Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 241–260 z 1481

Zadanie 20.1 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 20.

W zlewkach I, II i III umieszczono – w przypadkowej kolejności – wodne roztwory kwasów:

Informacja do zadania 20. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

W celu zidentyfikowania substancji przeprowadzono dwie próby.

W pierwszej próbie do trzech probówek z wodnym roztworem chlorku żelaza(III)

wprowadzono po kilka kropel roztworów badanych substancji ze zlewek I, II i III. Do każdej

probówki z chlorkiem żelaza(III) dodano roztwór jednego kwasu.

W drugiej próbie w trzech probówkach umieszczono po jednej z identyfikowanych substancji,

oznaczając je zgodnie z oznaczeniem zlewki z której zostały pobrane. Następnie do

probówek wprowadzono stężony kwas azotowy(V) z dodatkiem stężonego kwasu

siarkowego(VI) i probówki ogrzano.

Wyniki przeprowadzonych prób przedstawiono w poniższej tabeli.

Uzupełnij tabelę. Wpisz nazwy kwasów, które były obecne w zlewkach I, II i III.

 

Probówka I

Probówka II

Probówka III

FeCl3 (aq)

żółty roztwór

niebieskoczarny

roztwór

żółty roztwór

HNO3 (stężony)

+ H2SO4

żółty roztwór

żółty roztwór

bezbarwny roztwór

Nazwa kwasu

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw znajdź kwas z fenolowymi OH, a potem porównaj obecność pierścieni aromatycznych.

Podpowiedź 2

Niebieskoczarny roztwór z FeCl3 wskazuje galusowy. Drugi kwas aromatyczny to migdałowy.

Podpowiedź 3

Wpisz I — migdałowy, II — galusowy, III — mlekowy; połącz każdą nazwę z wynikiem obu prób.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Probówka I

Probówka II

Probówka III

FeCl3 (aq)

żółty roztwór

niebieskoczarny

roztwór

żółty roztwór

HNO3 (stężony) +

H2SO4

żółty roztwór

żółty roztwór

bezbarwny roztwór

Nazwa kwasu:

(Kwas) migdałowy

(Kwas) galusowy

(Kwas) mlekowy

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli – wpisanie nazw trzech kwasów.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kwas galusowy ma fenolowe grupy OH i z FeCl3 tworzy intensywnie zabarwiony kompleks; odpowiada więc probówce II. Pozostałe dwa kwasy nie dają takiej reakcji, bo ich OH są alkoholowe.

Kwas migdałowy ma jednak pierścień aromatyczny i daje żółty produkt po działaniu mieszaniny nitrującej, dlatego jest w probówce I. Kwas mlekowy nie zawiera pierścienia i pozostaje w probówce III. Identyfikacja wymaga obu prób: samo nitrowanie nie odróżnia migdałowego od galusowego.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Probówka I

Probówka II

Probówka III

FeCl3 (aq)

żółty roztwór

niebieskoczarny

roztwór

żółty roztwór

HNO3 (stężony) +

H2SO4

żółty roztwór

żółty roztwór

bezbarwny roztwór

Nazwa kwasu:

(Kwas) migdałowy

(Kwas) galusowy

(Kwas) mlekowy

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_20.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 20.2 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 20.

W zlewkach I, II i III umieszczono – w przypadkowej kolejności – wodne roztwory kwasów:

Informacja do zadania 20. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

W celu zidentyfikowania substancji przeprowadzono dwie próby.

W pierwszej próbie do trzech probówek z wodnym roztworem chlorku żelaza(III)

wprowadzono po kilka kropel roztworów badanych substancji ze zlewek I, II i III. Do każdej

probówki z chlorkiem żelaza(III) dodano roztwór jednego kwasu.

W drugiej próbie w trzech probówkach umieszczono po jednej z identyfikowanych substancji,

oznaczając je zgodnie z oznaczeniem zlewki z której zostały pobrane. Następnie do

probówek wprowadzono stężony kwas azotowy(V) z dodatkiem stężonego kwasu

siarkowego(VI) i probówki ogrzano.

Podczas drugiej próby w dwóch probówkach zaobserwowano zmiany świadczące

o przebiegu reakcji chemicznej.

Uzupełnij poniższe zdanie. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Przemiany, które zaszły w drugiej próbie, są reakcjami (addycji / eliminacji / substytucji)

przebiegającymi według mechanizmu (elektrofilowego / nukleofilowego / rodnikowego).

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy w pierścieniu grupa zastępuje H, czy przyłącza się bez jego usunięcia.

Podpowiedź 2

Nitrowanie benzenu i jego pochodnych prowadzi do podstawienia przez elektrofil, z zachowaniem aromatyczności.

Podpowiedź 3

Zaznacz „substytucji” i „elektrofilowego”.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 20.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie zdania.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Mieszanina HNO3 i H2SO4 dostarcza elektrofilu nitrującego pierścień aromatyczny. W kwasach migdałowym i galusowym atom H przy pierścieniu zostaje zastąpiony grupą nitrową. Jest to substytucja elektrofilowa, a nie addycja: aromatyczny układ zostaje po podstawieniu odtworzony.

Kwas mlekowy nie ma pierścienia i nie daje opisanej próby. W obu nawiasach wybieramy „substytucji” oraz „elektrofilowego”. Samo występowanie wiązań podwójnych na rysunku pierścienia nie oznacza mechanizmu charakterystycznego dla alkenów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 20.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_20.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 21 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–22.

Projekcje Fischera: kwas winowy (2,3-dihydroksybutanodiowy) z OH po prawej przy obu centralnych atomach węgla oraz kwas bursztynowy (butanodiowy).

Przygotowano wodne roztwory soli sodowych kwasów: winowego i bursztynowego.

Uzupełnij schemat doświadczenia, które umożliwi rozróżnienie tych roztworów. Napisz nazwę odczynnika. Opisz obserwacje, które umożliwią identyfikację zawartości każdej probówki.

Lista odczynników:

− rozcieńczony kwas solny z oranżem metylowym

− wodny roztwór wodorotlenku sodu z fenoloftaleiną

− zalkalizowana świeżo strącona zawiesina wodorotlenku miedzi(II)

− mieszanina stężonych kwasów: azotowego(V) i siarkowego(VI).

Zadanie 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Obserwacje:

Probówka z winianem disodu:

Probówka z bursztynianem disodu:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj grupy funkcyjne obu anionów. Tylko jeden ma sąsiednie alkoholowe OH.

Podpowiedź 2

Sąsiednie OH pozwalają roztworzyć Cu(OH)2 przez utworzenie szafirowego kompleksu.

Podpowiedź 3

Wybierz zasadową zawiesinę Cu(OH)2; opisz szafirowy roztwór dla winianu i brak zmian dla bursztynianu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Probówka z bursztynianem disodu: Brak zmian (niebieska zawiesina).

Zasady oceniania

2 pkt –poprawne wskazanie odczynnika i podanie obserwacji w obu probówkach.

1 pkt – poprawne wskazanie odczynnika i błędne opisanie obserwacji w jednej lub w dwóch

probówkach albo brak opisu obserwacji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Winian disodu ma dwie sąsiednie alkoholowe grupy OH, które umożliwiają tworzenie rozpuszczalnego kompleksu z Cu(II). Bursztynian takich grup nie zawiera. Wybieramy zalkalizowaną świeżo strąconą zawiesinę Cu(OH)2.

Z winianem niebieski osad zanika i powstaje klarowny szafirowy roztwór, natomiast z bursztynianem pozostaje niebieska zawiesina. Reakcji nie trzeba ogrzewać: rozróżnienie opiera się na kompleksowaniu, nie na redukcji Cu(II) do ceglasto zabarwionego Cu2O. Opisz zmianę rodzaju mieszaniny i barwy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Probówka z bursztynianem disodu: Brak zmian (niebieska zawiesina).

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 22 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–22.

Projekcje Fischera: kwas winowy (2,3-dihydroksybutanodiowy) z OH po prawej przy obu centralnych atomach węgla oraz kwas bursztynowy (butanodiowy).

Napisz równanie reakcji kwasu winowego z alkoholem metylowym w obecności kwasu siarkowego(VI), w której powstaje produkt zawierający w cząsteczce sześć atomów węgla. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Szablon reakcji kwasu winowego z alkoholem metylowym.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Policz cztery atomy C w kwasie i brakujące dwa w produkcie. Każdy metanol wnosi jeden C.

Podpowiedź 2

Estryfikacji muszą ulec obie grupy COOH. Dwie sąsiednie grupy alkoholowe nie są tu usuwane.

Podpowiedź 3

Narysuj kwas winowy + dwa metanole ⇌ winian dimetylu + 2H2O, z H2SO4 nad strzałką.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kwas winowy ma cztery atomy C i dwie grupy COOH. Aby produkt zawierał sześć atomów C, obie grupy kwasowe muszą ulec estryfikacji metanolem, dostarczającym po jednym C. Powstaje winian dimetylu i dwie cząsteczki wody na cząsteczkę kwasu.

Alkoholowe OH przy C2 i C3 pozostają zachowane. Zapisz reakcję odwracalną z dwiema cząsteczkami metanolu oraz H2SO4 jako katalizatorem. Produkt z jedną grupą estrową miałby tylko pięć atomów C i nie spełniałby warunku.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 22 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 23 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 23–24.

Informacja do zadań 23–24. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.

Po zmieszaniu jednakowych objętości wodnego roztworu wodorotlenku

potasu i wodnego roztworu kwasu winowego o takich samych stężeniach

molowych powstaje osad.

P

F

2.

Po zmieszaniu jednakowych objętości wodnego roztworu winianu potasu

i wodnego roztworu kwasu winowego o takich samych stężeniach molowych

powstaje osad.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozróżnij kwas H2T, wodorowinian HT− i winian T2−. Osad tworzy sól KHT.

Podpowiedź 2

Pierwsza mieszanina daje jeden równoważnik zasady na kwas. Druga może dać dwa HT− z H2T i T2−.

Podpowiedź 3

Zaznacz P i P, wskazując powstawanie trudno rozpuszczalnego wodorowinianu potasu w obu przypadkach.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1.

Po zmieszaniu jednakowych objętości wodnego roztworu wodorotlenku

potasu i wodnego roztworu kwasu winowego o takich samych stężeniach

molowych powstaje osad.

P

 

2.

Po zmieszaniu jednakowych objętości wodnego roztworu winianu potasu

i wodnego roztworu kwasu winowego o takich samych stężeniach molowych

powstaje osad.

P

 

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie dwóch odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Kwas winowy jest dwuprotonowy, a jego wodorosól potasowa jest trudno rozpuszczalna. Zmieszanie równych moli KOH i kwasu zobojętnia jedną z dwóch grup COOH, dając właśnie wodorowinian potasu.

Zmieszanie równych moli winianu dipotasu i kwasu prowadzi do przeniesienia protonu i powstania dwóch równoważnych porcji wodorosoli. W modelu opisanym w informacji w obu doświadczeniach wytrąca się osad, dlatego wybieramy P i P. Nie zakładaj pełnego zobojętnienia kwasu po dodaniu tylko jednego mola KOH na mol kwasu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1.

Po zmieszaniu jednakowych objętości wodnego roztworu wodorotlenku

potasu i wodnego roztworu kwasu winowego o takich samych stężeniach

molowych powstaje osad.

P

 

2.

Po zmieszaniu jednakowych objętości wodnego roztworu winianu potasu

i wodnego roztworu kwasu winowego o takich samych stężeniach molowych

powstaje osad.

P

 
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_23

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 24 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 23–24.

Informacja do zadań 23–24. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 19.

Napisz w formie jonowej równanie reakcji, która zachodzi podczas roztwarzania wodorowinianu potasu w wodnym roztworze wodorotlenku potasu. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

W wodorosoli pozostała jedna grupa COOH. Zasada usuwa z niej proton.

Podpowiedź 2

Zachowaj stałą sól po lewej, a rozpuszczone produkty zapisz jako jony. Powstaje także woda.

Podpowiedź 3

Narysuj równanie zgodne z kluczem: stały wodorowinian potasu z OH− daje K+, dianion winianu i H2O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 24 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

OH− odbiera proton pozostałej grupie COOH w stałym wodorowinianie potasu. Powstaje rozpuszczalny winian, woda i jon K+ uwolniony z fazy stałej.

W równaniu jonowym trudno rozpuszczalną sól zachowujemy po lewej jako całość; po prawej zapisujemy K+ oraz dianion winianowy. Alkoholowe OH nie ulegają zobojętnieniu w tym schemacie. Zniknięcie fazy stałej wynika z przekształcenia wodorosoli w dobrze rozpuszczalną sól, a nie z samego ogrzewania czy zmiany stopnia utlenienia.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 24 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 25 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Poniżej przedstawiono wzór pewnego polimeru:

Zadanie 25 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 20.

Napisz nazwę systematyczną monomeru o budowie łańcuchowej, z którego można otrzymać polimer o powyższym wzorze. Rozstrzygnij, czy ten polimer powstał w reakcji polikondensacji. Uzasadnij swoją odpowiedź.

Nazwa systematyczna monomeru: …

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj wiązanie estrowe w szkielecie i odtwórz hydroksykwas, z którego pochodzi mer.

Podpowiedź 2

Między alkoholową grupą OH a COOH są trzy atomy C w szkielecie monomeru, licząc karbonylowy.

Podpowiedź 3

Podaj kwas 3-hydroksypropanowy i odpowiedz „tak”, ponieważ przy łączeniu monomerów wydziela się woda.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Nazwa systematyczna związku: kwas 3-hydroksypropanowy

Rozstrzygnięcie: tak

Uzasadnienie: Produktem ubocznym tej reakcji jest woda.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne podanie nazwy systematycznej monomeru oraz poprawne rozstrzygnięcie

i uzasadnienie.

1 pkt – poprawne podanie nazwy systematycznej monomeru

ALBO

– poprawne rozstrzygnięcie i uzasadnienie.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Powtarzający się fragment polimeru jest połączony wiązaniami estrowymi. Po ich formalnym rozcięciu i odtworzeniu grup OH oraz COOH otrzymujemy kwas 3-hydroksypropanowy.

Jedna cząsteczka tego monomeru ma oba rodzaje grup, więc może łączyć się z następną cząsteczką z wydzieleniem wody. Polimer powstaje zatem w reakcji polikondensacji. Uzasadnienie powinno wskazać małocząsteczkowy produkt uboczny; sama obecność długiego łańcucha albo atomów tlenu nie rozstrzyga rodzaju polimeryzacji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Nazwa systematyczna związku: kwas 3-hydroksypropanowy

Rozstrzygnięcie: tak

Uzasadnienie: Produktem ubocznym tej reakcji jest woda.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_25

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 26 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Próbkę związku X o masie 3,01 g poddano analizie spaleniowej i otrzymano 3,92 dm3 CO2

(w przeliczeniu na warunki normalne) oraz 3,15 g wody. O związku X wiadomo, że:

• może utworzyć dwie monochloropochodne

• nie odbarwia wody bromowej i nie reaguje z odczynnikiem Tollensa

• jego cząsteczki mają nierozgałęziony łańcuch węglowy.

Ustal wzór empiryczny, który jest jednocześnie wzorem rzeczywistym, związku X.

Napisz jego wzór półstrukturalny (grupowy).

Obliczenia:

Wzór związku X:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Z produktów spalania oblicz mole C i H, a tlen wyznacz z różnicy mas.

Podpowiedź 2

Po podzieleniu przez 0,035 otrzymasz C5H10O. Szukaj liniowego ketonu o dwóch nierównocennych pozycjach H.

Podpowiedź 3

Narysuj pentan-3-on, z karbonylem pomiędzy dwiema grupami etylowymi; podaj także C5H10O.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

n(CO₂) = 3,92/22,4 = 0,175 mol, więc n(C) = 0,175 mol.

n(H₂O) = 3,15/18 = 0,175 mol, więc n(H) = 0,350 mol.

m(O) = 3,01 − 2,10 − 0,35 = 0,56 g. n(O) = 0,035 mol, więc C:H:O = 5:10:1.

Wzór X: CH₃–CH₂–CO–CH₂–CH₃ (pentan-3-on).

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz napisanie wzoru

elementarnego (sumarycznego) i wzoru półstrukturalnego (grupowego).

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do ustalenia błędnego wzoru.

ALBO

– podanie błędnego wzoru lub brak wzoru półstrukturalnego (grupowego) ketonu.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Ze spalania n(C) = 3,92/22,4 = 0,175 mol, a n(H) = 2·3,15/18 = 0,350 mol. Ich masy to 2,10 i 0,35 g, więc na tlen przypada 3,01−2,45 = 0,56 g, czyli 0,035 mol. Stosunek C:H:O = 5:10:1 daje C5H10O.

Brak próby Tollensa wyklucza aldehyd, a brak odbarwiania bromu wspiera keton. Nierozgałęziony pentan-3-on ma dwa nierównocenne rodzaje pozycji podstawienia H przez Cl; pentan-2-on miałby ich więcej. Narysuj symetryczny pentan-3-on.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

n(CO₂) = 3,92/22,4 = 0,175 mol, więc n(C) = 0,175 mol.

n(H₂O) = 3,15/18 = 0,175 mol, więc n(H) = 0,350 mol.

m(O) = 3,01 − 2,10 − 0,35 = 0,56 g. n(O) = 0,035 mol, więc C:H:O = 5:10:1.

Wzór X: CH₃–CH₂–CO–CH₂–CH₃ (pentan-3-on).

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_26

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27.1 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 27.

Poniżej przedstawiono wzór cząsteczki pewnego związku:

Informacja do zadania 27. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.

Związek o przedstawionym wzorze można zaliczyć do grupy tłuszczów.

P

F

2.

W wyniku hydrolizy zasadowej związku o przedstawionym wzorze powstaje,

oprócz glicerolu, mieszanina kwasów tłuszczowych.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozpoznaj glicerol i trzy wiązania estrowe. Potem uwzględnij środowisko hydrolizy.

Podpowiedź 2

W NaOH powstają karboksylany, czyli sole, a nie wolne kwasy tłuszczowe.

Podpowiedź 3

Zaznacz P oraz F. Uzasadnij drugi wybór powstawaniem glicerolu i soli kwasów.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1.

Związek o przedstawionym wzorze można zaliczyć do grupy tłuszczów.

P

 

2.

W procesie hydrolizy zasadowej związku o przedstawionym wzorze oprócz

glicerolu powstaje mieszanina kwasów tłuszczowych.

 

F

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie dwóch odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Pokazany związek jest triestrem glicerolu i wyższych kwasów karboksylowych, więc zaliczamy go do tłuszczów. Pierwsze zdanie jest prawdziwe. Hydroliza zasadowa, czyli zmydlanie, daje glicerol oraz sole kwasów tłuszczowych.

Wolne kwasy otrzymalibyśmy dopiero po zakwaszeniu soli albo przy hydrolizie kwasowej. Drugie zdanie jest zatem fałszywe. Obecność dwóch rodzajów reszt kwasowych nie zmienia tego, w jakiej formie występują produkty w zasadowym środowisku.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1.

Związek o przedstawionym wzorze można zaliczyć do grupy tłuszczów.

P

 

2.

W procesie hydrolizy zasadowej związku o przedstawionym wzorze oprócz

glicerolu powstaje mieszanina kwasów tłuszczowych.

 

F

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_27.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 27.2 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 27.

Poniżej przedstawiono wzór cząsteczki pewnego związku:

Informacja do zadania 27. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 21.

Rozstrzygnij, czy cząsteczki tego związku są chiralne. Odpowiedź uzasadnij.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź środkowy węgiel glicerolu i porównaj jego górne oraz dolne ramię.

Podpowiedź 2

W obu skrajnych pozycjach występuje ta sama reszta kwasowa, więc dwa podstawniki są identyczne.

Podpowiedź 3

Odpowiedz „nie”: brak atomu C z czterema różnymi podstawnikami, a pokazana struktura ma symetrię.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: nie

Przykładowe uzasadnienia:

W cząsteczce nie ma

• centrum stereogenicznego

ALBO

• asymetrycznego atomu węgla

ALBO

• atomu węgla połączonego z czterema różnymi podstawnikami).

Cząsteczka ma płaszczyznę symetrii.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego rozstrzygnięcia i poprawnego uzasadnienia.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Środkowy atom węgla fragmentu glicerolowego jest związany z H, grupą estrową i dwoma identycznymi ramionami pochodzącymi od skrajnych pozycji glicerolu. Oba te ramiona zawierają taką samą resztę kwasową, więc nie stanowią dwóch różnych podstawników.

Pozostałe atomy nie tworzą centrum stereogenicznego. W pokazanym modelu cząsteczka jest achiralna, zgodnie z obecnością elementu symetrii. Nie wystarczy policzyć czterech wiązań przy węglu; cztery przyłączone grupy musiałyby być różne.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: nie

Przykładowe uzasadnienia:

W cząsteczce nie ma

• centrum stereogenicznego

ALBO

• asymetrycznego atomu węgla

ALBO

• atomu węgla połączonego z czterema różnymi podstawnikami).

Cząsteczka ma płaszczyznę symetrii.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_27.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28.1 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 28.

Poniżej przedstawiono wzór pirydoksalu – jednego ze składników witaminy B6.

Informacja do zadania 28. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
 

H

b

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 22.
  

a

 

Uzupełnij tabelę. Wpisz formalny stopień utlenienia oraz typ hybrydyzacji (sp, sp2, sp3) orbitali walencyjnych atomu węgla oznaczonego literą 𝒂 oraz atomu węgla oznaczonego literą 𝒃 we wzorze pirydoksalu.

 

Stopień utlenienia

Hybrydyzacja

Atom węgla a

  

Atom węgla b

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dla każdego zaznaczonego C policz wkład wiązań do H, O i C. Potem policz obszary elektronowe.

Podpowiedź 2

Pojedyncze C–O wnosi +1, C=O +2, a każde C–H −1. C–C wnosi zero.

Podpowiedź 3

Wpisz a — −I i sp3; b — I i sp2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Stopień utlenienia

Hybrydyzacja

Atom węgla a

– I

sp3

Atom węgla b

I

sp2

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli.

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli

ALBO

– poprawne uzupełnienie jednej kolumny tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Atom a należy do grupy hydroksymetylowej. Dwa wiązania C–H obniżają jego stopień utlenienia o dwa, wiązanie C–O podwyższa o jeden, a C–C nie zmienia, więc otrzymujemy −I. Cztery wiązania σ odpowiadają sp3.

Atom b jest węglem aldehydowym: podwójne C=O daje +II, C–H −I, a C–C zero, łącznie I. Ma płaskie otoczenie i hybrydyzację sp2. W tabeli wpisujemy a: −I, sp3; b: I, sp2.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Stopień utlenienia

Hybrydyzacja

Atom węgla a

– I

sp3

Atom węgla b

I

sp2

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_28.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 28.2 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 28.

Poniżej przedstawiono wzór pirydoksalu – jednego ze składników witaminy B6.

Informacja do zadania 28. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
 

H

b

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 22.
  

a

 

Uzupełnij poniższe schematy. Wpisz wzory organicznych produktów przemian, tak aby powstały zapisane w formie jonowej skróconej równania reakcji pirydoksalu:

• z wodorotlenkiem sodu (reakcja 1.)

• z kwasem solnym (reakcja 2.).

Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone związków organicznych.

Równanie reakcji 1.:

 

… + H2O

Zadanie 28.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Równanie reakcji 2.:

 

… + H2O

Zadanie 28.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odróżnij fenolowe OH od alkoholowego i znajdź zasadowy atom azotu.

Podpowiedź 2

OH− odrywa H od fenolu, a H3O+ przekazuje H do azotu pierścienia.

Podpowiedź 3

W pierwszym produkcie zaznacz O− zamiast fenolowego OH; w drugim N–H+. Pozostałe grupy zachowaj.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 28.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Równanie reakcji 2.:

Odpowiedź CKE 28.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch schematów – poprawne napisanie dwóch równań

reakcji.

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego schematu – poprawne napisanie jednego równania

reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W reakcji z NaOH proton oddaje fenolowa grupa OH połączona bezpośrednio z pierścieniem. Produktem jest anion z O− w tym miejscu i woda; alkoholowa grupa hydroksymetylowa oraz aldehyd pozostają zachowane.

W reakcji z HCl proton przyjmuje atom azotu pierścienia, korzystając z wolnej pary, więc otrzymujemy kation z wiązaniem N–H i ładunkiem dodatnim na N. H3O+ przechodzi w wodę. Nie protonujemy na stałe grupy alkoholowej w schemacie opisującym zasadowe właściwości azotu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 28.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

Równanie reakcji 2.:

Odpowiedź CKE 28.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_28.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 29 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29–30.

Informacja do zadań 29–30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

i pozostawiono na pewien czas. Zaobserwowano, że w naczyniu znajdowały się krople żółtej

cieczy, a uniwersalny papierek wskaźnikowy zanurzony w badanym roztworze przyjął

zielononiebieskie zabarwienie. W drugim etapie do mieszaniny dodano roztwór substancji X

i otrzymano klarowny roztwór.

Rozstrzygnij, który związek (nitrobenzen albo anilina) został wprowadzony do wody w opisanym doświadczeniu. Uzasadnij swoją odpowiedź.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Spośród wymienionych niżej substancji wybierz tę, która mogła być użyta w drugim etapie doświadczenia, i zaznacz jej wzór. Wyjaśnij przyczynę zaobserwowanych zmian.

W drugim etapie doświadczenia można było użyć:

KOH … HCl … NaCl … NH3

Wyjaśnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wskaźnik wykazał odczyn zasadowy. Która z dwóch substancji może przyjmować proton?

Podpowiedź 2

Anilina jest słabą zasadą. Kwas przekształca ją w lepiej rozpuszczalną sól.

Podpowiedź 3

Wybierz anilinę i HCl; wyjaśnij zanik kropli tworzeniem rozpuszczalnego chlorku aniliniowego.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Rozstrzygnięcie: anilina

Uzasadnienie: Wodny roztwór aniliny ma odczyn zasadowy.

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

Wyjaśnienie: Powstała sól o budowie jonowej, której rozpuszczalność w wodzie jest większa

niż rozpuszczalność aminy.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne rozwiązanie zawierające dwa elementy: poprawne rozstrzygnięcie

i uzasadnienie (element 1.) ORAZ poprawny wybór i zaznaczenie wzoru substancji

i wyjaśnienie (element 2.).

1 pkt – poprawne rozwiązanie zawierające jeden element: poprawne rozstrzygnięcie

i uzasadnienie (element 1.)

ALBO

– poprawny wybór i zaznaczenie wzoru substancji oraz wyjaśnienie (element 2.).

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Zasadowy odczyn po kontakcie z wodą wskazuje na anilinę, która przyjmuje proton od wody i wytwarza OH−. Nitrobenzen nie wykazuje analogicznych właściwości zasadowych. Aby usunąć krople słabo rozpuszczalnej aniliny, dodajemy HCl.

Powstaje kation aniliniowy i rozpuszczalna sól jonowa, więc mieszanina staje się klarowna. Sam kolor kropli nie jest wystarczającym rozstrzygnięciem; kluczowe są odczyn i reakcja z kwasem. KOH, NaCl i NH3 nie powodują opisanego protonowania grupy aminowej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Rozstrzygnięcie: anilina

Uzasadnienie: Wodny roztwór aniliny ma odczyn zasadowy.

Odpowiedź CKE 29 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

Wyjaśnienie: Powstała sól o budowie jonowej, której rozpuszczalność w wodzie jest większa

niż rozpuszczalność aminy.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_29

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 30 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 29–30.

Informacja do zadań 29–30. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 23.

i pozostawiono na pewien czas. Zaobserwowano, że w naczyniu znajdowały się krople żółtej

cieczy, a uniwersalny papierek wskaźnikowy zanurzony w badanym roztworze przyjął

zielononiebieskie zabarwienie. W drugim etapie do mieszaniny dodano roztwór substancji X

i otrzymano klarowny roztwór.

W temperaturze 25 °C w 100 g wody rozpuszcza się 3,5 g aniliny.

Oblicz pH wodnego roztworu aniliny nasyconego w temperaturze 𝟐𝟓 °𝐂. Przyjmij, że masa molowa tego związku jest równa 𝟗𝟑 𝐠∙𝐦𝐨𝐥−𝟏, a gęstość otrzymanego roztworu jest równa gęstości wody.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Uwzględnij masę całego roztworu, nie tylko 100 g wody. Z gęstości wyznacz objętość.

Podpowiedź 2

Oblicz c ≈ 0,364 mol·dm−3, a następnie [OH−] z pierwiastka Kb·c.

Podpowiedź 3

Wyznacz pOH z około 1,25·10−5 i odejmij od 14. Otrzymasz pH około 9,10; porównaj uwagę o błędzie logarytmu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

W 100 g wody znajduje się 3,5 g aniliny; masa roztworu jest równa 103,5 g, a przy założeniu,

że gęstość roztworu jest równa 1 g·cm−1 objętość roztworu jest równa 0,1035 dm3.

𝑀aniliny = 93 g · mol−1 ⇒𝑛aniliny = 0,0376 mol ⇒𝑐aniliny = 0,363 mol · dm−3

𝐾b = 4,3 · 10−10 (wartość odczytana z tablic)

(Ponieważ spełniony jest warunek 𝑐0/𝐾𝑏 > 400, to można zastosować uproszczony wzór.

Stężenie jonów OH− w roztworze:)

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

pOH = 4,89 … ⇒ … 𝐩𝐇= 𝟗, 𝟏𝟏

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń i napisanie

poprawnej wartości pH nasyconego roztworu aniliny.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

• popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

LUB

• napisanie wyniku z jednostką.

ALBO

– obliczenie wartości stężenia jonów OH− w roztworze.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Nasycony roztwór ma masę 103,5 g, a przy gęstości 1 g·cm−3 objętość 0,1035 dm3. Liczba moli aniliny wynosi 3,5/93 ≈ 0,03763, więc c ≈ 0,3636 mol·dm−3.

Dla bardzo słabej zasady Kb = 4,3·10−10 i c/Kb znacznie większego od 400 można użyć [OH−] ≈ √(Kb·c) ≈ 1,25·10−5. Stąd pOH ≈ 4,90, a pH ≈ 9,10; historyczne 9,11 wynika z niedokładnego logarytmu, omówionego w uwadze. Jednostka g·cm−1 przy gęstości w oryginalnym przykładzie jest literówką; poprawny wymiar to g·cm−3.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

W 100 g wody znajduje się 3,5 g aniliny; masa roztworu jest równa 103,5 g, a przy założeniu,

że gęstość roztworu jest równa 1 g·cm−1 objętość roztworu jest równa 0,1035 dm3.

𝑀aniliny = 93 g · mol−1 ⇒𝑛aniliny = 0,0376 mol ⇒𝑐aniliny = 0,363 mol · dm−3

𝐾b = 4,3 · 10−10 (wartość odczytana z tablic)

(Ponieważ spełniony jest warunek 𝑐0/𝐾𝑏 > 400, to można zastosować uproszczony wzór.

Stężenie jonów OH− w roztworze:)

Odpowiedź CKE 30 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

pOH = 4,89 … ⇒ … 𝐩𝐇= 𝟗, 𝟏𝟏

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_30

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 31 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 31–32.

Informacja do zadań 31–32. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

O

O C

H2C O R1

C CH3

R2 O C H O

CH2 CH2 N+ CH3

H2C O P O

CH3

O

Symbolami –R1 i –R2 oznaczono grupy węglowodorowe. Najczęściej występujące łańcuchy

węglowodorowe w cząsteczkach lecytyny wymieniono w poniższej tabeli.

–R1

–R2

–C15H31

–C17H35

–C17H33

–C17H33

–C17H31

–C17H29

Cząsteczka lecytyny zawsze zawiera co najmniej jeden nienasycony łańcuch węglowodorowy.

Na podstawie: E. Siepka, Ł. Bobak, W. Gładkowski, Charakterystyka aktywności biologicznej fosfolipidów żółtka,

„Żywność. Nauka. Technologia. Jakość”, 2015, nr 2(99).

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.

Istnieją cząsteczki lecytyny, które są achiralne.

P

F

2.

Lecytyna jest substancją powierzchniowo czynną, ponieważ jej cząsteczka

zawiera grupy polarne i łańcuchy niepolarne.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź cztery grupy przy środkowym C glicerolu, uwzględniając całą drogę przez oba ramiona.

Podpowiedź 2

Jedno ramię prowadzi do estru kwasu tłuszczowego, drugie do fosforanu. Cząsteczka ma też część polarną i niepolarną.

Podpowiedź 3

Zaznacz F i P: struktura ma centrum stereogeniczne, a amfifilowa budowa wyjaśnia aktywność powierzchniową.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1.

Istnieją cząsteczki lecytyny, które są achiralne.

 

F

2.

Lecytyna jest substancją powierzchniowo czynną, ponieważ jej cząsteczka

zawiera grupy polarne i łańcuchy niepolarne.

P

 

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie dwóch odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W pokazanej strukturze lecytyny środkowy atom C fragmentu glicerolu ma cztery różne podstawniki. Dwa ramiona zawierające skrajne atomy glicerolu są różne niezależnie od identyczności R1 i R2, ponieważ jedno prowadzi do reszty kwasowej, a drugie do części fosforanowo-cholinowej. Pierwsze zdanie jest więc fałszywe.

Polarna część fosforanowo-cholinowa i niepolarne łańcuchy węglowodorowe nadają cząsteczce amfifilowość, co wyjaśnia działanie powierzchniowo czynne. Drugie zdanie jest prawdziwe. Ocena chiralności wynika z całych podstawników, nie z porównania samych symboli R.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1.

Istnieją cząsteczki lecytyny, które są achiralne.

 

F

2.

Lecytyna jest substancją powierzchniowo czynną, ponieważ jej cząsteczka

zawiera grupy polarne i łańcuchy niepolarne.

P

 
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_31

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32.1 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 31–32.

Informacja do zadań 31–32. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

O

O C

H2C O R1

C CH3

R2 O C H O

CH2 CH2 N+ CH3

H2C O P O

CH3

O

Symbolami –R1 i –R2 oznaczono grupy węglowodorowe. Najczęściej występujące łańcuchy

węglowodorowe w cząsteczkach lecytyny wymieniono w poniższej tabeli.

–R1

–R2

–C15H31

–C17H35

–C17H33

–C17H33

–C17H31

–C17H29

Cząsteczka lecytyny zawsze zawiera co najmniej jeden nienasycony łańcuch węglowodorowy.

Na podstawie: E. Siepka, Ł. Bobak, W. Gładkowski, Charakterystyka aktywności biologicznej fosfolipidów żółtka,

„Żywność. Nauka. Technologia. Jakość”, 2015, nr 2(99).

Źródło

Informacja do zadania 32.

Informacja do zadania 32. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

Uzupełnij zdanie. Określ stosunek liczby moli wodorotlenku sodu do liczby moli lecytyny w opisanej reakcji.

Stosunek liczby moli wodorotlenku sodu do liczby moli lecytyny jest równy … : …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Nie licz wyłącznie estrów kwasów tłuszczowych. Uwzględnij wszystkie produkty, zwłaszcza PO43− i cholinę.

Podpowiedź 2

Zsumuj ładunki dwóch karboksylanów, fosforanu i choliny: −1−1−3+1.

Podpowiedź 3

Suma wynosi −4, więc potrzebne są cztery OH− na obojętną cząsteczkę lecytyny. Wpisz 4:1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Stosunek liczby moli wodorotlenku sodu do liczby moli lecytyny jest równy 4 : 1

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnej wartości stosunku molowego.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W produktach schematu są dwa aniony karboksylanowe o łącznym ładunku −2, anion fosforanowy PO43− i kation choliny o ładunku +1. Suma ładunków wynosi −4, podczas gdy lecytyna ma wypadkowo ładunek zero.

Do bilansu potrzeba zatem czterech OH−, czyli czterech moli NaOH na mol lecytyny. Dwa równoważniki odpowiadają hydrolizie estrów kwasów tłuszczowych, pozostałe wynikają z pełnej przemiany części fosforanowej do postaci pokazanej w produktach. Wpisujemy 4:1, a nie tylko 2:1.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Stosunek liczby moli wodorotlenku sodu do liczby moli lecytyny jest równy 4 : 1

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_32.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 32.2 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 31–32.

Informacja do zadań 31–32. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 25.

O

O C

H2C O R1

C CH3

R2 O C H O

CH2 CH2 N+ CH3

H2C O P O

CH3

O

Symbolami –R1 i –R2 oznaczono grupy węglowodorowe. Najczęściej występujące łańcuchy

węglowodorowe w cząsteczkach lecytyny wymieniono w poniższej tabeli.

–R1

–R2

–C15H31

–C17H35

–C17H33

–C17H33

–C17H31

–C17H29

Cząsteczka lecytyny zawsze zawiera co najmniej jeden nienasycony łańcuch węglowodorowy.

Na podstawie: E. Siepka, Ł. Bobak, W. Gładkowski, Charakterystyka aktywności biologicznej fosfolipidów żółtka,

„Żywność. Nauka. Technologia. Jakość”, 2015, nr 2(99).

Źródło

Informacja do zadania 32.

Informacja do zadania 32. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 26.

W celu potwierdzenia obecności wybranych produktów reakcji mieszaninę poreakcyjną

podzielono na trzy części i umieszczono w ponumerowanych probówkach. Do probówki 1.

dodano wodę bromową, do 2. – zalkalizowaną świeżo strąconą zawiesinę wodorotlenku

miedzi(II), natomiast do probówki 3. dodano kilka kropel wodnego roztworu chlorku wapnia.

Uzupełnij tabelę. Wpisz w odpowiednie miejsca:

• obserwowane efekty reakcji

• wzory produktów (cząsteczki lub jednego wybranego jonu), których obecność była przyczyną obserwowanych efektów (w miejsce grup –R1 albo –R2 wpisz wzór odpowiedniej grupy węglowodorowej).

Numer probówki

Obserwowany efekt reakcji

Wzór wykrytej cząsteczki

lub jonu

1

odbarwienie roztworu

 

2

  

3

 Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 26.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dopasuj brom do C=C, Cu(OH)2 do sąsiednich OH, a Ca2+ do trudno rozpuszczalnych soli.

Podpowiedź 2

Dla pierwszej próby wybierz anion nienasycony. W drugiej wykrywasz glicerol; w trzeciej powstaje osad.

Podpowiedź 3

Wpisz np. C17H33COO−, następnie szafirowy roztwór i glicerol, a na końcu biały osad przy podanym jonie.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Numer probówki

Obserwowany efekt reakcji

Wzór wykrytej cząsteczki

lub jonu

1

odbarwienie roztworu

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 29.

2

 

wytworzenie szafirowego

 

C3H5(OH)3

roztworu

  

3

strącenie (białego) osadu

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 29.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie wszystkich pól tabeli.

1 pkt – poprawne uzupełnienie trzech lub dwóch pól w tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Odbarwienie bromu potwierdza nienasycony anion kwasu tłuszczowego, np. C17H33COO−; trzeba wybrać łańcuch z mniejszą liczbą H od nasyconego odpowiednika. Glicerol zawiera sąsiednie OH i roztwarza Cu(OH)2, dając klarowny szafirowy roztwór w probówce 2.

Po dodaniu CaCl2 strąca się biały trudno rozpuszczalny związek, np. fosforan wapnia albo sól wapniowa kwasu tłuszczowego. W probówce 3 wpisz odpowiedni jon już wskazany w szablonie. Dla bromu nie wybieraj nasyconego C17H35COO−.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Numer probówki

Obserwowany efekt reakcji

Wzór wykrytej cząsteczki

lub jonu

1

odbarwienie roztworu

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 29.

2

 

wytworzenie szafirowego

 

C3H5(OH)3

roztworu

  

3

strącenie (białego) osadu

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 29.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_32.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 33 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Poniżej przedstawiono wzór pewnego tripeptydu.

Zadanie 33 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 27.

Napisz nazwę lub trzyliterowy kod aminokwasu C-końcowego, czyli tego którego reszta w cząsteczce tego tripeptydu zawiera wolną grupę karboksylową połączoną z atomem węgla 𝛂 aminokwasu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź wolną COOH przy Cα na końcu głównego łańcucha peptydu.

Podpowiedź 2

Odczytaj podstawnik przy tym samym Cα. Grupa izopropylowa identyfikuje walinę.

Podpowiedź 3

Wpisz nazwę walina lub kod Val.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Walina ALBO Val

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie nazwy lub kodu aminokwasu.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

C-koniec peptydu identyfikujemy po wolnej grupie karboksylowej połączonej z atomem Cα ostatniej reszty. Przy tym Cα odczytujemy łańcuch boczny, zamiast kierować się położeniem rysunku na kartce.

W przedstawionej strukturze jest to grupa izopropylowa, charakterystyczna dla waliny. Odpowiedź brzmi walina albo Val. Wolna grupa COOH w łańcuchu bocznym innego aminokwasu nie wyznacza C-końca; decyduje jej związek z głównym szkieletem peptydowym.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Walina ALBO Val

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_33

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.1 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

Pierwiastki A i X leżą w sąsiednich okresach. Wiadomo, że:

• elektrony w atomie A w stanie podstawowym są rozmieszczone w pięciu podpowłokach

• w atomie X w stanie podstawowym wszystkie elektrony biorące udział w tworzeniu wiązań

są niesparowane i rozmieszczone na powłokach opisanych różnymi wartościami głównej

liczby kwantowej 𝑛.

Cząsteczka tlenku pierwiastka A na najwyższym stopniu utlenienia składa się z czternastu

atomów, a jej wzór rzeczywisty nie jest wzorem elementarnym. Ten tlenek w reakcji z wodą –

przebiegającej bez zmiany stopni utlenienia – tworzy trójprotonowy kwas tlenowy. Liczba

atomów wchodzących w skład cząsteczki wodorku pierwiastka A jest równa liczbie atomów

wchodzących w skład cząsteczki tlenku pierwiastka X na najwyższym stopniu utlenienia.

Uzupełnij tabelę. Napisz symbole pierwiastków A i X oraz – dla każdego z nich –

najwyższy stopień utlenienia w związkach chemicznych i liczbę elektronów niesparowanych w atomie w stanie podstawowym.

 

Symbol

pierwiastka

Najwyższy stopień

utlenienia w związkach

chemicznych

Liczba elektronów

niesparowanych

w atomie

Pierwiastek A

   

Pierwiastek X

   
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zacznij od czternastoatomowego tlenku tworzącego trójprotonowy kwas. Potem wykorzystaj liczbę atomów wodorku.

Podpowiedź 2

Pasuje P4O10, a PH3 ma cztery atomy. Szukany sąsiedni pierwiastek tworzy XO3 i ma niesparowane elektrony 3d oraz 4s.

Podpowiedź 3

Wpisz fosfor: V i trzy elektrony niesparowane; chrom: VI i sześć, z konfiguracji 3d54s1.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

 

Symbol pierwiastka

Najwyższy stopień

utlenienia w związkach

chemicznych

Liczba elektronów

niesparowanych

w atomie

Pierwiastek A

P LUB fosfor

V ALBO 5

3

Pierwiastek X

Cr LUB chrom

VI ALBO 6

6

Odpowiedź CKE 1.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli – podanie w odpowiedniej kolejności

symboli pierwiastków X i A oraz dla każdego z nich: najwyższego stopnia utlenienia

w związkach chemicznych i liczby elektronów niesparowanych w atomie.

1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli – podanie symbolu pierwiastka,

najwyższego stopnia utlenienia w związkach chemicznych i liczby elektronów

niesparowanych w atomie

ALBO

– poprawne uzupełnienie dwóch kolumn tabeli – podanie symboli pierwiastków

i najwyższych stopni utlenienia w związkach chemicznych albo symboli pierwiastków

i liczby elektronów niesparowanych w ich atomach.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Czternaście atomów w cząsteczce tlenku i trójprotonowy kwas wskazują na P4O10 oraz H3PO4, więc A to fosfor. Konfiguracja P obejmuje pięć zajętych podpowłok, z trzema niesparowanymi elektronami 3p.

Wodorek PH3 ma cztery atomy, zatem tlenek X ma postać XO3. Chrom z następnego okresu tworzy CrO3 i ma konfigurację [Ar]3d54s1: wszystkie sześć elektronów walencyjnych jest niesparowanych na dwóch powłokach. W tabeli wpisujemy P, V, 3 oraz Cr, VI, 6.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

 

Symbol pierwiastka

Najwyższy stopień

utlenienia w związkach

chemicznych

Liczba elektronów

niesparowanych

w atomie

Pierwiastek A

P LUB fosfor

V ALBO 5

3

Pierwiastek X

Cr LUB chrom

VI ALBO 6

6

Odpowiedź CKE 1.1 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 4.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_01.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 1.2 · maj 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 1.

Pierwiastki A i X leżą w sąsiednich okresach. Wiadomo, że:

• elektrony w atomie A w stanie podstawowym są rozmieszczone w pięciu podpowłokach

• w atomie X w stanie podstawowym wszystkie elektrony biorące udział w tworzeniu wiązań

są niesparowane i rozmieszczone na powłokach opisanych różnymi wartościami głównej

liczby kwantowej 𝑛.

Cząsteczka tlenku pierwiastka A na najwyższym stopniu utlenienia składa się z czternastu

atomów, a jej wzór rzeczywisty nie jest wzorem elementarnym. Ten tlenek w reakcji z wodą –

przebiegającej bez zmiany stopni utlenienia – tworzy trójprotonowy kwas tlenowy. Liczba

atomów wchodzących w skład cząsteczki wodorku pierwiastka A jest równa liczbie atomów

wchodzących w skład cząsteczki tlenku pierwiastka X na najwyższym stopniu utlenienia.

Uzupełnij poniższy schemat, tak aby przedstawiał graficzny (klatkowy) zapis konfiguracji elektronowej kationu X3+ w stanie podstawowym. W zapisie uwzględnij numery powłok i symbole podpowłok.

Obsadzone parami klatki 1s, 2s, trzy klatki 2p i klatka 3s. Dalsze miejsce na wpisanie konfiguracji pozostawiono puste.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przy jonizacji metalu przejściowego elektrony 4s są usuwane przed 3d.

Podpowiedź 2

Od konfiguracji 3d54s1 odejmij trzy elektrony. Otrzymasz 3d3 i pustą podpowłokę 4s.

Podpowiedź 3

Wrysuj trzy pary w 3p i trzy zgodnie skierowane pojedyncze strzałki w osobnych klatkach 3d; podpisz podpowłoki.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Konfiguracja Cr³⁺: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 3d³.

↑↓
1s
↑↓
2s
↑↓↑↓↑↓
2p
↑↓
3s
↑↓↑↓↑↓
3p
↑↑↑  
3d

Elektrony niesparowane muszą mieć zgodny spin.

Zasady oceniania

Zasady oceniania 1.2 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 5.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Atom X to chrom o konfiguracji [Ar]3d54s1. Podczas tworzenia Cr3+ najpierw usuwamy elektron z podpowłoki 4s, a następnie dwa z 3d. Jon ma więc konfigurację [Ar]3d3.

W zapisie klatkowym uzupełnij pełną podpowłokę 3p trzema parami oraz podpowłokę 3d trzema pojedynczymi elektronami na różnych orbitalach. Ich spiny muszą być zgodne z regułą Hunda. Nie pozostawiaj elektronu 4s i nie paruj elektronów 3d przed pojedynczym obsadzeniem orbitali.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Konfiguracja Cr³⁺: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 3d³.

↑↓
1s
↑↓
2s
↑↓↑↓↑↓
2p
↑↓
3s
↑↓↑↓↑↓
3p
↑↑↑  
3d

Elektrony niesparowane muszą mieć zgodny spin.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_01.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania