Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 341–360 z 1481

Zadanie 28.3 · czerwiec 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 28.

Przemiany, w których ta sama substancja pełni funkcję utleniacza i reduktora, noszą nazwę

reakcji dysproporcjonowania. Przykładem takiej reakcji jest przemiana charakterystyczna dla

niektórych aldehydów, np. metanalu. Pod wpływem wodnego roztworu wodorotlenku sodu

metanal przekształca się w alkohol i w sól kwasu karboksylowego.

Rozstrzygnij, czy tlenek węgla(IV) może ulegać dysproporcjonowaniu. Uzasadnij odpowiedź.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dysproporcjonowanie wymaga jednoczesnego wzrostu i spadku stopnia utlenienia tego samego pierwiastka.

Podpowiedź 2

Oblicz stopień utlenienia węgla w CO2 i porównaj z jego wartością maksymalną.

Podpowiedź 3

Odpowiedz „nie”, ponieważ węgiel na stopniu IV nie może już zwiększyć stopnia utlenienia.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: Nie (może).

Przykładowe uzasadnienia:

• Ponieważ atom węgla przyjmuje w tym związku swój maksymalny stopień utlenienia

(tlenek węgla(IV) nie może ulegać dysproporcjonowaniu).

• W przypadku atomu węgla nie jest możliwe podwyższenie stopnia utlenienia.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dysproporcjonowanie wymaga, aby ten sam pierwiastek w części drobin podwyższał, a w pozostałych obniżał stopień utlenienia. W CO2 węgiel występuje już na swoim najwyższym stopniu IV.

Może ulec redukcji, lecz nie może zostać jednocześnie utleniony do wyższego stopnia w rozpatrywanym modelu związków węgla. Dlatego CO2 nie ulega dysproporcjonowaniu. Uzasadnienie musi odwoływać się do maksymalnego stopnia utlenienia, a nie tylko do trwałości związku czy samej obecności tlenu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: Nie (może).

Przykładowe uzasadnienia:

• Ponieważ atom węgla przyjmuje w tym związku swój maksymalny stopień utlenienia

(tlenek węgla(IV) nie może ulegać dysproporcjonowaniu).

• W przypadku atomu węgla nie jest możliwe podwyższenie stopnia utlenienia.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_06_dodatkowy_28.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29 · czerwiec 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29–31.

Przeciwutleniacze i konserwanty to ważne dodatki do żywności. Przeciwutleniacze zawierają

w swoich cząsteczkach takie elementy budowy, które mogą ulegać utlenianiu, dzięki czemu

zapobiegają utlenianiu innych substancji. Z kolei działanie konserwantów polega na

dezaktywacji enzymów oraz na zahamowaniu rozwoju drobnoustrojów. Jako konserwantów

można używać kwasu sorbowego oraz jego soli, sorbinianów: sodu, potasu, wapnia. Wzór

kwasu sorbowego podano poniżej:

Informacja do zadań 29–31. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

W poniższej tabeli zebrano kilka ważniejszych właściwości fizykochemicznych dla kwasu

sorbowego i sorbinaniu potasu.

Właściwość

Kwas sorbowy

Sorbinian potasu

barwa i stan skupienia

białe ciało stałe

białe ciało stałe

temperatura topnienia, °C

134,5

270 (rozkład)

temperatura wrzenia, °C

228 (rozkład)

––––––

rozpuszczalność w wodzie, g/100 g; 25°C

ok. 0,17

ok. 58,5

Wartość 𝐾a dla kwasu sorbowego wynosi 1,7 ∙10−5.

Na podstawie: Z. E. Sikorski (red.), Chemia żywności, Warszawa 2007

oraz W. Grajek (red.), Przeciwutleniacze w żywności, Warszawa 2007.

Rozstrzygnij, czy kwas sorbowy może pełnić funkcję przeciwutleniacza.

W uzasadnieniu odwołaj się do elementów budowy cząsteczki kwasu.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przeczytaj definicję przeciwutleniacza podaną nad zadaniem. Szukaj fragmentu podatnego na utlenianie.

Podpowiedź 2

Kwas sorbowy zawiera wiązania C=C. To one odróżniają go od nasyconego kwasu o tym samym szkielecie.

Podpowiedź 3

Odpowiedz „tak” i uzasadnij obecnością wiązań podwójnych między atomami węgla.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: TAK, (kwas sorbowy może pełnić rolę przeciwutleniacza).

Przykładowe uzasadnienia:

• W cząsteczce kwasu sorbowego znajdują się wiązania podwójne między atomami węgla.

• Kwas sorbowy należy do związków nienasyconych (lub nienasyconych kwasów

karboksylowych).

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Zgodnie z opisem zadania przeciwutleniacz może sam ulegać utlenianiu, chroniąc inne składniki. W kwasie sorbowym są dwa wiązania podwójne C=C, stanowiące fragment nienasycony podatny na utlenianie.

W tym modelu odpowiadamy więc twierdząco i wskazujemy wiązania podwójne między atomami węgla. Sama grupa karboksylowa nie jest wystarczającym uzasadnieniem. Wniosek dotyczy zdolności wynikającej z budowy w założeniach zadania; nie stanowi ilościowego dowodu skuteczności dodatku w dowolnym produkcie spożywczym.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: TAK, (kwas sorbowy może pełnić rolę przeciwutleniacza).

Przykładowe uzasadnienia:

• W cząsteczce kwasu sorbowego znajdują się wiązania podwójne między atomami węgla.

• Kwas sorbowy należy do związków nienasyconych (lub nienasyconych kwasów

karboksylowych).

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_06_dodatkowy_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · czerwiec 2023

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29–31.

Przeciwutleniacze i konserwanty to ważne dodatki do żywności. Przeciwutleniacze zawierają

w swoich cząsteczkach takie elementy budowy, które mogą ulegać utlenianiu, dzięki czemu

zapobiegają utlenianiu innych substancji. Z kolei działanie konserwantów polega na

dezaktywacji enzymów oraz na zahamowaniu rozwoju drobnoustrojów. Jako konserwantów

można używać kwasu sorbowego oraz jego soli, sorbinianów: sodu, potasu, wapnia. Wzór

kwasu sorbowego podano poniżej:

Informacja do zadań 29–31. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

W poniższej tabeli zebrano kilka ważniejszych właściwości fizykochemicznych dla kwasu

sorbowego i sorbinaniu potasu.

Właściwość

Kwas sorbowy

Sorbinian potasu

barwa i stan skupienia

białe ciało stałe

białe ciało stałe

temperatura topnienia, °C

134,5

270 (rozkład)

temperatura wrzenia, °C

228 (rozkład)

––––––

rozpuszczalność w wodzie, g/100 g; 25°C

ok. 0,17

ok. 58,5

Wartość 𝐾a dla kwasu sorbowego wynosi 1,7 ∙10−5.

Na podstawie: Z. E. Sikorski (red.), Chemia żywności, Warszawa 2007

oraz W. Grajek (red.), Przeciwutleniacze w żywności, Warszawa 2007.

Kwas sorbowy jest najczęściej stosowany do konserwacji margaryn i innych tłuszczów,

rzadziej – do konserwacji win, cydrów i napojów, które konserwuje się sorbinianami.

Wskaż cechy budowy i właściwości fizykochemiczne kwasu sorbowego oraz jego soli, które powodują, że te substancje służą jako konserwanty odpowiednich produktów żywnościowych. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

1) Do konserwacji margaryn i innych tłuszczów wybierany jest częściej kwas sorbowy,

ponieważ jego cząsteczki zawierają fragmenty (polarne / niepolarne).

2) Do konserwacji win, cydrów i napojów używa się sorbinianów zamiast kwasu sorbowego,

ponieważ ze względu na budowę jonową te sole wykazują (większą / mniejszą) od kwasu

sorbowego rozpuszczalność w wodzie.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dla tłuszczów rozpatrz część węglowodorową kwasu, a dla wody budowę jonową soli.

Podpowiedź 2

Porównaj wartości rozpuszczalności 0,17 i 58,5 g na 100 g wody.

Podpowiedź 3

Zaznacz „niepolarne” oraz „większą”. Powiąż pierwszy wybór z łańcuchem węglowodorowym, drugi z hydratacją jonów.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdań.

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego zdania.

0 pkt – odpowiedź niespełniającą powyższych kryteriów albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Cząsteczka kwasu sorbowego ma polarną grupę COOH, ale również rozbudowany niepolarny fragment węglowodorowy. Ten fragment sprzyja rozpuszczaniu w tłuszczach, dlatego w pierwszym nawiasie wybieramy „niepolarne”. Sorbiniany są solami jonowymi; oddziaływania jonów z polarną wodą sprzyjają ich hydratacji i znacznie większej rozpuszczalności niż kwasu.

Tabela podaje około 58,5 g soli wobec 0,17 g kwasu na 100 g wody. Drugi wybór to „większą”. Nie oznacza to, że cała cząsteczka kwasu jest pozbawiona polarności.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_06_dodatkowy_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · czerwiec 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29–31.

Przeciwutleniacze i konserwanty to ważne dodatki do żywności. Przeciwutleniacze zawierają

w swoich cząsteczkach takie elementy budowy, które mogą ulegać utlenianiu, dzięki czemu

zapobiegają utlenianiu innych substancji. Z kolei działanie konserwantów polega na

dezaktywacji enzymów oraz na zahamowaniu rozwoju drobnoustrojów. Jako konserwantów

można używać kwasu sorbowego oraz jego soli, sorbinianów: sodu, potasu, wapnia. Wzór

kwasu sorbowego podano poniżej:

Informacja do zadań 29–31. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

W poniższej tabeli zebrano kilka ważniejszych właściwości fizykochemicznych dla kwasu

sorbowego i sorbinaniu potasu.

Właściwość

Kwas sorbowy

Sorbinian potasu

barwa i stan skupienia

białe ciało stałe

białe ciało stałe

temperatura topnienia, °C

134,5

270 (rozkład)

temperatura wrzenia, °C

228 (rozkład)

––––––

rozpuszczalność w wodzie, g/100 g; 25°C

ok. 0,17

ok. 58,5

Wartość 𝐾a dla kwasu sorbowego wynosi 1,7 ∙10−5.

Na podstawie: Z. E. Sikorski (red.), Chemia żywności, Warszawa 2007

oraz W. Grajek (red.), Przeciwutleniacze w żywności, Warszawa 2007.

Wybierz i zaznacz nazwę odczynnika, który wprowadzony w postaci roztworu pozwoli odróżnić wodny roztwór kwasu sorbowego i wodny roztwór sorbinianu potasu o jednakowych stężeniach. Odpowiedź uzasadnij.

… brom … fenoloftaleina

Uzasadnienie: …

Uwaga redakcyjna. Przyjmij, że w warunkach doświadczenia roztwór soli ma pH wystarczające do pojawienia się barwy fenoloftaleiny.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Obie substancje mają te same wiązania C=C, ale ich roztwory różnią się odczynem.

Podpowiedź 2

Hydroliza sorbinianu daje OH⁻. Zastanów się, czy pH soli wejdzie w zakres zmiany barwy wskaźnika.

Podpowiedź 3

Wybierz fenoloftaleinę zgodnie z kluczem. Roztwór kwasu pozostaje bezbarwny, a dostatecznie zasadowy roztwór sorbinianu różowieje.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Przykładowe uzasadnienia:

• W roztworze sorbinianu fenoloftaleina zabarwi się na różowo (malinowo) – jego odczyn

jest zasadowy, (a w roztworze kwasu nie będzie zmiany barwy powstałej mieszaniny bo

roztwór ma odczyn kwasowy).

• Wodny roztwór sorbinianu potasu ma odczyn zasadowy, a kwasu sorbowego – nie (tylko

w roztworze sorbinianu fenoloftaleina się zabarwi).

• Brom odbarwi się w obu roztworach, ponieważ kwas sorbowy i sorbinian potasu są

związkami nienasyconymi.

Uwaga: Uzasadnienie powinno odnosić się do różnicy we właściwościach albo do

podobieństwa w budowie cząsteczek.

Uwaga redakcyjna. Różowa barwa pojawia się przy dostatecznie wysokim pH. Bardzo rozcieńczony roztwór sorbinianu może pozostać bezbarwny mimo odczynu zasadowego.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawny wybór odczynnika i poprawne uzasadnienie wyboru.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Roztwór kwasu sorbowego jest kwaśny. Jon sorbinianowy reaguje z wodą i tworzy OH⁻, dlatego roztwór soli ma odczyn zasadowy. Fenoloftaleina, wskazana w kluczu, jest bezbarwna w kwasie i różowa w roztworze soli pod warunkiem, że pH wchodzi w zakres jej zmiany barwy. Bardzo rozcieńczony roztwór soli może pozostać bezbarwny mimo pH powyżej 7.

Brom nie odróżnia próbek, ponieważ kwas i jego anion mają wiązania C=C. Do rozróżnienia za pomocą fenoloftaleiny potrzebne jest stężenie, które zapewni dostatecznie wysokie pH soli.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 31 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Przykładowe uzasadnienia:

• W roztworze sorbinianu fenoloftaleina zabarwi się na różowo (malinowo) – jego odczyn

jest zasadowy, (a w roztworze kwasu nie będzie zmiany barwy powstałej mieszaniny bo

roztwór ma odczyn kwasowy).

• Wodny roztwór sorbinianu potasu ma odczyn zasadowy, a kwasu sorbowego – nie (tylko

w roztworze sorbinianu fenoloftaleina się zabarwi).

• Brom odbarwi się w obu roztworach, ponieważ kwas sorbowy i sorbinian potasu są

związkami nienasyconymi.

Uwaga: Uzasadnienie powinno odnosić się do różnicy we właściwościach albo do

podobieństwa w budowie cząsteczek.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_06_dodatkowy_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32.1 · czerwiec 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 32.

Estry można otrzymać w reakcji alifatycznych chlorowcopochodnych z solami kwasów

karboksylowych. Poniżej przedstawiono ogólny mechanizm takiej reakcji – zachodzącej

w obecności jodków – między pierwszorzędowym halogenkiem alkilowym a anionem

karboksylanowym:

CKE: dwa etapy reakcji halogenku alkilu z anionem karboksylanowym w obecności jodków; pełne strzałki, ładunki i pary elektronowe.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2005.

Napisz sumaryczne równanie reakcji anionu octanowego z 1-chlorobutanem. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zidentyfikuj nukleofil i grupę odchodzącą. Łańcuch czterowęglowy ma pozostać niezmieniony.

Podpowiedź 2

Anion octanowy podstawia Cl przez atom tlenu. Powstaje ester i jon chlorkowy.

Podpowiedź 3

Narysuj sumaryczne otrzymywanie octanu butylu z octanu i 1-chlorobutanu, z Cl− po prawej; jodek pomiń w bilansie.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 32.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Anion octanowy atakuje atom węgla 1-chlorobutanu połączony z chlorem. W sumie atom Cl zostaje zastąpiony przez tlen anionu karboksylanowego, a produktem organicznym jest octan butylu.

Drugim produktem jest Cl−, dzięki czemu ładunek obu stron równania wynosi −1. Jodek uczestniczy w etapach mechanizmu, lecz regeneruje się i nie jest zużywany w równaniu sumarycznym. We wzorze estru tlen łączy fragment acetylowy z niezmienionym łańcuchem butylowym, jak na grafice klucza.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 32.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_06_dodatkowy_32.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32.2 · czerwiec 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 32.

Estry można otrzymać w reakcji alifatycznych chlorowcopochodnych z solami kwasów

karboksylowych. Poniżej przedstawiono ogólny mechanizm takiej reakcji – zachodzącej

w obecności jodków – między pierwszorzędowym halogenkiem alkilowym a anionem

karboksylanowym:

CKE: dwa etapy reakcji halogenku alkilu z anionem karboksylanowym w obecności jodków; pełne strzałki, ładunki i pary elektronowe.

Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2005.

Uzupełnij zdania. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Opisane przemiany, w których udział biorą alifatyczne chlorowcopochodne i sole kwasów

karboksylowych, są reakcjami (addycji / substytucji). Anion jodkowy pełni funkcję

katalizatora i jego obecność skutkuje (obniżeniem / podwyższeniem) energii aktywacji oraz

wzrostem (szybkości / wydajności) reakcji w porównaniu do reakcji prowadzonej bez jego

udziału.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj substrat i produkt: jeden podstawnik zajmuje miejsce drugiego. Prześledź też los I−.

Podpowiedź 2

Jon jodkowy regeneruje się, więc zmienia drogę i szybkość reakcji przez obniżenie bariery energetycznej.

Podpowiedź 3

Zaznacz „substytucji”, „obniżeniem” i „szybkości”. Katalizator nie zwiększa wydajności równowagowej.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 32.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W halogenku alkilowym grupa zawierająca chlor zostaje zastąpiona przez fragment karboksylanowy, więc przemiana jest substytucją. Jodek zostaje zużyty w jednym etapie i odtworzony w następnym, co wyjaśnia jego funkcję katalizatora. Alternatywna droga reakcji ma mniejszą energię aktywacji i większą szybkość.

Katalizator sam nie zmienia stałej równowagi ani równowagowej wydajności. Wybieramy zatem „substytucji”, „obniżeniem” i „szybkości”. Rola w mechanizmie, a nie samo występowanie jonu w mieszaninie, uzasadnia nazwanie go katalizatorem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 32.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_06_dodatkowy_32.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33 · czerwiec 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 33–34.

Kwas pantotenowy wchodzi w skład witaminy B5. Jego wzór chemiczny przedstawiono poniżej:

Wzór strukturalny kwasu pantotenowego.

Kwas pantotenowy może ulegać hydrolizie zasadowej.

Uzupełnij poniższy schemat, tak aby przedstawiał w formie jonowej skróconej równanie hydrolizy zasadowej kwasu pantotenowego. Zastosuj wzory półstrukturalne

(grupowe) lub uproszczone związków organicznych.

Zadanie 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.Zadanie 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 29.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź fragment amidowy i oddziel go między węglem karbonylowym a azotem.

Podpowiedź 2

Produkty to pochodna kwasu pantoowego oraz β-alanina. W środowisku zasadowym obie grupy karboksylowe zapisujemy jako COO−.

Podpowiedź 3

Uzupełnij dwa aniony zgodnie z grafiką: po stronie azotu odtwórz NH2, po stronie karbonylowej COO−. Uwzględnij podane 2OH− i H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji – poprawne uzupełnienie schematu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W kwasie pantotenowym hydrolizie ulega wiązanie amidowe między atomem węgla grupy karbonylowej a azotem. Powstaje anion kwasu pantoowego oraz anion β-alaniny z wolną grupą aminową. Jeden OH− zużywa się na hydrolizę amidu, drugi na zobojętnienie grupy COOH obecnej już w substracie.

Dlatego oba produkty mają grupę COO−, a suma ich ładunków wynosi −2. Alkoholowe grupy OH zachowujemy. Schemat zawiera także H2O po prawej; sprawdź bilans, zamiast dopisywać dodatkową cząsteczkę wody przy rozcinanym amidzie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_06_dodatkowy_33

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 34 · czerwiec 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 33–34.

Kwas pantotenowy wchodzi w skład witaminy B5. Jego wzór chemiczny przedstawiono poniżej:

Wzór strukturalny kwasu pantotenowego.

Kwas pantotenowy może ulegać hydrolizie zasadowej.

Rozstrzygnij, czy cząsteczka kwasu pantotenowego jest chiralna. Odpowiedź uzasadnij.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Szukaj tetraedrycznego atomu węgla z czterema różnymi podstawnikami.

Podpowiedź 2

Sprawdź węgiel z OH obok karbonylu. Sąsiedni węgiel ma dwie jednakowe grupy metylowe.

Podpowiedź 3

Odpowiedz „tak” i wskaż jedno centrum stereogeniczne przy węglu z alkoholową grupą OH.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: Tak, (cząsteczka kwasu pantotenowego jest chiralna).

Przykładowe uzasadnienia:

• Cząsteczka w swojej strukturze ma jeden asymetryczny atom węgla (związany

z czterema różnymi podstawnikami).

• Cząsteczka ma centrum stereogeniczne.

• W cząsteczce brak elementów symetrii.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Atom węgla związany z alkoholową grupą OH, tuż obok grupy amidowej, ma cztery różne podstawniki. Są nimi H, OH, fragment karbonylowo-amidowy i rozgałęziony fragment z grupą hydroksymetylową.

Jest to jedyne centrum stereogeniczne tego szkieletu, zatem cząsteczka kwasu pantotenowego jest chiralna. Sąsiedni węgiel z dwiema grupami metylowymi nie jest asymetryczny. W uzasadnieniu wskaż konkretny atom z czterema różnymi podstawnikami; sama obecność grup OH albo rozgałęzienia nie dowodzi chiralności.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: Tak, (cząsteczka kwasu pantotenowego jest chiralna).

Przykładowe uzasadnienia:

• Cząsteczka w swojej strukturze ma jeden asymetryczny atom węgla (związany

z czterema różnymi podstawnikami).

• Cząsteczka ma centrum stereogeniczne.

• W cząsteczce brak elementów symetrii.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_06_dodatkowy_34

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35.1 · czerwiec 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 35.

Nomex to polimer stosowany do produkcji materiałów o wysokiej odporności mechanicznej

i termicznej. Fragment jego łańcucha przedstawiono poniżej:

Informacja do zadania 35. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 30.

Monomery, z których można otrzymać nomex, różnią się charakterem kwasowo-zasadowym.

Uzupełnij tabelę. Narysuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone dwóch monomerów, z których można otrzymać ten polimer.

Wzór monomeru o charakterze

zasadowym

Wzór monomeru o charakterze

kwasowym

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odszukaj wiązania amidowe i podziel łańcuch na fragment diaminowy oraz dikarboksylowy.

Podpowiedź 2

Na jednym pierścieniu odtwórz dwie NH2, na drugim dwie COOH. Sprawdź wzajemne położenie grup.

Podpowiedź 3

Narysuj benzeno-1,3-diaminę w kolumnie zasadowej i kwas benzeno-1,3-dikarboksylowy w kwasowej.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór monomeru

o charakterze zasadowym

Wzór monomeru

o charakterze kwasowym

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 22.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 22.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne narysowanie dwóch wzorów – monomeru o charakterze zasadowym oraz

monomeru o charakterze kwasowym.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Nomex zawiera wiązania amidowe łączące dwa rodzaje fragmentów aromatycznych. Rozetnij je formalnie między węglem karbonylowym a azotem. Fragment z azotami po odtworzeniu grup NH2 daje benzeno-1,3-diaminę, czyli monomer zasadowy.

Fragment z karbonylami po odtworzeniu grup COOH daje kwas benzeno-1,3-dikarboksylowy, czyli monomer kwasowy. W obu rysunkach zachowaj położenie meta, ponieważ wynika ono ze struktury polimeru. Nie zamieniaj tych monomerów na izomery para, które prowadziłyby do innego poliamidu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór monomeru

o charakterze zasadowym

Wzór monomeru

o charakterze kwasowym

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 22.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 22.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_06_dodatkowy_35.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 35.2 · czerwiec 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 35.

Nomex to polimer stosowany do produkcji materiałów o wysokiej odporności mechanicznej

i termicznej. Fragment jego łańcucha przedstawiono poniżej:

Informacja do zadania 35. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 30.

Uzupełnij zdania. Wybierz i podkreśl jedno określenie spośród podanych w każdym nawiasie.

Nomex otrzymuje się w wyniku polimeryzacji (łańcuchowej / kondensacyjnej). W tej

przemianie (wydziela się / nie wydziela się) produkt uboczny.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, jakie małe cząsteczki mogą powstać przy łączeniu NH2 i COOH.

Podpowiedź 2

Tworzenie wiązania amidowego z kwasu i aminy wiąże się z odszczepieniem wody.

Podpowiedź 3

Wybierz „kondensacyjnej” oraz „wydziela się”. Dla podanych monomerów produktem ubocznym jest H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 35.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Łączenie grup aminowych z karboksylowymi prowadzi do powstawania wiązań amidowych i eliminacji małych cząsteczek. Dla wskazanej pary diaminy i kwasu dikarboksylowego produktem ubocznym jest woda.

Nomex otrzymuje się więc w wyniku polimeryzacji kondensacyjnej, czyli polikondensacji, podczas której wydziela się produkt uboczny. Nie jest to addycja monomerów przez rozrywanie wiązań C=C: pierścienie aromatyczne pozostają składnikami szkieletu. Rodzaj grup reagujących pozwala rozpoznać sposób tworzenia polimeru.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 35.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_06_dodatkowy_35.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1 · czerwiec 2023

Formuła 2023rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 01–02.

Dwa pierwiastki oznaczone literami X i E należą do tego samego okresu. Wiadomo, że

w stanie podstawowym:

• atom pierwiastka X ma w zewnętrznej powłoce cztery elektrony sparowane i dwa

niesparowane

• stan energetyczny niesparowanych elektronów atomu pierwiastka X opisują główna liczba

kwantowa 𝑛 = 4 i poboczna liczba kwantowa 𝑙 = 1

• w atomie pierwiastka E liczba elektronów, które mogą brać udział w tworzeniu wiązań, jest

taka sama jak w atomie pierwiastka X, jednak są one rozmieszczone na powłokach

opisanych różnymi wartościami głównej liczby kwantowej 𝑛.

Wpisz do tabeli symbole chemiczne pierwiastków X i E, numer grupy i symbol bloku konfiguracyjnego, do których należy każdy z pierwiastków.

 

Symbol

pierwiastka

Numer

grupy

Symbol bloku

konfiguracyjnego

pierwiastek X

   

pierwiastek E

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z liczb n = 4 i l = 1 rozpoznaj podpowłokę 4p i połącz liczbę elektronów sparowanych oraz niesparowanych.

Podpowiedź 2

Sześć elektronów na powłoce zewnętrznej prowadzi do 4s24p4 i selenu.

Podpowiedź 3

W czwartym okresie znajdź metal z sześcioma elektronami walencyjnymi na 3d i 4s: chrom, grupa 6, blok d.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

PierwiastekSymbolGrupaBlok
XSe (selen)16 (XVI)p
ECr (chrom)6 (VI)d

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli – podanie w odpowiedniej kolejności

symboli pierwiastków X i E oraz dla każdego z nich: numeru grupy i symbolu bloku

konfiguracyjnego.

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli – podanie symbolu pierwiastka,

numeru grupy i symbolu bloku konfiguracyjnego dla pierwiastka X albo E.

ALBO

– poprawne uzupełnienie dwóch kolumn tabeli – podanie symboli pierwiastków

i numerów grup albo symboli pierwiastków i symboli bloków konfiguracyjnych.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dwa niesparowane elektrony o n = 4 i l = 1 zajmują podpowłokę 4p. Razem z czterema elektronami sparowanymi w zewnętrznej powłoce daje to konfigurację 4s24p4, charakterystyczną dla selenu: grupa 16, blok p.

Pierwiastek E z tego samego okresu ma sześć elektronów mogących tworzyć wiązania, rozmieszczonych na dwóch powłokach. Jest nim chrom o konfiguracji walencyjnej 3d54s1: grupa 6, blok d. Dla Cr uwzględniamy rzeczywistą konfigurację podstawową, a nie uproszczone przewidywanie 3d44s2.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

PierwiastekSymbolGrupaBlok
XSe (selen)16 (XVI)p
ECr (chrom)6 (VI)d
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2023_06_dodatkowy_01

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.1 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

O dwóch pierwiastkach umownie oznaczonych literami A i X wiadomo, że:

• należą do tego samego bloku konfiguracyjnego

• liczba masowa jednego z izotopów pierwiastka A jest dwa razy większa od jego liczby

atomowej i jest równa liczbie atomowej niklu

• suma elektronów, neutronów i protonów w atomie jednego z izotopów pierwiastka X jest

równa 114, a liczba nukleonów jest równa 79.

Uzupełnij tabelę. Wpisz symbol pierwiastka A i symbol pierwiastka X oraz symbol bloku konfiguracyjnego, do którego należą te pierwiastki.

 

Symbol pierwiastka

Symbol bloku konfiguracyjnego

Pierwiastek A

  

Pierwiastek X

 
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dla A podziel liczbę masową 28 przez dwa.

Podpowiedź 2

Dla X wykorzystaj równość p + n + e = A + Z w atomie obojętnym.

Podpowiedź 3

Wpisz A: Si, X: Br oraz blok p.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Symbol pierwiastka

Symbol bloku konfiguracyjnego

Pierwiastek A

Si LUB krzem

p

Pierwiastek X

Br LUB brom

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie symboli lub nazw pierwiastków oraz symbolu bloku

konfiguracyjnego.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Liczba atomowa niklu to 28, więc dla A liczba masowa wynosi 28, a Z = 14. To krzem. Dla obojętnego X suma protonów, neutronów i elektronów to liczba nukleonów plus Z, zatem 79 + Z = 114.

Otrzymujemy Z = 35, czyli brom. Oba należą do bloku p. Nie odejmujemy od 114 podwójnie liczby nukleonów, ponieważ elektrony są jedynymi składnikami sumy poza jądrem.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Symbol pierwiastka

Symbol bloku konfiguracyjnego

Pierwiastek A

Si LUB krzem

p

Pierwiastek X

Br LUB brom

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_01.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.2 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

O dwóch pierwiastkach umownie oznaczonych literami A i X wiadomo, że:

• należą do tego samego bloku konfiguracyjnego

• liczba masowa jednego z izotopów pierwiastka A jest dwa razy większa od jego liczby

atomowej i jest równa liczbie atomowej niklu

• suma elektronów, neutronów i protonów w atomie jednego z izotopów pierwiastka X jest

równa 114, a liczba nukleonów jest równa 79.

Napisz fragment konfiguracji elektronowej atomu A (w stanie podstawowym) opisujący rozmieszczenie elektronów walencyjnych na podpowłokach. Zastosuj graficzny zapis konfiguracji elektronowej. W tym zapisie uwzględnij numer powłoki i symbole podpowłok.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal walencyjny fragment konfiguracji Si.

Podpowiedź 2

Rozmieść elektrony p osobno, zanim utworzysz parę.

Podpowiedź 3

Narysuj 3s23p2 z dwoma niesparowanymi elektronami 3p oraz podpisami podpowłok.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

↑

↑

 

Zasady oceniania

Zasady oceniania 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Atom krzemu ma konfigurację walencyjną 3s23p2. Orbital 3s zawiera parę o przeciwnych spinach, a dwa elektrony 3p zajmują dwa osobne orbitale ze zgodnymi spinami; trzeci orbital pozostaje pusty.

Takie obsadzenie spełnia regułę Hunda. Podpisujemy podpowłoki 3s i 3p. Nie parujemy od razu dwóch elektronów p w jednej klatce i nie rysujemy stanu wzbudzonego zamiast wymaganego podstawowego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

↑

↑

 
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_01.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.3 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

O dwóch pierwiastkach umownie oznaczonych literami A i X wiadomo, że:

• należą do tego samego bloku konfiguracyjnego

• liczba masowa jednego z izotopów pierwiastka A jest dwa razy większa od jego liczby

atomowej i jest równa liczbie atomowej niklu

• suma elektronów, neutronów i protonów w atomie jednego z izotopów pierwiastka X jest

równa 114, a liczba nukleonów jest równa 79.

Pierwiastki A i X tworzą związek o wzorze AX4.

Oblicz bezwzględną masę (wyrażoną w gramach) jednej cząsteczki AX4 złożonej jedynie z atomów tych izotopów, które opisano we wstępie do zadania. Przyjmij, że masa atomowa izotopu jest równa jego liczbie masowej.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zsumuj masy wskazanych izotopów z uwzględnieniem indeksu 4.

Podpowiedź 2

Przejdź z 344 u na gramy albo z masy molowej na masę jednej cząsteczki.

Podpowiedź 3

Otrzymasz około 5,7·10−22 g.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 1.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

Sposób 2.

Odpowiedź CKE 1.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

𝑚 = (𝑀A + 4 ∙ 𝑀X) ∙ 1,661 ∙ 10−24 g = (28 + 4 ∙79) ∙ 1,661 ∙ 10−24 g

= 344 ∙ 1,661 ∙ 10−24 g = 𝟓, 𝟕 ∙ 𝟏𝟎−𝟐𝟐 (𝐠) ALBO 𝟓𝟕 ∙ 𝟏𝟎−𝟐𝟑 (𝐠)

Uwaga redakcyjna. Masa jednej cząsteczki wynosi 344 · 1,661 · 10−24 g, czyli około 5,71 · 10−22 g.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne obliczenie masy cząsteczki AX4 o określonym składzie izotopowym.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Cząsteczka z podanych izotopów zawiera jeden atom o masie 28 u i cztery atomy po 79 u, łącznie 344 u. Zamiana jednostek daje 344·1,661·10−24 ≈ 5,71·10−22 g.

Równoważnie można podzielić 344 g·mol−1 przez stałą Avogadra. Nie stosujemy średnich mas naturalnego krzemu i bromu, bo zadanie wybiera konkretne izotopy. Szukana jest masa jednej cząsteczki, nie jednego mola.

Uwaga redakcyjna. W historycznym sposobie 1 prawidłowe przeliczenie to 344 · 1,661 · 10⁻²⁴ g. Równoważnie m = (344 g·mol⁻¹)/Nₐ ≈ 5,71 · 10⁻²² g.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 1.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

Sposób 2.

Odpowiedź CKE 1.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

𝑚 = (𝑀A + 4 ∙ 𝑀X) ∙ 1,661 ∙ 10−24 g = (28 + 4 ∙79) ∙ 1,661 ∙ 10−24 g

= 344 ∙ 1,661 ∙ 10−24 g = 𝟓, 𝟕 ∙ 𝟏𝟎−𝟐𝟐 (𝐠) ALBO 𝟓𝟕 ∙ 𝟏𝟎−𝟐𝟑 (𝐠)

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_01.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 2 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 2–3.

Węgiel tworzy kilka odmian alotropowych, które różnią się strukturą krystaliczną. Są wśród

nich diament, grafit i fulereny.

Zadanie 2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

Rozstrzygnięcie: …

Wyjaśnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Szukaj odmiany z ruchomymi elektronami, a nie samymi mocnymi wiązaniami.

Podpowiedź 2

W graficie po trzech wiązaniach σ pozostaje elektron uczestniczący w delokalizacji.

Podpowiedź 3

Wskaż grafit i wyjaśnij przewodnictwo zdelokalizowanymi elektronami.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: grafit

Przykładowe wyjaśnienia:

• Każdy atom węgla w graficie tworzy trzy wiązania σ, a czwarty elektron uczestniczy

w tworzeniu zdelokalizowanych wiązań 𝜋.

• W krysztale grafitu są elektrony zdelokalizowane.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne wyjaśnienie uwzględniające obecność

zdelokalizowanych elektronów 𝜋.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przewodnictwo grafitu wynika z obecności elektronów zdelokalizowanych w jego warstwach. Każdy atom C tworzy trzy wiązania σ, a pozostały elektron walencyjny uczestniczy w układzie π, umożliwiającym przemieszczanie ładunku.

W diamencie cztery elektrony walencyjne są związane w sieci czterech wiązań σ i nie ma analogicznych ruchomych elektronów. Wybieramy grafit, a w wyjaśnieniu wskazujemy nośniki ładunku, nie tylko warstwową budowę.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: grafit

Przykładowe wyjaśnienia:

• Każdy atom węgla w graficie tworzy trzy wiązania σ, a czwarty elektron uczestniczy

w tworzeniu zdelokalizowanych wiązań 𝜋.

• W krysztale grafitu są elektrony zdelokalizowane.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_02

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 3 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 2–3.

Węgiel tworzy kilka odmian alotropowych, które różnią się strukturą krystaliczną. Są wśród

nich diament, grafit i fulereny.

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.

Odmienna budowa wewnętrzna diamentu, grafitu i fulerenów jest przyczyną

różnic ich właściwości chemicznych, przy zachowaniu identycznych

właściwości fizycznych.

P

F

2.

W krysztale diamentu każdy z atomów węgla tworzy kowalencyjne wiązania 𝜎

z czterema otaczającymi go atomami.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oceń, czy odmiany alotropowe mają identyczne właściwości fizyczne.

Podpowiedź 2

Przypomnij czterowiązalną sieć tetraedryczną diamentu.

Podpowiedź 3

Zaznacz F, P.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. – F; 2. – P

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne zaznaczenie dwóch odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Różne sieci krystaliczne odmian węgla powodują także wyraźne różnice właściwości fizycznych, na przykład twardości i przewodnictwa. Pierwsze zdanie o ich identyczności jest więc fałszywe.

W diamencie każdy atom węgla łączy się kowalencyjnie z czterema sąsiadami, tworząc cztery wiązania σ o tetraedrycznym rozmieszczeniu. Drugie zdanie jest prawdziwe. Wspólny skład pierwiastkowy nie oznacza jednakowej struktury ani wszystkich właściwości.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. – F; 2. – P

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_03

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Zadanie 4 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.

wybierz i napisz wzór tej drobiny, w której:

1. orbitalom walencyjnym atomu centralnego przypisuje się hybrydyzację sp2.

2. atom centralny może być akceptorem pary elektronowej.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz obszary elektronowe przy atomie centralnym proponowanych drobin.

Podpowiedź 2

Akceptor pary powinien mieć dostępny orbital i deficyt elektronowy.

Podpowiedź 3

W obu punktach wpisz BCl3: sp2 oraz bor z niepełnym oktetem.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. BCl3

2. BCl3

Zasady oceniania

1 pkt – poprawny wybór i napisanie wzorów drobin o opisanych cechach.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W BCl3 atom centralny boru tworzy trzy wiązania σ, co odpowiada płaskiemu układowi trygonalnemu i hybrydyzacji sp2. Wokół B są tylko sześć elektronów, więc ma on lukę elektronową i może przyjąć parę od donora.

W obu punktach pasuje BCl3. Nie utożsamiamy zdolności przyjęcia pary z posiadaniem własnej wolnej pary; to drugie jest właściwością donora, a nie wymaganym tutaj kryterium.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. BCl3

2. BCl3

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_04

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 5 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 5–6.

Ze względu na zdolność atomów węgla do łączenia się w łańcuchy, ten pierwiastek tworzy

z tlenem nie tylko związki takie jak CO i CO2, lecz także mniej typowe połączenia. Jednym

z nich jest ditlenek triwęgla o wzorze sumarycznym C3O2. Cząsteczka tego związku ma

budowę liniową, atomami wewnętrznymi są w niej atomy węgla, a skrajnymi – atomy tlenu.

Ditlenek triwęgla reaguje z wodą. W tej reakcji powstaje jeden produkt – kwas

dikarboksylowy.

Na podstawie: J.E. House, Inorganic Chemistry, Elsevier, 2008.

Zadanie 5 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 6.

Aby wyjaśnić budowę cząsteczki C3O2, hybrydyzację typu sp przypisuje się orbitalom

walencyjnym (trzech atomów / dwóch atomów / jednego atomu) węgla. Liczba wiązań σ

w cząsteczce C3O2 wynosi (2 / 4 / 6 / 8).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zachowaj liniową kolejność atomów podaną w informacji.

Podpowiedź 2

Uzgodnij oktety przez cztery wiązania podwójne i po dwie wolne pary na O.

Podpowiedź 3

Wybierz trzy atomy węgla o sp oraz cztery wiązania σ i uzupełnij wzór elektronowy z klucza.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 5 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.

Uwaga: Geometria cząsteczki nie podlega ocenie.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne narysowanie wzoru elektronowego C3O2 z uwzględnieniem wolnych par

elektronowych atomów tlenu oraz poprawne uzupełnienie dwóch zdań.

1 pkt – poprawne narysowanie wzoru elektronowego oraz niepełne lub błędne uzupełnienie

zdań albo brak uzupełnienia zdań

ALBO

– błędne narysowanie wzoru elektronowego albo brak wzoru oraz poprawne

uzupełnienie dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Liniowy szkielet ma kolejność O–C–C–C–O. Oktety i bilans 24 elektronów walencyjnych spełnia układ czterech wiązań podwójnych; każdy tlen ma dwie wolne pary.

Każdy z trzech atomów C jest związany w dwóch kierunkach, więc przypisujemy wszystkim hybrydyzację sp. Każde podwójne wiązanie zawiera jedno σ i jedno π, zatem łącznie są cztery σ. Wymagany wzór elektronowy przedstawiono graficznie, z wolnymi parami tlenu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 5 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.

Uwaga: Geometria cząsteczki nie podlega ocenie.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_05

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 6 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 5–6.

Ze względu na zdolność atomów węgla do łączenia się w łańcuchy, ten pierwiastek tworzy

z tlenem nie tylko związki takie jak CO i CO2, lecz także mniej typowe połączenia. Jednym

z nich jest ditlenek triwęgla o wzorze sumarycznym C3O2. Cząsteczka tego związku ma

budowę liniową, atomami wewnętrznymi są w niej atomy węgla, a skrajnymi – atomy tlenu.

Ditlenek triwęgla reaguje z wodą. W tej reakcji powstaje jeden produkt – kwas

dikarboksylowy.

Na podstawie: J.E. House, Inorganic Chemistry, Elsevier, 2008.

Narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) produktu reakcji ditlenku triwęgla z wodą.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zachowaj wszystkie trzy atomy węgla w jednym produkcie.

Podpowiedź 2

Umieść grupy karboksylowe na obu końcach trójwęglowego szkieletu.

Podpowiedź 3

Narysuj kwas propanodiowy, czyli malonowy, z grupą metylenową pomiędzy COOH.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 6 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne narysowanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) produktu reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Hydroliza C3O2 zachowuje trzy węgle i daje jeden kwas dikarboksylowy. Dwie skrajne jednostki węglowe tworzą grupy COOH, a środkowy węgiel staje się grupą metylenową.

Produktem jest kwas propanodiowy, czyli malonowy, C3H4O4. Do sumarycznego bilansu potrzeba dwóch H2O, co potwierdza liczbę H i O produktu. Nie skracamy łańcucha do kwasu szczawiowego, mającego tylko dwa atomy węgla; wzór półstrukturalny odtwarzamy z grafiki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 6 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 8.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_06

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 7 · maj 2023

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

W poniższej tabeli podano wzory dwóch związków organicznych: alkoholu benzylowego

i etylobenzenu, a także wartości masy molowej oraz temperatury wrzenia tych związków.

 

Wzór

Masa molowa, g ∙ mol−1

Temperatura wrzenia, ℃

Alkohol

benzylowy

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 7.

108

205

Etylobenzen

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 7.

106

136

Na podstawie: T. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2013.

Rozstrzygnij, który związek – alkohol benzylowy czy etylobenzen – jest substancją bardziej lotną. Wyjaśnij, dlaczego alkohol benzylowy i etylobenzen znacznie różnią się wartościami temperatury wrzenia. Odnieś się do wpływu różnicy w budowie cząsteczek obu związków na ich właściwości fizykochemiczne.

Rozstrzygnięcie: …

Wyjaśnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Niższa temperatura wrzenia wskazuje większą lotność.

Podpowiedź 2

Porównaj obecność grupy OH i zdolność tworzenia wiązań wodorowych między cząsteczkami.

Podpowiedź 3

Wskaż etylobenzen i silniejsze oddziaływania wodorowe alkoholu benzylowego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: etylobenzen

Wyjaśnienie:

Cząsteczki etylobenzenu nie mają budowy polarnej i nie tworzą między sobą wiązań

wodorowych (z uwagi na brak obecności grupy –OH). Pomiędzy cząsteczkami alkoholu

(zawierającymi polarną grupę –OH) tworzą się wiązania wodorowe (O–H∙∙∙O).

Uwaga 1.: W rozwiązaniu zdającego musi zostać uwzględniona obecność odziaływań

międzycząsteczkowych. Wskazanie tylko elementów budowy cząsteczek alkoholu

i węglowodoru jest niewystarczające.

Odpowiedź CKE 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i poprawne wyjaśnienie zawierające odwołanie do

konsekwencji różnicy w budowie cząsteczek etylobenzenu i alkoholu benzylowego.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Bardziej lotny jest etylobenzen, który wrze przy 136 °C, znacznie niżej niż alkohol benzylowy przy 205 °C. Oba związki mają zbliżone masy molowe, więc główna różnica wynika z oddziaływań międzycząsteczkowych.

Grupa OH alkoholu umożliwia tworzenie wiązań wodorowych, których etylobenzen nie tworzy między swoimi cząsteczkami. Ich pokonanie wymaga dodatkowej energii. Nie wyjaśniamy wrzenia zrywaniem kowalencyjnego wiązania C–O wewnątrz alkoholu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: etylobenzen

Wyjaśnienie:

Cząsteczki etylobenzenu nie mają budowy polarnej i nie tworzą między sobą wiązań

wodorowych (z uwagi na brak obecności grupy –OH). Pomiędzy cząsteczkami alkoholu

(zawierającymi polarną grupę –OH) tworzą się wiązania wodorowe (O–H∙∙∙O).

Uwaga 1.: W rozwiązaniu zdającego musi zostać uwzględniona obecność odziaływań

międzycząsteczkowych. Wskazanie tylko elementów budowy cząsteczek alkoholu

i węglowodoru jest niewystarczające.

Odpowiedź CKE 7 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 9.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_05_glowny_07

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania