Baza zadań z chemii
Moje postępy
Zadania 321–340 z 1481
Zadanie 15 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadań 14–15.
Poniżej podano wartości stałych dysocjacji (𝑇= 25 °C, 𝑝= 1000 hPa) trzech substancji,
które wykazują kwasowy charakter chemiczny w roztworach wodnych:
Substancja (H2X) | 𝐾a1 | 𝐾a2 |
|---|---|---|
benzeno-1,2-diol, C6H4(OH)2 | 4,57 ∙10−10 | 2,51 ∙10−13 |
![]() | 6,16 ∙10−5 | 2,29 ∙10−6 |
tlenek siarki(IV), SO2 (aq, nas.), [H2SO3] | 1,41 ∙10−2 | 6,31 ∙10−8 |
Próbkę wodnego roztworu każdej z substancji (analitu) o objętości 10,0 cm3 i stężeniu
molowym 0,020 mol·dm−3, umieszczano w kolbie i miareczkowano roztworem titranta:
NaOH (aq) o stężeniu molowym 0,020 mol·dm−3. Krzywe miareczkowania oznaczone
literami A, B i C przedstawiono na wykresie.

Punkt równoważnikowy (PR) to punkt na krzywej miareczkowania odpowiadający takiej ilości
titranta, która jest równoważna stechiometrycznej ilości analitu. W pobliżu PR podczas
miareczkowania zachodzą zwykle wyraźnie zmiany wartości pH, zwane skokiem
miareczkowania.
W wodnych roztworach kwasów diprotonowych (H2X) oraz podczas miareczkowania ich
roztworów za pomocą NaOH (aq) zachodzi wiele procesów, np.:
Proces | Równanie |
|---|---|
I | H2X + H2O ⇌ HX− + H3O+ |
II | HX− + H2O ⇌ X2− + H3O+ |
III | HX− + H2O ⇌ H2X + OH− |
IV | X2− + H2O ⇌ HX− + OH− |
Na podstawie krzywej miareczkowania oznaczonej literą C wskaż, który z procesów
I–IV decyduje o pH roztworu obecnego w kolbie, w różnych momentach miareczkowania. Uzupełnij poniższą tabelę. Wpisz numer procesu lub numery procesów.
Proces decydujący o pH układu: | |
|---|---|
przed wprowadzeniem NaOH | |
po wprowadzeniu 10 cm3 roztworu NaOH | |
po wprowadzeniu 20 cm3 roztworu NaOH |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Oblicz, ile równoważników OH− dodano przy 10 i 20 cm3. Stężenia kwasu i zasady są równe.
Podpowiedź 2
Kolejne dominujące postacie to H2X, HX− i X2−. Na krzywej C pierwszy punkt równoważnikowy pozostaje kwaśny.
Podpowiedź 3
Dopasuj dysocjację H2X, kwasową dysocjację HX− oraz zasadową hydrolizę X2− do procesów I, II i IV.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Proces decydujący o pH układu: | |
|---|---|
przed wprowadzeniem NaOH | I |
po wprowadzeniu 10 cm3 roztworu NaOH | II |
po wprowadzeniu 20 cm3 roztworu NaOH | IV |
Uwaga: Dopuszcza się wpisanie w pierwszym wierszu tabeli numerów I i II.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Początkowo w kolbie znajduje się kwas H2X, więc o kwaśnym odczynie decyduje przede wszystkim jego pierwsza dysocjacja, proces I. Przy równych stężeniach dodanie 10 cm3 NaOH zobojętnia jeden proton na każdą cząsteczkę kwasu.
Powstający HX− na krzywej C zachowuje odczyn kwaśny, zatem przeważa proces II nad zasadowym III. Po dodaniu 20 cm3 otrzymujemy głównie X2−, którego hydroliza w procesie IV tworzy OH−. Odpowiedź to I, II, IV; klucz dopuszcza początkowo także I i II.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Proces decydujący o pH układu: | |
|---|---|
przed wprowadzeniem NaOH | I |
po wprowadzeniu 10 cm3 roztworu NaOH | II |
po wprowadzeniu 20 cm3 roztworu NaOH | IV |
Uwaga: Dopuszcza się wpisanie w pierwszym wierszu tabeli numerów I i II.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 16 · czerwiec 2023
W celu określenia zawartości tlenku kobaltu(II) w mieszaninie zawierającej tylko CoO i Co3O4
próbkę tej mieszaniny o masie 100 g poddano prażeniu. Podczas tego procesu zaszły
reakcje chemiczne:
W wyniku zachodzących reakcji otrzymano 75,0 g metalicznego kobaltu.
Oblicz w procentach masowych zawartość tlenku kobaltu(II) w wyjściowej mieszaninie. Przyjmij, że obie reakcje przebiegły z wydajnością równą 100 %.
Obliczenia:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Wprowadź jedną niewiadomą oznaczającą masę CoO. Druga masa wynika ze 100 g próbki.
Podpowiedź 2
Udziały masowe kobaltu w tlenkach wynoszą 59/75 oraz 177/241. Zsumuj masy uzyskanego metalu.
Podpowiedź 3
Rozwiąż (59/75)x + (177/241)(100−x) = 75. Masa x w gramach jest tu liczbowo procentową zawartością CoO.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE



Zasady oceniania
2 pkt – zastosowanie poprawnej metody rozwiązania prowadzącej do obliczenia zawartości
CoO w mieszaninie, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku
w procentach masowych.
1 pkt – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do obliczenia zawartości CoO, ale:
• popełnienie błędów rachunkowych.
LUB
• niepodanie wyniku w procentach.
ALBO
… – poprawne obliczenie tylko masy albo tylko liczby moli CoO w mieszaninie.
0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Niech x oznacza masę CoO w 100 g mieszaniny; masa Co3O4 wynosi wtedy 100−x. Z jednego mola CoO otrzymujemy jeden mol Co, a z jednego mola Co3O4 trzy mole metalu.
Dla mas molowych 75, 241 i 59 g·mol−1 bilans kobaltu ma postać (59/75)x + (177/241)(100−x) = 75. Rozwiązanie bez wczesnych zaokrągleń daje x ≈ 29,79 g, czyli około 29,8% masowych CoO. Rozbieżne wartości około 30% w przykładach klucza wynikają z zaokrąglania współczynników pośrednich.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem



Informacje i źródła zadania
Zadanie 17 · czerwiec 2023
W 150 g wody o temperaturze 80 °C rozpuszczono 160 g bezwodnego tiosiarczanu sodu
(Na2S2O3). Otrzymany roztwór ochłodzono do temperatury 20 °C.
Oblicz, ile gramów Na2S2O3 ∙ 5H2O wykrystalizuje po ochłodzeniu roztworu.
W temperaturze 𝟐𝟎 °𝐂 rozpuszczalność hydratu wynosi 𝟏𝟕𝟔 𝐠 w 𝟏𝟎𝟎 𝐠 wody.
Obliczenia:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Uwzględnij wodę krystalizacyjną. Masy molowe soli bezwodnej i hydratu wynoszą 158 oraz 248 g·mol−1.
Podpowiedź 2
Całą początkową sól przelicz umownie na hydrat, a jego masę odejmij od 310 g roztworu.
Podpowiedź 3
Od 160·248/158 odejmij 1,76·(310−160·248/158). Nie zaokrąglaj mas pośrednich.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

mh2 −58,9 g H2O; mh2 = 103,7 g
∆mh = mh1 −mh2 = 251,1 −103,7 = 𝟏𝟒𝟕, 𝟒 𝐠
Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.
Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej
poprawnej metody i poprawnych obliczeń.
Zasady oceniania
2 pkt – zastosowanie poprawnej metody rozwiązania prowadzącej do obliczenia masy
hydratu, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku w gramach.
1 pkt – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do obliczenia masy hydratu, ale:
• popełnienie błędów rachunkowych.
LUB
• podanie wyniku z niewłaściwą jednostką lub bez jednostki.
ALBO
– obliczenie masy hydratu w roztworze w temperaturze 20 oC.
0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Kryształy hydratu zabierają z roztworu zarówno sól, jak i wodę, więc nie można użyć rozpuszczalności jak dla soli bezwodnej. Przelicz 160 g Na2S2O3 na równoważną masę hydratu: 160·248/158 ≈ 251,139 g.
Po umownym związaniu wody pozostaje 310−251,139 ≈ 58,861 g wolnej wody. W 20°C utrzyma ona 1,76·58,861 ≈ 103,595 g hydratu. Wykrystalizuje około 147,54 g, czyli około 147,5 g; w kluczu 147,4 g wynika z wcześniejszego zaokrąglenia i mieści się w opisanej tolerancji metody.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

mh2 −58,9 g H2O; mh2 = 103,7 g
∆mh = mh1 −mh2 = 251,1 −103,7 = 𝟏𝟒𝟕, 𝟒 𝐠
Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.
Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej
poprawnej metody i poprawnych obliczeń.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 18.1 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadania 18.
Rozpuszczalność soli X w wodzie wzrasta ze wzrostem temperatury, co pokazują dane
zamieszczone w poniższej tabeli.
Temperatura, °C | 0 | 20 | 40 | 60 | 80 | 100 |
|---|---|---|---|---|---|---|
Rozpuszczalność, g w 100 g wody | 5 | 12 | 26 | 47 | 71 | 96 |
Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2013.
Narysuj krzywą rozpuszczalności soli X w zakresie temperatury 𝟎 °𝐂– 𝟏𝟎𝟎 °𝐂 i odczytaj z niego wartość rozpuszczalności w temperaturze 𝟕𝟎 °𝐂. Rozpuszczalność soli X jest funkcją rosnącą w całym podanym zakresie temperatury.

Rozpuszczalność soli X w temperaturze 70 °C: … g w 100 g wody.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź opisy i jednostki osi. Wykres musi obejmować wszystkie sześć danych.
Podpowiedź 2
Temperatura 70°C leży w połowie między 60 i 80°C, gdzie rozpuszczalności wynoszą 47 i 71.
Podpowiedź 3
Z poprawnie narysowanej krzywej odczytaj około 59 g soli na 100 g wody i wpisz wynik obok wykresu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozpuszczalność soli X w temperaturze 70 °C: 59 ± 1 g w 100 g wody
Uwaga: Wykres musi zawierać 6 punktów połączonych krzywą albo odcinkami (tworzy
łamaną). Punkty na wykresie muszą być naniesione na przecięciu odpowiednich linii
siatki. Odczytana wartość rozpuszczalności musi być adekwatna do poprawnie
narysowanego wykresu.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne narysowanie wykresu i odczytanie wartości rozpuszczalności soli.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Na osi poziomej zaznacz temperaturę, a na pionowej rozpuszczalność w gramach soli na 100 g wody. Nanieś sześć punktów z tabeli: (0;5), (20;12), (40;26), (60;47), (80;71), (100;96).
Połącz je krzywą rosnącą albo odcinkami, zgodnie z zasadami oceniania. Dla 70°C odczyt wypada około 59 g na 100 g wody; klucz przyjmuje 59±1 g. Sama liczba bez poprawnego wykresu nie realizuje całego polecenia.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozpuszczalność soli X w temperaturze 70 °C: 59 ± 1 g w 100 g wody
Uwaga: Wykres musi zawierać 6 punktów połączonych krzywą albo odcinkami (tworzy
łamaną). Punkty na wykresie muszą być naniesione na przecięciu odpowiednich linii
siatki. Odczytana wartość rozpuszczalności musi być adekwatna do poprawnie
narysowanego wykresu.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 18.2 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadania 18.
Rozpuszczalność soli X w wodzie wzrasta ze wzrostem temperatury, co pokazują dane
zamieszczone w poniższej tabeli.
Temperatura, °C | 0 | 20 | 40 | 60 | 80 | 100 |
|---|---|---|---|---|---|---|
Rozpuszczalność, g w 100 g wody | 5 | 12 | 26 | 47 | 71 | 96 |
Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2013.
Oblicz, ile gramów soli X wykrystalizowało, gdy z 𝟑𝟎𝟎 g roztworu nasyconego w temperaturze 𝟖𝟎 °𝐂 odparowała woda o masie 𝟐𝟓 g. Wynik podaj w zaokrągleniu do jedności.
Obliczenia:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Odparowuje wyłącznie woda. W tej samej temperaturze stosunek soli rozpuszczonej do wody pozostaje stały.
Podpowiedź 2
Każdy gram odparowanej wody zmniejsza możliwość utrzymania soli o 0,71 g.
Podpowiedź 3
Oblicz 25·0,71 = 17,75 g, a końcowy wynik zaokrąglij do 18 g.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
100 g wody –– 71 g soli –– 171 g roztworu
x g soli –– 300 g roztworu
x = 125 g soli
początkowa masa wody = 300 g – 125 g = 175 g
końcowa masa wody = 175 g – 25 g = 150 g
100 g wody –– 71 g soli
150 g wody –– y g soli
y = 107 g ⇒ masa soli, która wykrystalizowała = 125 g – 107 g = 18 g
Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.
Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej
poprawnej metody i poprawnych obliczeń.
Zasady oceniania
2 pkt – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do obliczenia masy soli, poprawne
wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku w gramach w zaokrągleniu do jedności.
1 pkt – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do obliczenia masy soli, ale:
• popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.
LUB
• podanie wyniku z niewłaściwą jednostką lub bez jednostki.
ALBO
– poprawne obliczenie masy soli w roztworze końcowym.
0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W roztworze nasyconym przy 80°C na 100 g wody przypada 71 g soli. Po odparowaniu 25 g wody roztwór może utrzymać o 25·71/100 = 17,75 g soli mniej.
Taka masa wykrystalizuje, jeśli końcową temperaturą pozostaje 80°C, zgodnie z przyjętym modelem zadania. Po zaokrągleniu do jedności otrzymujemy 18 g. Można również rozdzielić 300 g na wodę i sól oraz wykonać bilans końcowy; nie należy traktować całych 300 g jako masy rozpuszczalnika.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
100 g wody –– 71 g soli –– 171 g roztworu
x g soli –– 300 g roztworu
x = 125 g soli
początkowa masa wody = 300 g – 125 g = 175 g
końcowa masa wody = 175 g – 25 g = 150 g
100 g wody –– 71 g soli
150 g wody –– y g soli
y = 107 g ⇒ masa soli, która wykrystalizowała = 125 g – 107 g = 18 g
Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.
Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej
poprawnej metody i poprawnych obliczeń.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 19 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadań 19–20.
Bezbarwny wodny roztwór dwóch soli może zawierać znaczące ilości następujących jonów:
Br− S2− SO42− NH4+ Mg2+
W celu ustalenia składu badanego roztworu pobrano cztery jego próbki i wykonano
doświadczenia zilustrowane na poniższym schemacie:
… Probówka 1 … Probówka 2 … Probówka 3 … Probówka 4.

Wszystkie wyniki doświadczenia przedstawiono w tabeli.
Probówka | Wyniki doświadczenia |
|---|---|
1. | Wydziela się gaz o charakterystycznym zapachu. |
2. | Brak zmian. |
3. | Wytrąca się biały osad. |
4. | Mieszanina w probówce zmieniła zabarwienie. |
Napisz wzory sumaryczne dwóch soli, z których przygotowano badany roztwór.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Dopasuj każdą obserwację do jonu z listy. Gaz z zasadą jest szczególnie charakterystyczny dla soli amonowych.
Podpowiedź 2
Chlor utlenia bromki, a jony baru wykrywają siarczany(VI). Brak objawu z kwasem wyklucza siarczki.
Podpowiedź 3
Połącz NH4+ z Br− i SO42−. Otrzymasz NH4Br oraz (NH4)2SO4.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
NH4Br, (NH4)2SO4
Zasady oceniania
1 pkt – poprawnie napisanie wzorów sumarycznych dwóch soli.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Wydzielenie amoniaku po dodaniu KOH potwierdza NH4+. Brak reakcji z HCl wyklucza znaczącą obecność S2−, a biały osad z Ba(NO3)2 wskazuje na SO42−. Zmiana barwy po dodaniu chloru wynika z utlenienia Br− do bromu.
Mg2+ spowodowałby osad wodorotlenku w próbie z zasadą, czego tabela nie podaje. Roztwór dwóch soli zawiera więc NH4Br i (NH4)2SO4. Każdy wzór powinien zachowywać elektryczną obojętność soli.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
NH4Br, (NH4)2SO4
Informacje i źródła zadania
Zadanie 20 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadań 19–20.
Bezbarwny wodny roztwór dwóch soli może zawierać znaczące ilości następujących jonów:
Br− S2− SO42− NH4+ Mg2+
W celu ustalenia składu badanego roztworu pobrano cztery jego próbki i wykonano
doświadczenia zilustrowane na poniższym schemacie:
… Probówka 1 … Probówka 2 … Probówka 3 … Probówka 4.

Wszystkie wyniki doświadczenia przedstawiono w tabeli.
Probówka | Wyniki doświadczenia |
|---|---|
1. | Wydziela się gaz o charakterystycznym zapachu. |
2. | Brak zmian. |
3. | Wytrąca się biały osad. |
4. | Mieszanina w probówce zmieniła zabarwienie. |
Napisz w formie jonowej skróconej równania reakcji zachodzących podczas doświadczenia w probówkach 1. i 4.
Równanie reakcji zachodzącej w probówce 1.:
Równanie reakcji zachodzącej w probówce 4.:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Pierwsza próba to reakcja kwasowo-zasadowa, czwarta jest reakcją redoks.
Podpowiedź 2
NH4+ z OH− daje gazowy amoniak. Cząsteczka Cl2 przyjmuje dwa elektrony od dwóch bromków.
Podpowiedź 3
Zapisz NH4+ + OH− → NH3 + H2O oraz Cl2 + 2Br− → 2Cl− + Br2.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Zasady oceniania
2 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie dwóch równań reakcji.
1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie jednego równania reakcji.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W probówce 1 jon amonowy oddaje proton jonowi OH−, co prowadzi do wydzielania NH3 i powstania H2O. Jonów potasu oraz anionów soli nie zapisujemy w równaniu skróconym. W probówce 4 chlor, silniejszy utleniacz niż brom, odbiera elektrony bromkom.
Zapisujemy Cl2 + 2Br− → 2Cl− + Br2. W pierwszej reakcji ładunek obu stron jest zerowy, a w drugiej wynosi −2. Równania mają przedstawiać rzeczywiście reagujące drobiny, nie pełne wzory soli.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Informacje i źródła zadania
Zadanie 21 · czerwiec 2023
Zmieszano 500 cm3 wodnego roztworu wodorotlenku sodu o nieznanym stężeniu 𝑐
(roztwór A) i 250 cm3 wodnego roztworu wodorotlenku sodu o stężeniu 0,10 mol·dm−3
(roztwór B). W temperaturze 25 °C pH otrzymanego roztworu C wynosiło 12,7.
Oblicz stężenie molowe 𝒄 roztworu A wodorotlenku sodu. Przyjmij, że objętość powstałego roztworu jest sumą objętości użytych roztworów. Wynik podaj z odpowiednią jednostką.
Obliczenia:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Najpierw zamień pH roztworu C na stężenie OH−. Objętości wyraź w dm3.
Podpowiedź 2
Zsumuj mole NaOH z obu porcji: 0,500c oraz 0,250·0,10. Objętość końcowa wynosi 0,750 dm3.
Podpowiedź 3
Podstaw do bilansu c·0,500 + 0,025 = 10-1,3·0,750. Wynik wynosi około 0,025 mol·dm−3.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Sposób 1.
pH = 12,7; pOH = 1,3 ⇒ – log[OH−] = 1,3 ⇒ – log(a ∙ b) = 1 + 0,3

[OH−] = cNaOH

cm= 0,025 mol ∙ dm−3 ALBO cm= 0,03 mol ∙ dm−3
Sposób 2.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.
Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej
poprawnej metody i poprawnych obliczeń.
Uwaga redakcyjna do zapisu w kluczu CKE: W sposobie 1. przy liczbie moli roztworu B zapisano n2 = 0,25 mol. Z danych zadania wynika n2 = 0,10 mol · dm−3 · 0,250 dm3 = 0,025 mol. Dalsze obliczenia CKE wykorzystują poprawną wartość 0,025 mol; wynik końcowy klucza jest poprawny.
Zasady oceniania
2 pkt – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do obliczenia stężenia roztworu A,
poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku z jednostką.
1 pkt – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do obliczenia stężenia roztworu A, ale
• popełnienie błędów rachunkowych.
LUB
• podanie wyniku z błędną jednostką lub bez jednostki.
ALBO
– zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do obliczenia stężenia roztworu A, ale
niewykonanie obliczeń (brak wartości stężenia roztworu A).
0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Dla 25°C pOH = 14−12,7 = 1,3, stąd [OH−] = 10-1,3 ≈ 0,05012 mol·dm−3. NaOH jest mocną zasadą, więc jest to stężenie roztworu C. Bilans moli ma postać 0,500c + 0,250·0,10 = 0,750·0,05012.
Otrzymujemy c ≈ 0,02518 mol·dm−3, zgodnie z przybliżeniem 0,025 w kluczu. Wcześniejsza uwaga przy odpowiedzi słusznie wskazuje literówkę: roztwór B zawiera 0,025 mol, a nie 0,25 mol. Stężeń nie dodajemy bez uwzględnienia objętości.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Sposób 1.
pH = 12,7; pOH = 1,3 ⇒ – log[OH−] = 1,3 ⇒ – log(a ∙ b) = 1 + 0,3

[OH−] = cNaOH

cm= 0,025 mol ∙ dm−3 ALBO cm= 0,03 mol ∙ dm−3
Sposób 2.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.
Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej
poprawnej metody i poprawnych obliczeń.
Uwaga redakcyjna do zapisu w kluczu CKE: W sposobie 1. przy liczbie moli roztworu B zapisano n2 = 0,25 mol. Z danych zadania wynika n2 = 0,10 mol · dm−3 · 0,250 dm3 = 0,025 mol. Dalsze obliczenia CKE wykorzystują poprawną wartość 0,025 mol; wynik końcowy klucza jest poprawny.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 22.1 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadania 22.
Uczniowie przeprowadzili dwuetapowe doświadczenie, w którym w temperaturze pokojowej
otrzymali z metalicznego glinu wodorotlenek glinu.
Wybierz i zaznacz na poniższym schemacie wzory odczynników, których użyto podczas doświadczenia przeprowadzonego przez uczniów.
Etap I Etap II

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Najpierw metal trzeba roztworzyć, potem strącić jego wodorotlenek. Zwróć uwagę na temperaturę pokojową.
Podpowiedź 2
Stężony HNO3 pasywuje glin. Do roztworu Al3+ potrzebny jest następnie odczynnik dostarczający OH−.
Podpowiedź 3
W etapie I zaznacz rozcieńczony HCl, a w etapie II NaOH. Nadmiar zasady usuwa powstały osad.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Etap I Etap II

Zasady oceniania
1 pkt – poprawny wybór i zaznaczenie wzorów odczynników na schemacie doświadczenia.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W pierwszym etapie trzeba przeprowadzić glin w roztwór jego soli. Wybieramy rozcieńczony HCl, ponieważ metal reaguje z nim z wydzieleniem H2; stężony HNO3 w temperaturze pokojowej pasywuje glin.
W drugim etapie dodajemy NaOH, aby jony Al3+ utworzyły biały Al(OH)3. Kwas siarkowy(VI) nie strąci tego wodorotlenku z kwaśnego roztworu. Zasady należy początkowo dodać odpowiednią ilość, gdyż jej nadmiar roztwarza amfoteryczny osad.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Etap I Etap II

Informacje i źródła zadania
Zadanie 22.2 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadania 22.
Uczniowie przeprowadzili dwuetapowe doświadczenie, w którym w temperaturze pokojowej
otrzymali z metalicznego glinu wodorotlenek glinu.
Zapisz w formie jonowej skróconej:
• równanie reakcji zachodzącej w etapie I
• równanie reakcji zachodzącej w etapie II opisanego doświadczenia, a następnie napisz, jakie zmiany zaobserwowano po dodaniu – w etapie II – nadmiaru wybranego odczynnika.
Równania reakcji:
Etap I: …
Etap II: …
Zaobserwowane zmiany:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
W etapie I reagują metal i jony H+, w etapie II jony Al3+ i OH−.
Podpowiedź 2
Zbilansuj wydzielanie H2, następnie strącanie Al(OH)3. Uwzględnij amfoteryczność osadu.
Podpowiedź 3
Zapisz oba równania i opisz: biały osad zanika w nadmiarze NaOH, pozostawiając klarowny roztwór.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Przykładowe zaobserwowane zmiany:
• Osad wodorotlenku zaniknie (i powstanie klarowny roztwór).
• Osad Al(OH)3 roztworzy się (w nadmiarze NaOH i powstanie klarowny roztwór).
• Osad się rozpuści (w nadmiarze NaOH i powstanie klarowny roztwór).
• Powstający (początkowo) osad zaniknie (i powstanie klarowny roztwór).
• Powstaje biały osad, który roztwarza się / rozpuszcza się w nadmiarze (roztworu) NaOH.
Uwaga 1.: Elementy rozwiązania podane w nawiasach nie są wymagane.
Uwaga 2.: Odpowiedź, w której zdający pisze równanie strącania osadu, a następnie
równanie roztwarzania osadu, należy uznać za poprawną.
Zasady oceniania
2 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie równań reakcji i napisanie poprawnych
obserwowanych zmian.
1 pkt – poprawne napisanie równań reakcji i niepoprawne napisanie obserwowanych zmian.
LUB
– poprawne napisanie jednego z równań reakcji i poprawne napisanie obserwowanych
zmian.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Pierwszy etap opisuje równanie 2Al + 6H+ → 2Al3+ + 3H2, z bilansem sześciu elektronów oddanych przez glin. W drugim zapisujemy Al3+ + 3OH− → Al(OH)3. Powstaje biały osad.
Po dodaniu nadmiaru NaOH osad zanika i otrzymujemy klarowny roztwór, ponieważ amfoteryczny wodorotlenek tworzy rozpuszczalny anion kompleksowy. Nie należy kończyć opisu na strąceniu osadu, gdy pytanie dotyczy także nadmiaru odczynnika. Glin i jego trudno rozpuszczalny wodorotlenek pozostają zapisane bez dysocjacji.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Przykładowe zaobserwowane zmiany:
• Osad wodorotlenku zaniknie (i powstanie klarowny roztwór).
• Osad Al(OH)3 roztworzy się (w nadmiarze NaOH i powstanie klarowny roztwór).
• Osad się rozpuści (w nadmiarze NaOH i powstanie klarowny roztwór).
• Powstający (początkowo) osad zaniknie (i powstanie klarowny roztwór).
• Powstaje biały osad, który roztwarza się / rozpuszcza się w nadmiarze (roztworu) NaOH.
Uwaga 1.: Elementy rozwiązania podane w nawiasach nie są wymagane.
Uwaga 2.: Odpowiedź, w której zdający pisze równanie strącania osadu, a następnie
równanie roztwarzania osadu, należy uznać za poprawną.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 23.1 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadania 23.
Pewien związek o wzorze sumarycznym C5H11Cl jest drugorzędową chloropochodną
węglowodoru łańcuchowego. Cząsteczki tego związku są chiralne i w każdej z nich
występuje trzeciorzędowy atom węgla.
Uzupełnij poniższy schemat, tak aby przedstawiał budowę obu enancjomerów opisanej chloropochodnej.

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozpatrz rozgałęziony szkielet pięciowęglowy. Węgiel z chlorem musi być drugorzędowy i asymetryczny.
Podpowiedź 2
Przy centrum znajdują się H, Cl, grupa metylowa oraz grupa izopropylowa. Dwie jednakowe grupy wykluczyłyby chiralność.
Podpowiedź 3
Narysuj lustrzaną parę 2-chloro-3-metylobutanu, zamieniając miejscami H i Cl w jednym z podanych szablonów.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Uwaga: Jeśli zamiast zapisu
zdający zapisze
należy przyznać punkt.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne podanie wzorów obu enancjomerów.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Warunek drugorzędowej chloropochodnej oznacza, że węgiel z Cl łączy się z dwoma innymi atomami węgla. Przy pięciu atomach C i obecności węgla trzeciorzędowego pasuje 2-chloro-3-metylobutan.
Węgiel z Cl ma cztery różne podstawniki: H, Cl, grupę metylową i izopropylową, zatem jest centrum stereogenicznym. W dwóch szablonach ustaw te same cztery grupy w lustrzanych położeniach. Zamiana miejsc H i Cl przy zachowaniu pozostałych grup daje drugi enancjomer, jak na grafice klucza.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Uwaga: Jeśli zamiast zapisu
zdający zapisze
należy przyznać punkt.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 23.2 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadania 23.
Pewien związek o wzorze sumarycznym C5H11Cl jest drugorzędową chloropochodną
węglowodoru łańcuchowego. Cząsteczki tego związku są chiralne i w każdej z nich
występuje trzeciorzędowy atom węgla.
Związek opisany w informacji poddano w odpowiednich warunkach reakcji eliminacji
chlorowodoru. W reakcji eliminacji halogenowodorów (HX) z halogenków alkilowych jako
organiczny produkt główny powstaje alken, którego cząsteczka zawiera maksymalną liczbę
grup alkilowych przy atomach węgla połączonych podwójnym wiązaniem.
Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) organicznego produktu głównego opisanej reakcji eliminacji.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Zaznacz chlor oraz dwa sąsiadujące z nim atomy węgla, z których można usunąć wodór.
Podpowiedź 2
Porównaj podstawienie dwóch możliwych alkenów. Główny produkt ma wiązanie podwójne przy rozgałęzieniu.
Podpowiedź 3
Narysuj 2-metylobut-2-en. Sprawdź, czy wiązanie podwójne ma łącznie trzy podstawniki alkilowe.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie wzoru półstrukturalnego (grupowego) produktu głównego reakcji
eliminacji.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Eliminacja HCl z 2-chloro-3-metylobutanu usuwa chlor z jednego węgla oraz wodór z węgla sąsiedniego. Możliwe są dwa położenia nowego wiązania podwójnego.
Zgodnie z podaną regułą wybieramy bardziej podstawione wiązanie wewnątrz łańcucha: produktem głównym jest 2-metylobut-2-en. W jego cząsteczce do atomów węgla wiązania podwójnego przyłączone są trzy grupy alkilowe. Wzór narysuj zgodnie z grafiką odpowiedzi; nazwa pomaga sprawdzić szkielet, lecz polecenie wymaga wzoru.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 24 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadań 24–25.
z atomami węgla o różnej rzędowości wskazuje, że najłatwiej ulega podstawieniu atom
wodoru związany z atomem węgla o najwyższej rzędowości. Ilości poszczególnych
produktów zależą od liczby atomów wodoru o określonej rzędowości oraz od ich
reaktywności i są zwykle podawane w przeliczeniu na jeden atom wodoru jako
tzw. współczynnik reaktywności. | Względna ilość produktu reakcji substytucji jest iloczynem | |
|---|---|---|
liczby atomów wodoru o określonej rzędowości i ich współczynnika reaktywności. | ||
tzw. współczynnik reaktywności. Względna ilość produktu reakcji substytucji jest iloczynem
Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.
W wyniku reakcji monochlorowania na świetle jednego z alkanów o wzorze sumarycznym | ||||
|---|---|---|---|---|
C4H10 otrzymano dwie izomeryczne monochloropochodne: 64 % izomeru A | i 36 % | |||
izomeru B | ||||
Na podstawie obliczeń ustal, który alkan poddano reakcji monochlorowania | ||
|---|---|---|
na świetle, a następnie napisz jego nazwę systematyczną. | ||
Obliczenia:
Nazwa systematyczna alkanu: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Istnieją dwa izomery C4H10. Policz wodory przy atomach C różnej rzędowości.
Podpowiedź 2
Dla 2-metylopropanu porównaj 9·1 z 1·5. Każdą wagę podziel przez ich sumę.
Podpowiedź 3
Otrzymasz około 64% i 36%, więc podaj nazwę 2-metylopropan. Dołącz rachunek udziałów produktów.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Istnieją dwa węglowodory o wzorze C4H10:
1. n-butan:
2. 2-metylopropan: ![]()
W reakcji monochlorowania na świetle każdego z nich mogą powstać 2 izomeryczne
monochloropochodne, więc można wykonać obliczenia tylko dla jednego z izomerów C4H10
i na tej podstawie potwierdzić lub odrzucić tezę o chlorowaniu danego izomeru. Można
również wykonać obliczenia dla obu izomerów węglowodoru o wzorze C4H10 i wyciągnąć
wniosek.
Sposób 1.
Monochlorowanie n-butanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
1-chlorobutan | 6 × 1,0 = 6,0 |
2-chlorobutan | 4 × 3,8 = 15,2 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
21,2 – 100 %
6,0 – x
x = 28,3 % 1-chlorobutanu oraz 71,7 % 2-chlorobutanu.
Żadna z otrzymanych izomerycznych monochloropochodnych n-butanu nie spełnia warunku
zadania – chlorowaniu został poddany 2-metylopropan.
Nazwa systematyczna alkanu: 2-metylopropan ALBO metylopropan
Sposób 2.
Monochlorowanie 2-metylopropanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
2-chloro-2-metylopropan | 1 × 5,0 = 5,0 |
1-chloro-2-metylopropan | 9 × 1,0 = 9,0 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
14,0 – 100 %
5,0 – x
x = 35,7 % ≈ 36 % 2-chloro-2-metylopropanu oraz 64 % 1-chloro-2-metylopropanu
2-chloro-2-metylopropan spełnia warunek zadania – chlorowaniu został poddany
2-metylopropan.
Nazwa systematyczna alkanu: 2-metylopropan ALBO metylopropan
Sposób 3.
1. Monochlorowanie n-butanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
1-chlorobutan | 6 × 1,0 = 6,0 |
2-chlorobutan | 4 × 3,8 = 15,2 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
21,2 – 100 %
6,0 – x … x = 28,3 % 1-chlorobutanu oraz 71,7 % 2-chlorobutanu.
2. Monochlorowanie 2-metylopropanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
2-chloro-2-metylopropan | 1 × 5,0 = 5,0 |
1-chloro-2-metylopropan | 9 × 1,0 = 9,0 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
14,0 – 100 %
5,0 – x x = 35,7 % ≈ 36 % 2-chloro-2-metylopropanu oraz 64 % 1-chloro-2-
metylopropanu
Nazwa systematyczna węglowodoru: 2-metylopropan ALBO metylopropan
Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.
Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej
poprawnej metody i poprawnych obliczeń.
Zasady oceniania
2 pkt – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do ustalenia organicznego substratu
reakcji monochlorowania – sprawdzenie procentowej zawartości izomerów dla
węglowodorów o wzorze C4H10, poprawne wykonanie obliczeń, ustalenie wzoru
węglowodoru poddanego monochlorowaniu oraz napisanie jego nazwy
systematycznej.
1 pkt – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do ustalenia organicznego substratu
reakcji monochlorowania, ale:
• popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku.
LUB
• brak nazwy węglowodoru.
0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Dla 2-metylopropanu jest dziewięć wodorów pierwszorzędowych i jeden trzeciorzędowy. Wagi produktów chlorowania wynoszą więc 9·1 = 9 oraz 1·5 = 5. Ich udziały to 9/14 ≈ 64,3% i 5/14 ≈ 35,7%, zgodne z podanymi 64% i 36%.
Chlorowaniu poddano 2-metylopropan. Kontrola dla butanu daje 6·1 oraz 4·3,8, a więc około 28,3% i 71,7%, co nie pasuje do danych. Sama większa reaktywność wodoru nie wystarcza: trzeba uwzględnić także liczbę takich atomów.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Istnieją dwa węglowodory o wzorze C4H10:
1. n-butan:
2. 2-metylopropan: ![]()
W reakcji monochlorowania na świetle każdego z nich mogą powstać 2 izomeryczne
monochloropochodne, więc można wykonać obliczenia tylko dla jednego z izomerów C4H10
i na tej podstawie potwierdzić lub odrzucić tezę o chlorowaniu danego izomeru. Można
również wykonać obliczenia dla obu izomerów węglowodoru o wzorze C4H10 i wyciągnąć
wniosek.
Sposób 1.
Monochlorowanie n-butanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
1-chlorobutan | 6 × 1,0 = 6,0 |
2-chlorobutan | 4 × 3,8 = 15,2 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
21,2 – 100 %
6,0 – x
x = 28,3 % 1-chlorobutanu oraz 71,7 % 2-chlorobutanu.
Żadna z otrzymanych izomerycznych monochloropochodnych n-butanu nie spełnia warunku
zadania – chlorowaniu został poddany 2-metylopropan.
Nazwa systematyczna alkanu: 2-metylopropan ALBO metylopropan
Sposób 2.
Monochlorowanie 2-metylopropanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
2-chloro-2-metylopropan | 1 × 5,0 = 5,0 |
1-chloro-2-metylopropan | 9 × 1,0 = 9,0 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
14,0 – 100 %
5,0 – x
x = 35,7 % ≈ 36 % 2-chloro-2-metylopropanu oraz 64 % 1-chloro-2-metylopropanu
2-chloro-2-metylopropan spełnia warunek zadania – chlorowaniu został poddany
2-metylopropan.
Nazwa systematyczna alkanu: 2-metylopropan ALBO metylopropan
Sposób 3.
1. Monochlorowanie n-butanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
1-chlorobutan | 6 × 1,0 = 6,0 |
2-chlorobutan | 4 × 3,8 = 15,2 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
21,2 – 100 %
6,0 – x … x = 28,3 % 1-chlorobutanu oraz 71,7 % 2-chlorobutanu.
2. Monochlorowanie 2-metylopropanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
2-chloro-2-metylopropan | 1 × 5,0 = 5,0 |
1-chloro-2-metylopropan | 9 × 1,0 = 9,0 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
14,0 – 100 %
5,0 – x x = 35,7 % ≈ 36 % 2-chloro-2-metylopropanu oraz 64 % 1-chloro-2-
metylopropanu
Nazwa systematyczna węglowodoru: 2-metylopropan ALBO metylopropan
Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.
Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej
poprawnej metody i poprawnych obliczeń.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 25.1 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadań 24–25.
z atomami węgla o różnej rzędowości wskazuje, że najłatwiej ulega podstawieniu atom
wodoru związany z atomem węgla o najwyższej rzędowości. Ilości poszczególnych
produktów zależą od liczby atomów wodoru o określonej rzędowości oraz od ich
reaktywności i są zwykle podawane w przeliczeniu na jeden atom wodoru jako
tzw. współczynnik reaktywności. | Względna ilość produktu reakcji substytucji jest iloczynem | |
|---|---|---|
liczby atomów wodoru o określonej rzędowości i ich współczynnika reaktywności. | ||
tzw. współczynnik reaktywności. Względna ilość produktu reakcji substytucji jest iloczynem
Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.
Źródło
Informacja do zadania 25.
Podobny szereg reaktywności 3° > 2° > 1° dla monobromowania alkanów wyraża się
stosunkiem znacznie większych liczb. Dla reakcji monobromowania w temperaturze 127 °C
współczynniki reaktywności atomów wodoru wynoszą odpowiednio:

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.
Napisz:
• liczbę różnych monobromopochodnych będących izomerami konstytucyjnymi, które można otrzymać w reakcji monobromowania 2-metylopentanu na świetle
• nazwę systematyczną tej monobromopochodnej, która powstaje z największą wydajnością.
Liczba monobromopochodnych: …
Nazwa systematyczna: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Szukaj nierównocennych pozycji w szkielecie, uwzględniając jego symetrię. Liczysz izomery konstytucyjne.
Podpowiedź 2
Dwie grupy metylowe przy rozgałęzieniu dają ten sam izomer. Najbardziej reaktywny wodór znajduje się przy C2.
Podpowiedź 3
Wpisz pięć monobromopochodnych i nazwę głównego produktu: 2-bromo-2-metylopentan.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Liczba monobromopochodnych: 5
Nazwa systematyczna: 2-bromo-2-metylopentan
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie liczby monobromochodnych i nazwy systematycznej związku
powstającego z największą wydajnością.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Różne konstytucyjne monobromopochodne odpowiadają nierównocennym położeniom atomu wodoru w szkielecie 2-metylopentanu. Dwie grupy metylowe przy węglu C2 są równocenne, natomiast końcowa grupa po drugiej stronie łańcucha jest od nich różna.
Łącznie otrzymujemy pięć położeń podstawienia. Nie zwiększamy tej liczby przez osobne liczenie enancjomerów. Bromowanie jest silnie selektywne: największą wydajność daje podstawienie wodoru trzeciorzędowego przy C2, a produktem jest 2-bromo-2-metylopentan.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Liczba monobromopochodnych: 5
Nazwa systematyczna: 2-bromo-2-metylopentan
Informacje i źródła zadania
Zadanie 25.2 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadań 24–25.
z atomami węgla o różnej rzędowości wskazuje, że najłatwiej ulega podstawieniu atom
wodoru związany z atomem węgla o najwyższej rzędowości. Ilości poszczególnych
produktów zależą od liczby atomów wodoru o określonej rzędowości oraz od ich
reaktywności i są zwykle podawane w przeliczeniu na jeden atom wodoru jako
tzw. współczynnik reaktywności. | Względna ilość produktu reakcji substytucji jest iloczynem | |
|---|---|---|
liczby atomów wodoru o określonej rzędowości i ich współczynnika reaktywności. | ||
tzw. współczynnik reaktywności. Względna ilość produktu reakcji substytucji jest iloczynem
Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.
Źródło
Informacja do zadania 25.
Podobny szereg reaktywności 3° > 2° > 1° dla monobromowania alkanów wyraża się
stosunkiem znacznie większych liczb. Dla reakcji monobromowania w temperaturze 127 °C
współczynniki reaktywności atomów wodoru wynoszą odpowiednio:

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.
Wyjaśnij, dlaczego główny produkt reakcji monobromowania 2,3-dimetylobutanu w temperaturze 𝟏𝟐𝟕 °𝐂 jest praktycznie jedynym produktem tej reakcji.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj liczbę wodorów pierwszorzędowych i trzeciorzędowych oraz ich współczynniki reaktywności.
Podpowiedź 2
Bromowanie jest bardzo selektywne. Dwa trzeciorzędowe atomy węgla są równocenne.
Podpowiedź 3
Wyjaśnij, że ogromna przewaga reaktywności wodoru trzeciorzędowego dominuje nad większą liczbą wodorów pierwszorzędowych.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
• W przypadku reakcji monobromowania współczynnik reaktywności dla atomu wodoru
związanego z trzeciorzędowym atomem węgla jest na tyle wysoki, że bez prowadzenia
obliczeń można stwierdzić, że powstanie najwięcej tego izomeru, w którym podstawiony
zostanie atom wodoru związany z tym atomem węgla.
• Dla reakcji monobromowania współczynnik reaktywności dla atomu wodoru związanego
z trzeciorzędowym atomem węgla jest bardzo wysoki.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne wyjaśnienie.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W 2,3-dimetylobutanie są dwa równocenne wodory trzeciorzędowe oraz dwanaście równocennych wodorów pierwszorzędowych. Dla bromowania podany współczynnik reaktywności wodoru trzeciorzędowego jest tak duży, że iloczyn jego wartości i liczby wodorów wielokrotnie przewyższa analogiczny iloczyn dla pozycji pierwszorzędowych.
Prawie całe podstawienie zachodzi więc w pozycji trzeciorzędowej. Symetria cząsteczki sprawia, że podstawienie przy którymkolwiek z dwóch takich atomów C daje ten sam izomer konstytucyjny. Określenie „praktycznie jedyny” nie oznacza matematycznie zerowej ilości produktu ubocznego.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
• W przypadku reakcji monobromowania współczynnik reaktywności dla atomu wodoru
związanego z trzeciorzędowym atomem węgla jest na tyle wysoki, że bez prowadzenia
obliczeń można stwierdzić, że powstanie najwięcej tego izomeru, w którym podstawiony
zostanie atom wodoru związany z tym atomem węgla.
• Dla reakcji monobromowania współczynnik reaktywności dla atomu wodoru związanego
z trzeciorzędowym atomem węgla jest bardzo wysoki.
Informacje i źródła zadania
Zadanie 26 · czerwiec 2023
W wyniku działania na węglowodór o wzorze sumarycznym C8H10 stężonym kwasem
azotowym(V) w obecności kwasu siarkowego(VI) można otrzymać trzy produkty
mononitrowania, przy czym jeden powstaje z małą wydajnością. Ten węglowodór reaguje
również z bromem w obecności światła i w reakcji monobromowania jeden związek powstaje
w przewadze.
Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) albo uproszczony organicznego produktu, który powstaje w przewadze podczas reakcji opisanego węglowodoru z bromem na świetle.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Ustal aromatyczny izomer C8H10 z trzema możliwymi pozycjami mononitrowania.
Podpowiedź 2
Pasuje etylobenzen. Światło kieruje bromowanie na łańcuch boczny, szczególnie pozycję benzylową.
Podpowiedź 3
Narysuj 1-bromo-1-fenyloetan, z Br przy węglu sąsiadującym bezpośrednio z pierścieniem.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie wzoru produktu reakcji.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Klucz wskazuje etylobenzen po łącznym rozpatrzeniu nitrowania i przewagi jednego z produktów bromowania. Grupa etylowa kieruje podstawienie głównie w pozycje orto i para, a produkt meta powstaje w mniejszej ilości. Bromowanie na świetle zachodzi natomiast rodnikowo w łańcuchu bocznym.
Najłatwiej podstawiany jest wodór przy węglu benzylowym, bezpośrednio związanym z pierścieniem, ponieważ powstający rodnik jest stabilizowany. Główny produkt to 1-bromo-1-fenyloetan, przedstawiony na grafice klucza. Nie umieszczamy bromu w pierścieniu jak w bromowaniu katalizowanym kwasem Lewisa.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 27.1 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadania 27.
Na schemacie przedstawiono dwie reakcje, oznaczone numerami 1. i 2. Organicznym
produktem obu przemian jest związek A, a organicznymi substratami – związki D i E
o wzorach sumarycznych podanych na schemacie. O związku D dodatkowo wiadomo,
że występuje w postaci izomerów cis-trans.

Napisz w formie cząsteczkowej równania reakcji 1. i 2. Zastosuj wzory półstrukturalne
(grupowe) związków organicznych.
Równanie reakcji 1.:
Równanie reakcji 2.:
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Izomeria cis-trans wyklucza but-1-en jako D. Oba szlaki mają prowadzić do tego samego alkoholu.
Podpowiedź 2
Rozpoznaj hydratację but-2-enu i podstawienie Cl w 2-chlorobutanie przez OH.
Podpowiedź 3
Narysuj równania dające butan-2-ol: z but-2-enu i wody oraz z 2-chlorobutanu i wodnego NaOH, z NaCl jako drugim produktem.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
2 pkt – poprawne napisanie dwóch równań reakcji.
1 pkt – poprawne napisanie jednego równania reakcji.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Związek D ma wzór C4H8 i izomerię cis-trans, więc jest but-2-enem. Jego hydratacja w środowisku kwasowym daje butan-2-ol, czyli wspólny produkt A. Związek E to 2-chlorobutan: w wodnym roztworze NaOH atom Cl zostaje zastąpiony grupą OH.
Pierwsze równanie obejmuje alken i wodę, drugie chloropochodną i NaOH oraz produkty butan-2-ol i NaCl. Zachowaj czterowęglowy szkielet i zastosuj wzory półstrukturalne z grafiki. Warunki wodne odróżniają drugą przemianę od eliminacji w alkoholu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 27.2 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadania 27.
Na schemacie przedstawiono dwie reakcje, oznaczone numerami 1. i 2. Organicznym
produktem obu przemian jest związek A, a organicznymi substratami – związki D i E
o wzorach sumarycznych podanych na schemacie. O związku D dodatkowo wiadomo,
że występuje w postaci izomerów cis-trans.

Uzupełnij zdania, tak aby poprawnie opisywały przebieg reakcji 1. i 2. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.
Reakcja 1. jest reakcją (substytucji / addycji / eliminacji), która zachodzi zgodnie
z mechanizmem (elektrofilowym / rodnikowym / nukleofilowym). Katalizują ją jony
(H+ / OH−).
Reakcja 2. jest reakcją (substytucji / addycji / eliminacji), która zachodzi zgodnie
z mechanizmem (elektrofilowym / rodnikowym / nukleofilowym).
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź, czy wiązanie podwójne zanika przez przyłączenie, czy jeden podstawnik zostaje zastąpiony innym.
Podpowiedź 2
W hydratacji alkenu rolę elektrofilu pełni proton. W drugiej przemianie OH− jest nukleofilem.
Podpowiedź 3
Zaznacz: addycji, elektrofilowym, H+; następnie substytucji i nukleofilowym.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
2 pkt – poprawne uzupełnienie trzech zdań.
1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdania.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W reakcji 1 woda przyłącza się do wiązania podwójnego but-2-enu, więc jest to addycja. Proton inicjuje oddziaływanie z elektronami wiązania π, stąd mechanizm elektrofilowy i katalizator H+.
W reakcji 2 jon OH− zastępuje atom chloru w chloropochodnej, co oznacza substytucję nukleofilową. Obecność zasady nie wystarcza do rozpoznania eliminacji: tutaj podano środowisko wodne i alkohol jako produkt. Kolejne wybory to addycji, elektrofilowym, H+, substytucji, nukleofilowym.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 28.1 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadania 28.
Przemiany, w których ta sama substancja pełni funkcję utleniacza i reduktora, noszą nazwę
reakcji dysproporcjonowania. Przykładem takiej reakcji jest przemiana charakterystyczna dla
niektórych aldehydów, np. metanalu. Pod wpływem wodnego roztworu wodorotlenku sodu
metanal przekształca się w alkohol i w sól kwasu karboksylowego.
Napisz w formie jonowej skróconej równanie opisanej reakcji dysproporcjonowania metanalu. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Rozdziel dwie role metanalu: jedna cząsteczka daje alkohol, druga sól kwasu karboksylowego.
Podpowiedź 2
W zasadowym środowisku powstają metanol i jon mrówczanowy. Bilans wymaga dwóch cząsteczek aldehydu.
Podpowiedź 3
Do dwóch cząsteczek metanalu dopisz jeden OH−; po prawej umieść metanol i anion mrówczanowy zgodnie z grafiką klucza.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie równania reakcji.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Metanal w reakcji Cannizzaro jednocześnie utlenia się do anionu mrówczanowego i redukuje do metanolu. Potrzebne są dwie cząsteczki aldehydu: jedna dla każdego kierunku przemiany.
W środowisku zasadowym równanie obejmuje jeden jon OH−, a produktem utlenienia jest anion kwasu, nie niezdysocjowany kwas mrówkowy. Schemat z klucza zachowuje dwa atomy węgla i ładunek −1. Jony Na+ pomijamy w formie jonowej skróconej; nie dopisujemy ich wyłącznie przy produkcie.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Informacje i źródła zadania
Zadanie 28.2 · czerwiec 2023
Źródło
Informacja do zadania 28.
Przemiany, w których ta sama substancja pełni funkcję utleniacza i reduktora, noszą nazwę
reakcji dysproporcjonowania. Przykładem takiej reakcji jest przemiana charakterystyczna dla
niektórych aldehydów, np. metanalu. Pod wpływem wodnego roztworu wodorotlenku sodu
metanal przekształca się w alkohol i w sól kwasu karboksylowego.
Uzupełnij tabelę. Wpisz formalne stopnie utlenienia atomów węgla w substracie i produktach reakcji dysproporcjonowania metanalu.
Formalny stopień utlenienia atomu węgla | ||
|---|---|---|
w substracie | w produktach | |
w alkoholu | w soli | |
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Dla każdej drobiny zastosuj sumę stopni utlenienia równą jej ładunkowi.
Podpowiedź 2
Przyjmij H na I oraz O na −II. Anion produktu ma ładunek −1.
Podpowiedź 3
Dla węgla otrzymasz 0 w aldehydzie, −II w alkoholu oraz II w soli; wpisz je w tej kolejności.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Formalny stopień utlenienia węgla | ||
|---|---|---|
w substracie | w produktach | |
w alkoholu | w soli | |
0 | – II | II |
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie stopni utlenienia wskazanych atomów węgla.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
W metanalu wodór ma stopień I, a tlen −II, więc suma stopni utlenienia wymusza dla węgla 0. W metanolu cztery wodory i jeden tlen dają węglowi stopień −II.
Dla anionu mrówczanowego suma musi wynosić −1; przy jednym H i dwóch O otrzymujemy dla C stopień II. Wpisujemy kolejno 0, −II, II. Obniżenie i podwyższenie o dwa potwierdzają, że dwie cząsteczki aldehydu wymieniają równą liczbę elektronów w dysproporcjonowaniu.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Formalny stopień utlenienia węgla | ||
|---|---|---|
w substracie | w produktach | |
w alkoholu | w soli | |
0 | – II | II |
