Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 381–400 z 1481

Zadanie 25.1 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 25.

Reakcję hydratacji (uwodnienia) etenu opisuje równanie:

Informacja do zadania 25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Na podstawie: E. Grzywa, J. Molenda, Technologia podstawowych syntez organicznych, Warszawa 2008.

Wyjaśnij, dlaczego w danej temperaturze równowagowy stopień przereagowania etenu w opisanej reakcji jest tym większy, im wyższe jest ciśnienie, pod którym prowadzona jest reakcja.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Uwzględnij stan gazowy wszystkich reagentów w warunkach procesu.

Podpowiedź 2

Porównaj dwa mole gazów po lewej i jeden po prawej.

Podpowiedź 3

Wyjaśnij wzrost wydajności przesunięciem równowagi ku stronie z mniejszą liczbą moli gazów.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

• Liczba moli (gazowych) substratów jest większa od liczby moli (gazowego) produktu.

• Są 2 mole (gazowych) substratów i 1 mol (gazowego) produktu.

• W miarę postępu reakcji spada ciśnienie w mieszaninie reakcyjnej, a więc – zgodnie

z regułą przekory – podniesienie ciśnienia spowoduje przesunięcie równowagi tej reakcji

w stronę produktów.

• Łączna objętość substratów jest większa niż objętość produktu reakcji.

Odpowiedź CKE 25.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wyjaśnienie uwzględniające stechiometrię reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W podanych warunkach eten i para wodna tworzą gazowy etanol. Dwa mole gazowych substratów przechodzą w jeden mol gazowego produktu.

Podniesienie ciśnienia sprzyja stronie z mniejszą liczbą moli gazów, zatem zwiększa równowagowy stopień przereagowania etenu. Nie uzasadniamy tego wyłącznie większą liczbą zderzeń, bo takie wyjaśnienie dotyczyłoby szybkości, a pytanie dotyczy położenia równowagi.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

• Liczba moli (gazowych) substratów jest większa od liczby moli (gazowego) produktu.

• Są 2 mole (gazowych) substratów i 1 mol (gazowego) produktu.

• W miarę postępu reakcji spada ciśnienie w mieszaninie reakcyjnej, a więc – zgodnie

z regułą przekory – podniesienie ciśnienia spowoduje przesunięcie równowagi tej reakcji

w stronę produktów.

• Łączna objętość substratów jest większa niż objętość produktu reakcji.

Odpowiedź CKE 25.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_25.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25.2 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 25.

Reakcję hydratacji (uwodnienia) etenu opisuje równanie:

Informacja do zadania 25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Na podstawie: E. Grzywa, J. Molenda, Technologia podstawowych syntez organicznych, Warszawa 2008.

Rozstrzygnij, czy reakcja hydratacji etenu jest procesem endo- czy egzotermicznym.

Odpowiedź uzasadnij.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Zadanie 25.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj wydajność dla dwóch temperatur przy jednym ciśnieniu.

Podpowiedź 2

Ogrzewanie sprzyja kierunkowi zużywającemu ciepło.

Podpowiedź 3

Podaj proces egzotermiczny i uzasadnij spadkiem wydajności hydratacji wraz ze wzrostem temperatury.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: egzotermiczny

Przykładowe uzasadnienia:

• Ze wzrostem temperatury maleje wydajność reakcji ALBO równowagowy stopień

przereagowania.

• Ze wzrostem temperatury równowaga reakcji przesuwa się w kierunku substratów ALBO

przesuwa się w lewo.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z wykresu wynika, że podnoszenie temperatury przy danym ciśnieniu zmniejsza równowagowy stopień przereagowania etenu. Ogrzewanie sprzyja zatem reakcji odwrotnej.

Hydratacja w kierunku etanolu jest egzotermiczna, ponieważ odbieranie ciepła zwiększa jej wydajność. W uzasadnieniu łączymy kierunek zmiany składu z temperaturą, a nie z samym faktem stosowania katalizatora czy podwyższonej temperatury w przemyśle.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: egzotermiczny

Przykładowe uzasadnienia:

• Ze wzrostem temperatury maleje wydajność reakcji ALBO równowagowy stopień

przereagowania.

• Ze wzrostem temperatury równowaga reakcji przesuwa się w kierunku substratów ALBO

przesuwa się w lewo.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_25.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 26–27.

Na poniższym schemacie zilustrowano ciąg przemian chemicznych. Literami X oraz Y

oznaczono produkty organiczne kolejnych przemian.

Informacja do zadań 26–27. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Napisz w formie jonowej skróconej równania reakcji 1. i 2. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone związków organicznych.

Równanie reakcji 1.:

Równanie reakcji 2.:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj X jako fenolan w warunkach nadmiaru NaOH, a Y jako fenol.

Podpowiedź 2

W pierwszym etapie uwzględnij zarówno podstawienie, jak i odprotonowanie.

Podpowiedź 3

Dla reakcji 1 użyj 2OH−, a dla 2 protonowania fenolanu jednym H+, według grafiki.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie reakcji 1.:

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

Równanie reakcji 2.:

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

ALBO

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie dwóch równań reakcji.

1 pkt – poprawne napisanie jednego równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Chlorobenzen z nadmiarem zasady w podanych podwyższonych p i T przechodzi w fenolan. Skrócone równanie 1 wymaga dwóch OH−: jeden uczestniczy w zastąpieniu Cl, drugi odbiera proton powstającemu fenolowi; produktami są fenolan, Cl− i H2O.

W reakcji 2 fenolan przyjmuje H+ i odtwarza fenol. W obu zapisach pomijamy Na+, ale zachowujemy ładunki produktów organicznych. Wzory przedstawiono na grafice klucza.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie reakcji 1.:

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

Równanie reakcji 2.:

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

ALBO

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_26

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 26–27.

Na poniższym schemacie zilustrowano ciąg przemian chemicznych. Literami X oraz Y

oznaczono produkty organiczne kolejnych przemian.

Informacja do zadań 26–27. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Uzupełnij poniższe zdanie. Wybierz i zaznacz jedno określenie spośród podanych w każdym nawiasie.

Organiczny produkt reakcji 3. powstaje w procesie (substytucji / addycji / eliminacji)

zachodzącym według mechanizmu (rodnikowego / elektrofilowego / nukleofilowego).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj liczbę i rodzaj podstawników pierścienia przed reakcją 3 i po niej.

Podpowiedź 2

Grupa OH aktywuje pierścień do ataku elektrofilowego.

Podpowiedź 3

Wybierz substytucję i mechanizm elektrofilowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie całego zdania.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Fenol reaguje z wodą bromową przez zastąpienie trzech atomów H pierścienia atomami bromu, tworząc 2,4,6-tribromofenol. Typem procesu jest substytucja, a mechanizmem elektrofilowy.

Wiązanie aromatyczne zostaje po przemianie zachowane; nie jest to addycja bromu do zwykłego alkenu. Nie przenosimy mechanizmu nukleofilowego wcześniejszej przemiany chlorobenzenu na późniejszą reakcję bromowania fenolu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 27 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_27

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 28–29.

Poniżej podano wzory półstrukturalne (grupowe) trzech związków organicznych.

Informacja do zadań 28–29. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Wybierz związek (A, B albo C), którego cząsteczki są chiralne, i napisz literę, którą oznaczono jego wzór. Uzasadnij swój wybór. W uzasadnieniu odwołaj się do budowy cząsteczek tego związku.

Związek: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź podstawniki węgla z OH w A.

Podpowiedź 2

Dwa jednakowe podstawniki w B wykluczają asymetrię tego atomu.

Podpowiedź 3

Wskaż A i cztery różne podstawniki przy C2 butan-2-olu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Związek: A

Przykładowe uzasadnienia:

• W cząsteczce jest centrum stereogeniczne (ALBO asymetryczny atom węgla ALBO atom

węgla połączony z czterema różnymi podstawnikami).

• Cząsteczka nie ma płaszczyzny symetrii (i środka symetrii).

Zasady oceniania

1 pkt – poprawny wybór związku i poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Związek A to butan-2-ol. Węgiel niosący OH jest związany z H, grupą OH, metylową i etylową, czyli czterema różnymi podstawnikami.

Jest centrum stereogenicznym i cząsteczka jest chiralna. W B węgiel rozgałęzienia ma dwie jednakowe grupy metylowe, a C nie ma odpowiedniego centrum. Uzasadnienie odnosimy do konkretnego C2 w A; nie wystarcza samo rozgałęzienie lub obecność grupy alkoholowej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Związek: A

Przykładowe uzasadnienia:

• W cząsteczce jest centrum stereogeniczne (ALBO asymetryczny atom węgla ALBO atom

węgla połączony z czterema różnymi podstawnikami).

• Cząsteczka nie ma płaszczyzny symetrii (i środka symetrii).

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_28

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 28–29.

Poniżej podano wzory półstrukturalne (grupowe) trzech związków organicznych.

Informacja do zadań 28–29. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Każdy ze związków A, B, C ma izomery. Poniżej opisano trzy z nich – oznaczone

odpowiednio jako związki A1, B1, C1.

• Związek A1 to izomer związku A, który można utlenić do związku B.

• Związek B1 to izomer związku B, który można zredukować do związku A.

• Związek C1 to izomer związku C, który można otrzymać przez utlenienie związku B.

Narysuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków A1, B1 i C1.

A1

B1

C1

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw rozpoznaj rozgałęziony aldehyd B.

Podpowiedź 2

Alkohol I-rzędowy utlenia się do B, a keton redukuje do alkoholu II-rzędowego A.

Podpowiedź 3

Narysuj A1: 2-metylopropan-1-ol, B1: butan-2-on, C1: kwas 2-metylopropanowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

A1

B1

C1

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 28.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 28.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 28.

Uwaga: Za napisanie wzorów szkieletowych zamiast półstrukturalnych (grupowych) zdający

traci 1 pkt.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne narysowanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) trzech związków.

1 pkt – poprawne narysowanie wzorów półstrukturalnych (grupowych) dwóch związków.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

B jest 2-metylopropanalem, więc jego alkoholowym prekursorem A1 jest 2-metylopropan-1-ol, izomer butan-2-olu A. Keton B1 redukujący się do A to butan-2-on, izomer aldehydu B.

Utlenienie B daje kwas 2-metylopropanowy C1, izomer estru C. Wszystkie odpowiednie wzory sumaryczne muszą pozostać zgodne w parach A/A1, B/B1 i C/C1. Wymagane są wzory półstrukturalne, nie same szkielety lub nazwy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

A1

B1

C1

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 28.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 28.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 28.

Uwaga: Za napisanie wzorów szkieletowych zamiast półstrukturalnych (grupowych) zdający

traci 1 pkt.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–32.

Fosgen to silnie trujący związek o wzorze COCl2. W reakcjach fosgenu z alkoholami otrzymuje

się odpowiednie estry kwasu węglowego, a w procesach polikondensacji z udziałem fosgenu

powstają poliwęglany – szeroko stosowane tworzywa zastępujące szkło.

Substratami do otrzymywania fosgenu są tlenek węgla(II) i chlor. W mieszaninie tych gazów

zachodzi – pod wpływem światła – odwracalna reakcja opisana równaniem:

CO (g) + Cl2 (g) ⇌ COCl2 (g)

Do reaktora o pojemności 4,0 dm3 wprowadzono gazowe substraty: 0,40 mol CO

i 0,20 mol Cl2. Gdy w temperaturze 𝑇 ustaliła się równowaga, stwierdzono, że

przereagowało 80 % chloru.

Oblicz stężeniową stałą równowagi syntezy fosgenu w temperaturze 𝑻.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zacznij od 80% początkowego chloru, nie tlenku węgla.

Podpowiedź 2

Zbuduj bilans moli, a potem przelicz każdy składnik na stężenie.

Podpowiedź 3

Podstaw 0,040/(0,060·0,010) i otrzymaj około 66,7.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Sposób 1.

𝑛0 0,40 … 0,20 … 0

… CO (g) + Cl2 (g) → COCl2 (g)

𝑛r 0,24 … 0,04 … 0,16

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.

Sposób 2.

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.

stężenie

początkowe

reakcja

równowaga

CO

0,1

– 0,04

0,06

Cl2

0,05

– 0,04

0,01

COCl2

0

+0,04

0,04

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody rozwiązania prowadzącej do obliczenia stałej

równowagi, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

• popełnienie błędów rachunkowych

LUB

• podanie wyniku z błędną jednostką,

ALBO

– poprawne obliczenie wartości stężeń równowagowych wszystkich reagentów.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Z 0,20 mol Cl2 przereagowało 80%, czyli 0,16 mol. W równowadze jest więc 0,24 mol CO, 0,04 mol Cl2 i 0,16 mol COCl2.

Po podzieleniu przez 4,0 dm3 otrzymujemy stężenia 0,060, 0,010 i 0,040 mol·dm−3. K = [COCl2]/([CO][Cl2]) = 0,040/(0,060·0,010) ≈ 66,7. Nie podstawiamy samych liczb moli bez objętości, bo liczby moli gazów po stronach nie są równe.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Sposób 1.

𝑛0 0,40 … 0,20 … 0

… CO (g) + Cl2 (g) → COCl2 (g)

𝑛r 0,24 … 0,04 … 0,16

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.

Sposób 2.

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.

stężenie

początkowe

reakcja

równowaga

CO

0,1

– 0,04

0,06

Cl2

0,05

– 0,04

0,01

COCl2

0

+0,04

0,04

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–32.

Fosgen to silnie trujący związek o wzorze COCl2. W reakcjach fosgenu z alkoholami otrzymuje

się odpowiednie estry kwasu węglowego, a w procesach polikondensacji z udziałem fosgenu

powstają poliwęglany – szeroko stosowane tworzywa zastępujące szkło.

Substratami do otrzymywania fosgenu są tlenek węgla(II) i chlor. W mieszaninie tych gazów

zachodzi – pod wpływem światła – odwracalna reakcja opisana równaniem:

CO (g) + Cl2 (g) ⇌ COCl2 (g)

Napisz równanie reakcji fosgenu z metanolem w stosunku molowym 1 : 2. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zachowaj węgiel karbonylowy COCl2 i podstaw oba atomy Cl.

Podpowiedź 2

Każda cząsteczka metanolu dostarcza fragment alkoholowy oraz proton do HCl.

Podpowiedź 3

Narysuj fosgen + 2 metanole → węglan dimetylu + 2HCl.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 31 — oryginalny fragment CKE, s.30

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dwa atomy chloru fosgenu są zastępowane dwiema grupami pochodzącymi od metanolu. Powstaje dimetylowy ester kwasu węglowego i dwa HCl.

Stosunek fosgen:metanol wynosi 1:2, a pozostały karbonyl należy do części węglanowej produktu. Nie rysujemy estru zwykłego kwasu karboksylowego z jednym fragmentem alkoholowym. Wzory półstrukturalne przedstawiono na grafice; bilans obejmuje trzy C, osiem H i dwa Cl po każdej stronie równania.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 31 — oryginalny fragment CKE, s.30
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 30–32.

Fosgen to silnie trujący związek o wzorze COCl2. W reakcjach fosgenu z alkoholami otrzymuje

się odpowiednie estry kwasu węglowego, a w procesach polikondensacji z udziałem fosgenu

powstają poliwęglany – szeroko stosowane tworzywa zastępujące szkło.

Substratami do otrzymywania fosgenu są tlenek węgla(II) i chlor. W mieszaninie tych gazów

zachodzi – pod wpływem światła – odwracalna reakcja opisana równaniem:

CO (g) + Cl2 (g) ⇌ COCl2 (g)

Bisfenol A, którego wzór przedstawiono poniżej, stosuje się do otrzymywania poliwęglanu.

CKE: pełny wzór strukturalny bisfenolu A, wraz z obiema grupami metylowymi i hydroksylowymi.

W tym celu bisfenol A poddaje się najpierw reakcji z wodorotlenkiem sodu, która przebiega tak samo jak reakcja tego wodorotlenku z fenolem, a następnie przeprowadza się polikondensację produktu tej reakcji z fosgenem.

Uzupełnij schemat tak, aby powstało równanie reakcji otrzymywania poliwęglanu z bisfenolanu sodu i fosgenu.

CKE: kompletny schemat reakcji bisfenolanu sodu z fosgenem, pole na produkt i współczynnik 2n przy NaCl.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zidentyfikuj dwa reaktywne atomy tlenu fenolanowego i oba Cl fosgenu.

Podpowiedź 2

Każde zastąpienie Cl daje NaCl, a dwa są potrzebne na jednostkę.

Podpowiedź 3

Uzupełnij graficzną jednostkę poliwęglanu oraz współczynnik 2n przy NaCl.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji otrzymywania poliwęglanu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Bisfenolan sodu ma dwa końce fenolanowe reagujące z dwoma miejscami acylowymi fosgenu. Każde połączenie tworzy wiązanie przez tlen i wydziela NaCl. Jednostka powtarzalna zawiera szkielet bisfenolu oraz fragment węglanowy z karbonylem pochodzącym z fosgenu.

Dla n jednostek schemat wymaga 2n NaCl. Nie wpisujemy wody jako produktu polikondensacji soli sodowej; wodę wytwarzał wcześniejszy etap otrzymywania fenolanu. Zachowujemy nawias polimerowy i otwarte połączenia z grafiki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.Odpowiedź CKE 32 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 31.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_32

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33.1 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 33.

Poniżej przedstawiono wzory półstrukturalne (grupowe) dwóch związków zapachowych:

geranialu oraz geraniolu.

Geranial

Geraniol

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 24.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 24.

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2013.

Uzupełnij tabelę. Wpisz formalny stopień utlenienia oraz typ hybrydyzacji (sp, sp2, sp3) orbitali walencyjnych atomu węgla oznaczonego literą a w cząsteczkach geranialu i geraniolu.

 

Stopień utlenienia

Typ hybrydyzacji

Geranial

  

Geraniol

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj tę samą pozycję szkieletu przed redukcją i po niej.

Podpowiedź 2

Zsumuj wkłady wiązań z tlenem i wodorem, a hybrydyzację ustal z geometrii.

Podpowiedź 3

Podaj geranial: +I, sp2; geraniol: −I, sp3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Stopień utlenienia

Typ hybrydyzacji

Geranial

(+)I

sp2

Geraniol

−I

sp3

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie stopnia utlenienia i typu hybrydyzacji wskazanego atomu węgla

w dwóch związkach.

1 pkt – poprawne napisanie stopnia utlenienia i typu hybrydyzacji wskazanego atomu węgla

w jednym związku.

ALBO

– poprawne napisanie stopni utlenienia obu wskazanych atomów węgla.

ALBO

– poprawne napisanie typów hybrydyzacji obu wskazanych atomów węgla.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W zaznaczonym aldehydowym węglu geranialu podwójne C=O wnosi +2, a C–H −1, więc stopień utlenienia wynosi +I. Trzy kierunki wiązań σ odpowiadają sp2.

Po redukcji do alkoholu węgiel geraniolu ma C–O i dwa C–H, więc +1 − 2 = −I, a cztery wiązania σ dają sp3. Wpisujemy wartości dla oznaczonego atomu a, nie dla innych atomów wiązań podwójnych łańcucha.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Stopień utlenienia

Typ hybrydyzacji

Geranial

(+)I

sp2

Geraniol

−I

sp3

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_33.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33.2 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 33.

Poniżej przedstawiono wzory półstrukturalne (grupowe) dwóch związków zapachowych:

geranialu oraz geraniolu.

Geranial

Geraniol

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 24.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 24.

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2013.

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.

Geraniol jest produktem redukcji geranialu.

P

F

2.

W cząsteczce geranialu liczba wiązań 𝜋 jest większa niż w cząsteczce

geraniolu.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Prześledź zmianę grupy aldehydowej na alkoholową.

Podpowiedź 2

Pozostałe dwa wiązania podwójne są wspólne obu związkom.

Podpowiedź 3

Zaznacz P, P: redukcja i jedno dodatkowe π karbonylu w geranialu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. – P; 2. – P

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne zaznaczenie dwóch odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przekształcenie aldehydu w alkohol zmniejsza stopień utlenienia zaznaczonego węgla z +I do −I, więc geraniol jest produktem redukcji geranialu. Jednocześnie karbonylowe wiązanie π znika, a pozostałe wiązania podwójne w łańcuchu są zachowane.

Geranial ma więc o jedno wiązanie π więcej niż geraniol. Oba zdania są prawdziwe. Nie liczymy całego wiązania podwójnego jako dwóch wiązań π: składa się z jednego σ i jednego π.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. – P; 2. – P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_33.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 34 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.
C6H5–COONa + CH3–COOH → nie zachodzi

Na podstawie wyników przeprowadzonego doświadczenia uporządkuj badane kwasy od najsłabszego do najmocniejszego.

najsłabszy kwas najmocniejszy kwas

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z każdej zachodzącej reakcji odczytaj relację mocniejszy kwas > uwalniany kwas.

Podpowiedź 2

Niezachodząca w modelu reakcja octowego z benzoesanem rozstrzyga ich kolejność.

Podpowiedź 3

Ułóż octowy < benzoesowy < chlorooctowy < dichlorooctowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 33.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne porównanie mocy kwasów i napisanie ich wzorów we właściwej kolejności.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W przyjętym modelu doświadczenia mocniejszy kwas protonuje anion słabszego kwasu. Kwas dichlorooctowy wypiera chlorooctowy, a chlorooctowy octowy i benzoesowy.

Brak wskazanej przemiany octowego z benzoesanem ustawia octowy poniżej benzoesowego. Rosnąca moc: kwas octowy, benzoesowy, chlorooctowy, dichlorooctowy. Ostatni ma najsilniejszy efekt elektronoakceptorowy dwóch atomów Cl, ale kolejność ustalamy przede wszystkim z podanych reakcji, nie tylko z wyglądu wzorów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 34 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 33.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_34

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Kwas 4-aminobenzoesowy (PABA) jest substratem do produkcji niektórych leków oraz

jednym z substratów enzymatycznej syntezy kwasu foliowego. Poniżej przedstawiono

schemat syntezy kwasu 4-aminobenzoesowego z toluenu.

Zadanie 35 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Poniżej wymieniono sześć odczynników:

1. KMnO4 (aq) / H2SO4 (aq) 2. HCl (aq) / Zn (s) 3. NH4Cl (aq)

4. HNO3 (stężony) / H2SO4 (stężony) 5. odczynnik Tollensa 6. NaOH (aq)

Spośród wymienionych odczynników wybierz wszystkie te, które należy zastosować w kolejnych etapach syntezy PABA (reakcje I–III). Napisz numery, którymi oznaczono wzory tych odczynników.

Reakcja I: …

Reakcja II: …

Reakcja III: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj kolejno wprowadzenie NO2, utlenienie grupy bocznej i redukcję NO2.

Podpowiedź 2

Porównaj te trzy zmiany z listą sześciu odczynników.

Podpowiedź 3

Wpisz I: 4, II: 1, III: 2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Reakcja I: 4

Reakcja II: 1

Reakcja III: 2

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne dobranie odczynników w reakcjach I–III.

1 pkt – poprawne dobranie odczynników w dwóch reakcjach.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Najpierw nitrujemy toluen mieszaniną HNO3/H2SO4, wybierając pokazany izomer para: odczynnik 4. Potem utleniamy grupę metylową do COOH zakwaszonym KMnO4, numer 1.

W III Zn/HCl redukuje NO2 do protonowanej grupy aminowej, więc wybieramy 2; jej odprotonowanie pokazano późniejszą strzałką. Nitrowanie przed utlenieniem jest istotne dla kierowania para zamiast meta. Nie dobieramy NH4Cl tylko dlatego, że produkt zawiera azot.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Reakcja I: 4

Reakcja II: 1

Reakcja III: 2

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_35

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 36 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Ester o wzorze sumarycznym C5H10O2 poddano hydrolizie w środowisku kwasowym

i otrzymano kwas A oraz alkohol X. W wyniku przeprowadzonych badań kwasu i alkoholu

ustalono, że:

• po tym, jak do roztworu manganianu(VII) potasu zakwaszonego kwasem siarkowym(VI)

dodano wodny roztwór kwasu A, nastąpiło odbarwienie zawartości probówki, a także

zaobserwowano wydzielenie bezbarwnego i bezwonnego gazu

• w wyniku przepuszczenia oparów alkoholu X nad rozżarzonym tlenkiem miedzi(II)

powstaje związek, który nie wykazuje właściwości redukujących w próbie Tollensa.

Uzupełnij poniższą tabelę. Narysuj wzory półstrukturalne (grupowe) kwasu A i alkoholu X oraz napisz nazwę systematyczną alkoholu X.

Wzór kwasu A

Wzór alkoholu X

Nazwa alkoholu X

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw rozpoznaj kwas redukujący utleniacz do CO2.

Podpowiedź 2

Odejmij jego jeden atom C od pięciu w estrze i ustal rzędowość alkoholu.

Podpowiedź 3

Narysuj kwas metanowy i butan-2-ol; nazwij alkohol butan-2-olem.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór kwasu A

Wzór alkoholu X

Nazwa alkoholu X

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 34.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 34.

butan-2-ol

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne narysowanie wzorów kwasu A i alkoholu X oraz napisanie poprawnej

nazwy systematycznej alkoholu X.

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch komórek tabeli:

• napisanie wzorów kwasu A i alkoholu X

ALBO

• napisanie wzoru alkoholu X i nazwy alkoholu X,

ALBO

• napisanie wzoru kwasu A i nazwy alkoholu X (o ile szkielet węglowy alkoholu X

jest napisany poprawnie albo brak wzoru alkoholu).

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kwas A redukuje manganian(VII), wydzielając CO2, co identyfikuje kwas metanowy. Z pięciu węgli estru jeden pochodzi więc od kwasu, a cztery od alkoholu.

Utlenienie X nad CuO daje produkt niereagujący w próbie Tollensa, czyli keton; X musi być II-rzędowym alkoholem czterowęglowym. Jest nim butan-2-ol. W tabeli rysujemy kwas metanowy i butan-2-ol oraz podajemy nazwę alkoholu, nie samego estru.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór kwasu A

Wzór alkoholu X

Nazwa alkoholu X

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 34.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 34.

butan-2-ol

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_36

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 37.1 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 37.

Do zakwaszonego roztworu alaniny dodawano kroplami wodny roztwór wodorotlenku sodu

i mierzono pH mieszaniny reakcyjnej. Na poniższym wykresie zilustrowano zależność pH

mieszaniny od objętości dodanego roztworu wodorotlenku sodu (w jednostkach umownych).

Informacja do zadania 37. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

Aminokwasy w roztworach wodnych istnieją głównie w formie jonów. W roztworach o niskim

pH cząsteczka aminokwasu jest protonowana. W pewnym zakresie pH dominującą formą

jest jon obojnaczy. W roztworach o wysokim pH cząsteczka aminokwasu traci proton.

W punkcie oznaczonym na wykresie numerem I alanina jest mieszaniną formy protonowanej

i jonu obojnaczego w stosunku molowym 1 : 1, a w punkcie oznaczonym na wykresie

numerem III ten aminokwas jest mieszaniną jonu obojnaczego i formy zdeprotonowanej

w stosunku molowym 1 : 1.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2005.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) tej formy alaniny, która występuje przy wartości pH odpowiadającej punktowi II zaznaczonemu na wykresie. Podaj nazwę tej wartości pH.

Wzór:

Nazwa: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal formę po oddaniu protonu COOH, ale przed odprotonowaniem NH3+.

Podpowiedź 2

Ładunek całkowity równy zero nie wyklucza obecności dwóch naładowanych grup.

Podpowiedź 3

Narysuj jon obojnaczy alaniny i podaj nazwę punkt izoelektryczny.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 37.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.

Nazwa: punkt izoelektryczny ALBO punkt izojonowy

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie wzoru jonu i nazwy wartości pH.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Punkt II leży między etapem odszczepiania protonu karboksylowego i etapem odszczepiania protonu amoniowego. Przeważa wtedy jon obojnaczy alaniny, z jedną grupą dodatnią i jedną ujemną oraz ładunkiem wypadkowym zero.

Odpowiadające pH nazywamy punktem izoelektrycznym. W rysunku zachowujemy grupę metylową alaniny oraz właściwe ładunki; nie wybieramy niejonowej formy z jednocześnie niezdysocjowanym COOH i obojętnym NH2. Wzór jest na grafice klucza.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 37.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.

Nazwa: punkt izoelektryczny ALBO punkt izojonowy

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_37.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 37.2 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 37.

Do zakwaszonego roztworu alaniny dodawano kroplami wodny roztwór wodorotlenku sodu

i mierzono pH mieszaniny reakcyjnej. Na poniższym wykresie zilustrowano zależność pH

mieszaniny od objętości dodanego roztworu wodorotlenku sodu (w jednostkach umownych).

Informacja do zadania 37. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

Aminokwasy w roztworach wodnych istnieją głównie w formie jonów. W roztworach o niskim

pH cząsteczka aminokwasu jest protonowana. W pewnym zakresie pH dominującą formą

jest jon obojnaczy. W roztworach o wysokim pH cząsteczka aminokwasu traci proton.

W punkcie oznaczonym na wykresie numerem I alanina jest mieszaniną formy protonowanej

i jonu obojnaczego w stosunku molowym 1 : 1, a w punkcie oznaczonym na wykresie

numerem III ten aminokwas jest mieszaniną jonu obojnaczego i formy zdeprotonowanej

w stosunku molowym 1 : 1.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2005.

Spośród podanych poniżej wzorów form alaniny wybierz i zaznacz wzory tych, które obecne są w roztworze o wartości pH odpowiadającej punktowi III, zaznaczonemu na wykresie.

Zadanie 37.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wykorzystaj podany stosunek dwóch form w III.

Podpowiedź 2

Drugie odprotonowanie dotyczy grupy amoniowej, podczas gdy karboksyl pozostaje zjonizowany.

Podpowiedź 3

Zaznacz jon obojnaczy oraz anion alaniny, zgodnie z grafiką.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 37.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawny wybór i zaznaczenie wzorów jonów.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W punkcie III, zgodnie z informacją, występują w równych ilościach jon obojnaczy i forma zdeprotonowana alaniny. Różnią się protonem na grupie amoniowej: forma anionowa ma NH2 oraz karboksylan, a jon obojnaczy NH3+ i karboksylan.

Wybieramy te dwa wzory w zestawie. Nie zaznaczamy kationu z COOH jako jednej z dwóch rozpatrywanych form ani nie sprowadzamy ich do jednego wzoru o uśrednionym ładunku.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 37.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 35.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_37.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 38 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Pewien łańcuchowy peptyd ma wzór sumaryczny C9H17N3S2O4 i tworzą go tylko reszty

alaniny i cysteiny. Wiadomo także, że na obu końcach tego peptydu znajduje się ten sam

aminokwas.

Ustal sekwencję aminokwasów w analizowanym peptydzie i napisz jego wzór.

Zastosuj trzyliterowe kody aminokwasów.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj liczbę reszt z azotu, a liczbę cystein z siarki.

Podpowiedź 2

Dwa identyczne końce przy dwóch cysteinach ustalają ich pozycje.

Podpowiedź 3

Wpisz Cys–Ala–Cys i sprawdź bilans po odjęciu dwóch H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Cys-Ala-Cys

Uwaga: Odpowiedź, w której zdający podaje sekwencję nukleotydów (z kodu

genetycznego, tzw. triplet albo kodon) zamiast sekwencji aminokwasów, nie spełnia

warunków zadania.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie wzoru peptydu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Trzy atomy N wskazują trzy reszty alaniny lub cysteiny, bo każdy z tych aminokwasów zawiera po jednym azocie. Dwa atomy S pochodzą z dwóch cystein; trzecia reszta jest alaniną.

Warunek identycznych końców ustawia cysteiny po obu stronach, więc sekwencja to Cys–Ala–Cys. Zsumowanie wzorów trzech aminokwasów i odjęcie dwóch H2O daje podany wzór sumaryczny, co potwierdza brak dodatkowej kondensacji lub mostka disulfidowego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Cys-Ala-Cys

Uwaga: Odpowiedź, w której zdający podaje sekwencję nukleotydów (z kodu

genetycznego, tzw. triplet albo kodon) zamiast sekwencji aminokwasów, nie spełnia

warunków zadania.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_38

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.1 · maj 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 01.

O dwóch pierwiastkach umownie oznaczonych literami A i X wiadomo, że:

• należą do tego samego bloku konfiguracyjnego

• liczba masowa jednego z izotopów pierwiastka A jest dwa razy większa od jego liczby

atomowej i jest równa liczbie atomowej niklu

• suma elektronów, neutronów i protonów w atomie jednego z izotopów pierwiastka X jest

równa 114, a liczba nukleonów jest równa 79.

Uzupełnij tabelę. Wpisz symbol pierwiastka A i symbol pierwiastka X oraz symbol bloku konfiguracyjnego, do którego należą te pierwiastki.

 

Symbol pierwiastka

Symbol bloku konfiguracyjnego

Pierwiastek A

  

Pierwiastek X

 
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozdziel liczbę masową od liczby atomowej; dla A skorzystaj z liczby atomowej niklu równej 28.

Podpowiedź 2

Dla X odejmij liczbę nukleonów 79 od sumy wszystkich trzech rodzajów cząstek równej 114.

Podpowiedź 3

Odszukaj pierwiastki o Z = 14 i Z = 35, a następnie wpisz wspólny symbol bloku konfiguracyjnego p.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

PierwiastekSymbolBlok
ASi (krzem)p
XBr (brom)p

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie symboli lub nazw pierwiastków oraz symbolu bloku

konfiguracyjnego.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Liczba atomowa niklu wynosi 28. Jest to liczba masowa podanego izotopu A, a zarazem dwukrotność liczby atomowej A: 2Z = 28, więc Z = 14 i A oznacza krzem.

Dla X suma protonów i neutronów wynosi 79, a suma tych nukleonów i elektronów 114, zatem atom ma 35 elektronów. Ponieważ jest obojętny, ma też 35 protonów, czyli X oznacza brom. Krzem i brom należą do bloku p, co spełnia dodatkową informację o wspólnym bloku.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

PierwiastekSymbolBlok
ASi (krzem)p
XBr (brom)p
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_05_glowny_01.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.2 · maj 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 01.

O dwóch pierwiastkach umownie oznaczonych literami A i X wiadomo, że:

• należą do tego samego bloku konfiguracyjnego

• liczba masowa jednego z izotopów pierwiastka A jest dwa razy większa od jego liczby

atomowej i jest równa liczbie atomowej niklu

• suma elektronów, neutronów i protonów w atomie jednego z izotopów pierwiastka X jest

równa 114, a liczba nukleonów jest równa 79.

Napisz fragment konfiguracji elektronowej atomu A (w stanie podstawowym) opisujący rozmieszczenie elektronów walencyjnych na podpowłokach. Zastosuj graficzny zapis konfiguracji elektronowej. W tym zapisie uwzględnij numer powłoki i symbole podpowłok.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal liczbę elektronów walencyjnych krzemu i numer powłoki, na której znajdują się w stanie podstawowym.

Podpowiedź 2

Zapisz konfigurację 3s23p2, a potem zamień ją na jedną kratkę s i trzy kratki p.

Podpowiedź 3

W 3s umieść parę przeciwnych spinów, a w 3p dwa elektrony osobno, ze zgodnymi spinami.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

CKE: zapis klatkowy elektronów walencyjnych krzemu, 3s2 3p2, zgodne spiny elektronów niesparowanych.

Elektrony niesparowane muszą mieć zgodny spin.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie w formie graficznej fragmentu konfiguracji elektronowej atomu

krzemu w stanie podstawowym, opisującego rozmieszczenie elektronów

walencyjnych na podpowłokach, z uwzględnieniem numeru powłoki i symboli

podpowłok.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Pierwiastek A to krzem o liczbie atomowej 14. Elektrony walencyjne znajdują się na trzeciej powłoce i mają konfigurację 3s23p2.

W zapisie graficznym rysujemy jedną kratkę 3s z parą elektronów o przeciwnych spinach oraz trzy kratki 3p. Dwa elektrony podpowłoki p zajmują osobne orbitale i mają zgodne spiny, zgodnie z regułą Hunda; trzecia kratka pozostaje pusta. Przy kratkach należy podać oznaczenia 3s i 3p, ponieważ polecenie wymaga numeru powłoki i symboli podpowłok.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

CKE: zapis klatkowy elektronów walencyjnych krzemu, 3s2 3p2, zgodne spiny elektronów niesparowanych.

Elektrony niesparowane muszą mieć zgodny spin.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_05_glowny_01.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.3 · maj 2023

Formuła 2023rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 01.

O dwóch pierwiastkach umownie oznaczonych literami A i X wiadomo, że:

• należą do tego samego bloku konfiguracyjnego

• liczba masowa jednego z izotopów pierwiastka A jest dwa razy większa od jego liczby

atomowej i jest równa liczbie atomowej niklu

• suma elektronów, neutronów i protonów w atomie jednego z izotopów pierwiastka X jest

równa 114, a liczba nukleonów jest równa 79.

Wpisz do tabeli wartości liczb kwantowych opisujących stan energetyczny niesparowanego elektronu walencyjnego atomu X (w stanie podstawowym).

Liczby kwantowe

Główna liczba kwantowa 𝑛

Poboczna liczba kwantowa 𝑙

Wartości liczb kwantowych

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zapisz końcowy fragment konfiguracji bromu i wskaż podpowłokę zawierającą niesparowany elektron.

Podpowiedź 2

Z oznaczenia 4p odczytaj numer powłoki jako wartość głównej liczby kwantowej.

Podpowiedź 3

Przyporządkuj symbolowi p wartość l = 1; do tabeli wpisz n = 4 oraz l = 1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Liczba kwantowanl
Wartość41

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie wartości liczb kwantowych opisujących stan niesparowanego

elektronu atomu bromu (stan podstawowy).

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Pierwiastek X jest bromem. Jego konfiguracja elektronowa kończy się fragmentem 4s24p5, więc niesparowany elektron walencyjny zajmuje orbital podpowłoki 4p. Główna liczba kwantowa jest numerem powłoki, zatem n = 4.

Poboczna liczba kwantowa zależy od rodzaju podpowłoki: dla p wynosi l = 1. Do tabeli wpisujemy właśnie te dwie wartości. Liczba pięciu elektronów w podpowłoce 4p nie jest wartością żadnej z dwóch liczb kwantowych wymaganych w zadaniu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Liczba kwantowanl
Wartość41
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_05_glowny_01.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania