Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 461–480 z 1481

Zadanie 15.2 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 15.

Równanie kinetyczne reakcji opisanej równaniem:

2NO(g) + O2(g) → 2NO2(g)

ma postać:

v = k ∙ cNO2 ∙ cO₂

Na podstawie: J. Sawicka i inni, Tablice chemiczne, Gdańsk 2004.

Szybkość reakcji chemicznej v, wyrażona w jednostce: mol × dm−3 × s−1, zależy od stężeń

molowych substratów reakcji oraz od stałej szybkości reakcji 𝑘 – współczynnika

charakterystycznego dla danej reakcji. Stała szybkości reakcji zależy od temperatury, a nie

zależy od stężenia substratów.

W zamkniętym reaktorze o pojemności 2 dm3 zmieszano 6 moli tlenku azotu(II) i 4 mole

tlenu. Podczas reakcji utrzymywano stałą temperaturę T.

Oblicz, ile razy zmaleje szybkość opisanej reakcji w stosunku do szybkości początkowej, w momencie, w którym stężenie tlenu zmniejszy się o 1 mol × dm−3.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przelicz początkowe mole na stężenia i zastosuj stosunek zużycia NO:O2 = 2:1.

Podpowiedź 2

Po wskazanym ubytku oba stężenia wynoszą 1 mol·dm−3. Porównaj k·32·2 z k·12·1.

Podpowiedź 3

Podaj spadek szybkości 18 razy; stała k skraca się dzięki jednakowej temperaturze.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Początkowo [NO] = 6/2 = 3 mol · dm−3, [O2] = 4/2 = 2 mol · dm−3, więc v1 = k · 32 · 2 = 18k. Po zmniejszeniu stężenia tlenu o 1 mol · dm−3 stężenia obu substratów wynoszą po 1 mol · dm−3, więc v2 = k. Szybkość zmaleje 18 razy.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i podanie ile razy

zmaleje szybkość reakcji.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

LUB

– podanie wyniku z błędną jednostką.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W 2 dm3 początkowe stężenia wynoszą [NO] = 3 i [O2] = 2 mol·dm−3. Ubytek O2 o 1 mol·dm−3 oznacza z równania ubytek NO o 2 mol·dm−3, więc później oba stężenia są równe 1.

Początkowa szybkość to k·32·2 = 18k, a późniejsza k·12·1 = k. Szybkość zmaleje osiemnastokrotnie. Nie zmniejszaj NO o jeden zamiast dwa i nie dodawaj wykładników do stężeń: trzeba podstawić je do iloczynu prawa kinetycznego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Początkowo [NO] = 6/2 = 3 mol · dm−3, [O2] = 4/2 = 2 mol · dm−3, więc v1 = k · 32 · 2 = 18k. Po zmniejszeniu stężenia tlenu o 1 mol · dm−3 stężenia obu substratów wynoszą po 1 mol · dm−3, więc v2 = k. Szybkość zmaleje 18 razy.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_15.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Jony miedzi(II) tworzą wiele różnych związków kompleksowych. W roztworze wodnym nie

występują w postaci prostych kationów Cu2+, lecz jako jony uwodnione, czyli

akwakompleksy. W akwakompleksie jon miedzi(II) przyjmuje liczbę koordynacyjną równą 6.

Ten kompleks jest mniej trwały niż kompleks miedzi(II) z amoniakiem, dlatego w obecności

amoniaku o odpowiednim stężeniu w roztworze związku miedzi(II) tworzy się

aminakompleks, w którym liczba koordynacyjna jonu Cu2+ także jest równa 6, ale cztery

cząsteczki wody są zastąpione czterema cząsteczkami amoniaku. Nosi on nazwę jonu

diakwatetraaminamiedzi(II). Obecność tych jonów nadaje roztworowi ciemnoniebieską

barwę. Roztwory, w których obecne są opisane jony kompleksowe, przedstawiono na

poniższych fotografiach.

Zadanie 16 — materiał graficzny CKE, s. 13, element 1.Zadanie 16 — materiał graficzny CKE, s. 13, element 2.

akwakompleks miedzi(II) jon diakwatetraaminamiedzi(II)

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2010

oraz M. Cieślak-Golonka, J. Starosta, M. Wasielewski, Wstęp do chemii koordynacyjnej, Warszawa 2010.

Napisz wzory opisanych jonów kompleksowych: akwakompleksu miedzi(II) oraz jonu diakwatetraaminamiedzi(II).

Wzór akwakompleksu miedzi(II): …

Wzór jonu diakwatetraaminamiedzi(II): …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zacznij od sześciu ligandów H2O. W drugim kompleksie wymień cztery na NH3, zachowując łączną liczbę sześć.

Podpowiedź 2

H2O i NH3 są obojętne, dlatego oba kompleksy mają ładunek 2+.

Podpowiedź 3

Wpisz [Cu(H2O)6]2+ oraz [Cu(NH3)4(H2O)2]2+.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Akwakompleks: [Cu(H2O)6]2+. Jon diakwatetraaminamiedzi(II): [Cu(H2O)2(NH3)4]2+ albo [Cu(NH3)4(H2O)2]2+.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie wzorów dwóch jonów kompleksowych.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Akwakompleks o liczbie koordynacyjnej 6 zawiera sześć ligandów H2O: [Cu(H2O)6]2+. W drugim kompleksie cztery z nich zastępuje NH3, a dwie H2O pozostają, więc wzór to [Cu(NH3)4(H2O)2]2+.

Oba rodzaje ligandów są elektrycznie obojętne i nie zmieniają ładunku Cu(II). Wpisz nawias kwadratowy obejmujący cały jon i ładunek 2+ poza nim. Sam [Cu(NH3)4]2+ pomija dwa ligandy wodne, których obecność i liczba koordynacyjna są wyraźnie wymagane w informacji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Akwakompleks: [Cu(H2O)6]2+. Jon diakwatetraaminamiedzi(II): [Cu(H2O)2(NH3)4]2+ albo [Cu(NH3)4(H2O)2]2+.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_16

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 17–18.

Kolorymetria jest metodą analizy chemicznej stosowaną do oznaczania małych stężeń

substancji, których roztwory są barwne, na podstawie porównania intensywności barwy

roztworu badanego i roztworu wzorcowego o znanym stężeniu. Intensywność zabarwienia

roztworu zależy od absorpcji promieniowania elektromagnetycznego o określonej długości

fali z zakresu światła widzialnego. Miarą absorpcji jest wielkość zwana absorbancją –

oznaczana literą A. Absorbancja, jaką wykazuje dany roztwór, jest wprost proporcjonalna do

stężenia barwnego składnika tego roztworu.

Metodę kolorymetryczną można zastosować do oznaczania miedzi(II) w postaci jonów

diakwatetraaminamiedzi(II), ponieważ roztwory, w których te jony występują, są barwne.

Z badanego wodnego roztworu zawierającego jony diakwatetraaminamiedzi(II) pobrano

próbki do pomiaru absorbancji (światło o długości fali λ = 600 nm) i uzyskano średni wynik

A = 0,36. Następnie sporządzono krzywą wzorcową – wykonano pomiary absorbancji A dla

czystej wody i dla dwóch próbek roztworów o znanym stężeniu miedzi(II) w postaci jonów

diakwatetraaminamiedzi(II). Za każdym razem warunki pomiaru były takie same jak te,

w jakich wykonano pomiary dla roztworu badanego. Otrzymane wyniki zestawiono w tabeli.

cmiedzi(II), mol∙dm−3

0,00

1,50 · 10−3

10,00 · 10−3

𝐴

0,00

0,12

0,80

Na podstawie: W. Szczepaniak, Metody instrumentalne w analizie chemicznej, Warszawa 2008.

Narysuj wykres krzywej wzorcowej, a następnie odczytaj z niego stężenie miedzi(II) w badanym roztworze.

Zadanie 17 — materiał graficzny CKE, s. 14, element 1.

Stężenie miedzi(II) w badanym roztworze: … mol ∙ dm−3.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Narysuj zależność A od c dla trzech punktów. Podane wartości są proporcjonalne.

Podpowiedź 2

Z punktu 0,0100 mol·dm−3 i A = 0,80 wynika współczynnik 80.

Podpowiedź 3

Odczytaj dla A = 0,36 stężenie 4,50·10−3 mol·dm−3 i wpisz je z jednostką.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

CKE: krzywa wzorcowa absorbancji roztworów kompleksu miedzi(II).

Stężenie miedzi(II): 4,50 · 10−3 mol · dm−3. CKE uznaje wynik między 4 · 10−3 a 5 · 10−3 mol · dm−3.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne narysowanie wykresu i poprawne odczytanie stężenia miedzi(II) w badanym

roztworze.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Punkty wzorcowe leżą na prostej przechodzącej przez początek: A = 80c, gdy c wyrażamy w mol·dm−3. Nanieś trzy punkty tabeli, opisz osie stężenia i absorbancji oraz poprowadź prostą wzorcową.

Dla A = 0,36 odczytujemy c = 0,36/80 = 0,00450 mol·dm−3. Rachunek proporcji sprawdza odczyt, ale nie zastępuje wymaganego wykresu. Jednostki stężenia zachowaj zgodne z tabelą; wartość 4,50 dotyczy skali pomnożonej przez 10−3, a nie 4,50 mol·dm−3.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

CKE: krzywa wzorcowa absorbancji roztworów kompleksu miedzi(II).

Stężenie miedzi(II): 4,50 · 10−3 mol · dm−3. CKE uznaje wynik między 4 · 10−3 a 5 · 10−3 mol · dm−3.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_17

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18.1 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 17–18.

Kolorymetria jest metodą analizy chemicznej stosowaną do oznaczania małych stężeń

substancji, których roztwory są barwne, na podstawie porównania intensywności barwy

roztworu badanego i roztworu wzorcowego o znanym stężeniu. Intensywność zabarwienia

roztworu zależy od absorpcji promieniowania elektromagnetycznego o określonej długości

fali z zakresu światła widzialnego. Miarą absorpcji jest wielkość zwana absorbancją –

oznaczana literą A. Absorbancja, jaką wykazuje dany roztwór, jest wprost proporcjonalna do

stężenia barwnego składnika tego roztworu.

Źródło

Informacja do zadań 18.

Kolorymetryczne oznaczenie bardzo małych ilości miedzi(II) można wykonać, jeżeli zmierzy

się absorbancję roztworu kompleksu miedzi(II) z dietyloditiokarbaminianem, w skrócie

oznaczanego wzorem Cu(DDTK)2. Ten związek słabo rozpuszcza się w wodzie, ale dobrze –

w rozpuszczalnikach organicznych. W drugiej z tych sytuacji powstaje roztwór o barwie

żółtobrunatnej.

Aby wyznaczyć masę miedzi w próbce badanego wodnego roztworu zawierającego jony

miedzi(II), do tego roztworu dodano roztwór dietyloditiokarbaminianu sodu NaDDTK.

Następnie otrzymaną mieszaninę wytrząsano z rozpuszczalnikiem organicznym,

co spowodowało, że obecny w wodzie Cu(DDTK)2 przeszedł ilościowo do fazy organicznej.

Wszystkie porcje roztworu Cu(DDTK)2 w rozpuszczalniku organicznym połączono

i uzupełniono tym rozpuszczalnikiem do objętości 25 cm3. Metodą kolorymetryczną

wyznaczono stężenie miedzi(II) w badanym roztworze, które było równe 3,50·10−5 mol·dm−3.

Na podstawie: https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/analiza-kolorymetryczna;3924039.html [dostęp 06.10.2017], B. Jankiewicz, B. Ptaszyński, A. Turek, Polish Journal of Environmental Studies, Vol. 8, Nr 1 (1999).

Oblicz, ile mikrogramów miedzi w postaci miedzi(II) zawierała próbka badanego wodnego roztworu (1 μg = 10−6 g). Przyjmij masę molową miedzi równą 63,55 g∙mol−1.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zwróć uwagę na słowo „ilościowo”: cała miedź z próbki trafia do oznaczanej fazy organicznej.

Podpowiedź 2

Zamień 25 cm3 na dm3, a następnie oblicz liczbę moli miedzi ze wzoru n = c·V.

Podpowiedź 3

Pomnóż 8,75·10−7 mol przez 63,55 g/mol i przelicz gramy na mikrogramy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

m(Cu) = M · V · c = 63,55 · 0,025 · 3,50 · 10−5 = 5,56 · 10−5 g = 55,6 μg.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne obliczenie masy miedzi oraz podanie wyniku w mikrogramach.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Ilościowe przeniesienie kompleksu oznacza, że w połączonej fazie organicznej znajduje się cała miedź z badanej próbki wodnej. Objętość końcowego roztworu wynosi 25 cm3, czyli 0,025 dm3.

Liczba moli miedzi jest więc równa c·V = 3,50·10−5·0,025 = 8,75·10−7 mol. Mnożymy ją przez masę molową Cu: otrzymujemy 5,56·10−5 g, czyli 55,6 μg. Nie trzeba znać pierwotnej objętości roztworu wodnego, ponieważ szukamy całkowitej masy miedzi w próbce.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

m(Cu) = M · V · c = 63,55 · 0,025 · 3,50 · 10−5 = 5,56 · 10−5 g = 55,6 μg.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_18.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18.2 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 17–18.

Kolorymetria jest metodą analizy chemicznej stosowaną do oznaczania małych stężeń

substancji, których roztwory są barwne, na podstawie porównania intensywności barwy

roztworu badanego i roztworu wzorcowego o znanym stężeniu. Intensywność zabarwienia

roztworu zależy od absorpcji promieniowania elektromagnetycznego o określonej długości

fali z zakresu światła widzialnego. Miarą absorpcji jest wielkość zwana absorbancją –

oznaczana literą A. Absorbancja, jaką wykazuje dany roztwór, jest wprost proporcjonalna do

stężenia barwnego składnika tego roztworu.

Źródło

Informacja do zadań 18.

Kolorymetryczne oznaczenie bardzo małych ilości miedzi(II) można wykonać, jeżeli zmierzy

się absorbancję roztworu kompleksu miedzi(II) z dietyloditiokarbaminianem, w skrócie

oznaczanego wzorem Cu(DDTK)2. Ten związek słabo rozpuszcza się w wodzie, ale dobrze –

w rozpuszczalnikach organicznych. W drugiej z tych sytuacji powstaje roztwór o barwie

żółtobrunatnej.

Aby wyznaczyć masę miedzi w próbce badanego wodnego roztworu zawierającego jony

miedzi(II), do tego roztworu dodano roztwór dietyloditiokarbaminianu sodu NaDDTK.

Następnie otrzymaną mieszaninę wytrząsano z rozpuszczalnikiem organicznym,

co spowodowało, że obecny w wodzie Cu(DDTK)2 przeszedł ilościowo do fazy organicznej.

Wszystkie porcje roztworu Cu(DDTK)2 w rozpuszczalniku organicznym połączono

i uzupełniono tym rozpuszczalnikiem do objętości 25 cm3. Metodą kolorymetryczną

wyznaczono stężenie miedzi(II) w badanym roztworze, które było równe 3,50·10−5 mol·dm−3.

Na podstawie: https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/analiza-kolorymetryczna;3924039.html [dostęp 06.10.2017], B. Jankiewicz, B. Ptaszyński, A. Turek, Polish Journal of Environmental Studies, Vol. 8, Nr 1 (1999).

Napisz nazwę metody, za pomocą której wyodrębniono kompleks miedzi(II) z roztworu wodnego.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyszukaj w opisie czynność, podczas której kompleks przechodzi z wody do rozpuszczalnika organicznego.

Podpowiedź 2

Metoda wykorzystuje różną rozpuszczalność tej samej substancji w dwóch oddzielanych fazach ciekłych.

Podpowiedź 3

Nazwij przenoszenie substancji między fazami ciekłymi: jest to ekstrakcja.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Ekstrakcja.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie nazwy metody rozdzielania.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Opis dotyczy ekstrakcji: substancję przeniesiono z jednej fazy ciekłej do drugiej dzięki różnicy rozpuszczalności. Kompleks Cu(DDTK)2 słabo rozpuszcza się w wodzie, natomiast dobrze w rozpuszczalniku organicznym.

Wytrząsanie ułatwia kontakt faz i przechodzenie kompleksu do fazy organicznej, którą następnie oddziela się od wodnej. O nazwie metody decyduje właśnie taki podział substancji między rozpuszczalniki; pomiar absorbancji jest późniejszym etapem oznaczenia jej ilości.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Ekstrakcja.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_18.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Wykonano doświadczenie, którego celem było otrzymanie pewnej substancji chemicznej.

Postępowano zgodnie z poniższą instrukcją:

Odważyć 5 g CuSO4·5H2O, umieścić w kolbie stożkowej i dodać 15 cm3 wody destylowanej.

Roztwór w kolbie mieszać i ogrzać w łaźni wodnej do temperatury około 60 °C.

W tej temperaturze dodawać powoli porcjami nadmiar pyłu cynkowego (ok. 1,5 g).

Po wprowadzeniu całej ilości cynku kolbę dalej ogrzewać do momentu odbarwienia roztworu.

Następnie otrzymaną mieszaninę przesączyć i osad przemyć rozcieńczonym kwasem

solnym (0,5 mol · dm−3).

Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji, która była przyczyną odbarwienia roztworu, i wyjaśnij, w jakim celu otrzymany osad należy przemyć rozcieńczonym kwasem solnym.

Równanie zachodzącej reakcji:

Wyjaśnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, który jon odpowiada za niebieską barwę roztworu i co dzieje się z nim po dodaniu cynku.

Podpowiedź 2

Zapisz przemianę Cu2+ w Cu oraz Zn w Zn2+, pomijając jony siarczanowe.

Podpowiedź 3

Wyjaśnij rolę HCl przez różnicę reaktywności dwóch metali obecnych w osadzie: cynku i miedzi.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Cu2+ + Zn → Cu + Zn2+

Rozcieńczony HCl usuwa nadmiar cynku z otrzymanej miedzi.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji oraz poprawne wyjaśnienie odnoszące się do

ilości użytych w doświadczeniu reagentów.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Niebieska barwa pochodzi od jonów Cu2+. Cynk oddaje elektrony, a jony miedzi przyjmują je i tworzą metaliczną miedź; równanie jonowe skrócone ma postać Cu2+ + Zn → Cu + Zn2+. Zużycie jonów Cu2+ powoduje odbarwienie roztworu.

W osadzie oprócz miedzi pozostaje nadmiar cynku. Rozcieńczony HCl roztwarza cynk z wydzieleniem wodoru, a w warunkach zadania nie roztwarza miedzi. Przemywanie kwasem oczyszcza więc produkt z niezareagowanego cynku.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Cu2+ + Zn → Cu + Zn2+

Rozcieńczony HCl usuwa nadmiar cynku z otrzymanej miedzi.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_19

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

W standardowym półogniwie A ustala się równowaga opisana równaniem:

MnO4− + 8H+ + 5e− ⇌ Mn2+ + 4H2O

Po połączeniu tego półogniwa ze standardowym półogniwem B otrzymano ogniwo, którego

siła elektromotoryczna (SEM) jest równa 0,971 V.

Napisz sumaryczne równanie reakcji, która zachodzi w pracującym ogniwie zbudowanym z półogniw A i B.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj potencjał półogniwa manganianowego i wykorzystaj różnicę potencjałów równą podanej SEM.

Podpowiedź 2

Potencjał około 0,536 V wskaże parę I2/I−; ustal kierunek jej pracy w tym ogniwie.

Podpowiedź 3

Połącz redukcję 2MnO4− z utlenieniem 10I−, skracając 10 elektronów i bilansując H+ oraz H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

2MnO4− + 16H+ + 10I− → 2Mn2+ + 5I2 + 8H2O

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W tablicach odszukujemy standardowy potencjał redukcji MnO4− do Mn2+ w środowisku kwasowym: około 1,507 V. Z zależności SEM = E°katody − E°anody otrzymujemy potencjał drugiego półogniwa około 0,536 V, odpowiadający parze I2/I−.

Na katodzie redukuje się manganian(VII), a na anodzie utleniają się jony I−. Redukcja dwóch jonów MnO4− wymaga 10 elektronów, które oddaje 10 jonów I−. Po zsumowaniu półreakcji należy zachować kwaśne środowisko i sprawdzić bilans atomów oraz ładunku.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

2MnO4− + 16H+ + 10I− → 2Mn2+ + 5I2 + 8H2O
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_20

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Przykładem elektrody halogenosrebrowej jest elektroda bromosrebrowa, której działanie opisuje równanie:

AgBr(s) + e− ⇌ Ag(s) + Br−(aq)

Potencjał tej elektrody zależy od stężenia jonów bromkowych i w temperaturze 298 K wyraża się równaniem:

EAg/AgBr = E°Ag/AgBr − 0,059 log cBr−

Standardowy potencjał tej elektrody wynosi E°Ag/AgBr = 0,071 V. W temperaturze 298 K potencjał elektrody bromosrebrowej zanurzonej w wodnym roztworze bromku srebra, pozostającym w równowadze z osadem tej soli, był równy EAg/AgBr = 0,431 V.

Oblicz wartość iloczynu rozpuszczalności bromku srebra Ks[AgBr] w temperaturze 298 K.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw wyznacz stężenie jonów bromkowych z podanego równania zależności potencjału od logarytmu stężenia.

Podpowiedź 2

Oblicz log[Br−] = (0,071 − 0,431)/0,059, a potem wykonaj działanie odwrotne do logarytmowania.

Podpowiedź 3

Dla rozpuszczania AgBr w wodzie przyjmij [Ag+] = [Br−] i podnieś otrzymane stężenie do kwadratu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

0,431 = 0,071 − 0,059 log[Br−], więc [Br−] = 10−6,10 = 7,94 · 10−7 mol · dm−3. W roztworze nasyconym [Ag+] = [Br−]. Ks = [Ag+][Br−] = (7,94 · 10−7)2 = 6,3 · 10−13.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku

jako wielkości niemianowanej.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

LUB

– podanie wyniku liczbowego z jednostką.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Podstawiamy dane do podanego równania potencjału: log[Br−] = (0,071 − 0,431)/0,059 ≈ −6,10. Stąd [Br−] ≈ 7,9·10−7 mol/dm3.

W nasyconym wodnym roztworze AgBr każdy rozpuszczony mol soli dostarcza po jednym molu Ag+ i Br−; przy braku innych źródeł tych jonów ich stężenia są równe. Iloczyn rozpuszczalności wynosi zatem Kₛ = [Ag+]·[Br−] = [Br−]2 ≈ 6,3·10−13. Potencjału nie podstawiamy bezpośrednio do iloczynu rozpuszczalności.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

0,431 = 0,071 − 0,059 log[Br−], więc [Br−] = 10−6,10 = 7,94 · 10−7 mol · dm−3. W roztworze nasyconym [Ag+] = [Br−]. Ks = [Ag+][Br−] = (7,94 · 10−7)2 = 6,3 · 10−13.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22.1 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 22.

O dwóch węglowodorach A i B, z których każdy ma wzór sumaryczny C6H12, wiadomo, że:

• węglowodór A powstaje w wyniku reakcji między 3-bromo-2,2-dimetylobutanem

a alkoholowym roztworem wodorotlenku sodu przebiegającej w podwyższonej

temperaturze;

• węglowodór B, będący alkanem cyklicznym, powstaje w reakcji zachodzącej pomiędzy

dibromopochodną heksanu a cynkiem, a w jego cząsteczce obecny jest jeden

trzeciorzędowy atom węgla połączony m.in. z grupą metylową.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji otrzymywania węglowodoru A.

Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozrysuj 3-bromo-2,2-dimetylobutan i zaznacz oba atomy węgla sąsiadujące z węglem związanym z bromem.

Podpowiedź 2

Sprawdź, który z sąsiednich atomów węgla ma wodór potrzebny do eliminacji; atom C2 go nie ma.

Podpowiedź 3

Utwórz wiązanie podwójne od strony końcowej grupy metylowej i dopisz OH−, Br− oraz H2O do bilansu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 22.1 — oryginalne rozwiązanie CKE, s. 21.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne zapisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Alkoholowy roztwór NaOH i ogrzewanie wskazują na eliminację HBr z bromopochodnej. Trzeba sprawdzić oba atomy węgla sąsiadujące z atomem węgla związanym z Br. Atom C2 jest czwartorzędowy i nie ma wodoru, więc odłączenie H jest możliwe tylko od końcowej grupy metylowej C4.

Powstaje 3,3-dimetylobut-1-en. W równaniu jonowym skróconym po stronie substratów występuje OH−, a po stronie produktów, obok alkenu, Br− i H2O. Zachowujemy szkielet węglowy i stosujemy wzory półstrukturalne.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 22.1 — oryginalne rozwiązanie CKE, s. 21.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_22.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22.2 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 22.

O dwóch węglowodorach A i B, z których każdy ma wzór sumaryczny C6H12, wiadomo, że:

• węglowodór A powstaje w wyniku reakcji między 3-bromo-2,2-dimetylobutanem

a alkoholowym roztworem wodorotlenku sodu przebiegającej w podwyższonej

temperaturze;

• węglowodór B, będący alkanem cyklicznym, powstaje w reakcji zachodzącej pomiędzy

dibromopochodną heksanu a cynkiem, a w jego cząsteczce obecny jest jeden

trzeciorzędowy atom węgla połączony m.in. z grupą metylową.

Narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) lub uproszczony węglowodoru B oraz napisz jego nazwę systematyczną.

Węglowodór B:

Nazwa systematyczna: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Podziel sześć atomów węgla między pierścień i wskazaną w opisie grupę metylową.

Podpowiedź 2

Atom pierścienia połączony z CH3 musi mieć łącznie trzech sąsiadów węglowych.

Podpowiedź 3

Narysuj pięcioczłonowy pierścień z jedną grupą CH3 i nazwij związek jako pochodną cyklopentanu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 22.2 — oryginalne rozwiązanie CKE, s. 22.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) i nazwy systematycznej.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Węglowodór B ma sześć atomów węgla i jeden pierścień, zgodnie ze wzorem C6H12. Informacja o trzeciorzędowym atomie węgla połączonym z grupą metylową wskazuje na pierścień pięcioczłonowy z podstawnikiem CH3.

Atom pierścienia niosący tę grupę jest połączony z trzema atomami węgla, natomiast pozostałe atomy pierścienia są drugorzędowe. Jest to metylocyklopentan. Na rysunku sprawdzamy, czy w pierścieniu umieszczono dokładnie pięć atomów węgla, a szósty należy do grupy metylowej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 22.2 — oryginalne rozwiązanie CKE, s. 22.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_22.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.1 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 23–24.

Naftalen to organiczny związek chemiczny o wzorze sumarycznym C10H8, będący

najprostszym policyklicznym węglowodorem aromatycznym o dwóch skondensowanych

pierścieniach. Jego wzór przedstawiono poniżej.

CKE: wzór szkieletowy naftalenu, dwa skondensowane pierścienie aromatyczne.

Naftalen ma właściwości podobne do benzenu, np. ulega analogicznym reakcjom

chemicznym, jednak w przeciwieństwie do benzenu ten związek dość łatwo utlenia się pod

wpływem silnych utleniaczy.

Źródło

Informacja do zadań 23.

W reakcji monochlorowania naftalenu powstają dwa izomeryczne produkty.

Narysuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone dwóch izomerycznych monochloropochodnych naftalenu, które powstają w reakcji tego związku z chlorem, przebiegającej w obecności odpowiedniego katalizatora.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wskaż na szkielecie naftalenu położenia atomów wodoru bliższe i dalsze od złącza pierścieni.

Podpowiedź 2

Uwzględnij symetrię: wiele pozornie różnych podstawień daje tę samą cząsteczkę po obrocie rysunku.

Podpowiedź 3

Narysuj po jednym przedstawicielu obu grup położeń, czyli 1-chloronaftalen i 2-chloronaftalen.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 23.1 — oryginalne rozwiązanie CKE, s. 22.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie dwóch wzorów półstrukturalnych (grupowych) lub uproszczonych.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W naftalenie atomy wodoru zajmują dwa rodzaje nierównocennych położeń. Jedne są bezpośrednio sąsiadujące z miejscem połączenia pierścieni, a drugie położone dalej.

Symetria cząsteczki sprawia, że podstawienie wodoru w obrębie każdej z tych grup prowadzi do tego samego izomeru. Wystarczą więc dwa wzory: 1-chloronaftalenu i 2-chloronaftalenu. Zachowujemy oba skondensowane pierścienie oraz ich układ wiązań; chlor zastępuje atom wodoru, więc nie przyłączamy go do wspólnych atomów węgla bez wodoru.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 23.1 — oryginalne rozwiązanie CKE, s. 22.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_23.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.2 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 23–24.

Naftalen to organiczny związek chemiczny o wzorze sumarycznym C10H8, będący

najprostszym policyklicznym węglowodorem aromatycznym o dwóch skondensowanych

pierścieniach. Jego wzór przedstawiono poniżej.

CKE: wzór szkieletowy naftalenu, dwa skondensowane pierścienie aromatyczne.

Naftalen ma właściwości podobne do benzenu, np. ulega analogicznym reakcjom

chemicznym, jednak w przeciwieństwie do benzenu ten związek dość łatwo utlenia się pod

wpływem silnych utleniaczy.

Źródło

Informacja do zadań 23.

W reakcji monochlorowania naftalenu powstają dwa izomeryczne produkty.

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Monochlorowanie naftalenu jest przykładem reakcji (substytucji / addycji / eliminacji)

przebiegającej według mechanizmu (rodnikowego / elektrofilowego / nukleofilowego).

Funkcję katalizatora w tej reakcji mogą pełnić (związki żelaza(III) / jony OH−).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj wzór naftalenu z monochloropochodną: ustal, czy chlor zastępuje wodór, czy przyłącza się do wiązania.

Podpowiedź 2

Pierścień aromatyczny jest bogaty w elektrony π i reaguje z cząstką elektrofilową.

Podpowiedź 3

Połącz substytucję elektrofilową z katalizatorem aktywującym Cl2: wybierz związki żelaza(III).

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Substytucja; mechanizm elektrofilowy; związki żelaza(III).

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie wszystkich zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Chlorowanie pierścienia aromatycznego w obecności odpowiedniego katalizatora polega na zastąpieniu atomu wodoru atomem chloru, więc jest substytucją. Układ elektronów π atakuje cząstkę elektrofilową powstającą z udziałem katalizatora; mechanizm jest elektrofilowy.

Spośród podanych możliwości funkcję katalizatora pełnią związki żelaza(III), na przykład FeCl3, które aktywują chlor. Naftalen po reakcji zachowuje układ aromatyczny. Taki opis odpowiada warunkom chlorowania pierścienia wskazanym w zadaniu i pozwala dobrać wszystkie trzy uzupełnienia.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Substytucja; mechanizm elektrofilowy; związki żelaza(III).

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_23.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 23–24.

Naftalen to organiczny związek chemiczny o wzorze sumarycznym C10H8, będący

najprostszym policyklicznym węglowodorem aromatycznym o dwóch skondensowanych

pierścieniach. Jego wzór przedstawiono poniżej.

CKE: wzór szkieletowy naftalenu, dwa skondensowane pierścienie aromatyczne.

Naftalen ma właściwości podobne do benzenu, np. ulega analogicznym reakcjom

chemicznym, jednak w przeciwieństwie do benzenu ten związek dość łatwo utlenia się pod

wpływem silnych utleniaczy.

W odpowiednich warunkach naftalen może zostać utleniony zgodnie z poniższym

schematem:

Zadanie 24 — materiał graficzny CKE, s. 19, element 1.

W tej reakcji powstaje również tlenek węgla(IV).

Na podstawie: A. Daly, The oxidation of naphthalene to phthalonic acid by alkaline solutions of permanganateJ. Phys. Chem. 11 (2), (1907), 93. ;

Uzupełnij tabelę – wpisz formalny stopień utlenienia: atomu węgla oznaczonego literą 𝒂 we wzorze cząsteczki naftalenu oraz atomów węgla oznaczonych literami 𝒃 i 𝒄

we wzorze produktu reakcji. Napisz, ile moli elektronów oddaje 1 mol naftalenu w opisanym procesie utlenienia.

Stopień utlenienia

atomu węgla 𝑎

Stopień utlenienia

atomu węgla 𝑏

Stopień utlenienia

atomu węgla 𝑐

   

Liczba moli elektronów: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz stopnie utlenienia a, b i c, licząc wkład wiązań C–H oraz pojedynczych i podwójnych wiązań C–O.

Podpowiedź 2

Do bilansu całej przemiany włącz dziewięciowęglowy produkt organiczny i powstający dodatkowo CO2.

Podpowiedź 3

Porównaj sumę stopni utlenienia węgla −8 w substracie z sumą +8 w produktach; wynik podaj w molach elektronów.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Atom aAtom bAtom c
−I+II+III

Liczba moli elektronów: 16 mol. CKE nie uznaje odpowiedzi „16 elektronów”.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli i poprawne określenie liczby moli elektronów.

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli i błędne określenie liczby moli elektronów.

ALBO

– błędne uzupełnienie tabeli i poprawne określenie liczby moli elektronów.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przy wyznaczaniu stopni utlenienia wiązania C–C nie wpływają na bilans, każde C–H daje węglowi −I, a wiązania z tlenem zwiększają jego stopień utlenienia. Zaznaczone atomy mają zatem: a −I, b +II i c +III. Liczbę oddanych elektronów wygodnie obliczyć z sum stopni utlenienia wszystkich atomów węgla.

W naftalenie suma wynosi −8. Produkt organiczny C9H6O5 ma sumę +4, a dodatkowy CO2 wnosi +4. Wzrost z −8 do +8 oznacza oddanie 16 mol elektronów przez mol naftalenu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Atom aAtom bAtom c
−I+II+III

Liczba moli elektronów: 16 mol. CKE nie uznaje odpowiedzi „16 elektronów”.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 25–26.

Związki metaloorganiczne, czyli takie, w których atom metalu jest związany kowalencyjnie

Informacja wspólna 25-26 — materiał graficzny CKE, s. 20, element 1.

Do roztworu bromoetanu w bezwodnym etoksyetanie (eterze dietylowym) dodano

stechiometryczną ilość magnezu i mieszano do roztworzenia całego metalu. Uzyskany

roztwór wkroplono następnie do propan-2-onu (acetonu). Liczba moli użytego acetonu była

równa liczbie moli związku Grignarda w dodanym roztworze. Następnie dodano powoli,

mieszając, nadmiar rozcieńczonego wodnego roztworu kwasu siarkowego(VI). Nastąpiło

rozdzielenie mieszaniny na warstwę wodną i warstwę organiczną. Warstwę eterową

oddzielono i po odparowaniu eteru otrzymano produkt Y.

Narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) produktu Y oraz napisz jego nazwę systematyczną.

Wzór związku Y:

Nazwa systematyczna:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal, jaka grupa organiczna pochodzi od użytego bromoetanu i zostanie przeniesiona przez odczynnik Grignarda.

Podpowiedź 2

Do węgla karbonylowego acetonu dołącz grupę etylową, zachowując obie grupy metylowe.

Podpowiedź 3

Po zastąpieniu wiązania C=O układem C–OH wybierz najdłuższy łańcuch i nazwij alkohol trzeciorzędowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

CKE: wzór półstrukturalny 2-metylobutan-2-olu.

Nazwa: 2-metylobutan-2-ol.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) i nazwy systematycznej

związku X.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z bromoetanu i magnezu powstaje bromek etylomagnezu. W reakcji Grignarda grupa etylowa tworzy nowe wiązanie z atomem węgla grupy karbonylowej acetonu. Ten atom węgla zachowuje obie pierwotne grupy metylowe, a po zakwaszeniu uzyskuje grupę OH.

Produkt jest alkoholem trzeciorzędowym: 2-metylobutan-2-olem. Rysując jego wzór, należy przy węglu z OH umieścić dwie grupy metylowe i jedną etylową. Bezwodny etap otrzymywania odczynnika i późniejsze zakwaszenie pełnią różne role w tej sekwencji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

CKE: wzór półstrukturalny 2-metylobutan-2-olu.

Nazwa: 2-metylobutan-2-ol.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_25

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26.1 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 25–26.

Związki metaloorganiczne, czyli takie, w których atom metalu jest związany kowalencyjnie

Informacja wspólna 25-26 — materiał graficzny CKE, s. 20, element 1.
Źródło

Informacja do zadań 26.

W celu otrzymania 3-fenylopentan-3-olu przy użyciu związków Grignarda przeprowadzono

reakcje zgodnie z poniższym schematem:

Informacja wspólna 26 — materiał graficzny CKE, s. 20, element 1.

W roztworze wodnym po reakcjach były obecne jony bromkowe.

Uzupełnij tabelę. Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) związków A, B, D i E.

Wzór związku A

Wzór związku B

  

Wzór związku D

Wzór związku E

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpocznij od produktu końcowego i rozpoznaj dwie jednakowe grupy wprowadzone przez odczynnik B.

Podpowiedź 2

Odłącz jedną grupę etylową od węgla z OH i odtwórz grupę karbonylową ketonu E.

Podpowiedź 3

Wyprowadź D jako alkohol utleniany do E, a A jako aldehyd reagujący z bromkiem etylomagnezu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

AB
CKE: wzór związku A, benzaldehyd.CKE: wzór związku B, bromek etylomagnezowy.
DE
CKE: wzór związku D.CKE: wzór związku E.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie czterech pól tabeli wzorami grupowymi (półstrukturalnymi)

związków.

1 pkt – poprawne uzupełnienie trzech lub dwóch pól tabeli wzorami grupowymi

(półstrukturalnymi) związków.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W produkcie końcowym przy węglu związanym z OH są grupa fenylowa oraz dwie grupy etylowe. Ten sam odczynnik B występuje w obu etapach, więc jest bromkiem etylomagnezu. Cofając ostatnie przyłączenie grupy etylowej, otrzymujemy keton E: 1-fenylopropan-1-on.

Jego prekursorem D jest alkohol drugorzędowy, 1-fenylopropan-1-ol. Taki alkohol powstaje po reakcji benzaldehydu A z B i hydrolizie produktu pośredniego. We wzorach trzeba zachować bezpośrednie połączenie pierścienia fenylowego z węglem grupy karbonylowej albo alkoholowej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

AB
CKE: wzór związku A, benzaldehyd.CKE: wzór związku B, bromek etylomagnezowy.
DE
CKE: wzór związku D.CKE: wzór związku E.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_26.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26.2 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 25–26.

Związki metaloorganiczne, czyli takie, w których atom metalu jest związany kowalencyjnie

Informacja wspólna 25-26 — materiał graficzny CKE, s. 20, element 1.
Źródło

Informacja do zadań 26.

W celu otrzymania 3-fenylopentan-3-olu przy użyciu związków Grignarda przeprowadzono

reakcje zgodnie z poniższym schematem:

Informacja wspólna 26 — materiał graficzny CKE, s. 20, element 1.

W roztworze wodnym po reakcjach były obecne jony bromkowe.

Utlenianie związku D do związku E prowadzono za pomocą zakwaszonego roztworu

dichromianu(VI) potasu.

Na fotografiach I–V przedstawiono probówki z roztworami wybranych substancji.

Zadanie 26.2 — materiał graficzny CKE, s. 21, element 1.

Spośród fotografii I–V wybierz tę, która przedstawia roztwór użyty do przeprowadzenia reakcji utleniania związku D, oraz tę przedstawiającą roztwór uzyskany po oddzieleniu produktu E. Wpisz do tabeli oznaczenia fotografii oraz wzory jonów odpowiadających za barwę roztworu.

Oznaczenie fotografii

Przed reakcją

Po reakcji

  

Wzór jonu odpowiadającego za barwę

otrzymanego roztworu

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wskaż barwę zakwaszonego roztworu dichromianu(VI) i barwę produktu redukcji chromu widoczne na zdjęciach.

Podpowiedź 2

Rozróżnij jony: przed reakcją Cr2O72−, po reakcji Cr3+.

Podpowiedź 3

Dopasuj pomarańczowy roztwór do fotografii V, a zielony do fotografii III i wpisz wzory jonów.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przed reakcjąPo reakcji
Oznaczenie fotografiiVIII
Wzór jonu odpowiadającego za barwęCr2O72−Cr3+

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch kolumn.

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednej kolumny.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Utleniając alkohol D, dichromian(VI) sam ulega redukcji. Przed reakcją zakwaszony roztwór zawiera pomarańczowe jony Cr2O72−; odpowiada mu fotografia V.

Po utlenieniu alkoholu i oddzieleniu produktu organicznego w roztworze znajdują się jony Cr3+, dające przedstawioną na fotografii III zieloną barwę. Do tabeli wpisujemy osobno numer zdjęcia i wzór odpowiedniego jonu. Zmiana barwy wynika ze zmiany stopnia utlenienia chromu z +VI na +III, towarzyszącej utlenieniu alkoholu do ketonu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przed reakcjąPo reakcji
Oznaczenie fotografiiVIII
Wzór jonu odpowiadającego za barwęCr2O72−Cr3+
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_26.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 27–28.

Poniżej przedstawiono wzór estru, w którego cząsteczkach są obecne dwa asymetryczne

atomy węgla – oznaczone gwiazdką:

Informacja wspólna 27-28 — materiał graficzny CKE, s. 22, element 1.

W laboratorium przeprowadzono reakcję, w której racemiczną mieszaninę kwasu

2-chloropropanowego (równomolową mieszaninę obu enancjomerów) poddano reakcji

estryfikacji z jednym z enancjomerów 2-metylobutan-1-olu. W wyniku tej reakcji otrzymano

dwa rodzaje estrów.

Rozstrzygnij, czy otrzymane estry są względem siebie enancjomerami. Uzasadnij odpowiedź.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zaznacz oddzielnie centrum stereogeniczne pochodzące od kwasu i centrum pochodzące od alkoholu.

Podpowiedź 2

Mieszanina kwasu daje dwie konfiguracje pierwszego centrum, a pojedynczy enancjomer alkoholu utrzymuje konfigurację drugiego.

Podpowiedź 3

Sprawdź warunek enancjomerii przy dwóch centrach: czy konfiguracja jest przeciwna w obu, czy tylko w jednym?

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Nie. W cząsteczkach otrzymanych estrów jedno centrum stereogeniczne, w części pochodzącej od kwasu, ma konfigurację przeciwną, a centrum w części pochodzącej od alkoholu ma taką samą konfigurację. Otrzymane estry są diastereoizomerami.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W estryfikacji uczestniczą oba enancjomery kwasu, ale tylko jeden enancjomer alkoholu. Dlatego otrzymane estry różnią się konfiguracją centrum stereogenicznego w części kwasowej, natomiast w części alkoholowej mają tę samą konfigurację.

Aby dwie takie cząsteczki były enancjomerami, przeciwna musiałaby być konfiguracja obu centrów, bo odpowiadałyby sobie jako nienakładalne odbicia lustrzane. Tutaj warunek ten nie jest spełniony. Estry są diastereoizomerami; uzasadnienie należy oprzeć na porównaniu obu centrów, a nie samej liczbie izomerów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Nie. W cząsteczkach otrzymanych estrów jedno centrum stereogeniczne, w części pochodzącej od kwasu, ma konfigurację przeciwną, a centrum w części pochodzącej od alkoholu ma taką samą konfigurację. Otrzymane estry są diastereoizomerami.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_27

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 27–28.

Poniżej przedstawiono wzór estru, w którego cząsteczkach są obecne dwa asymetryczne

atomy węgla – oznaczone gwiazdką:

Informacja wspólna 27-28 — materiał graficzny CKE, s. 22, element 1.

W laboratorium przeprowadzono reakcję, w której racemiczną mieszaninę kwasu

2-chloropropanowego (równomolową mieszaninę obu enancjomerów) poddano reakcji

estryfikacji z jednym z enancjomerów 2-metylobutan-1-olu. W wyniku tej reakcji otrzymano

dwa rodzaje estrów.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie hydrolizy zasadowej estru opisanego w informacji. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozdziel ester na fragment pochodzący od kwasu 2-chloropropanowego i fragment pochodzący od alkoholu.

Podpowiedź 2

W środowisku zasadowym produkt kwasowy zapisz jako anion karboksylanowy, a drugi produkt jako obojętny alkohol.

Podpowiedź 3

Po stronie substratów dopisz jeden OH− i sprawdź bilans atomów oraz ładunku w równaniu jonowym skróconym.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź do zadania 28 — oryginalne rozwiązanie CKE, s. 26.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne zapisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Hydroliza zasadowa rozrywa wiązanie estrowe, wytwarzając anion kwasu karboksylowego i alkohol. Część kwasowa daje anion 2-chloropropanianowy, a część alkoholowa — 2-metylobutan-1-ol.

W równaniu jonowym skróconym ester reaguje z jednym jonem OH−, bez dopisywania jonów metalu. Przydzielamy atomy do produktów zgodnie z pochodzeniem obu części estru i sprawdzamy bilans ładunku −1. W rozpatrywanej hydrolizie zachowujemy wiązanie C–Cl; pytanie dotyczy przemiany grupy estrowej przedstawionej w informacji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź do zadania 28 — oryginalne rozwiązanie CKE, s. 26.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_28

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Poniżej przedstawiono wzory trzech izomerycznych amin oznaczonych numerami I, II i III.

I II III

Zadanie 29 — materiał graficzny CKE, s. 22, element 1.

3 °C, 36 °C, 47 °C.

Na podstawie: J. Sawicka i inni, Tablice chemiczne, Gdańsk 2004 oraz www.sigmaaldrich.com

Przyporządkuj aminom I–III wartości ich temperatury wrzenia.

I: … II: … III: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj liczbę wiązań N–H w aminach I, II i III, zamiast kierować się samą masą molową.

Podpowiedź 2

Rozważ możliwość tworzenia wiązań wodorowych między cząsteczkami czystej aminy i wpływ ich budowy.

Podpowiedź 3

Przyporządkuj najwyższą temperaturę aminie I, pośrednią II, a najniższą III: 47 °C, 36 °C i 3 °C.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

AminaIIIIII
Temperatura wrzenia47 °C36 °C3 °C

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne przyporządkowanie temperatur wrzenia amin.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wszystkie trzy aminy mają ten sam wzór sumaryczny, lecz różnią się liczbą wiązań N–H i budową cząsteczek. Amina pierwszorzędowa I ma grupę NH2 i najsilniejsze z rozpatrywanych oddziaływania międzycząsteczkowe, więc przypisujemy jej 47 °C.

Amina drugorzędowa II ma jedno wiązanie N–H i wrze w 36 °C. Amina trzeciorzędowa III nie ma wiązania N–H, zatem jej cząsteczki nie są donorami wiązań wodorowych między sobą; odpowiada jej 3 °C. Sama wolna para azotu nie zapewnia roli donora.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

AminaIIIIII
Temperatura wrzenia47 °C36 °C3 °C
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–31.

Przeprowadzono doświadczenie z udziałem trzech różnych związków chemicznych –

umownie oznaczonych literami A, B i C – wybranych spośród następujących:

etanal … etano-1,2-diol … metanol … propano-1,2,3-triol

Stosunek masowy węgla do tlenu mC : mO w związku B jest równy 3 : 4.

Przebieg doświadczenia zilustrowano na poniższym schemacie.

Informacja wspólna 30-31 — materiał graficzny CKE, s. 23, element 1.

Zaobserwowano, że klarowny szafirowy roztwór powstał tylko w probówce II.

Rozstrzygnij, czy na podstawie opisu obserwowanych zmian w probówce II oraz informacji o stosunku masowym węgla do tlenu w związku B można jednoznacznie zidentyfikować związek B. Uzasadnij swoje stanowisko.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Spośród podanych związków wybierz te, które mają sąsiadujące grupy OH i tworzą szafirowy kompleks z Cu(II).

Podpowiedź 2

Oblicz stosunek mas węgla do tlenu oddzielnie dla etano-1,2-diolu i propano-1,2,3-triolu.

Podpowiedź 3

Porównaj 24:32 oraz 36:48; oba stosunki upraszczają się do 3:4, więc sprawdź jednoznaczność identyfikacji.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Nie. Powstanie szafirowego roztworu wskazuje na alkohol polihydroksylowy: etano-1,2-diol albo propano-1,2,3-triol. Oba mają taki sam stosunek masowy węgla do tlenu, więc podane informacje nie identyfikują związku B jednoznacznie.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Szafirowy roztwór z Cu(OH)2 wskazuje w tym zestawie na alkohol mający sąsiadujące grupy OH. Warunek spełniają zarówno etano-1,2-diol, jak i propano-1,2,3-triol.

Dodatkowa informacja o stosunku masowym nie rozstrzyga wyboru: dla diolu mC:mO = 24:32 = 3:4, a dla triolu 36:48 = 3:4. Dwa różne związki spełniają więc oba kryteria jednocześnie. Odpowiedź brzmi „nie”; uzasadnienie powinno wskazywać obie możliwe substancje oraz zgodność obu stosunków masowych.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Nie. Powstanie szafirowego roztworu wskazuje na alkohol polihydroksylowy: etano-1,2-diol albo propano-1,2,3-triol. Oba mają taki sam stosunek masowy węgla do tlenu, więc podane informacje nie identyfikują związku B jednoznacznie.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania