Baza zadań z chemii
Moje postępy
Zadania 381–400 z 1481
Zadanie 25.1 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadania 25.
Reakcję hydratacji (uwodnienia) etenu opisuje równanie:

Na podstawie: E. Grzywa, J. Molenda, Technologia podstawowych syntez organicznych, Warszawa 2008.
Wyjaśnij, dlaczego w danej temperaturze równowagowy stopień przereagowania etenu w opisanej reakcji jest tym większy, im wyższe jest ciśnienie, pod którym prowadzona jest reakcja.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Uwzględnij stan gazowy wszystkich reagentów w warunkach procesu.
Podpowiedź 2
Porównaj dwa mole gazów po lewej i jeden po prawej.
Podpowiedź 3
Wyjaśnij wzrost wydajności przesunięciem równowagi ku stronie z mniejszą liczbą moli gazów.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
• Liczba moli (gazowych) substratów jest większa od liczby moli (gazowego) produktu.
• Są 2 mole (gazowych) substratów i 1 mol (gazowego) produktu.
• W miarę postępu reakcji spada ciśnienie w mieszaninie reakcyjnej, a więc – zgodnie
z regułą przekory – podniesienie ciśnienia spowoduje przesunięcie równowagi tej reakcji
w stronę produktów.
• Łączna objętość substratów jest większa niż objętość produktu reakcji.

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne wyjaśnienie uwzględniające stechiometrię reakcji.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W podanych warunkach eten i para wodna tworzą gazowy etanol. Dwa mole gazowych substratów przechodzą w jeden mol gazowego produktu.
Podniesienie ciśnienia sprzyja stronie z mniejszą liczbą moli gazów, zatem zwiększa równowagowy stopień przereagowania etenu. Nie uzasadniamy tego wyłącznie większą liczbą zderzeń, bo takie wyjaśnienie dotyczyłoby szybkości, a pytanie dotyczy położenia równowagi.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
• Liczba moli (gazowych) substratów jest większa od liczby moli (gazowego) produktu.
• Są 2 mole (gazowych) substratów i 1 mol (gazowego) produktu.
• W miarę postępu reakcji spada ciśnienie w mieszaninie reakcyjnej, a więc – zgodnie
z regułą przekory – podniesienie ciśnienia spowoduje przesunięcie równowagi tej reakcji
w stronę produktów.
• Łączna objętość substratów jest większa niż objętość produktu reakcji.

Informacje i źródła zadania
Zadanie 25.2 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadania 25.
Reakcję hydratacji (uwodnienia) etenu opisuje równanie:

Na podstawie: E. Grzywa, J. Molenda, Technologia podstawowych syntez organicznych, Warszawa 2008.
Rozstrzygnij, czy reakcja hydratacji etenu jest procesem endo- czy egzotermicznym.
Odpowiedź uzasadnij.
Rozstrzygnięcie: …
Uzasadnienie: …

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj wydajność dla dwóch temperatur przy jednym ciśnieniu.
Podpowiedź 2
Ogrzewanie sprzyja kierunkowi zużywającemu ciepło.
Podpowiedź 3
Podaj proces egzotermiczny i uzasadnij spadkiem wydajności hydratacji wraz ze wzrostem temperatury.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Rozstrzygnięcie: egzotermiczny
Przykładowe uzasadnienia:
• Ze wzrostem temperatury maleje wydajność reakcji ALBO równowagowy stopień
przereagowania.
• Ze wzrostem temperatury równowaga reakcji przesuwa się w kierunku substratów ALBO
przesuwa się w lewo.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Z wykresu wynika, że podnoszenie temperatury przy danym ciśnieniu zmniejsza równowagowy stopień przereagowania etenu. Ogrzewanie sprzyja zatem reakcji odwrotnej.
Hydratacja w kierunku etanolu jest egzotermiczna, ponieważ odbieranie ciepła zwiększa jej wydajność. W uzasadnieniu łączymy kierunek zmiany składu z temperaturą, a nie z samym faktem stosowania katalizatora czy podwyższonej temperatury w przemyśle.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Rozstrzygnięcie: egzotermiczny
Przykładowe uzasadnienia:
• Ze wzrostem temperatury maleje wydajność reakcji ALBO równowagowy stopień
przereagowania.
• Ze wzrostem temperatury równowaga reakcji przesuwa się w kierunku substratów ALBO
przesuwa się w lewo.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 26 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadań 26–27.
Na poniższym schemacie zilustrowano ciąg przemian chemicznych. Literami X oraz Y
oznaczono produkty organiczne kolejnych przemian.

Napisz w formie jonowej skróconej równania reakcji 1. i 2. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone związków organicznych.
Równanie reakcji 1.:
Równanie reakcji 2.:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozpoznaj X jako fenolan w warunkach nadmiaru NaOH, a Y jako fenol.
Podpowiedź 2
W pierwszym etapie uwzględnij zarówno podstawienie, jak i odprotonowanie.
Podpowiedź 3
Dla reakcji 1 użyj 2OH−, a dla 2 protonowania fenolanu jednym H+, według grafiki.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Równanie reakcji 1.:

Równanie reakcji 2.:

ALBO

Zasady oceniania
2 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie dwóch równań reakcji.
1 pkt – poprawne napisanie jednego równania reakcji.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Chlorobenzen z nadmiarem zasady w podanych podwyższonych p i T przechodzi w fenolan. Skrócone równanie 1 wymaga dwóch OH−: jeden uczestniczy w zastąpieniu Cl, drugi odbiera proton powstającemu fenolowi; produktami są fenolan, Cl− i H2O.
W reakcji 2 fenolan przyjmuje H+ i odtwarza fenol. W obu zapisach pomijamy Na+, ale zachowujemy ładunki produktów organicznych. Wzory przedstawiono na grafice klucza.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Równanie reakcji 1.:

Równanie reakcji 2.:

ALBO

Informacje i źródła zadania
Zadanie 27 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadań 26–27.
Na poniższym schemacie zilustrowano ciąg przemian chemicznych. Literami X oraz Y
oznaczono produkty organiczne kolejnych przemian.

Uzupełnij poniższe zdanie. Wybierz i zaznacz jedno określenie spośród podanych w każdym nawiasie.
Organiczny produkt reakcji 3. powstaje w procesie (substytucji / addycji / eliminacji)
zachodzącym według mechanizmu (rodnikowego / elektrofilowego / nukleofilowego).
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj liczbę i rodzaj podstawników pierścienia przed reakcją 3 i po niej.
Podpowiedź 2
Grupa OH aktywuje pierścień do ataku elektrofilowego.
Podpowiedź 3
Wybierz substytucję i mechanizm elektrofilowy.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzupełnienie całego zdania.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Fenol reaguje z wodą bromową przez zastąpienie trzech atomów H pierścienia atomami bromu, tworząc 2,4,6-tribromofenol. Typem procesu jest substytucja, a mechanizmem elektrofilowy.
Wiązanie aromatyczne zostaje po przemianie zachowane; nie jest to addycja bromu do zwykłego alkenu. Nie przenosimy mechanizmu nukleofilowego wcześniejszej przemiany chlorobenzenu na późniejszą reakcję bromowania fenolu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 28 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadań 28–29.
Poniżej podano wzory półstrukturalne (grupowe) trzech związków organicznych.

Wybierz związek (A, B albo C), którego cząsteczki są chiralne, i napisz literę, którą oznaczono jego wzór. Uzasadnij swój wybór. W uzasadnieniu odwołaj się do budowy cząsteczek tego związku.
Związek: …
Uzasadnienie: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź podstawniki węgla z OH w A.
Podpowiedź 2
Dwa jednakowe podstawniki w B wykluczają asymetrię tego atomu.
Podpowiedź 3
Wskaż A i cztery różne podstawniki przy C2 butan-2-olu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Związek: A
Przykładowe uzasadnienia:
• W cząsteczce jest centrum stereogeniczne (ALBO asymetryczny atom węgla ALBO atom
węgla połączony z czterema różnymi podstawnikami).
• Cząsteczka nie ma płaszczyzny symetrii (i środka symetrii).
Zasady oceniania
1 pkt – poprawny wybór związku i poprawne uzasadnienie.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Związek A to butan-2-ol. Węgiel niosący OH jest związany z H, grupą OH, metylową i etylową, czyli czterema różnymi podstawnikami.
Jest centrum stereogenicznym i cząsteczka jest chiralna. W B węgiel rozgałęzienia ma dwie jednakowe grupy metylowe, a C nie ma odpowiedniego centrum. Uzasadnienie odnosimy do konkretnego C2 w A; nie wystarcza samo rozgałęzienie lub obecność grupy alkoholowej.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Związek: A
Przykładowe uzasadnienia:
• W cząsteczce jest centrum stereogeniczne (ALBO asymetryczny atom węgla ALBO atom
węgla połączony z czterema różnymi podstawnikami).
• Cząsteczka nie ma płaszczyzny symetrii (i środka symetrii).
Informacje i źródła zadania
Zadanie 29 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadań 28–29.
Poniżej podano wzory półstrukturalne (grupowe) trzech związków organicznych.

Każdy ze związków A, B, C ma izomery. Poniżej opisano trzy z nich – oznaczone
odpowiednio jako związki A1, B1, C1.
• Związek A1 to izomer związku A, który można utlenić do związku B.
• Związek B1 to izomer związku B, który można zredukować do związku A.
• Związek C1 to izomer związku C, który można otrzymać przez utlenienie związku B.
Narysuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków A1, B1 i C1.
A1 | B1 | C1 |
|---|---|---|
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Najpierw rozpoznaj rozgałęziony aldehyd B.
Podpowiedź 2
Alkohol I-rzędowy utlenia się do B, a keton redukuje do alkoholu II-rzędowego A.
Podpowiedź 3
Narysuj A1: 2-metylopropan-1-ol, B1: butan-2-on, C1: kwas 2-metylopropanowy.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
A1 | B1 | C1 |
|---|---|---|
![]() | ![]() | ![]() |
Uwaga: Za napisanie wzorów szkieletowych zamiast półstrukturalnych (grupowych) zdający
traci 1 pkt.
Zasady oceniania
2 pkt – poprawne narysowanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) trzech związków.
1 pkt – poprawne narysowanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) dwóch związków.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
B jest 2-metylopropanalem, więc jego alkoholowym prekursorem A1 jest 2-metylopropan-1-ol, izomer butan-2-olu A. Keton B1 redukujący się do A to butan-2-on, izomer aldehydu B.
Utlenienie B daje kwas 2-metylopropanowy C1, izomer estru C. Wszystkie odpowiednie wzory sumaryczne muszą pozostać zgodne w parach A/A1, B/B1 i C/C1. Wymagane są wzory półstrukturalne, nie same szkielety lub nazwy.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
A1 | B1 | C1 |
|---|---|---|
![]() | ![]() | ![]() |
Uwaga: Za napisanie wzorów szkieletowych zamiast półstrukturalnych (grupowych) zdający
traci 1 pkt.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 30 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadań 30–32.
Fosgen to silnie trujący związek o wzorze COCl2. W reakcjach fosgenu z alkoholami otrzymuje
się odpowiednie estry kwasu węglowego, a w procesach polikondensacji z udziałem fosgenu
powstają poliwęglany – szeroko stosowane tworzywa zastępujące szkło.
Substratami do otrzymywania fosgenu są tlenek węgla(II) i chlor. W mieszaninie tych gazów
zachodzi – pod wpływem światła – odwracalna reakcja opisana równaniem:
Do reaktora o pojemności 4,0 dm3 wprowadzono gazowe substraty: 0,40 mol CO
i 0,20 mol Cl2. Gdy w temperaturze 𝑇 ustaliła się równowaga, stwierdzono, że
przereagowało 80 % chloru.
Oblicz stężeniową stałą równowagi syntezy fosgenu w temperaturze 𝑻.
Obliczenia:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zacznij od 80% początkowego chloru, nie tlenku węgla.
Podpowiedź 2
Zbuduj bilans moli, a potem przelicz każdy składnik na stężenie.
Podpowiedź 3
Podstaw 0,040/(0,060·0,010) i otrzymaj około 66,7.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Sposób 1.
𝑛0 0,40 … 0,20 … 0
𝑛r 0,24 … 0,04 … 0,16

Sposób 2.

stężenie | początkowe | reakcja | równowaga |
|---|---|---|---|
CO | 0,1 | – 0,04 | 0,06 |
Cl2 | 0,05 | – 0,04 | 0,01 |
COCl2 | 0 | +0,04 | 0,04 |

Zasady oceniania
2 pkt – zastosowanie poprawnej metody rozwiązania prowadzącej do obliczenia stałej
równowagi, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku.
1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:
• popełnienie błędów rachunkowych
LUB
• podanie wyniku z błędną jednostką,
ALBO
– poprawne obliczenie wartości stężeń równowagowych wszystkich reagentów.
0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Z 0,20 mol Cl2 przereagowało 80%, czyli 0,16 mol. W równowadze jest więc 0,24 mol CO, 0,04 mol Cl2 i 0,16 mol COCl2.
Po podzieleniu przez 4,0 dm3 otrzymujemy stężenia 0,060, 0,010 i 0,040 mol·dm−3. K = [COCl2]/([CO][Cl2]) = 0,040/(0,060·0,010) ≈ 66,7. Nie podstawiamy samych liczb moli bez objętości, bo liczby moli gazów po stronach nie są równe.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Sposób 1.
𝑛0 0,40 … 0,20 … 0
𝑛r 0,24 … 0,04 … 0,16

Sposób 2.

stężenie | początkowe | reakcja | równowaga |
|---|---|---|---|
CO | 0,1 | – 0,04 | 0,06 |
Cl2 | 0,05 | – 0,04 | 0,01 |
COCl2 | 0 | +0,04 | 0,04 |

Informacje i źródła zadania
Zadanie 31 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadań 30–32.
Fosgen to silnie trujący związek o wzorze COCl2. W reakcjach fosgenu z alkoholami otrzymuje
się odpowiednie estry kwasu węglowego, a w procesach polikondensacji z udziałem fosgenu
powstają poliwęglany – szeroko stosowane tworzywa zastępujące szkło.
Substratami do otrzymywania fosgenu są tlenek węgla(II) i chlor. W mieszaninie tych gazów
zachodzi – pod wpływem światła – odwracalna reakcja opisana równaniem:
Napisz równanie reakcji fosgenu z metanolem w stosunku molowym 1 : 2. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zachowaj węgiel karbonylowy COCl2 i podstaw oba atomy Cl.
Podpowiedź 2
Każda cząsteczka metanolu dostarcza fragment alkoholowy oraz proton do HCl.
Podpowiedź 3
Narysuj fosgen + 2 metanole → węglan dimetylu + 2HCl.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Dwa atomy chloru fosgenu są zastępowane dwiema grupami pochodzącymi od metanolu. Powstaje dimetylowy ester kwasu węglowego i dwa HCl.
Stosunek fosgen:metanol wynosi 1:2, a pozostały karbonyl należy do części węglanowej produktu. Nie rysujemy estru zwykłego kwasu karboksylowego z jednym fragmentem alkoholowym. Wzory półstrukturalne przedstawiono na grafice; bilans obejmuje trzy C, osiem H i dwa Cl po każdej stronie równania.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 32 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadań 30–32.
Fosgen to silnie trujący związek o wzorze COCl2. W reakcjach fosgenu z alkoholami otrzymuje
się odpowiednie estry kwasu węglowego, a w procesach polikondensacji z udziałem fosgenu
powstają poliwęglany – szeroko stosowane tworzywa zastępujące szkło.
Substratami do otrzymywania fosgenu są tlenek węgla(II) i chlor. W mieszaninie tych gazów
zachodzi – pod wpływem światła – odwracalna reakcja opisana równaniem:
Bisfenol A, którego wzór przedstawiono poniżej, stosuje się do otrzymywania poliwęglanu.

W tym celu bisfenol A poddaje się najpierw reakcji z wodorotlenkiem sodu, która przebiega tak samo jak reakcja tego wodorotlenku z fenolem, a następnie przeprowadza się polikondensację produktu tej reakcji z fosgenem.
Uzupełnij schemat tak, aby powstało równanie reakcji otrzymywania poliwęglanu z bisfenolanu sodu i fosgenu.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zidentyfikuj dwa reaktywne atomy tlenu fenolanowego i oba Cl fosgenu.
Podpowiedź 2
Każde zastąpienie Cl daje NaCl, a dwa są potrzebne na jednostkę.
Podpowiedź 3
Uzupełnij graficzną jednostkę poliwęglanu oraz współczynnik 2n przy NaCl.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE




Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji otrzymywania poliwęglanu.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Bisfenolan sodu ma dwa końce fenolanowe reagujące z dwoma miejscami acylowymi fosgenu. Każde połączenie tworzy wiązanie przez tlen i wydziela NaCl. Jednostka powtarzalna zawiera szkielet bisfenolu oraz fragment węglanowy z karbonylem pochodzącym z fosgenu.
Dla n jednostek schemat wymaga 2n NaCl. Nie wpisujemy wody jako produktu polikondensacji soli sodowej; wodę wytwarzał wcześniejszy etap otrzymywania fenolanu. Zachowujemy nawias polimerowy i otwarte połączenia z grafiki.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem




Informacje i źródła zadania
Zadanie 33.1 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadania 33.
Poniżej przedstawiono wzory półstrukturalne (grupowe) dwóch związków zapachowych:
geranialu oraz geraniolu.
Geranial | Geraniol |
|---|---|
![]() | ![]() |
Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2013.
Uzupełnij tabelę. Wpisz formalny stopień utlenienia oraz typ hybrydyzacji (sp, sp2, sp3) orbitali walencyjnych atomu węgla oznaczonego literą a w cząsteczkach geranialu i geraniolu.
Stopień utlenienia | Typ hybrydyzacji | |
|---|---|---|
Geranial | ||
Geraniol |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj tę samą pozycję szkieletu przed redukcją i po niej.
Podpowiedź 2
Zsumuj wkłady wiązań z tlenem i wodorem, a hybrydyzację ustal z geometrii.
Podpowiedź 3
Podaj geranial: +I, sp2; geraniol: −I, sp3.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Stopień utlenienia | Typ hybrydyzacji | |
|---|---|---|
Geranial | (+)I | sp2 |
Geraniol | −I | sp3 |
Zasady oceniania
2 pkt – poprawne napisanie stopnia utlenienia i typu hybrydyzacji wskazanego atomu węgla
w dwóch związkach.
1 pkt – poprawne napisanie stopnia utlenienia i typu hybrydyzacji wskazanego atomu węgla
w jednym związku.
ALBO
– poprawne napisanie stopni utlenienia obu wskazanych atomów węgla.
ALBO
– poprawne napisanie typów hybrydyzacji obu wskazanych atomów węgla.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W zaznaczonym aldehydowym węglu geranialu podwójne C=O wnosi +2, a C–H −1, więc stopień utlenienia wynosi +I. Trzy kierunki wiązań σ odpowiadają sp2.
Po redukcji do alkoholu węgiel geraniolu ma C–O i dwa C–H, więc +1 − 2 = −I, a cztery wiązania σ dają sp3. Wpisujemy wartości dla oznaczonego atomu a, nie dla innych atomów wiązań podwójnych łańcucha.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Stopień utlenienia | Typ hybrydyzacji | |
|---|---|---|
Geranial | (+)I | sp2 |
Geraniol | −I | sp3 |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 33.2 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadania 33.
Poniżej przedstawiono wzory półstrukturalne (grupowe) dwóch związków zapachowych:
geranialu oraz geraniolu.
Geranial | Geraniol |
|---|---|
![]() | ![]() |
Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2013.
Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F –
jeśli jest fałszywe.
1. | Geraniol jest produktem redukcji geranialu. | P | F |
|---|---|---|---|
2. | W cząsteczce geranialu liczba wiązań 𝜋 jest większa niż w cząsteczce geraniolu. | P | F |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Prześledź zmianę grupy aldehydowej na alkoholową.
Podpowiedź 2
Pozostałe dwa wiązania podwójne są wspólne obu związkom.
Podpowiedź 3
Zaznacz P, P: redukcja i jedno dodatkowe π karbonylu w geranialu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
1. – P; 2. – P
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne zaznaczenie dwóch odpowiedzi.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Przekształcenie aldehydu w alkohol zmniejsza stopień utlenienia zaznaczonego węgla z +I do −I, więc geraniol jest produktem redukcji geranialu. Jednocześnie karbonylowe wiązanie π znika, a pozostałe wiązania podwójne w łańcuchu są zachowane.
Geranial ma więc o jedno wiązanie π więcej niż geraniol. Oba zdania są prawdziwe. Nie liczymy całego wiązania podwójnego jako dwóch wiązań π: składa się z jednego σ i jednego π.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
1. – P; 2. – P
Informacje i źródła zadania
Zadanie 34 · maj 2023

Na podstawie wyników przeprowadzonego doświadczenia uporządkuj badane kwasy od najsłabszego do najmocniejszego.
najsłabszy kwas najmocniejszy kwas
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Z każdej zachodzącej reakcji odczytaj relację mocniejszy kwas > uwalniany kwas.
Podpowiedź 2
Niezachodząca w modelu reakcja octowego z benzoesanem rozstrzyga ich kolejność.
Podpowiedź 3
Ułóż octowy < benzoesowy < chlorooctowy < dichlorooctowy.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne porównanie mocy kwasów i napisanie ich wzorów we właściwej kolejności.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W przyjętym modelu doświadczenia mocniejszy kwas protonuje anion słabszego kwasu. Kwas dichlorooctowy wypiera chlorooctowy, a chlorooctowy octowy i benzoesowy.
Brak wskazanej przemiany octowego z benzoesanem ustawia octowy poniżej benzoesowego. Rosnąca moc: kwas octowy, benzoesowy, chlorooctowy, dichlorooctowy. Ostatni ma najsilniejszy efekt elektronoakceptorowy dwóch atomów Cl, ale kolejność ustalamy przede wszystkim z podanych reakcji, nie tylko z wyglądu wzorów.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 35 · maj 2023
Kwas 4-aminobenzoesowy (PABA) jest substratem do produkcji niektórych leków oraz
jednym z substratów enzymatycznej syntezy kwasu foliowego. Poniżej przedstawiono
schemat syntezy kwasu 4-aminobenzoesowego z toluenu.

Poniżej wymieniono sześć odczynników:
1. KMnO4 (aq) / H2SO4 (aq) 2. HCl (aq) / Zn (s) 3. NH4Cl (aq)
4. HNO3 (stężony) / H2SO4 (stężony) 5. odczynnik Tollensa 6. NaOH (aq)
Spośród wymienionych odczynników wybierz wszystkie te, które należy zastosować w kolejnych etapach syntezy PABA (reakcje I–III). Napisz numery, którymi oznaczono wzory tych odczynników.
Reakcja I: …
Reakcja II: …
Reakcja III: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozpoznaj kolejno wprowadzenie NO2, utlenienie grupy bocznej i redukcję NO2.
Podpowiedź 2
Porównaj te trzy zmiany z listą sześciu odczynników.
Podpowiedź 3
Wpisz I: 4, II: 1, III: 2.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Reakcja I: 4
Reakcja II: 1
Reakcja III: 2
Zasady oceniania
2 pkt – poprawne dobranie odczynników w reakcjach I–III.
1 pkt – poprawne dobranie odczynników w dwóch reakcjach.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Najpierw nitrujemy toluen mieszaniną HNO3/H2SO4, wybierając pokazany izomer para: odczynnik 4. Potem utleniamy grupę metylową do COOH zakwaszonym KMnO4, numer 1.
W III Zn/HCl redukuje NO2 do protonowanej grupy aminowej, więc wybieramy 2; jej odprotonowanie pokazano późniejszą strzałką. Nitrowanie przed utlenieniem jest istotne dla kierowania para zamiast meta. Nie dobieramy NH4Cl tylko dlatego, że produkt zawiera azot.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Reakcja I: 4
Reakcja II: 1
Reakcja III: 2
Informacje i źródła zadania
Zadanie 36 · maj 2023
Ester o wzorze sumarycznym C5H10O2 poddano hydrolizie w środowisku kwasowym
i otrzymano kwas A oraz alkohol X. W wyniku przeprowadzonych badań kwasu i alkoholu
ustalono, że:
• po tym, jak do roztworu manganianu(VII) potasu zakwaszonego kwasem siarkowym(VI)
dodano wodny roztwór kwasu A, nastąpiło odbarwienie zawartości probówki, a także
zaobserwowano wydzielenie bezbarwnego i bezwonnego gazu
• w wyniku przepuszczenia oparów alkoholu X nad rozżarzonym tlenkiem miedzi(II)
powstaje związek, który nie wykazuje właściwości redukujących w próbie Tollensa.
Uzupełnij poniższą tabelę. Narysuj wzory półstrukturalne (grupowe) kwasu A i alkoholu X oraz napisz nazwę systematyczną alkoholu X.
Wzór kwasu A | Wzór alkoholu X | Nazwa alkoholu X |
|---|---|---|
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Najpierw rozpoznaj kwas redukujący utleniacz do CO2.
Podpowiedź 2
Odejmij jego jeden atom C od pięciu w estrze i ustal rzędowość alkoholu.
Podpowiedź 3
Narysuj kwas metanowy i butan-2-ol; nazwij alkohol butan-2-olem.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Wzór kwasu A | Wzór alkoholu X | Nazwa alkoholu X |
|---|---|---|
![]() | ![]() | butan-2-ol |
Zasady oceniania
2 pkt – poprawne narysowanie wzorów kwasu A i alkoholu X oraz napisanie poprawnej
nazwy systematycznej alkoholu X.
1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch komórek tabeli:
• napisanie wzorów kwasu A i alkoholu X
ALBO
• napisanie wzoru alkoholu X i nazwy alkoholu X,
ALBO
• napisanie wzoru kwasu A i nazwy alkoholu X (o ile szkielet węglowy alkoholu X
jest napisany poprawnie albo brak wzoru alkoholu).
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Kwas A redukuje manganian(VII), wydzielając CO2, co identyfikuje kwas metanowy. Z pięciu węgli estru jeden pochodzi więc od kwasu, a cztery od alkoholu.
Utlenienie X nad CuO daje produkt niereagujący w próbie Tollensa, czyli keton; X musi być II-rzędowym alkoholem czterowęglowym. Jest nim butan-2-ol. W tabeli rysujemy kwas metanowy i butan-2-ol oraz podajemy nazwę alkoholu, nie samego estru.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Wzór kwasu A | Wzór alkoholu X | Nazwa alkoholu X |
|---|---|---|
![]() | ![]() | butan-2-ol |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 37.1 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadania 37.
Do zakwaszonego roztworu alaniny dodawano kroplami wodny roztwór wodorotlenku sodu
i mierzono pH mieszaniny reakcyjnej. Na poniższym wykresie zilustrowano zależność pH
mieszaniny od objętości dodanego roztworu wodorotlenku sodu (w jednostkach umownych).

Aminokwasy w roztworach wodnych istnieją głównie w formie jonów. W roztworach o niskim
pH cząsteczka aminokwasu jest protonowana. W pewnym zakresie pH dominującą formą
jest jon obojnaczy. W roztworach o wysokim pH cząsteczka aminokwasu traci proton.
W punkcie oznaczonym na wykresie numerem I alanina jest mieszaniną formy protonowanej
i jonu obojnaczego w stosunku molowym 1 : 1, a w punkcie oznaczonym na wykresie
numerem III ten aminokwas jest mieszaniną jonu obojnaczego i formy zdeprotonowanej
w stosunku molowym 1 : 1.
Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2005.
Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) tej formy alaniny, która występuje przy wartości pH odpowiadającej punktowi II zaznaczonemu na wykresie. Podaj nazwę tej wartości pH.
Wzór:
Nazwa: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Ustal formę po oddaniu protonu COOH, ale przed odprotonowaniem NH3+.
Podpowiedź 2
Ładunek całkowity równy zero nie wyklucza obecności dwóch naładowanych grup.
Podpowiedź 3
Narysuj jon obojnaczy alaniny i podaj nazwę punkt izoelektryczny.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Nazwa: punkt izoelektryczny ALBO punkt izojonowy
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie wzoru jonu i nazwy wartości pH.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Punkt II leży między etapem odszczepiania protonu karboksylowego i etapem odszczepiania protonu amoniowego. Przeważa wtedy jon obojnaczy alaniny, z jedną grupą dodatnią i jedną ujemną oraz ładunkiem wypadkowym zero.
Odpowiadające pH nazywamy punktem izoelektrycznym. W rysunku zachowujemy grupę metylową alaniny oraz właściwe ładunki; nie wybieramy niejonowej formy z jednocześnie niezdysocjowanym COOH i obojętnym NH2. Wzór jest na grafice klucza.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Nazwa: punkt izoelektryczny ALBO punkt izojonowy
Informacje i źródła zadania
Zadanie 37.2 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadania 37.
Do zakwaszonego roztworu alaniny dodawano kroplami wodny roztwór wodorotlenku sodu
i mierzono pH mieszaniny reakcyjnej. Na poniższym wykresie zilustrowano zależność pH
mieszaniny od objętości dodanego roztworu wodorotlenku sodu (w jednostkach umownych).

Aminokwasy w roztworach wodnych istnieją głównie w formie jonów. W roztworach o niskim
pH cząsteczka aminokwasu jest protonowana. W pewnym zakresie pH dominującą formą
jest jon obojnaczy. W roztworach o wysokim pH cząsteczka aminokwasu traci proton.
W punkcie oznaczonym na wykresie numerem I alanina jest mieszaniną formy protonowanej
i jonu obojnaczego w stosunku molowym 1 : 1, a w punkcie oznaczonym na wykresie
numerem III ten aminokwas jest mieszaniną jonu obojnaczego i formy zdeprotonowanej
w stosunku molowym 1 : 1.
Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2005.
Spośród podanych poniżej wzorów form alaniny wybierz i zaznacz wzory tych, które obecne są w roztworze o wartości pH odpowiadającej punktowi III, zaznaczonemu na wykresie.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Wykorzystaj podany stosunek dwóch form w III.
Podpowiedź 2
Drugie odprotonowanie dotyczy grupy amoniowej, podczas gdy karboksyl pozostaje zjonizowany.
Podpowiedź 3
Zaznacz jon obojnaczy oraz anion alaniny, zgodnie z grafiką.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawny wybór i zaznaczenie wzorów jonów.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W punkcie III, zgodnie z informacją, występują w równych ilościach jon obojnaczy i forma zdeprotonowana alaniny. Różnią się protonem na grupie amoniowej: forma anionowa ma NH2 oraz karboksylan, a jon obojnaczy NH3+ i karboksylan.
Wybieramy te dwa wzory w zestawie. Nie zaznaczamy kationu z COOH jako jednej z dwóch rozpatrywanych form ani nie sprowadzamy ich do jednego wzoru o uśrednionym ładunku.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 38 · maj 2023
Pewien łańcuchowy peptyd ma wzór sumaryczny C9H17N3S2O4 i tworzą go tylko reszty
alaniny i cysteiny. Wiadomo także, że na obu końcach tego peptydu znajduje się ten sam
aminokwas.
Ustal sekwencję aminokwasów w analizowanym peptydzie i napisz jego wzór.
Zastosuj trzyliterowe kody aminokwasów.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Odczytaj liczbę reszt z azotu, a liczbę cystein z siarki.
Podpowiedź 2
Dwa identyczne końce przy dwóch cysteinach ustalają ich pozycje.
Podpowiedź 3
Wpisz Cys–Ala–Cys i sprawdź bilans po odjęciu dwóch H2O.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Cys-Ala-Cys
Uwaga: Odpowiedź, w której zdający podaje sekwencję nukleotydów (z kodu
genetycznego, tzw. triplet albo kodon) zamiast sekwencji aminokwasów, nie spełnia
warunków zadania.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie wzoru peptydu.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Trzy atomy N wskazują trzy reszty alaniny lub cysteiny, bo każdy z tych aminokwasów zawiera po jednym azocie. Dwa atomy S pochodzą z dwóch cystein; trzecia reszta jest alaniną.
Warunek identycznych końców ustawia cysteiny po obu stronach, więc sekwencja to Cys–Ala–Cys. Zsumowanie wzorów trzech aminokwasów i odjęcie dwóch H2O daje podany wzór sumaryczny, co potwierdza brak dodatkowej kondensacji lub mostka disulfidowego.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Cys-Ala-Cys
Uwaga: Odpowiedź, w której zdający podaje sekwencję nukleotydów (z kodu
genetycznego, tzw. triplet albo kodon) zamiast sekwencji aminokwasów, nie spełnia
warunków zadania.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 1.1 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadań 01.
O dwóch pierwiastkach umownie oznaczonych literami A i X wiadomo, że:
• należą do tego samego bloku konfiguracyjnego
• liczba masowa jednego z izotopów pierwiastka A jest dwa razy większa od jego liczby
atomowej i jest równa liczbie atomowej niklu
• suma elektronów, neutronów i protonów w atomie jednego z izotopów pierwiastka X jest
równa 114, a liczba nukleonów jest równa 79.
Uzupełnij tabelę. Wpisz symbol pierwiastka A i symbol pierwiastka X oraz symbol bloku konfiguracyjnego, do którego należą te pierwiastki.
Symbol pierwiastka | Symbol bloku konfiguracyjnego | |
|---|---|---|
Pierwiastek A | ||
Pierwiastek X |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozdziel liczbę masową od liczby atomowej; dla A skorzystaj z liczby atomowej niklu równej 28.
Podpowiedź 2
Dla X odejmij liczbę nukleonów 79 od sumy wszystkich trzech rodzajów cząstek równej 114.
Podpowiedź 3
Odszukaj pierwiastki o Z = 14 i Z = 35, a następnie wpisz wspólny symbol bloku konfiguracyjnego p.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
| Pierwiastek | Symbol | Blok |
|---|---|---|
| A | Si (krzem) | p |
| X | Br (brom) | p |
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie symboli lub nazw pierwiastków oraz symbolu bloku
konfiguracyjnego.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Liczba atomowa niklu wynosi 28. Jest to liczba masowa podanego izotopu A, a zarazem dwukrotność liczby atomowej A: 2Z = 28, więc Z = 14 i A oznacza krzem.
Dla X suma protonów i neutronów wynosi 79, a suma tych nukleonów i elektronów 114, zatem atom ma 35 elektronów. Ponieważ jest obojętny, ma też 35 protonów, czyli X oznacza brom. Krzem i brom należą do bloku p, co spełnia dodatkową informację o wspólnym bloku.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
| Pierwiastek | Symbol | Blok |
|---|---|---|
| A | Si (krzem) | p |
| X | Br (brom) | p |
Informacje i źródła zadania
Zadanie 1.2 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadań 01.
O dwóch pierwiastkach umownie oznaczonych literami A i X wiadomo, że:
• należą do tego samego bloku konfiguracyjnego
• liczba masowa jednego z izotopów pierwiastka A jest dwa razy większa od jego liczby
atomowej i jest równa liczbie atomowej niklu
• suma elektronów, neutronów i protonów w atomie jednego z izotopów pierwiastka X jest
równa 114, a liczba nukleonów jest równa 79.
Napisz fragment konfiguracji elektronowej atomu A (w stanie podstawowym) opisujący rozmieszczenie elektronów walencyjnych na podpowłokach. Zastosuj graficzny zapis konfiguracji elektronowej. W tym zapisie uwzględnij numer powłoki i symbole podpowłok.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Ustal liczbę elektronów walencyjnych krzemu i numer powłoki, na której znajdują się w stanie podstawowym.
Podpowiedź 2
Zapisz konfigurację 3s23p2, a potem zamień ją na jedną kratkę s i trzy kratki p.
Podpowiedź 3
W 3s umieść parę przeciwnych spinów, a w 3p dwa elektrony osobno, ze zgodnymi spinami.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Elektrony niesparowane muszą mieć zgodny spin.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie w formie graficznej fragmentu konfiguracji elektronowej atomu
krzemu w stanie podstawowym, opisującego rozmieszczenie elektronów
walencyjnych na podpowłokach, z uwzględnieniem numeru powłoki i symboli
podpowłok.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Pierwiastek A to krzem o liczbie atomowej 14. Elektrony walencyjne znajdują się na trzeciej powłoce i mają konfigurację 3s23p2.
W zapisie graficznym rysujemy jedną kratkę 3s z parą elektronów o przeciwnych spinach oraz trzy kratki 3p. Dwa elektrony podpowłoki p zajmują osobne orbitale i mają zgodne spiny, zgodnie z regułą Hunda; trzecia kratka pozostaje pusta. Przy kratkach należy podać oznaczenia 3s i 3p, ponieważ polecenie wymaga numeru powłoki i symboli podpowłok.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Elektrony niesparowane muszą mieć zgodny spin.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 1.3 · maj 2023
Źródło
Informacja do zadań 01.
O dwóch pierwiastkach umownie oznaczonych literami A i X wiadomo, że:
• należą do tego samego bloku konfiguracyjnego
• liczba masowa jednego z izotopów pierwiastka A jest dwa razy większa od jego liczby
atomowej i jest równa liczbie atomowej niklu
• suma elektronów, neutronów i protonów w atomie jednego z izotopów pierwiastka X jest
równa 114, a liczba nukleonów jest równa 79.
Wpisz do tabeli wartości liczb kwantowych opisujących stan energetyczny niesparowanego elektronu walencyjnego atomu X (w stanie podstawowym).
Liczby kwantowe | Główna liczba kwantowa 𝑛 | Poboczna liczba kwantowa 𝑙 |
|---|---|---|
Wartości liczb kwantowych |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zapisz końcowy fragment konfiguracji bromu i wskaż podpowłokę zawierającą niesparowany elektron.
Podpowiedź 2
Z oznaczenia 4p odczytaj numer powłoki jako wartość głównej liczby kwantowej.
Podpowiedź 3
Przyporządkuj symbolowi p wartość l = 1; do tabeli wpisz n = 4 oraz l = 1.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
| Liczba kwantowa | n | l |
|---|---|---|
| Wartość | 4 | 1 |
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie wartości liczb kwantowych opisujących stan niesparowanego
elektronu atomu bromu (stan podstawowy).
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Pierwiastek X jest bromem. Jego konfiguracja elektronowa kończy się fragmentem 4s24p5, więc niesparowany elektron walencyjny zajmuje orbital podpowłoki 4p. Główna liczba kwantowa jest numerem powłoki, zatem n = 4.
Poboczna liczba kwantowa zależy od rodzaju podpowłoki: dla p wynosi l = 1. Do tabeli wpisujemy właśnie te dwie wartości. Liczba pięciu elektronów w podpowłoce 4p nie jest wartością żadnej z dwóch liczb kwantowych wymaganych w zadaniu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
| Liczba kwantowa | n | l |
|---|---|---|
| Wartość | 4 | 1 |






