Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 441–460 z 1481

Zadanie 1 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 01–03.

Elektrony atomu pierwiastka X w stanie podstawowym zajmują siedem orbitali, przy czym

sześć z nich jest całkowicie zapełnionych. Ten pierwiastek reaguje zarówno z kwasem

solnym, jak i ze stężonym wodnym roztworem wodorotlenku potasu. Jednym z produktów

obu przemian jest ten sam gaz.

Uzupełnij poniższą tabelę – wpisz dane dotyczące położenia pierwiastka X w układzie okresowym oraz symbol bloku konfiguracyjnego, do którego ten pierwiastek należy.

Pierwiastek

Numer okresu

Numer grupy

Symbol bloku

X

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz elektrony w sześciu pełnych i jednym niepełnym orbitalu. Otrzymasz Z pierwiastka.

Podpowiedź 2

Z = 13 wskazuje glin z końcówką 3s23p1.

Podpowiedź 3

Wpisz okres 3, grupę 13 i blok p.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

PierwiastekNumer okresuNumer grupyBlok
X313p

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli (numeru okresu, numeru grupy oraz symbolu bloku, do

którego należy pierwiastek).

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Sześć pełnych orbitali i jeden pojedynczo zajęty dają 6·2+1 = 13 elektronów. X jest więc glinem, o konfiguracji [Ne]3s23p1. Najwyższa zajęta powłoka ma n = 3, a trzy elektrony walencyjne wskazują grupę 13 i blok p.

Wpisujemy okres 3, grupę 13, blok p. Zgodność potwierdzają reakcje Al z HCl i stężoną zasadą, z wydzieleniem H2. Nie odczytuj „siedmiu orbitali” jako siedmiu powłok ani siedmiu elektronów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

PierwiastekNumer okresuNumer grupyBlok
X313p
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_01

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 2 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 01–03.

Elektrony atomu pierwiastka X w stanie podstawowym zajmują siedem orbitali, przy czym

sześć z nich jest całkowicie zapełnionych. Ten pierwiastek reaguje zarówno z kwasem

solnym, jak i ze stężonym wodnym roztworem wodorotlenku potasu. Jednym z produktów

obu przemian jest ten sam gaz.

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeżeli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.

W stanie podstawowym tylko 6 elektronów atomu pierwiastka X jest

opisanych główną liczbą kwantową 𝑛 równą 2.

P

F

2.

Żaden elektron atomu pierwiastka X w stanie podstawowym nie jest opisany

poboczną liczbą kwantową 𝑙 równą 2.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zapisz pełną konfigurację Al i zsumuj elektrony z tym samym n.

Podpowiedź 2

Dla n = 2 są 2s2 i 2p6. l = 2 oznacza d, a nie drugą powłokę.

Podpowiedź 3

Zaznacz F i P.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. F; 2. P.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie dwóch odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W atomie Al konfiguracja to 1s22s22p63s23p1. Na powłoce n = 2 jest osiem elektronów: dwa 2s i sześć 2p. Pierwsze zdanie, mówiące o sześciu, jest więc fałszywe.

Liczba l = 2 odpowiada podpowłoce d, która w podstawowym atomie Al pozostaje pusta. Drugie zdanie jest prawdziwe. Wpisujemy F i P. Rozróżniaj numer powłoki od typu podpowłoki: n = 2 obejmuje zarówno 2s, jak i 2p.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. F; 2. P.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_02

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 3 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 01–03.

Elektrony atomu pierwiastka X w stanie podstawowym zajmują siedem orbitali, przy czym

sześć z nich jest całkowicie zapełnionych. Ten pierwiastek reaguje zarówno z kwasem

solnym, jak i ze stężonym wodnym roztworem wodorotlenku potasu. Jednym z produktów

obu przemian jest ten sam gaz.

Napisz w formie jonowej skróconej równania reakcji pierwiastka X:

– z kwasem solnym (reakcja 1.) oraz

– ze stężonym roztworem wodorotlenku potasu (reakcja 2.).

W reakcji 2. powstaje jon kompleksowy o liczbie koordynacji równej 4.

Równanie reakcji 1.:

Równanie reakcji 2.:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

W obu reakcjach powstaje H2, lecz glin przechodzi w inną formę jonową zależną od środowiska.

Podpowiedź 2

W kwasie produktem jest Al3+, a w zasadzie [Al(OH)4]−. Drugie równanie wymaga H2O.

Podpowiedź 3

Zapisz oba równania z 2Al i 3H2, uzupełniając 6H+ w pierwszym oraz 2OH− i 6H2O w drugim.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

2Al + 6H+ → 2Al3+ + 3H2
2Al + 2OH− + 6H2O → 2[Al(OH)4]− + 3H2

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie w formie jonowej skróconej dwóch równań reakcji.

1 pkt – poprawne napisanie w formie jonowej skróconej jednego równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W kwasie Al utlenia się do Al3+, a protony redukują do H2: 2Al + 6H+ → 2Al3+ + 3H2. W wodnej zasadzie powstaje kompleks o czterech ligandach OH−, więc bilans to 2Al + 2OH− + 6H2O → 2[Al(OH)4]− + 3H2.

W drugim równaniu woda dostarcza wodoru i części grup hydroksylowych. W formie skróconej pomijamy Cl− i K+. Ładunki obu stron wynoszą odpowiednio +6 i −2, co pozwala sprawdzić współczynniki bez odwoływania się do samych nazw produktów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

2Al + 6H+ → 2Al3+ + 3H2
2Al + 2OH− + 6H2O → 2[Al(OH)4]− + 3H2
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_03

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Poniżej przedstawiono konfigurację elektronową atomów czterech pierwiastków (I–IV):

I: 1s22s22p63s23p64s1

II: 1s22s22p63s23p64s13d5

III: 1s22s22p63s23p64s13d104p3

IV: 1s22s22p63s23p64s23d10

Napisz, która z przedstawionych konfiguracji elektronowych opisuje atom w stanie wzbudzonym. Odpowiedź uzasadnij.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz elektrony i porównaj każdy zapis z właściwą konfiguracją podstawową. Uwzględnij wyjątek chromu.

Podpowiedź 2

W III german ma jeden elektron 4s mniej i jeden 4p więcej niż w stanie podstawowym.

Podpowiedź 3

Wskaż III i opisz wzbudzenie 4s → 4p w atomie Ge.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Konfiguracja III. Jeden z elektronów orbitalu 4s atomu germanu został przeniesiony na orbital podpowłoki 4p, wolny w stanie podstawowym. W stanie podstawowym na podpowłoce 4s są dwa elektrony.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie numeru konfiguracji poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Konfiguracja III zawiera 32 elektrony i opisuje german. Podstawowy Ge ma układ [Ar]3d104s24p2, natomiast przedstawiono 4s14p3: jeden elektron 4s przeniesiono na wyżej energetyczne 4p. To stan wzbudzony.

I odpowiada podstawowemu K, II wyjątkowej podstawowej konfiguracji Cr, a IV podstawowemu Zn. Nie uznajemy chromu za wzbudzony tylko z powodu 4s13d5, ponieważ taki układ jest jego stanem podstawowym. Uzasadnienie powinno wskazać konkretnie, z której podpowłoki i dokąd przeniesiono elektron w III.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Konfiguracja III. Jeden z elektronów orbitalu 4s atomu germanu został przeniesiony na orbital podpowłoki 4p, wolny w stanie podstawowym. W stanie podstawowym na podpowłoce 4s są dwa elektrony.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_04

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 5 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Tenes – pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej Z = 117 – otrzymano w reakcji jądrowej między 48Ca i 249Bk. W tym procesie powstały dwa izotopy tenesu, przy czym reakcji tworzenia jądra jednego z tych izotopów towarzyszyła emisja 3 neutronów. Ten izotop ulegał dalszym przemianom: w wyniku kilku kolejnych przemian α otrzymano dubn – 270Db.

Napisz równanie reakcji otrzymywania opisanego izotopu tenesu – uzupełnij wszystkie pola w poniższym schemacie. Napisz, w wyniku ilu przemian α ten izotop tenesu przekształcił się w 270Db.

Schemat reakcji otrzymywania izotopu tenesu do uzupełnienia.

Liczba przemian α: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zbilansuj niezależnie A i Z w syntezie. Neutron ma A = 1 i Z = 0.

Podpowiedź 2

Powstaje 294Ts. Każdy rozpad α obniża A o cztery i Z o dwa.

Podpowiedź 3

Uzupełnij 294117Ts i trzy neutrony; podaj sześć przemian α do 270Db.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

4820Ca + 24997Bk → 294117Ts + 310n

Liczba przemian α: 6.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie schematu i podanie liczby przemian 𝛼.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Suma liczb masowych reagentów wynosi 48+249 = 297. Emisja trzech neutronów pozostawia jądro o A = 294, a suma Z = 20+97 = 117 wskazuje Ts. Równanie jądrowe to 4820Ca + 24997Bk → 294117Ts + 310n.

Przejście od A = 294 do 270 wymaga utraty 24 nukleonów, czyli sześciu α. Także Z zmniejsza się o 12, ze 117 do 105, zgodnie z dubnem. Nie odejmujemy neutronów od liczby atomowej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

4820Ca + 24997Bk → 294117Ts + 310n

Liczba przemian α: 6.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_05

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 6.1 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 06.

Metoda VSEPR pozwala określać kształt cząsteczek zbudowanych z atomów pierwiastków

grup głównych. W cząsteczce należy wyróżnić atom centralny (np. atom tlenu w cząsteczce

H2O) i ustalić liczbę wolnych par elektronowych na jego zewnętrznej powłoce. Następnie

zsumować liczbę podstawników związanych z atomem centralnym (𝑥) i liczbę jego wolnych

par elektronowych (𝑦). W ten sposób otrzymuje się tzw. liczbę przestrzenną (𝐿p = 𝑥 + 𝑦),

która determinuje kształt cząsteczki. Ponieważ zarówno wolne, jak i wiążące pary

elektronowe wzajemnie się odpychają, wszystkie elementy składające się na liczbę

przestrzenną (podstawniki i wolne pary elektronowe) zajmują jak najbardziej odległe od

siebie położenia wokół atomu centralnego.

Na podstawie: R. J. Gillespie, Fifty years of the VSEPR model; Coordination Chemistry Reviews 252 (2008) 1315.

Uzupełnij poniższą tabelę – dla wymienionych cząsteczek napisz wartości 𝒙 i 𝒚 oraz określ kształt cząsteczki (liniowa, kątowa, trójkątna, tetraedryczna).

 

CO2

SO2

OF2

𝑥

   

𝑦

   

kształt cząsteczki

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal liczbę atomów związanych z centralnym i liczbę wolnych par wyłącznie na nim.

Podpowiedź 2

Dla CO2, SO2, OF2 liczby y to odpowiednio 0, 1, 2; wszystkie x są równe dwa.

Podpowiedź 3

Wpisz CO2 liniowa, SO2 kątowa, OF2 kątowa, wraz z odpowiednimi x i y.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

CO2SO2OF2
x222
y012
Kształtliniowakątowa (V-kształtna)kątowa (V-kształtna)

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie trzech kolumn tabeli.

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch kolumn tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

We wszystkich trzech cząsteczkach centralny atom ma dwa podstawniki, więc x = 2. CO2 nie ma wolnej pary na C: y = 0, liczba przestrzenna 2 i kształt liniowy.

SO2 ma na S jedną wolną parę, y = 1, a kształt cząsteczki jest kątowy mimo trójkątnego układu obszarów elektronowych. OF2 ma dwie wolne pary na O, y = 2, i również jest kątowy. Nie licz podwójnego wiązania jako dwóch podstawników ani kształtu całej chmury elektronowej jako położenia samych atomów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

CO2SO2OF2
x222
y012
Kształtliniowakątowa (V-kształtna)kątowa (V-kształtna)
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_06.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 6.2 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 06.

Metoda VSEPR pozwala określać kształt cząsteczek zbudowanych z atomów pierwiastków

grup głównych. W cząsteczce należy wyróżnić atom centralny (np. atom tlenu w cząsteczce

H2O) i ustalić liczbę wolnych par elektronowych na jego zewnętrznej powłoce. Następnie

zsumować liczbę podstawników związanych z atomem centralnym (𝑥) i liczbę jego wolnych

par elektronowych (𝑦). W ten sposób otrzymuje się tzw. liczbę przestrzenną (𝐿p = 𝑥 + 𝑦),

która determinuje kształt cząsteczki. Ponieważ zarówno wolne, jak i wiążące pary

elektronowe wzajemnie się odpychają, wszystkie elementy składające się na liczbę

przestrzenną (podstawniki i wolne pary elektronowe) zajmują jak najbardziej odległe od

siebie położenia wokół atomu centralnego.

Na podstawie: R. J. Gillespie, Fifty years of the VSEPR model; Coordination Chemistry Reviews 252 (2008) 1315.

Poniżej przedstawiono dwa modele przestrzenne (I i II) różnych cząsteczek o wzorze

ogólnym AB4.

Zadanie 6.2 — materiał graficzny CKE, s. 4, element 1.

Rozstrzygnij, który z przedstawionych modeli (I albo II) jest ilustracją kształtu cząsteczki SF4. Uzasadnij swój wybór. Zastosuj metodę VSEPR.

Cząsteczkę SF4 przedstawia model …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz elektrony siarki pozostałe po czterech pojedynczych wiązaniach. Uwzględnij je w liczbie przestrzennej.

Podpowiedź 2

SF4 ma cztery ligandy i jedną wolną parę, czyli liczbę przestrzenną pięć.

Podpowiedź 3

Wybierz model II; cząsteczka ma kształt huśtawki, a nie tetraedru.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Model II. W SF4 wokół atomu centralnego są cztery ligandy i jedna wolna para elektronowa, zatem liczba przestrzenna wynosi 5. Cząsteczka nie jest tetraedryczna.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie modelu cząsteczki SF4 i poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Siarka ma sześć elektronów walencyjnych; po utworzeniu czterech wiązań S–F pozostaje jedna wolna para na atomie centralnym. Liczba przestrzenna wynosi 4+1 = 5, więc otoczenie elektronowe odpowiada bipiramidzie trygonalnej, z wolną parą w pozycji równikowej.

Cztery atomy F tworzą kształt typu huśtawki, pokazany jako model II. Model I jest tetraedryczny i odpowiadałby brakowi wolnej pary. Uzasadnij wybór liczbą ligandów i wolnych par, nie tylko wizualnym podobieństwem rysunku do znanej cząsteczki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Model II. W SF4 wokół atomu centralnego są cztery ligandy i jedna wolna para elektronowa, zatem liczba przestrzenna wynosi 5. Cząsteczka nie jest tetraedryczna.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_06.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 6.3 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 06.

Metoda VSEPR pozwala określać kształt cząsteczek zbudowanych z atomów pierwiastków

grup głównych. W cząsteczce należy wyróżnić atom centralny (np. atom tlenu w cząsteczce

H2O) i ustalić liczbę wolnych par elektronowych na jego zewnętrznej powłoce. Następnie

zsumować liczbę podstawników związanych z atomem centralnym (𝑥) i liczbę jego wolnych

par elektronowych (𝑦). W ten sposób otrzymuje się tzw. liczbę przestrzenną (𝐿p = 𝑥 + 𝑦),

która determinuje kształt cząsteczki. Ponieważ zarówno wolne, jak i wiążące pary

elektronowe wzajemnie się odpychają, wszystkie elementy składające się na liczbę

przestrzenną (podstawniki i wolne pary elektronowe) zajmują jak najbardziej odległe od

siebie położenia wokół atomu centralnego.

Na podstawie: R. J. Gillespie, Fifty years of the VSEPR model; Coordination Chemistry Reviews 252 (2008) 1315.

W teorii VSEPR przyjmuje się, że kąty między wiązaniami w drobinach zależą od siły, z jaką

odpychają się pary elektronowe znajdujące się na zewnętrznej powłoce. Siła odpychania par

elektronowych powłoki walencyjnej maleje w kolejności: wolna para elektronowa – wolna

para elektronowa > wolna para elektronowa – wiążąca para elektronowa > wiążąca para

elektronowa – wiążąca para elektronowa. Oznacza to, że w drobinach, w których nie ma

wolnych par elektronowych, kąty między wiązaniami są najbardziej zbliżone do wartości

teoretycznych opisujących idealną strukturę geometryczną drobiny, a w cząsteczkach

zawierających wolne pary elektronowe obserwuje się zmniejszenie kątów między

wiązaniami.

Na podstawie: J. D. Lee, Zwięzła chemia nieorganiczna, Warszawa 1994.

Wpisz do tabeli wartości kątów między wiązaniami N–H w wymienionych drobinach

(NH2−, NH3, NH4+). Wartości tych kątów wybierz spośród następujących: 180°, 120°, 109°,

107°, 105°.

Drobina

NH2−

NH3

NH4+

Wartość kąta między

wiązaniami

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj liczbę wolnych par na N w NH2−, NH3 i NH4+.

Podpowiedź 2

Więcej wolnych par oznacza silniejsze ściśnięcie kąta między wiązaniami przy tym samym ogólnym otoczeniu.

Podpowiedź 3

Wpisz kolejno 105°, 107° i 109°.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

DrobinaNH2−NH3NH4+
Kąt105°107°109°

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wszystkie trzy drobiny mają cztery obszary elektronowe przy N. NH4+ ma same pary wiążące, więc kąt jest najbliższy tetraedrycznemu 109°. NH3 ma jedną wolną parę, która silniej odpycha wiązania i zmniejsza kąt do 107°.

NH2− ma dwie wolne pary, a kąt z proponowanego zestawu wynosi 105°. W kolejności tabeli wpisujemy 105°, 107°, 109°. Liczbę par ustalamy z elektronów i ładunku drobiny, nie z samej liczby atomów H.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

DrobinaNH2−NH3NH4+
Kąt105°107°109°
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_06.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 7 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Na podstawie budowy atomów pierwiastków należących do grup 1.–2. oraz

13.–17. drugiego okresu układu okresowego uzupełnij poniższe zdanie. W wyznaczone miejsca wpisz symbol albo nazwę odpowiedniego pierwiastka.

Spośród pierwiastków drugiego okresu:

• najmniejszy ładunek jądra ma atom … ;

• najmniejszy promień atomowy ma atom … ;

• najmniejszą wartość pierwszej energii jonizacji ma atom …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ogranicz porównanie do pierwiastków drugiego okresu w wymienionych grupach. Rozważ osobno Z, promień i jonizację.

Podpowiedź 2

Lit zaczyna okres i łatwo oddaje elektron; fluor ma silnie przyciąganą powłokę walencyjną.

Podpowiedź 3

Wpisz Li, F, Li.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Najmniejszy ładunek jądra: Li (lit). Najmniejszy promień atomowy: F (fluor). Najmniejsza pierwsza energia jonizacji: Li (lit).

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie wszystkich zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W rozpatrywanym fragmencie drugiego okresu najmniejsze Z ma lit, więc jego jądro ma najmniejszy ładunek dodatni. W prawo okresu rośnie skuteczne przyciąganie elektronów na tej samej powłoce, dlatego najmniejszy promień w podanym zbiorze ma fluor.

Lit najłatwiej oddaje jedyny elektron 2s i ma najmniejszą pierwszą energię jonizacji. Odpowiedzi to Li, F, Li. Zakres zadania obejmuje grupy 1–2 i 13–17, dlatego nie porównujemy gazu szlachetnego z sąsiednich grup poza tym zbiorem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Najmniejszy ładunek jądra: Li (lit). Najmniejszy promień atomowy: F (fluor). Najmniejsza pierwsza energia jonizacji: Li (lit).

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_07

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 8.1 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 08–09.

W pewnej wodzie mineralnej znajdują się jony: Ca2+, Mg2+ oraz HCO3−. Ich zawartość

przedstawiono w poniższej tabeli.

Składnik mineralny

Zawartość, mg ∙ dm−3

Ca2+

457

Mg2+

50

HCO3−

1836

Źródło

Informacja do zadań 08.

Przeprowadzono doświadczenie zilustrowane na poniższym schemacie:

Informacja wspólna 08 — materiał graficzny CKE, s. 6, element 1.

W wyniku przeprowadzonego doświadczenia w każdej probówce zaobserwowano zmianę

świadczącą o zajściu reakcji chemicznej. W probówce II, w wyniku przeprowadzonego

doświadczenia, wydzielił się biały osad.

Opisz zmiany, które można zaobserwować w probówkach I i III.

Probówka I: …

Probówka III: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przyjrzyj się odczynnikom: w I jest Na2SO3, w III HCl. Który reaguje z HCO3− z wydzieleniem gazu?

Podpowiedź 2

Sól może strącić biały osad z kationami, natomiast kwas wydziela CO2 z wodorowęglanów.

Podpowiedź 3

Opisz I — biały osad lub zmętnienie; III — pęcherzyki bezbarwnego gazu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Probówka I: powstaje biały osad albo zmętnienie. Probówka III: wydziela się gaz, są widoczne pęcherzyki gazu.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie zmian, jakie można zaobserwować w probówkach I i III.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W probówce I dodano siarczan(IV) sodu, który z obecnymi jonami metali może tworzyć trudno rozpuszczalne sole; obserwujemy biały osad lub zmętnienie. W probówce III HCl protonuje HCO3−, a powstający układ przechodzi w CO2 i wodę.

Widoczne są pęcherzyki bezbarwnego gazu. W odpowiedzi zapisz obserwacje, nie tylko nazwy produktów i równań. Nie określaj gazu jako wodoru: w badanej wodzie są jony, a nie aktywny metal reagujący z kwasem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Probówka I: powstaje biały osad albo zmętnienie. Probówka III: wydziela się gaz, są widoczne pęcherzyki gazu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_08.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 8.2 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 08–09.

W pewnej wodzie mineralnej znajdują się jony: Ca2+, Mg2+ oraz HCO3−. Ich zawartość

przedstawiono w poniższej tabeli.

Składnik mineralny

Zawartość, mg ∙ dm−3

Ca2+

457

Mg2+

50

HCO3−

1836

Źródło

Informacja do zadań 08.

Przeprowadzono doświadczenie zilustrowane na poniższym schemacie:

Informacja wspólna 08 — materiał graficzny CKE, s. 6, element 1.

W wyniku przeprowadzonego doświadczenia w każdej probówce zaobserwowano zmianę

świadczącą o zajściu reakcji chemicznej. W probówce II, w wyniku przeprowadzonego

doświadczenia, wydzielił się biały osad.

Rozstrzygnij, czy na podstawie przeprowadzonego doświadczenia można stwierdzić, że w badanej wodzie mineralnej są obecne też inne jony niż Mg2+, Ca2+ oraz HCO3−.

Uzasadnij swoją odpowiedź.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Skup się na białym osadzie po dodaniu AgNO3. Sprawdź, czy trzy wymienione jony wystarczają do takiego wyjaśnienia.

Podpowiedź 2

Biały AgCl byłby przykładem soli dodatkowego anionu, którego nie ma w podanej trójce.

Podpowiedź 3

Odpowiedz „tak” i uzasadnij obecnością innych anionów strącających biały osad srebra, np. Cl−.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Tak. Biały osad po dodaniu AgNO3 świadczy o obecności innych anionów tworzących trudno rozpuszczalne sole srebra(I), np. Cl−.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W probówce II dodano AgNO3 i otrzymano biały osad. Ca2+ oraz Mg2+ nie tworzą z nim takiej trudno rozpuszczalnej soli, a wyjaśnienie oparte na węglanach srebra dawałoby inną, żółtawą barwę. W modelu identyfikacji z zadania biały osad wskazuje zatem dodatkowy anion, np.

Cl− tworzący AgCl. Odpowiadamy „tak”. Nie wolno jednak uznać, że doświadczenie ustaliło pełny skład wszystkich dodatkowych jonów; dodatni wynik potwierdza ich obecność, a nie wyznacza stężeń ani jedynego możliwego anionu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Tak. Biały osad po dodaniu AgNO3 świadczy o obecności innych anionów tworzących trudno rozpuszczalne sole srebra(I), np. Cl−.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_08.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 9 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 08–09.

W pewnej wodzie mineralnej znajdują się jony: Ca2+, Mg2+ oraz HCO3−. Ich zawartość

przedstawiono w poniższej tabeli.

Składnik mineralny

Zawartość, mg ∙ dm−3

Ca2+

457

Mg2+

50

HCO3−

1836

Podczas gotowania 1000 cm3 tej wody mineralnej zaobserwowano powstanie białego osadu.

W opisanych warunkach przebiegły reakcje opisane równaniami:

Ca2+ + 2HCO3− → CaCO3 + CO2 + H2O
Mg2+ + 2HCO3− → MgCO3 + CO2 + H2O

Oblicz, jaki procent masy wydzielonego osadu stanowi masa węglanu magnezu.

Przyjmij, że obie reakcje zachodzą z wydajnością równą 100 %, a powstały osad składa się wyłącznie z węglanu wapnia i węglanu magnezu.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oblicz mole obu kationów i sprawdź, czy HCO3− wystarcza w stosunku dwa na jeden kation.

Podpowiedź 2

Przelicz mole na masy węglanów: około 1,1425 g wapniowego i 0,1750 g magnezowego.

Podpowiedź 3

Podziel masę MgCO3 przez sumę obu osadów i pomnóż przez 100%; otrzymasz około 13,3%.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

W 1 dm3: n(Ca2+) = 0,457/40 = 0,011425 mol; n(Mg2+) = 0,050/24 = 0,002083 mol; n(HCO3−) = 1,836/61 = 0,030098 mol. Wodorowęglanów wystarcza do strącenia obu kationów: 2(0,011425 + 0,002083) < 0,030098. Powstaje 1,1425 g CaCO3 i 0,1750 g MgCO3. Udział MgCO3: 0,1750/(0,1750 + 1,1425) · 100% = 13,3%.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i podanie wyniku

w procentach.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

LUB

– podanie wyniku z błędną jednostką.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W 1 dm3 są 0,457/40 = 0,011425 mol Ca2+ i 0,050/24 ≈ 0,002083 mol Mg2+. Potrzeba łącznie około 0,02702 mol HCO3−, a jest 1,836/61 ≈ 0,03010, więc wystarcza do pełnej przemiany obu kationów.

Powstaje 1,1425 g CaCO3 i 0,1750 g MgCO3. Udział magnezowego w osadzie wynosi 0,1750/(1,1425+0,1750)·100% ≈ 13,3%. Stosujemy wyraźne założenie zadania o wyłącznym składzie osadu z dwóch węglanów; nie utożsamiamy masy Mg2+ z masą MgCO3.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

W 1 dm3: n(Ca2+) = 0,457/40 = 0,011425 mol; n(Mg2+) = 0,050/24 = 0,002083 mol; n(HCO3−) = 1,836/61 = 0,030098 mol. Wodorowęglanów wystarcza do strącenia obu kationów: 2(0,011425 + 0,002083) < 0,030098. Powstaje 1,1425 g CaCO3 i 0,1750 g MgCO3. Udział MgCO3: 0,1750/(0,1750 + 1,1425) · 100% = 13,3%.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_09

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 10 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 10–11.

Sól Mohra to zwyczajowa nazwa siarczanu(VI) żelaza(II) i amonu o wzorze (NH4)2Fe(SO4)2.

W laboratorium chemicznym ten związek jest często używany jako wygodne i stabilne źródło

jonów żelaza(II). Zarówno sama sól Mohra, jak i jej wodne roztwory są odporne na utlenianie

na powietrzu.

Obecność jonów amonowych w roztworze soli Mohra powoduje, że odczyn tego roztworu nie

jest obojętny.

Napisz równanie reakcji odpowiadającej za odczyn wodnego roztworu soli Mohra na podstawie definicji kwasów i zasad Brønsteda. Wzory odpowiednich drobin wpisz w poniższą tabelę.

kwas 1

+

zasada 2

  

zasada 1

+

kwas 2

  
⇌
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wybierz z jonów soli drobinę mogącą oddać proton wodzie. Jest nią NH4+.

Podpowiedź 2

Po oddaniu protonu NH4+ staje się NH3, a H2O przyjmuje go do H3O+.

Podpowiedź 3

Uzupełnij NH4+ + H2O ⇌ NH3 + H3O+ i przyporządkuj wskazane role.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

NH4+ + H2O ⇌ NH3 + H3O+
Kwas 1Zasada 2Zasada 1Kwas 2
NH4+H2ONH3H3O+

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli – napisanie wzorów drobin w odpowiednich kolumnach.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jon NH4+ działa jako kwas Brønsteda i przekazuje proton wodzie. Powstają NH3 oraz H3O+, co odpowiada kwaśnemu odczynowi roztworu.

Wpisujemy NH4+ + H2O ⇌ NH3 + H3O+ w kolejności kwas 1, zasada 2, zasada 1, kwas 2. Obie pary sprzężone różnią się jednym H+. Nie trzeba zapisywać całej soli Mohra ani dopisywać jonów siarczanowych do tego konkretnego procesu, ponieważ polecenie wskazuje wpływ jonów amonowych na odczyn.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

NH4+ + H2O ⇌ NH3 + H3O+
Kwas 1Zasada 2Zasada 1Kwas 2
NH4+H2ONH3H3O+
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_10

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 11.1 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 10–11.

Sól Mohra to zwyczajowa nazwa siarczanu(VI) żelaza(II) i amonu o wzorze (NH4)2Fe(SO4)2.

W laboratorium chemicznym ten związek jest często używany jako wygodne i stabilne źródło

jonów żelaza(II). Zarówno sama sól Mohra, jak i jej wodne roztwory są odporne na utlenianie

na powietrzu.

Źródło

Informacja do zadań 11.

Przeprowadzono dwuetapowe doświadczenie. W pierwszym etapie

Informacja wspólna 11 — materiał graficzny CKE, s. 8, element 1.

do dwóch probówek (A i B) z roztworem soli Mohra dodano wodny

roztwór wodorotlenku sodu. Wynik doświadczenia w obu probówkach

był identyczny i został przedstawiony na fotografii.

W czasie doświadczenia zaszła reakcja chemiczna opisana równaniem:

Fe2+ + 2OH− → Fe(OH)2

Zaobserwowano również, że zwilżony uniwersalny papierek wskaźnikowy

umieszczony u wylotu probówki zabarwił się na niebiesko.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji zachodzącej po dodaniu wodnego roztworu wodorotlenku sodu, w wyniku której powstała substancja odpowiedzialna za zmianę barwy uniwersalnego papierka wskaźnikowego.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wskaż lotny produkt reakcji jonu amonowego z zasadą. To on może dotrzeć do papierka.

Podpowiedź 2

NH4+ oddaje proton OH−, dając amoniak i wodę.

Podpowiedź 3

Napisz NH4+ + OH− → NH3 + H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

NH4+ + OH− → NH3 + H2O

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dodany OH− reaguje nie tylko z Fe2+, lecz także z NH4+. W reakcji NH4+ + OH− → NH3 + H2O powstaje lotny amoniak.

Po dotarciu do zwilżonego papierka NH3 reaguje z obecną tam wodą, wytwarzając OH− i niebieskie zabarwienie wskaźnika. Wymagane równanie opisuje powstanie gazu w probówce. Nie odpowiadamy ponownie równaniem strącania Fe(OH)2, bo osad nie jest substancją docierającą do papierka u wylotu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

NH4+ + OH− → NH3 + H2O
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_11.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 11.2 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 10–11.

Sól Mohra to zwyczajowa nazwa siarczanu(VI) żelaza(II) i amonu o wzorze (NH4)2Fe(SO4)2.

W laboratorium chemicznym ten związek jest często używany jako wygodne i stabilne źródło

jonów żelaza(II). Zarówno sama sól Mohra, jak i jej wodne roztwory są odporne na utlenianie

na powietrzu.

Źródło

Informacja do zadań 11.

Przeprowadzono dwuetapowe doświadczenie. W pierwszym etapie

Informacja wspólna 11 — materiał graficzny CKE, s. 8, element 1.

do dwóch probówek (A i B) z roztworem soli Mohra dodano wodny

roztwór wodorotlenku sodu. Wynik doświadczenia w obu probówkach

był identyczny i został przedstawiony na fotografii.

W czasie doświadczenia zaszła reakcja chemiczna opisana równaniem:

Fe2+ + 2OH− → Fe(OH)2

Zaobserwowano również, że zwilżony uniwersalny papierek wskaźnikowy

umieszczony u wylotu probówki zabarwił się na niebiesko.

W drugim etapie doświadczenia do zawartości probówki A otrzymanej

Zadanie 11.2 — materiał graficzny CKE, s. 9, element 1.

w poprzednim etapie dodano wodę utlenioną, czyli roztwór nadtlenku

wodoru o stężeniu 3 %. Wynik tej części doświadczenia przedstawiono

na fotografii.

Napisz w formie cząsteczkowej równanie reakcji zachodzącej w probówce A.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj utlenienie Fe(II) do Fe(III) i rolę H2O2 jako utleniacza.

Podpowiedź 2

Dwa atomy Fe oddają łącznie dwa elektrony jednej cząsteczce H2O2.

Podpowiedź 3

Napisz 2Fe(OH)2 + H2O2 → 2Fe(OH)3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

2Fe(OH)2 + H2O2 → 2Fe(OH)3

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Woda utleniona utlenia Fe(II) w zielonkawym osadzie do Fe(III), tworzącego rdzawobrązowy wodorotlenek. Jedna cząsteczka H2O2 przyjmuje dwa elektrony, a każdy Fe(II) oddaje jeden, więc potrzeba dwóch Fe(OH)2.

Równanie cząsteczkowe: 2Fe(OH)2 + H2O2 → 2Fe(OH)3. Zachowuje ono sześć atomów O i sześć H po obu stronach. Nie dysocjuj wodorotlenków w formie cząsteczkowej i nie dopisuj gazowego tlenu jako niezbędnego produktu tego bilansu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

2Fe(OH)2 + H2O2 → 2Fe(OH)3
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_11.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 11.3 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 10–11.

Sól Mohra to zwyczajowa nazwa siarczanu(VI) żelaza(II) i amonu o wzorze (NH4)2Fe(SO4)2.

W laboratorium chemicznym ten związek jest często używany jako wygodne i stabilne źródło

jonów żelaza(II). Zarówno sama sól Mohra, jak i jej wodne roztwory są odporne na utlenianie

na powietrzu.

Źródło

Informacja do zadań 11.

Przeprowadzono dwuetapowe doświadczenie. W pierwszym etapie

Informacja wspólna 11 — materiał graficzny CKE, s. 8, element 1.

do dwóch probówek (A i B) z roztworem soli Mohra dodano wodny

roztwór wodorotlenku sodu. Wynik doświadczenia w obu probówkach

był identyczny i został przedstawiony na fotografii.

W czasie doświadczenia zaszła reakcja chemiczna opisana równaniem:

Fe2+ + 2OH− → Fe(OH)2

Zaobserwowano również, że zwilżony uniwersalny papierek wskaźnikowy

umieszczony u wylotu probówki zabarwił się na niebiesko.

Probówkę B pozostawiono przez dłuższy czas na powietrzu. W probówce zaobserwowano

zmiany, które zilustrowano na poniższych fotografiach.

Zadanie 11.3 — materiał graficzny CKE, s. 9, element 1.

Wyjaśnij przyczyny obserwowanych zmian w probówce B pomimo niedodania do tej probówki żadnego odczynnika.

Wyjaśnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zastanów się, jaki utleniacz może trafić z otoczenia do otwartej probówki.

Podpowiedź 2

Tlen z powietrza rozpuszcza się w wodzie i utlenia Fe(II) do Fe(III).

Podpowiedź 3

Wyjaśnij zmianę barwy powstawaniem Fe(OH)3 wskutek działania O2, mimo niedodania osobnego odczynnika.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Tlen z powietrza rozpuszczony w wodzie jest utleniaczem. Zielonkawy Fe(OH)2 utlenia się do pomarańczowego Fe(OH)3, mimo niedodania odczynnika.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wyjaśnienie odwołujące się do obecności w wodzie rozpuszczonego w niej

tlenu, który pełni funkcję utleniacza.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Choć do probówki B nie dodano odczynnika z pipety, miała ona kontakt z powietrzem. Rozpuszczający się O2 jest utleniaczem i stopniowo przekształca Fe(II) w osadzie do Fe(III), powodując zmianę zielonkawej barwy na rdzawobrązową.

Przykładowy bilans to 4Fe(OH)2 + O2 + 2H2O → 4Fe(OH)3. Wskaż tlen jako reagent pochodzący z otoczenia. Nie tłumacz zmiany samym odparowaniem wody: ono nie wyjaśnia zmiany stopnia utlenienia i powstania innego związku żelaza.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Tlen z powietrza rozpuszczony w wodzie jest utleniaczem. Zielonkawy Fe(OH)2 utlenia się do pomarańczowego Fe(OH)3, mimo niedodania odczynnika.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_11.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 12 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Gazowy wodór wydziela się w reakcjach różnych metali z kwasami, a najaktywniejsze metale

redukują wodę do wodoru. Na zajęciach koła chemicznego uczniowie mieli zaprojektować

laboratoryjną metodę otrzymywania wodoru, inną niż stosowane powszechnie działanie

kwasem solnym na cynk.

Zaproponowano przeprowadzenie następujących reakcji:

uczeń A – magnezu z kwasem octowym;

uczeń B – potasu z wodą;

uczeń C – cynku ze stężonym kwasem azotowym(V).

Nauczyciel stwierdził, że wodór powstaje w dwóch spośród zaproponowanych reakcji, ale

tylko jedna z nich jest możliwa do przeprowadzenia w szkolnej pracowni chemicznej.

Napisz, który uczeń poprawnie zaprojektował doświadczenie. Wyjaśnij, dlaczego druga propozycja doświadczenia, w którym również powstaje wodór, była nieodpowiednia. Odwołaj się do zasad bezpieczeństwa i higieny pracy obowiązujących w szkolnej pracowni chemicznej.

Doświadczenie poprawnie zaprojektował uczeń: …

Wyjaśnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oddziel pytanie o chemiczną możliwość wydzielania H2 od przydatności reakcji do szkolnego doświadczenia.

Podpowiedź 2

A i B mogą wydzielać wodór, lecz reakcja K z wodą jest gwałtowna i silnie egzotermiczna.

Podpowiedź 3

Wskaż ucznia A; odrzuć B z powodu ryzyka zapłonu i gwałtownego przebiegu reakcji potasu z wodą.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Uczeń A. Reakcja potasu z wodą przebiega zbyt gwałtownie i jest silnie egzotermiczna; wydzielający się wodór oraz potas mogą się zapalić.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawny wybór doświadczenia, w którym można otrzymać w laboratorium wodór

zgodnie z zasadami bezpieczeństwa obowiązującymi w szkolnej pracowni

chemicznej, oraz uzasadnienie odwołujące się do gwałtownego (wybuchowego)

przebiegu reakcji potasu z wodą.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Magnez z kwasem octowym wydziela H2, a reakcja pozwala uzyskiwać gaz w odpowiednich warunkach pracowni. Poprawną propozycję przedstawił uczeń A.

Potas z wodą również daje H2, ale bardzo gwałtownie i z dużym wydzieleniem ciepła; może dojść do zapłonu wodoru lub metalu, dlatego propozycja B nie spełnia warunków tego szkolnego doświadczenia. Cynk ze stężonym HNO3 daje produkty redukcji azotu zamiast oczekiwanego H2. Wymagane uzasadnienie bezpieczeństwa dotyczy konkretnie nadmiernej gwałtowności drugiego sposobu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Uczeń A. Reakcja potasu z wodą przebiega zbyt gwałtownie i jest silnie egzotermiczna; wydzielający się wodór oraz potas mogą się zapalić.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_12

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 13 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Do zlewki wprowadzono 80 cm3 roztworu mocnego (całkowicie zdysocjowanego),

jednoprotonowego kwasu HA o stężeniu 0,10 mol · dm−3. Następnie do zlewki wprowadzono

45 cm3 roztworu wodorotlenku potasu o stężeniu 0,15 mol · dm−3. Do takiej mieszaniny

dodawano kroplami roztwór wodorotlenku sodu o stężeniu 0,2 mol · dm−3 do momentu

uzyskania roztworu o pH równym 2,1.

Oblicz objętość dodanego roztworu wodorotlenku sodu. Przyjmij, że objętość mieszaniny była sumą objętości zmieszanych roztworów.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw wykonaj bilans H+ i OH− po zmieszaniu HA z KOH. Dopiero potem wprowadź niewiadomą objętość NaOH.

Podpowiedź 2

Pozostaje 0,00125 mol H+. Końcowe mole to 0,00125−0,20x, objętość 0,125+x.

Podpowiedź 3

Przyrównaj końcowe stężenie do 10-2,1; wynik to około 1,2 cm3 NaOH.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

n(H+) = 0,080 · 0,10 = 0,008 mol; n(OH−) = 0,045 · 0,15 = 0,00675 mol. Pozostaje 0,00125 mol H+ w 0,125 dm3. Dla pH = 2,1: [H+] = 10−2,1 = 0,00794 mol · dm−3. Jeśli x jest objętością NaOH w dm3, to (0,00125 − 0,2x)/(0,125 + x) = 0,00794. Stąd x ≈ 0,00124 dm3 = 1,2 cm3.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i podanie objętości

roztworu wodorotlenku sodu.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

LUB

– podanie wyniku z błędną jednostką.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Początkowo jest 0,00800 mol H+ i 0,00675 mol OH− z KOH, więc po pierwszym zobojętnieniu pozostaje 0,00125 mol H+ w 0,125 dm3. Docelowe [H+] = 10-2,1 ≈ 0,007943 mol·dm−3.

Dla x dm3 dodanego NaOH: (0,00125−0,20x)/(0,125+x) = 0,007943. Otrzymujemy x ≈ 0,00124 dm3, czyli 1,24 cm3, około 1,2 cm3. Uwzględniamy zarówno zużywanie kwasu, jak i wzrost objętości; końcowy roztwór pozostaje kwaśny i nie odpowiada pełnemu zobojętnieniu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

n(H+) = 0,080 · 0,10 = 0,008 mol; n(OH−) = 0,045 · 0,15 = 0,00675 mol. Pozostaje 0,00125 mol H+ w 0,125 dm3. Dla pH = 2,1: [H+] = 10−2,1 = 0,00794 mol · dm−3. Jeśli x jest objętością NaOH w dm3, to (0,00125 − 0,2x)/(0,125 + x) = 0,00794. Stąd x ≈ 0,00124 dm3 = 1,2 cm3.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_13

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 14 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony4 pktOczekuje na przegląd podstawy

Do reaktora wprowadzono próbkę N2O4 o masie równej 4,14 g. W reaktorze utrzymywano

stałe ciśnienie równe 1000 hPa i stałą temperaturę 298 K, natomiast zmianie mogła ulegać

pojemność. W warunkach prowadzenia eksperymentu ustaliła się równowaga chemiczna

opisana równaniem:

N2O4 ⇌ 2NO2

Objętość mieszaniny obu tlenków, po ustaleniu się stanu równowagi, była równa 1,32 dm3.

Oblicz stężeniową stałą równowagi Kc przemiany w opisanych warunkach. Stała gazowa R = 83,14 hPa·dm3·mol−1·K−1. Przyjmij, że NO2 i N2O4 są gazami doskonałymi.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z masy oblicz początkowe mole, a z pV = nRT końcową sumę moli obu gazów.

Podpowiedź 2

Przy rozpadzie x mol N2O4 suma moli rośnie o x, a NO2 powstaje 2x.

Podpowiedź 3

Oblicz równowagowe stężenia w 1,32 dm3 i podstaw Kc = [NO2]2/[N2O4]. Wynik to około 5,7·10−3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

n0(N2O4) = 4,14/92 = 0,045 mol. n gazów w równowadze = pV/(RT) = 1000 · 1,32/(83,14 · 298) ≈ 0,05328 mol. Rozłożyło się około 0,00828 mol N2O4; pozostało około 0,03672 mol, a powstało około 0,01656 mol NO2. Po podzieleniu przez 1,32 dm3 i podstawieniu Kc = [NO2]2/[N2O4] otrzymuje się Kc ≈ 5,7 · 10−3.

Zasady oceniania

To zadanie jest oceniane z zastosowaniem następujących poziomów rozwiązania:

Poziom 2. 4 pkt – zastosowanie poprawnej metody i poprawne obliczenie stężeniowej

(3–4 pkt) stałej równowagi przemiany i podanie wyniku bez jednostki – przy

uzyskaniu maksymalnej liczby punktów za część ocenianą na

poziomie 1.

3 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale popełnienie błędu

rachunkowego lub podanie wyników z błędną jednostką – przy

uzyskaniu maksymalnej liczby punktów za część ocenianą na

poziomie 1.

Uwaga: Maksymalną liczbę punktów zdający może otrzymać tylko wtedy,

gdy na obu poziomach oceniania nie utracił punktów (nie popełnił

żadnych błędów).

Poziom 1. 2 pkt – zastosowanie poprawnej metody i poprawne obliczenie składu

(1–2 pkt) mieszaniny równowagowej w molach.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego

wyniku liczbowego.

LUB

– podanie wyniku z niepoprawną jednostką.

Poziom 0. Rozwiązanie całkowicie błędne albo brak rozwiązania.

(0 pkt)

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Początkowo n(N2O4) = 4,14/92 = 0,0450 mol. Z równania gazu doskonałego w równowadze n = pV/(RT) ≈ 0,05328 mol. Rozpad x mol N2O4 zwiększa sumę moli o x, zatem x ≈ 0,00828.

W równowadze są około 0,03672 mol N2O4 oraz 0,01656 mol NO2. Kc = (0,01656/1,32)2/(0,03672/1,32) ≈ 5,7·10−3. Nie dziel przez objętość początkową ani nie utożsamiaj wzrostu liczby moli z liczbą moli NO2; ta ostatnia jest dwukrotnie większa.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

n0(N2O4) = 4,14/92 = 0,045 mol. n gazów w równowadze = pV/(RT) = 1000 · 1,32/(83,14 · 298) ≈ 0,05328 mol. Rozłożyło się około 0,00828 mol N2O4; pozostało około 0,03672 mol, a powstało około 0,01656 mol NO2. Po podzieleniu przez 1,32 dm3 i podstawieniu Kc = [NO2]2/[N2O4] otrzymuje się Kc ≈ 5,7 · 10−3.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_14

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15.1 · przykladowy 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 15.

Równanie kinetyczne reakcji opisanej równaniem:

2NO(g) + O2(g) → 2NO2(g)

ma postać:

v = k ∙ cNO2 ∙ cO₂

Na podstawie: J. Sawicka i inni, Tablice chemiczne, Gdańsk 2004.

Szybkość reakcji chemicznej v, wyrażona w jednostce: mol × dm−3 × s−1, zależy od stężeń

molowych substratów reakcji oraz od stałej szybkości reakcji 𝑘 – współczynnika

charakterystycznego dla danej reakcji. Stała szybkości reakcji zależy od temperatury, a nie

zależy od stężenia substratów.

Napisz jednostkę stałej szybkości reakcji 𝒌 w równaniu kinetycznym opisanej reakcji.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj wykładniki stężeń NO i O2 w prawie szybkości. Łączny rząd wynosi trzy.

Podpowiedź 2

Podziel jednostkę szybkości przez jednostkę stężenia podniesioną do trzeciej potęgi.

Podpowiedź 3

Wpisz dm6·mol−2·s−1 lub równoważny zapis z (dm3)2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

dm6 · mol−2 · s−1, albo (dm3)2 · mol−2 · s−1.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie jednostki stałej szybkości.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Podane prawo szybkości to v = k·[NO]2·[O2], o łącznym rzędzie trzy. Jednostkę k otrzymujemy, dzieląc mol·dm−3·s−1 przez mol3·dm−9.

Wynik to dm6·mol−2·s−1, równoważnie (dm3)2·mol−2·s−1. Nie używamy samych współczynników stechiometrycznych do ustalania rzędu, choć w tym przykładzie odpowiadają wykładnikom doświadczalnego prawa. Zadbaj o minus w wykładniku mola i sekundy; brak czasu w mianowniku oznaczałby inną wielkość niż stała szybkości tej reakcji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

dm6 · mol−2 · s−1, albo (dm3)2 · mol−2 · s−1.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_00_przykladowy_15.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania