałych w warunkach normalnych. Woda w tych warunkach jest fazą skondensowaną, więc pierwsze zdanie jest fałszywe.

Dla porównywanych gazów przy tym samym p i T gęstość jest proporcjonalna do masy molowej. NO2 ma masę molową 46, a N2O4 92 g·mol−1, zatem drugie zdanie jest prawdziwe w modelu przyjętym w zadaniu. Oceny: F, P.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. – F, 2. – P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_06

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 7.1 · czerwiec 2022

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 7.

W roztworach wodnych między jonami a dipolami wody występują oddziaływania

przyciągające, które powodują, że jony ulegają hydratacji, czyli wiążą się

z otaczającymi je cząsteczkami wody.

Cząsteczki wody związane z kationem metalu wykazują zdolność odszczepiania protonu,

która jest tym większa, im mniejszy jest promień kationu metalu i im większy jest jego

ładunek. Hydratowany kation glinu ulega dysocjacji kwasowej zgodnie

z poniższym równaniem:

[Al(H2O)6]3+ + H2O ⇌ [Al(H2O)5(OH)]2+ + H3O+

Stała dysocjacji kwasowej [Al(H2O)6]3+ w temperaturze 298 K jest równa 1,4 ∙ 10−5.

Na podstawie: J. McMurry, R.C. Fay, Chemistry, Upper Saddle River 2001.

Dla przemiany zilustrowanej powyższym równaniem napisz wzory kwasów i zasad Brønsteda, tworzących w tej reakcji sprzężone pary.

 

Kwas

Zasada

sprzężona para 1.

H3O+

 

sprzężona para 2.

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

W każdej parze odejmij dokładnie jeden H+.

Podpowiedź 2

W kompleksie jedna H2O staje się OH−, a glin pozostaje na +III.

Podpowiedź 3

Wpisz H3O+/H2O oraz [Al(H2O)6]3+/[Al(H2O)5(OH)]2+.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Kwas

Zasada

sprzężona para 1.

H3O+

H2O

sprzężona para 2.

[Al(H2O)6]3+

[Al(H2O)5(OH)]2+

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Sprzężony kwas i zasada różnią się jednym protonem. Pierwsza para to H3O+ jako kwas i H2O jako zasada.

Druga to [Al(H2O)6]3+ oraz [Al(H2O)5(OH)]2+: jedna skoordynowana cząsteczka wody oddała proton, stając się ligandem OH−. Liczba ligandów pozostaje sześć, a ładunek zmniejsza się o jeden. Nie usuwamy całego ligandu ani nie porównujemy tutaj dwóch różnych stopni utlenienia glinu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Kwas

Zasada

sprzężona para 1.

H3O+

H2O

sprzężona para 2.

[Al(H2O)6]3+

[Al(H2O)5(OH)]2+

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2022_06_dodatkowy_07.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania