Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 281–300 z 1481

Zadanie 13.2 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 13.

W probówkach oznaczonych numerami 1., 2. i 3. umieszczono w przypadkowej kolejności

wodne roztwory trzech soli: NaHCO3, ZnCl2 i CH3COONH4. Zbadano odczyn tych roztworów

za pomocą uniwersalnych papierków wskaźnikowych. Wyniki tego badania przedstawiono

w tabeli.

Numer probówki

Barwa papierka wskaźnikowego

1.

czerwona

2.

żółta

3.

zielona

Uwaga redakcyjna. W interpretacji danych przyjętej przez CKE czerwień oznacza odczyn kwaśny, żółć odczyn zbliżony do obojętnego, a zieleń odczyn zasadowy. W doświadczeniu barwy należy odczytywać według skali konkretnego papierka i z uwzględnieniem warunków pomiaru.

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.

W roztworze znajdującym się w probówce 1. reakcji z wodą uległy aniony,

a w roztworze, który umieszczono w probówce 3., reakcji z wodą uległy

kationy.

P

F

2.

W roztworze, który umieszczono w probówce 2., reakcji z wodą uległy

zarówno kationy, jak i aniony.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wykorzystaj przypisanie soli z poprzedniego polecenia. Oddziel jony hydrolizujące od obserwatorowych.

Podpowiedź 2

W ZnCl2 reaguje kation, a w NaHCO3 anion. W octanie amonu oba jony mają właściwości kwasowo-zasadowe.

Podpowiedź 3

Oznacz pierwsze zdanie F, drugie P. Podobna siła działań jonów nie oznacza, że nie reagują one z wodą.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1.

W roztworze znajdującym się w probówce 1. reakcji z wodą uległy aniony,

a w roztworze, który umieszczono w probówce 3., reakcji z wodą uległy

kationy.

 

F

2.

W roztworze, który umieszczono w probówce 2., reakcji z wodą uległy

zarówno kationy, jak i aniony.

P

 

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie dwóch odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W probówce 1 jest ZnCl2, którego kwaśny odczyn wynika z reakcji uwodnionego kationu cynku z wodą, a nie anionu Cl−. W probówce 3 znajduje się NaHCO3; reakcje z wodą dotyczą anionu HCO3−, a nie Na+.

Pierwsze zdanie odwraca te role i jest fałszywe. W probówce 2 octan amonu ma zarówno kation NH4+, jak i anion octanowy reagujący z wodą, więc drugie zdanie jest prawdziwe. Prawie obojętny odczyn nie dowodzi braku hydrolizy obu jonów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1.

W roztworze znajdującym się w probówce 1. reakcji z wodą uległy aniony,

a w roztworze, który umieszczono w probówce 3., reakcji z wodą uległy

kationy.

 

F

2.

W roztworze, który umieszczono w probówce 2., reakcji z wodą uległy

zarówno kationy, jak i aniony.

P

 
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_13.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 14 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 14–16.

Informacja do zadań 14–16. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.Informacja do zadań 14–16. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

W reakcji związku X z bromowodorem powstaje mieszanina związków A i B. Ogrzewanie

związku A w alkoholowym roztworze wodorotlenku potasu prowadzi do otrzymania

związku X jako jedynego produktu organicznego reakcji eliminacji.

Napisz nazwę systematyczną związku A i narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) związku B.

Nazwa systematyczna związku A:

Wzór związku B:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozważ dwa możliwe położenia Br po przyłączeniu HBr do pent-2-enu.

Podpowiedź 2

Sprawdź, z którego bromopentanu eliminacja w obu kierunkach daje to samo położenie wiązania podwójnego.

Podpowiedź 3

A to 3-bromopentan. Jako B narysuj 2-bromopentan, z Br przy drugim węglu łańcucha pięciowęglowego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Nazwa systematyczna związku A:

3-bromopentan

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 21.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnej nazwy związku A i narysowanie poprawnego wzoru związku B.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Związek X jest pent-2-enem. Przyłączenie HBr może dać 2-bromopentan albo 3-bromopentan. Warunek eliminacji rozstrzyga wybór A: 3-bromopentan ma dwa równocenne kierunki usuwania HBr, prowadzące do tego samego położenia wiązania podwójnego w pent-2-enie.

2-bromopentan mógłby dać także pent-1-en, dlatego jest związkiem B. Wpisz nazwę A „3-bromopentan”, a B przedstaw wzorem 2-bromopentanu. Warunek dotyczy położenia wiązania w szkielecie, przy szkolnym pominięciu rozróżniania stereoizomerów produktu eliminacji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Nazwa systematyczna związku A:

3-bromopentan

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 21.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_14

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 14–16.

Informacja do zadań 14–16. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.Informacja do zadań 14–16. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Rozstrzygnij, czy główny produkt addycji wody do związku Y w obecności katalizatora

H3O+ jest taki sam jak główny produkt addycji wody do związku Q prowadzonej w tych samych warunkach. Odpowiedź uzasadnij. W uzasadnieniu odnieś się do konsekwencji różnicy w budowie cząsteczek.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj liczbę H przy każdym atomie C wiązania podwójnego w Y i Q.

Podpowiedź 2

Zastosuj regułę Markownikowa osobno do obu alkenów, zachowując ich szkielety.

Podpowiedź 3

W modelu klucza otrzymasz alkohol III-rzędowy z Y i II-rzędowy z Q. Odpowiedz „nie” i wskaż przyczynę różnej pozycji OH.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: Nie

Przykładowe uzasadnienia:

• (Zgodnie z regułą Markownikowa) atom wodoru przyłącza się do atomu węgla przy

wiązaniu podwójnym związanego z większą liczbą atomów wodoru czyli w przypadku

związku Y – do atomu nr 3, a w przypadku związku Q – do atomu nr 1.

• Ponieważ (w addycji) atom wodoru przyłącza się do atomu węgla przy wiązaniu

podwójnym związanego z większą liczbą atomów wodoru, to w reakcji związku Y

powstanie alkohol III-rzędowy, a związku Q – II-rzędowy.

• Zgodnie z regułą Markownikowa reakcje zajdą w ten sposób, że głównym produktem

addycji wody do związku Y będzie 2-metylobutan-2-ol, a do związku Q –

3-metylobutan-2-ol.

• (Zgodnie z regułą Markownikowa) grupy –OH przyłączają się do atomu węgla przy

wiązaniu podwójnym połączonego z mniejszą liczbą atomów wodoru, czyli

w przypadku alkenu Y powstanie alkohol III-rzędowy, a w przypadku alkenu Q –

alkohol II-rzędowy.

Uwaga: Jeżeli w uzasadnieniu zdający dokonuje wyłącznie zapisu dwóch równań reakcji

albo wyłącznie opisu produktów reakcji, to taką odpowiedź uznaje się za

niewystarczającą.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i napisanie poprawnego uzasadnienia odwołującego się do

konsekwencji różnicy w budowie cząsteczek.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W modelu addycji według reguły Markownikowa wodór przyłącza się do węgla wiązania podwójnego mającego więcej atomów H. Dla Y grupa OH trafia przy C2 i powstaje 2-metylobutan-2-ol, alkohol trzeciorzędowy. Dla Q bezpośrednia addycja prowadzi do 3-metylobutan-2-olu, alkoholu drugorzędowego.

Odpowiedź według klucza brzmi „nie”. Uzasadnij ją różną liczbą H przy atomach wiązania C=C i wynikającym stąd miejscem przyłączenia OH, a nie samym wymienieniem nazw produktów. Rozumowanie stosuje szkolny schemat bez rozpatrywania przegrupowań karbokationów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: Nie

Przykładowe uzasadnienia:

• (Zgodnie z regułą Markownikowa) atom wodoru przyłącza się do atomu węgla przy

wiązaniu podwójnym związanego z większą liczbą atomów wodoru czyli w przypadku

związku Y – do atomu nr 3, a w przypadku związku Q – do atomu nr 1.

• Ponieważ (w addycji) atom wodoru przyłącza się do atomu węgla przy wiązaniu

podwójnym związanego z większą liczbą atomów wodoru, to w reakcji związku Y

powstanie alkohol III-rzędowy, a związku Q – II-rzędowy.

• Zgodnie z regułą Markownikowa reakcje zajdą w ten sposób, że głównym produktem

addycji wody do związku Y będzie 2-metylobutan-2-ol, a do związku Q –

3-metylobutan-2-ol.

• (Zgodnie z regułą Markownikowa) grupy –OH przyłączają się do atomu węgla przy

wiązaniu podwójnym połączonego z mniejszą liczbą atomów wodoru, czyli

w przypadku alkenu Y powstanie alkohol III-rzędowy, a w przypadku alkenu Q –

alkohol II-rzędowy.

Uwaga: Jeżeli w uzasadnieniu zdający dokonuje wyłącznie zapisu dwóch równań reakcji

albo wyłącznie opisu produktów reakcji, to taką odpowiedź uznaje się za

niewystarczającą.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_15

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.1 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 14–16.

Informacja do zadań 14–16. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.Informacja do zadań 14–16. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Źródło

Informacja do zadania 16.

Utlenianie alkenów w zakwaszonym wodnym roztworze KMnO4 przebiega w podwyższonej

temperaturze zgodnie ze schematem:

Informacja do zadania 16. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Jednym z produktów utleniania związku X, Y albo Q jest keton.

Napisz nazwę systematyczną alkenu, którego jednym z produktów utleniania jest keton, i narysuj wzór półstrukturalny (grupowy) tego ketonu.

Nazwa systematyczna alkenu:

Wzór ketonu:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy któryś atom węgla wiązania C=C nie ma wodoru. Taki atom może dać keton.

Podpowiedź 2

Warunek spełnia Y. Jego atom C2 jest połączony z dwiema grupami metylowymi.

Podpowiedź 3

Podaj 2-metylobut-2-en i narysuj propanon jako produkt rozszczepienia tej części wiązania.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Nazwa systematyczna alkenu:

2-metylobut-2-en

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 23.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnej nazwy alkenu i narysowanie poprawnego wzoru ketonu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Podczas opisanego utleniania wiązanie C=C zostaje rozszczepione. Atom węgla bez przyłączonego wodoru tworzy grupę karbonylową ketonu, natomiast atom z H daje grupę kwasową. Taki bezwodorowy atom wiązania podwójnego ma związek Y, czyli 2-metylobut-2-en.

Jest on połączony z dwiema grupami metylowymi, dlatego ketonem jest propanon. Wpisz nazwę alkenu, a keton narysuj zgodnie z grafiką, z karbonylem między dwiema grupami metylowymi. Nie myl substratu utleniania z nazwą otrzymanego ketonu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Nazwa systematyczna alkenu:

2-metylobut-2-en

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 23.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_16.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16.2 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 14–16.

Informacja do zadań 14–16. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.Informacja do zadań 14–16. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.
Źródło

Informacja do zadania 16.

Utlenianie alkenów w zakwaszonym wodnym roztworze KMnO4 przebiega w podwyższonej

temperaturze zgodnie ze schematem:

Informacja do zadania 16. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

W reakcji utleniania węglowodoru X powstają dwa związki organiczne różniące się wartością

stałej dysocjacji 𝐾a.

Wybierz związek, który ma wyższą wartość stałej dysocjacji 𝑲𝐚, i napisz wzór półstrukturalny (grupowy) organicznego produktu reakcji tego związku z wodorotlenkiem potasu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozetnij wiązanie C=C w X i określ liczbę węgli w obu powstających kwasach.

Podpowiedź 2

Powstają kwasy etanowy i propanowy. Z tablic porównaj ich Kₐ; większą wartość ma etanowy.

Podpowiedź 3

Narysuj organiczny produkt zobojętniania kwasu etanowego przez KOH, czyli octan potasu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 16.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie wzoru organicznego produktu reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Rozszczepienie wiązania podwójnego pent-2-enu daje kwas etanowy i propanowy, ponieważ oba atomy C wiązania mają po jednym wodorze. Kwas etanowy ma większą wartość Kₐ od propanowego i jest mocniejszy.

Jego reakcja z KOH prowadzi do octanu potasu oraz wody. Narysuj więc octan potasu, zachowując dwa atomy C w części organicznej i odpowiedni zapis grupy karboksylanowej. Nie wybieraj propionianu tylko dlatego, że zawiera dłuższy łańcuch; długość nie zwiększa tu mocy kwasu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 16.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_16.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 17–18.

Informacja do zadań 17–18. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.Informacja do zadań 17–18. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.
  
 
 

nn

Etyn stosowany w tej reakcji powstaje w wyniku działania wody na acetylenek wapnia,

stanowiący główny składnik karbidu.

Podczas spalania PVC powstają tlenek węgla(IV), para wodna i bezbarwny gaz o ostrym

zapachu, którego cząsteczki są zbudowane z dwóch atomów. Stosunek molowy produktów

spalania jest równy 𝑛CO2 ∶ 𝑛H2O ∶ 𝑛X = 2 : 1 : 1.

Uzupełnij poniższy schemat, tak aby otrzymać równanie reakcji spalania, w której uczestniczy fragment PVC zbudowany z czterech merów.

Zadanie 17 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz atomy w czterech merach: C8H12Cl4. Gaz o dwuatomowych cząsteczkach to HCl.

Podpowiedź 2

Najpierw rozdziel H między HCl i H2O, a dopiero potem zbilansuj tlen.

Podpowiedź 3

Wpisz 10O2 → 8CO2 + 4H2O + 4HCl przy podanym fragmencie PVC i sprawdź stosunek 2:1:1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 17 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie schematu – napisanie poprawnego równania reakcji spalania

PVC.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jeden mer PVC ma skład C2H3Cl. Cztery mery zawierają więc osiem atomów C, dwanaście H i cztery Cl. Z chloru i części wodoru powstają 4HCl; pozostałe osiem H daje 4H2O, a węgiel 8CO2.

Produkty zawierają dwadzieścia atomów tlenu, zatem potrzeba 10O2. Stosunek 8:4:4 upraszcza się do wymaganego 2:1:1. Zachowaj fragment polimeru pokazany w szablonie i wpisz współczynniki 10, 8, 4, 4 przy O2, CO2, H2O i HCl.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 17 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_17

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 17–18.

Informacja do zadań 17–18. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.Informacja do zadań 17–18. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.
  
 
 

nn

Etyn stosowany w tej reakcji powstaje w wyniku działania wody na acetylenek wapnia,

stanowiący główny składnik karbidu.

Reakcja acetylenku wapnia CaC2 z wodą przebiega według równania:

Zadanie 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Oblicz, ile gramów karbidu, zawierającego 82 % CaC2, potrzeba do otrzymania

100 g PVC. Całkowita wydajność procesu jest równa 78 %.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Powiąż jeden mol CaC2 z jednym molem monomeru PVC. Masa molowa monomeru wynosi 62,5 g·mol−1.

Podpowiedź 2

Dla idealnego procesu potrzeba 1,6 mol, czyli 102,4 g CaC2. Następnie uwzględnij wydajność i czystość.

Podpowiedź 3

Podziel 102,4 g przez 0,78 oraz 0,82; otrzymasz około 160 g karbidu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Sposób 1.

M(CH₂=CHCl) = 62,5 g·mol⁻¹. Na 100 g PVC przypada 100/62,5 = 1,6 mol jednostek powtarzalnych. Przy wydajności 100% potrzeba 1,6 mol CaC₂, czyli 102,4 g.

W = 78 % => m(CaC2) = 102,4 / 0,78 = 131,3 g; mkarbidu = 131,3 / 0,82 ≈ 160 g

Sposób 2.

M(CaC2)= 64 g ∙ mol−1 … Mchloroetenu = 62,5 g ∙ mol−1

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

𝑚CaC2 = 1,6 ∙ 64 = 102,4 g

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Sposób 3.

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

𝑚CaC2 = 2,05 ∙ 64 = 131,2 (g)

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej

poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Uwaga redakcyjna. Wielkość oznaczona jako n(PVC) dotyczy moli jednostek powtarzalnych –CH₂–CHCl– w polimerze.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do obliczenia masy karbidu, poprawne

wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku z jednostką.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do obliczenia masy karbidu, ale:

• popełnienie błędów rachunkowych

LUB

Zasady oceniania 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

zanieczyszczeń

… oraz poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie wyniku.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Jeden mol CaC2 daje jeden mol etynu, następnie jeden mol chloroetenu i odpowiadającą mu jednostkę PVC. Na 100 g polimeru przypada teoretycznie 100/62,5 = 1,6 mol jednostek, czyli 102,4 g czystego CaC2 przy wydajności 100%.

Przy wydajności 78% i zawartości CaC2 równej 82% masa karbidu wynosi 102,4/(0,78·0,82) ≈ 160 g. Oba współczynniki umieszczamy w mianowniku, bo gorsza wydajność i mniejsza czystość zwiększają ilość potrzebnego surowca.

Uwaga redakcyjna. Liczba 1,6 mol odnosi się do jednostek powtarzalnych PVC. Liczby moli makrocząsteczek nie da się obliczyć bez stopnia polimeryzacji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Sposób 1.

M(CH₂=CHCl) = 62,5 g·mol⁻¹. Na 100 g PVC przypada 100/62,5 = 1,6 mol jednostek powtarzalnych. Przy wydajności 100% potrzeba 1,6 mol CaC₂, czyli 102,4 g.

W = 78 % => m(CaC2) = 102,4 / 0,78 = 131,3 g; mkarbidu = 131,3 / 0,82 ≈ 160 g

Sposób 2.

M(CaC2)= 64 g ∙ mol−1 … Mchloroetenu = 62,5 g ∙ mol−1

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

𝑚CaC2 = 1,6 ∙ 64 = 102,4 g

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Sposób 3.

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

𝑚CaC2 = 2,05 ∙ 64 = 131,2 (g)

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej

poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_18

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19.1 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 19.

Cykloalkany ulegają analogicznym reakcjom jak alkany.

Benzen, cykloheksan i styren to węglowodory, które w temperaturze pokojowej są

bezbarwnymi cieczami. Ich wzory przedstawiono poniżej:

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

benzen

cykloheksan

styren (fenyloeten)

W trzech naczyniach znajdowały się oddzielnie i w przypadkowej kolejności: benzen,

cykloheksan i styren. W celu identyfikacji tych substancji wykonano dwuetapowe

doświadczenie. W pierwszym etapie do trzech probówek zawierających wodny roztwór

manganianu(VII) potasu w środowisku obojętnym wprowadzono po jednej z badanych

substancji. Następnie każdą probówkę zamknięto korkiem i wstrząśnięto. Po pewnym czasie

w jednej z probówek pojawił się brunatny osad, a w dwóch pozostałych mieszaniny uległy

podziałowi na dwie warstwy: górną – bezbarwną i dolną o barwie fioletoworóżowej.

W pierwszym etapie zidentyfikowano jeden z trzech węglowodorów. W drugim etapie

doświadczenia do próbek niezidentyfikowanych węglowodorów wprowadzono stężony kwas

azotowy(V) z dodatkiem stężonego kwasu siarkowego(VI) – i ogrzano zawartości probówek.

W obu probówkach nastąpiło rozwarstwienie cieczy. W jednej z probówek obie warstwy były

bezbarwne, w drugiej warstwa górna zabarwiła się na żółtobrązowy kolor.

Napisz wzór sumaryczny związku manganu, który powstał w wyniku reakcji zachodzącej w pierwszym etapie doświadczenia, oraz wzór półstrukturalny (grupowy) lub uproszczony organicznego produktu tej przemiany.

Wzór związku manganu

Wzór produktu organicznego

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wybierz węglowodór z wiązaniem C=C poza pierścieniem. Uwzględnij obojętne środowisko reakcji.

Podpowiedź 2

Styren daje diol, a manganian(VII) redukuje się do brunatnego tlenku manganu(IV).

Podpowiedź 3

Wpisz MnO2 i narysuj 1-fenyloetano-1,2-diol z dwiema sąsiednimi grupami OH.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór związku manganu

Wzór produktu organicznego

MnO2 ALBO MnO(OH)2

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 26.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie dwóch wzorów produktów reakcji zachodzącej w etapie I

doświadczenia.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W warunkach obojętnych KMnO4 utlenia pozapierścieniowe wiązanie podwójne styrenu do sąsiednich grup OH. Pierścień aromatyczny pozostaje zachowany, a produktem organicznym jest 1-fenyloetano-1,2-diol.

Mangan redukuje się z VII do IV, tworząc brunatny MnO2. Dlatego w tabeli wpisujemy wzór MnO2 i rysujemy diol z jedną OH przy węglu związanym z pierścieniem oraz drugą przy końcowym węglu. Nie stosujemy tu rozszczepienia wiązania jak podczas gorącego utleniania w środowisku kwaśnym.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór związku manganu

Wzór produktu organicznego

MnO2 ALBO MnO(OH)2

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 26.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_19.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19.2 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 19.

Cykloalkany ulegają analogicznym reakcjom jak alkany.

Benzen, cykloheksan i styren to węglowodory, które w temperaturze pokojowej są

bezbarwnymi cieczami. Ich wzory przedstawiono poniżej:

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 20.

benzen

cykloheksan

styren (fenyloeten)

W trzech naczyniach znajdowały się oddzielnie i w przypadkowej kolejności: benzen,

cykloheksan i styren. W celu identyfikacji tych substancji wykonano dwuetapowe

doświadczenie. W pierwszym etapie do trzech probówek zawierających wodny roztwór

manganianu(VII) potasu w środowisku obojętnym wprowadzono po jednej z badanych

substancji. Następnie każdą probówkę zamknięto korkiem i wstrząśnięto. Po pewnym czasie

w jednej z probówek pojawił się brunatny osad, a w dwóch pozostałych mieszaniny uległy

podziałowi na dwie warstwy: górną – bezbarwną i dolną o barwie fioletoworóżowej.

W pierwszym etapie zidentyfikowano jeden z trzech węglowodorów. W drugim etapie

doświadczenia do próbek niezidentyfikowanych węglowodorów wprowadzono stężony kwas

azotowy(V) z dodatkiem stężonego kwasu siarkowego(VI) – i ogrzano zawartości probówek.

W obu probówkach nastąpiło rozwarstwienie cieczy. W jednej z probówek obie warstwy były

bezbarwne, w drugiej warstwa górna zabarwiła się na żółtobrązowy kolor.

Napisz równanie reakcji, która umożliwiła odróżnienie związków w drugim etapie doświadczenia.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

W pierwszym etapie rozpoznano już styren. Teraz porównujesz benzen i cykloheksan.

Podpowiedź 2

Mieszanina stężonych HNO3 i H2SO4 nitruje pierścień benzenu, tworząc nitrobenzen.

Podpowiedź 3

Narysuj benzen + HNO3 → nitrobenzen + H2O, podając H2SO4 i temperaturę jako warunki.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 19.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.Odpowiedź CKE 19.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W drugim etapie benzen reaguje z mieszaniną nitrującą, a cykloheksan w podanych warunkach nie daje analogicznego produktu. W pierścieniu benzenu jeden H zostaje zastąpiony przez grupę nitrową.

Równanie obejmuje benzen i HNO3 jako substraty oraz nitrobenzen i H2O jako produkty, z zaznaczeniem stężonego H2SO4 i ogrzewania. Kwas siarkowy(VI) uczestniczy w tworzeniu elektrofilu, ale nie jest produktem organicznym. Zachowaj pierścień aromatyczny i połącz go z grupą nitrową przez azot.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 19.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.Odpowiedź CKE 19.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_19.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20.1 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 20.

Przemiany katalizowane przez jeden z produktów są nazywane reakcjami

autokatalitycznymi.

Reakcja jodowania acetonu, prowadzona w roztworze wodnym w obecności jonów

hydroniowych, przebiega w dwóch etapach:

Informacja do zadania 20. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

W etapie 1. zachodzą powolne przemiany prowadzące do powstania enolu. Etap 2. to

szybka reakcja enolu z jodem, której produkt przekształca się w jodoaceton.

Napisz, który etap: 1. czy 2., opisanego mechanizmu jodowania acetonu, decyduje o szybkości powstawania produktu. Wpisz właściwy numer poniżej.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj określenia „powolne” i „szybka” przy obu etapach.

Podpowiedź 2

Produkt pośredni musi najpierw powstać, zanim zostanie szybko zużyty przez jod.

Podpowiedź 3

Wpisz etap 1, czyli powolne tworzenie enolu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

(Etap) 1.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie etapu decydującego o szybkości reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Całkowita szybkość mechanizmu zależy tutaj od najwolniejszego etapu dostarczającego produkt pośredni do dalszej reakcji. Informacja wskazuje, że etap 1, prowadzący do enolu, przebiega powoli, natomiast reakcja enolu z jodem jest szybka.

Wpisujemy więc etap 1. Zwiększenie dostępności reagenta etapu szybkiego nie usuwa ograniczenia związanego z powolnym tworzeniem enolu. Odpowiedź wynika z porównania szybkości etapów opisanych w zadaniu, a nie z ich numeracji czy liczby substratów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

(Etap) 1.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_20.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20.2 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 20.

Przemiany katalizowane przez jeden z produktów są nazywane reakcjami

autokatalitycznymi.

Reakcja jodowania acetonu, prowadzona w roztworze wodnym w obecności jonów

hydroniowych, przebiega w dwóch etapach:

Informacja do zadania 20. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

W etapie 1. zachodzą powolne przemiany prowadzące do powstania enolu. Etap 2. to

szybka reakcja enolu z jodem, której produkt przekształca się w jodoaceton.

Napisz w formie jonowej sumaryczne równanie reakcji jodowania acetonu. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zsumuj etapy i skreśl enol, który powstaje i znika. Bilans dotyczy jednej cząsteczki I2.

Podpowiedź 2

Jeden I trafia do związku organicznego, drugi staje się I−. Zastępowany H daje jon H+.

Podpowiedź 3

Narysuj aceton z I2 po lewej, jodoaceton oraz H+ i I− po prawej, zgodnie z grafiką klucza.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 20.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.
CH3–CO–CH3 + I2(H→ 3O+) CH3–CO–CH2I + H+ + I−

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po zsumowaniu etapów mechanizmu usuwamy enol, ponieważ jest produktem pośrednim, a nie substratem sumarycznym. Jeden atom H przy węglu sąsiadującym z karbonylem acetonu zostaje zastąpiony przez I. Drugiemu atomowi jodu odpowiada I−, a usunięty wodór pojawia się jako H+.

Otrzymujemy jodoaceton, H+ i I− z acetonu oraz I2. Jony H3O+ pełnią rolę katalizatora i można je zaznaczyć nad strzałką. Ładunek produktów wynosi łącznie zero, tak jak substratów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 20.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.
CH3–CO–CH3 + I2(H→ 3O+) CH3–CO–CH2I + H+ + I−
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_20.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20.3 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 20.

Przemiany katalizowane przez jeden z produktów są nazywane reakcjami

autokatalitycznymi.

Reakcja jodowania acetonu, prowadzona w roztworze wodnym w obecności jonów

hydroniowych, przebiega w dwóch etapach:

Informacja do zadania 20. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

W etapie 1. zachodzą powolne przemiany prowadzące do powstania enolu. Etap 2. to

szybka reakcja enolu z jodem, której produkt przekształca się w jodoaceton.

Napisz wzór drobiny, która pełni funkcję katalizatora w reakcji jodowania acetonu.

Rozstrzygnij, czy reakcja jodowania acetonu jest zaliczana do reakcji autokatalitycznych.

Katalizator: …

Rozstrzygnięcie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wskaż drobinę przyspieszającą etap tworzenia enolu. Sprawdź, czy pojawia się również w bilansie produktów.

Podpowiedź 2

Jony H3O+ katalizują reakcję, a podczas jodowania powstaje kolejna porcja jonów kwasowych.

Podpowiedź 3

Podaj H3O+ lub H+ i odpowiedz, że reakcja jest autokatalityczna, bo jej produkt pełni funkcję katalizatora.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Katalizator: H3O+ ALBO H+

Rozstrzygnięcie:

• Reakcję jodowania acetonu zaliczamy do reakcji autokatalitycznych (ponieważ

jeden z produktów reakcji (jony H3O+) jest jej katalizatorem).

ALBO

• Tak (jest to reakcja autokatalityczna).

Zasady oceniania

Zasady oceniania 20.3 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 28.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Powstawanie enolu jest katalizowane przez jony hydroniowe H3O+, dopuszczalnie zapisywane jako H+. Jednocześnie równanie sumaryczne jodowania pokazuje tworzenie dodatkowych jonów kwasowych. Jeden z produktów zwiększa więc ilość drobiny katalizującej dalszy przebieg, co odpowiada definicji autokatalizy.

Wpisujemy H3O+ i rozstrzygamy „tak”. Jod nie jest katalizatorem, ponieważ jest zużywany i jego atomy przechodzą do produktów. Nie należy też uznać enolu za katalizator: jest nietrwałym produktem pośrednim.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Katalizator: H3O+ ALBO H+

Rozstrzygnięcie:

• Reakcję jodowania acetonu zaliczamy do reakcji autokatalitycznych (ponieważ

jeden z produktów reakcji (jony H3O+) jest jej katalizatorem).

ALBO

• Tak (jest to reakcja autokatalityczna).

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_20.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–23.

Informacja do zadań 21–23. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

oddzielić od produktu organicznego.

Chlorki kwasowe to bardzo reaktywne pochodne kwasów karboksylowych. Ich reakcje

z alkoholami przebiegają szybko i praktycznie nieodwracalnie. Ten proces można

zilustrować równaniem:

Informacja do zadań 21–23. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2011.

Napisz równanie reakcji otrzymywania chlorku benzoilu opisaną metodą. Zastosuj wzór półstrukturalny (grupowy) lub uproszczony odpowiedniego kwasu karboksylowego.

Zadanie 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przeczytaj metodę otrzymywania chlorków kwasowych: odczynnikiem jest SOCl2.

Podpowiedź 2

Odtwórz kwas odpowiadający chlorkowi benzoilu, zamieniając Cl przy karbonylu na OH.

Podpowiedź 3

Narysuj reakcję kwasu benzoesowego z SOCl2, dającą chlorek benzoilu, SO2 i HCl.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 28.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie schematu – napisanie poprawnego równania reakcji

otrzymywania chlorku benzoilu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Substratem organicznym jest kwas benzoesowy, a odczynnikiem chlorek tionylu SOCl2. Grupa OH w COOH zostaje zastąpiona przez Cl i powstaje chlorek benzoilu. Pozostałe atomy reagentów tworzą SO2 oraz HCl; oba produkty nieorganiczne mogą opuszczać układ jako gazy.

Równanie ma współczynniki 1:1:1:1:1. Wzór kwasu narysuj z grupą COOH bezpośrednio przy pierścieniu, bez wstawiania grupy metylenowej. Nie stosuj zwykłego chlorku sodu jako reagenta zastępującego SOCl2.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 28.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–23.

Informacja do zadań 21–23. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

oddzielić od produktu organicznego.

Chlorki kwasowe to bardzo reaktywne pochodne kwasów karboksylowych. Ich reakcje

z alkoholami przebiegają szybko i praktycznie nieodwracalnie. Ten proces można

zilustrować równaniem:

Informacja do zadań 21–23. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2011.

Wyjaśnij, dlaczego reakcja powstawania estru z chlorku kwasowego i alkoholu zachodzi z większą wydajnością niż reakcja otrzymywania identycznego estru z kwasu karboksylowego i alkoholu w obecności H2SO4. W odpowiedzi porównaj przebieg obu reakcji.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj produkty uboczne i odwracalność dwóch sposobów otrzymywania estru.

Podpowiedź 2

Z kwasu i alkoholu powstaje woda w reakcji równowagowej. Z chlorku kwasowego powstaje HCl, a proces jest praktycznie nieodwracalny.

Podpowiedź 3

Wyjaśnij większą wydajność przez praktyczną nieodwracalność drugiej metody i usuwanie HCl, porównując ją z równowagową estryfikacją.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

• Reakcja z chlorkiem kwasowym jest (praktycznie) nieodwracalna, a reakcja

z kwasem karboksylowym jest odwracalna.

• W reakcji z chlorkiem kwasowym jeden z produktów (HCl lub chlorowodór) opuszcza

środowisko reakcji, a w reakcji z kwasem karboksylowym woda nie opuszcza

środowiska reakcji.

• W reakcji pomiędzy chlorkiem kwasowym i alkoholem obok estru powstaje

chlorowodór, który – w przeciwieństwie do wody – może opuszczać układ, więc

reakcja jest (praktycznie) nieodwracalna.

• W reakcji pomiędzy kwasem karboksylowym i alkoholem powstaje woda, która –

w przeciwieństwie do chlorowodoru – nie opuszcza środowiska reakcji i ustala się

stan równowagi.

• Gdy produkt reakcji opuszcza środowisko, to reakcja jest jednokierunkowa – tak jest

w przypadku użycia chlorku kwasowego. Jeśli produkt nie opuszcza środowiska, to

reakcja staje się odwracalna – jak w przypadku użycia kwasu.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wyjaśnienia odwołującego się do porównania przebiegu obu

reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Estryfikacja kwasu karboksylowego alkoholem jest odwracalna: obok estru powstaje woda i ustala się równowaga z nieprzereagowanymi substratami. W opisanej metodzie reakcja alkoholu z chlorkiem kwasowym przebiega praktycznie nieodwracalnie, a produktem ubocznym jest HCl mogący opuszczać mieszaninę.

Dlatego uzyskuje się większą wydajność estru w tych warunkach. W uzasadnieniu porównaj odwracalność obu procesów. Sama większa szybkość nie dowodzi większej wydajności równowagowej, a H2SO4 jako katalizator nie znosi ograniczenia równowagą.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

• Reakcja z chlorkiem kwasowym jest (praktycznie) nieodwracalna, a reakcja

z kwasem karboksylowym jest odwracalna.

• W reakcji z chlorkiem kwasowym jeden z produktów (HCl lub chlorowodór) opuszcza

środowisko reakcji, a w reakcji z kwasem karboksylowym woda nie opuszcza

środowiska reakcji.

• W reakcji pomiędzy chlorkiem kwasowym i alkoholem obok estru powstaje

chlorowodór, który – w przeciwieństwie do wody – może opuszczać układ, więc

reakcja jest (praktycznie) nieodwracalna.

• W reakcji pomiędzy kwasem karboksylowym i alkoholem powstaje woda, która –

w przeciwieństwie do chlorowodoru – nie opuszcza środowiska reakcji i ustala się

stan równowagi.

• Gdy produkt reakcji opuszcza środowisko, to reakcja jest jednokierunkowa – tak jest

w przypadku użycia chlorku kwasowego. Jeśli produkt nie opuszcza środowiska, to

reakcja staje się odwracalna – jak w przypadku użycia kwasu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.1 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–23.

Informacja do zadań 21–23. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

oddzielić od produktu organicznego.

Chlorki kwasowe to bardzo reaktywne pochodne kwasów karboksylowych. Ich reakcje

z alkoholami przebiegają szybko i praktycznie nieodwracalnie. Ten proces można

zilustrować równaniem:

Informacja do zadań 21–23. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2011.

Źródło

Informacja do zadania 23.

Wiele estrów znajduje zastosowanie w przemyśle perfumeryjnym. Przykładem takiego estru

jest cynamonian benzylu, którego wzór przedstawiono poniżej.

Informacja do zadania 23. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Na podstawie: K. Kacprzak, K. Gawrońska, Chemia kosmetyczna. Ćwiczenia laboratoryjne, Poznań 2008.

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone:

• chlorku kwasu karboksylowego

• alkoholu, które biorą udział w reakcji otrzymywania cynamonianiu benzylu.

Wzór chlorku kwasu karboksylowego

Wzór alkoholu

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozetnij w estrze wiązanie między karbonylem a tlenem po stronie alkoholu.

Podpowiedź 2

Część kwasowa pochodzi od kwasu cynamonowego, alkoholowa od alkoholu benzylowego.

Podpowiedź 3

Narysuj chlorek kwasu cynamonowego oraz alkohol benzylowy, zachowując grupę metylenową między pierścieniem alkoholu a OH.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór chlorku kwasu karboksylowego

Wzór alkoholu

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 30.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 30.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne narysowanie wzorów półstrukturalnych kwasu karboksylowego i alkoholu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wiązanie estrowe rozdziela część pochodzącą od kwasu cynamonowego od części pochodzącej od alkoholu benzylowego. Aby otrzymać ester metodą z chlorkiem kwasowym, przy węglu karbonylowym fragmentu cynamonowego zastępujemy tlen alkoksylowy przez Cl.

Drugim substratem jest alkohol benzylowy, z OH przy węglu grupy metylenowej związanej z pierścieniem. Zachowaj wiązanie C=C fragmentu kwasowego i obydwa pierścienie. Nie wybieraj fenolu: w nim OH łączyłaby się bezpośrednio z pierścieniem i dałaby inny ester.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór chlorku kwasu karboksylowego

Wzór alkoholu

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 30.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 30.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_23.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23.2 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–23.

Informacja do zadań 21–23. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

oddzielić od produktu organicznego.

Chlorki kwasowe to bardzo reaktywne pochodne kwasów karboksylowych. Ich reakcje

z alkoholami przebiegają szybko i praktycznie nieodwracalnie. Ten proces można

zilustrować równaniem:

Informacja do zadań 21–23. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2011.

Źródło

Informacja do zadania 23.

Wiele estrów znajduje zastosowanie w przemyśle perfumeryjnym. Przykładem takiego estru

jest cynamonian benzylu, którego wzór przedstawiono poniżej.

Informacja do zadania 23. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Na podstawie: K. Kacprzak, K. Gawrońska, Chemia kosmetyczna. Ćwiczenia laboratoryjne, Poznań 2008.

Poniżej przedstawiono wzory półstrukturalne sześciu związków organicznych oznaczonych

literami A–F.

Zadanie 23.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

D … E … F

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Cynamonian benzylu powstaje zarówno w reakcji chlorku kwasowego z alkoholem,

jak również w reakcji związku (A / C) ze związkiem (D / F). W środowisku zasady sodowej

cynamonian benzylu ulega hydrolizie, w której jednym z produktów jest związek (A / B / E).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj obie strony wiązania estrowego z sześcioma strukturami. Nie pomijaj grup metylenowych ani C=C.

Podpowiedź 2

Do estryfikacji potrzebujesz kwasu cynamonowego i alkoholu benzylowego. Hydroliza NaOH daje sól kwasu.

Podpowiedź 3

Zaznacz A ze związkiem F, a jako produkt hydrolizy B.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Cynamonian benzylu powstaje zarówno w reakcji chlorku kwasowego z alkoholem,

Odpowiedź CKE 23.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 30.Odpowiedź CKE 23.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 30.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Związek A jest kwasem cynamonowym, a F alkoholem benzylowym; ich estryfikacja daje cynamonian benzylu. Związek C ma inny fragment kwasowy, natomiast D dodatkowe wiązanie C=C w części alkoholowej, więc nie prowadzą do identycznego estru.

Podczas zasadowej hydrolizy ester daje alkohol benzylowy oraz sól kwasu cynamonowego, czyli związek B. Wybory to A, F i B. Produktem nie jest wolny kwas A ani alkohololan E, ponieważ w wodnym środowisku zasadowym grupa kwasowa występuje jako karboksylan.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Cynamonian benzylu powstaje zarówno w reakcji chlorku kwasowego z alkoholem,

Odpowiedź CKE 23.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 30.Odpowiedź CKE 23.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 30.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_23.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

Napisz wzory półstrukturalne (grupowe) związków oznaczonych na schemacie literami

A, B i C.

Związek A

Związek B

Związek C

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odtwórz alkohol z części estrowej po prawej stronie tlenu. Potem cofnij się o dwa etapy.

Podpowiedź 2

C jest propan-2-olem, B odpowiednią bromopochodną, a A alkenem przyłączającym HBr.

Podpowiedź 3

Narysuj kolejno propen, 2-bromopropan i propan-2-ol, zgodnie z grafiką klucza.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Związek A

Związek B

Związek C

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 31.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 31.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 31.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne narysowanie wzorów podstrukturalnych (grupowych) trzech związków.

1 pkt – poprawne narysowanie wzorów podstrukturalnych (grupowych) dwóch związków.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Czytaj schemat od końca: ester zawiera fragment izopropylowy po stronie alkoholu, więc C to propan-2-ol. Poprzedni etap z OH− w wodzie zastępuje Br przez OH, dlatego B jest 2-bromopropanem.

Wcześniejsza addycja HBr daje taki produkt z propenu, który jest związkiem A. Narysuj zatem propen, 2-bromopropan i propan-2-ol. Wszystkie trzy mają po trzy atomy C; dwa atomy C fragmentu octanowego pochodzą z kwasu dodanego dopiero w ostatniej reakcji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Związek A

Związek B

Związek C

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 31.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 31.Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 31.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 24.

Określ typ reakcji (addycja, eliminacja, substytucja) oraz mechanizm (elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy) reakcji oznaczonych na schemacie numerami 1. i 2.

 

Typ reakcji

Mechanizm reakcji

Reakcja 1.

  

Reakcja 2.

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, co zmienia się w wiązaniu C=C podczas pierwszej reakcji oraz w wiązaniu C–Br podczas drugiej.

Podpowiedź 2

Pierwszy etap przyłącza cząsteczkę HBr, drugi wymienia Br na OH.

Podpowiedź 3

Wpisz: 1 — addycja, elektrofilowy; 2 — substytucja, nukleofilowy.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Typ reakcji

Mechanizm reakcji

Reakcja 1.

addycja

elektrofilowy

Reakcja 2.

substytucja

nukleofilowy

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli.

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli

ALBO

– poprawne uzupełnienie jednej kolumny tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W reakcji 1 HBr przyłącza się do wiązania podwójnego propenu. Jest to addycja elektrofilowa: proton reaguje z elektronami π, a następnie przyłącza się bromek.

W reakcji 2 jon OH− zastępuje Br w 2-bromopropanie, więc jest to substytucja nukleofilowa. Wpisz typ i mechanizm osobno dla każdego etapu. Nie przypisuj drugiej reakcji eliminacji tylko dlatego, że użyto zasady: schemat podaje środowisko wodne i produkt alkoholowy, a nie ogrzewanie w alkoholowym KOH.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Typ reakcji

Mechanizm reakcji

Reakcja 1.

addycja

elektrofilowy

Reakcja 2.

substytucja

nukleofilowy

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_25

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Świeżo strącony wodorotlenek miedzi(II) stosuje się do wykrywania określonych grup

funkcyjnych i wiązań. W wyniku reakcji związków organicznych z tym odczynnikiem powstają

rozpuszczalne lub nierozpuszczalne w wodzie substancje o charakterystycznych barwach.

Uzupełnij schemat przemian, których reagentem jest wodorotlenek miedzi(II). Napisz wzory wszystkich odczynników niezbędnych do przeprowadzenia przemian zilustrowanych na schemacie. Odczynniki wybierz z poniższej listy:

• Wzór półstrukturalny: CH3COOH (aq) • Wzór półstrukturalny: CH3COCH3 (c)

• Wzór półstrukturalny: CH3CH2OH (aq) • Wzór półstrukturalny: H2NCONHCONH2 (aq)

• Wzór półstrukturalny: C2H5CHO (aq) • Wzór półstrukturalny: CH2(OH)CH2(OH) (aq)

Zadanie 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Następnie opisz możliwe do zaobserwowania zmiany zawartości probówek, w których zachodzą przemiany oznaczone na powyższym schemacie numerami 1. i 2. Uwzględnij rodzaj (roztwór, osad) oraz barwę mieszaniny po zajściu reakcji.

Przemiana 1.: …

Przemiana 2.: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dopasuj trzy zjawiska: zobojętnienie kwasem, próba aldehydowa po ogrzaniu i reakcja biuretowa.

Podpowiedź 2

Do kolejnych przemian potrzebujesz kwasu octowego, propanalu z ogrzewaniem oraz biuretu.

Podpowiedź 3

Wpisz odpowiednie wzory z listy; opisz 1 jako niebieski roztwór, 2 jako ceglasty osad. Przy próbie 2 uwzględnij temperaturę.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 33.

Obserwacje:

Przemiana 1.: Powstał niebieski (klarowny) roztwór.

Przemiana 2.: Powstał ceglasty osad

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie wszystkich pól schematu i poprawny opis możliwych do

zaobserwowania zmian w przemianach 1. i 2.

1 pkt – poprawne uzupełnienie wszystkich pól schematu i niepoprawny opis możliwych do

zaobserwowania zmian w przemianach 1. i 2. albo brak opisu zmian

ALBO

– błędne uzupełnienie schematu albo brak uzupełnienia schematu i poprawny opis

możliwych do zaobserwowania zmian w przemianach 1. i 2.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Przemiana 1 wymaga kwasu octowego: po zużyciu zasady i roztworzeniu Cu(OH)2 powstaje niebieski roztwór jonów miedzi(II). W przemianie 2 propanal po ogrzaniu redukuje Cu(II) do Cu(I), dając ceglasty osad Cu2O; trzeba zaznaczyć temperaturę jako warunek próby.

W przemianie 3 biuret tworzy w zasadowym środowisku fioletoworóżowy kompleks. Glikol również kompleksuje Cu(II), lecz daje inną barwę i nie odpowiada wskazanemu produktowi. Schemat uzupełnij wzorami reagentów z listy, a obserwacje oddziel od nazw procesów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 26 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 33.

Obserwacje:

Przemiana 1.: Powstał niebieski (klarowny) roztwór.

Przemiana 2.: Powstał ceglasty osad

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_26

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Aminy o wzorze ogólnym RNH2 reagują z kwasem azotowym(III) zgodnie z równaniem:

RNH2 + HNO2 → ROH + N2 + H2O

Pewna nasycona amina ma masę cząsteczkową równą 117 u.

Próbkę tej aminy o masie 7,85 g poddano reakcji z kwasem azotowym(III). Po reakcji

stwierdzono, że cała próbka przereagowała z kwasem, a wydzielony w reakcji azot zajął

objętość 4,51 dm3 (w przeliczeniu na warunki normalne).

Na podstawie obliczeń ustal liczbę grup aminowych w cząsteczce tej aminy i napisz jej wzór sumaryczny.

Obliczenia:

Liczba grup aminowych w cząsteczce: …

Wzór sumaryczny aminy: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oblicz osobno mole aminy i azotu w warunkach normalnych. Jedna grupa NH2 daje jedną cząsteczkę N2.

Podpowiedź 2

Podziel n(N2) przez n(aminy). Otrzymasz trzy grupy aminowe.

Podpowiedź 3

Dla trzech grup NH2 użyj M = 14n+47 = 117. Wynik to pięć atomów C i wzór C5H15N3.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Sposób 1.

117 g aminy – x∙ 22,4 dm3 azotu

7,85 g aminy – 4,51 dm3 azotu

x = 3

117 g – 3 ∙ 16g = 69 g

12n + 2n – 1 = 69 … ⇒ … n = 5

Liczba grup aminowych w cząsteczce: 3 ALBO C5H9(NH2)3

Wzór sumaryczny aminy: C5H9(NH2)3 ALBO C5H15N3

Sposób 2.

CnH2n+2–a(NH2)a + a HNO2 → CnH2n+2–a(OH)a + a N2 + a H2O

7,85 g –––––––––––––––––––––––––––– 4,51 dm3

117 g –––––––––––––––––––––––––––– a · 22,4 dm3

a= 3

117= 12 ·n + 1 · (2 ·n + 2 – a) + (14 + 2 · 1) · a= 14 ·n + 15 · a + 2

115= 14 ·n + 15 · 3= 14 ·n + 45

70= 14 ·n … ⇒ … n= 5

C5H9(NH2)3, czyli: C5H15N3

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i podanie

poprawnego wzoru aminy.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, wykonanie obliczeń, ale:

• popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

LUB

• podanie błędnego wzoru aminy lub brak wzoru aminy.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Liczba moli aminy wynosi 7,85/117 ≈ 0,06709, a wydzielonego N2 4,51/22,4 ≈ 0,20134 mol. Iloraz jest równy około 3, więc jedna cząsteczka zawiera trzy pierwszorzędowe grupy aminowe.

Dla nasyconej acyklicznej aminy z trzema atomami N wzór ma postać CₙH2ₙ₊5N3. Z masy molowej 12n+(2n+5)+42 = 117 otrzymujemy n = 5, a zatem C5H15N3. Wydzielany azot pochodzi także z HNO2; nie przeliczamy całej jego masy na azot zawarty w samej aminie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Sposób 1.

117 g aminy – x∙ 22,4 dm3 azotu

7,85 g aminy – 4,51 dm3 azotu

x = 3

117 g – 3 ∙ 16g = 69 g

12n + 2n – 1 = 69 … ⇒ … n = 5

Liczba grup aminowych w cząsteczce: 3 ALBO C5H9(NH2)3

Wzór sumaryczny aminy: C5H9(NH2)3 ALBO C5H15N3

Sposób 2.

CnH2n+2–a(NH2)a + a HNO2 → CnH2n+2–a(OH)a + a N2 + a H2O

7,85 g –––––––––––––––––––––––––––– 4,51 dm3

117 g –––––––––––––––––––––––––––– a · 22,4 dm3

a= 3

117= 12 ·n + 1 · (2 ·n + 2 – a) + (14 + 2 · 1) · a= 14 ·n + 15 · a + 2

115= 14 ·n + 15 · 3= 14 ·n + 45

70= 14 ·n … ⇒ … n= 5

C5H9(NH2)3, czyli: C5H15N3

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_27

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania