Baza zadań z chemii

Znaleziono zadań: 1481Wyczyść wszystko
Moje postępy

Zadania 221–240 z 1481

Zadanie 3.2 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 03.

Tytan jest lekkim metalem odpornym na korozję. W zależności od stopnia utlenienia tytanu

chlorki tego pierwiastka odznaczają się różnymi właściwościami fizycznymi. Wartości

temperatury topnienia i temperatury wrzenia dwóch związków tytanu z chlorem zestawiono

w poniższej tabeli.

Wzór związku tytanu z chlorem

Temperatura topnienia, °C

Temperatura wrzenia, °C

TiCl2

1035

1500

TiCl4

– 24

136

Reakcja tlenku tytanu(IV) – o wzorze TiO2 – z tetrachlorometanem w temperaturze 500 °C

prowadzi do powstania chlorku tytanu(IV) oraz tlenku węgla(IV) (reakcja 1.). Z kolei chlorek

tytanu(II) – jako jedyny produkt reakcji – można otrzymać w wyniku przepuszczania par

chlorku tytanu(IV) w temperaturze 1040 °C nad metalicznym tytanem (reakcja 2.).

Na podstawie: L. Kolditz, Chemia nieorganiczna, Warszawa 1994.

Napisz w formie cząsteczkowej równania opisanych reakcji otrzymywania TiCl4

(reakcja 1.) i TiCl2 (reakcja 2.). Rozstrzygnij, czy dana przemiana jest reakcją utleniania-redukcji. Zaznacz TAK albo NIE.

Równanie reakcji 1.:

Rozstrzygnięcie: … TAK … NIE

Równanie reakcji 2.:

Rozstrzygnięcie: … TAK … NIE

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw zbilansuj oba równania, potem przypisz stopnie utlenienia Ti i C.

Podpowiedź 2

W pierwszej przemianie Ti i C pozostają na IV. W drugiej dwa stopnie Ti, 0 i IV, przechodzą w II.

Podpowiedź 3

Zapisz TiO2 + CCl4 → TiCl4 + CO2 — NIE oraz Ti + TiCl4 → 2TiCl2 — TAK.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1: TiO2 + CCl4 → TiCl4 + CO2

Redoks: NIE.

2: Ti + TiCl4 → 2TiCl2

Redoks: TAK.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie dwóch równań reakcji i dwa poprawne rozstrzygnięcia.

1 pkt – poprawne napisanie jednego równania reakcji i poprawne rozstrzygnięcie odnoszące

się do tej reakcji.

ALBO

– poprawne napisanie dwóch równań reakcji i co najmniej jedno błędne rozstrzygnięcie

lub brak rozstrzygnięcia.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Pierwsze równanie to TiO2 + CCl4 → TiCl4 + CO2. Tytan pozostaje na IV, węgiel na IV, a stopnie Cl i O również się nie zmieniają: nie jest to redoks.

W drugiej reakcji Ti + TiCl4 → 2TiCl2 tytan metaliczny utlenia się z 0 do II, a tytan z chlorku redukuje się z IV do II. Jest to reakcja redoks, dokładniej synproporcjonowanie. Zmiana rodzaju związku sama nie dowodzi zmiany stopnia utlenienia; trzeba je porównać dla każdego pierwiastka.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1: TiO2 + CCl4 → TiCl4 + CO2

Redoks: NIE.

2: Ti + TiCl4 → 2TiCl2

Redoks: TAK.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_03.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 4 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Badano szybkość reakcji opisanej równaniem

Zadanie 4 — materiał graficzny CKE, s. 7, element 1.

Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B i jej uzasadnienie 1., 2. albo 3.

Pomiar pH roztworu, w którym zachodzi opisana reakcja,

A.umożliwia wyznaczenie szybkości tej reakcji,ponieważ w miarę jej postępu1.pH roztworu pozostaje stałe.
2.pH roztworu maleje.
B.nie umożliwia wyznaczenia szybkości tej reakcji,
3.pH roztworu rośnie.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Znajdź produkt reakcji odpowiadający za zmianę kwasowości. W równaniu pojawia się HCl.

Podpowiedź 2

Powstawanie HCl zwiększa stężenie H3O+ i obniża pH, więc pomiar może śledzić postęp.

Podpowiedź 3

Wybierz A i uzasadnienie 2. Aby obliczyć szybkość, zmiany pH przelicz na zmiany stężenia w czasie.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

A2.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne dokończenie zdania.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Hydroliza 2-chloro-2-metylopropanu prowadzi do alkoholu i HCl. W roztworze narasta więc ilość jonów H3O+, a pH maleje wraz z postępem reakcji.

Rejestrowanie pH w czasie pozwala, po przeliczeniu na stężenie jonów, śledzić powstawanie produktu i wyznaczać szybkość. Poprawna para odpowiedzi to A2. Sam spadek pH nie jest liczbowo równy szybkości, ponieważ skala pH jest logarytmiczna.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

A2.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_04

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 5 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Poniżej przedstawiono równanie syntezy chlorowodoru.

H2 (g) + Cl2 (g) ⇌ 2HCl (g) Δ𝐻𝑜 < 0

Tę reakcję prowadzono w zamkniętym reaktorze i po pewnym czasie w układzie reakcyjnym

ustaliła się równowaga.

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.Podwyższenie temperatury (w warunkach izobarycznych) skutkuje wzrostem wydajności tworzenia chlorowodoru.PF
2.Zmiana ciśnienia (w warunkach izotermicznych) nie wpływa na wydajność tworzenia chlorowodoru.PF
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj znak ΔH i policz sumy współczynników gazowych po obu stronach.

Podpowiedź 2

Ogrzewanie faworyzuje kierunek endotermiczny. Przy tej samej liczbie moli gazów ciśnienie nie zmienia składu równowagi.

Podpowiedź 3

Zaznacz F w zdaniu o ogrzewaniu oraz P w zdaniu o braku wpływu ciśnienia.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. F; 2. P.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie dwóch odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Synteza HCl jest egzotermiczna. Ogrzewanie sprzyja kierunkowi odwrotnemu i obniża równowagową wydajność HCl, więc zdanie o wzroście wydajności jest fałszywe. Po lewej są dwa mole gazów i po prawej także dwa, zatem izotermiczna zmiana ciśnienia nie przesuwa równowagi w modelu idealnym.

Drugie zdanie jest prawdziwe. Wybieramy F i P. Nie myl wzrostu szybkości po ogrzaniu ze wzrostem wydajności równowagowej; są to dwa różne skutki.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1. F; 2. P.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_05

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 6 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 06–07.

Reakcja tlenku węgla(IV) z wodorem przebiega zgodnie z równaniem:

CO2 (g) + H2 (g) ⇌ CO (g) + H2O (g)

W tabeli przedstawiono wartości stężeniowej stałej równowagi Kc tej reakcji w wybranych

temperaturach.

Temperatura, K

400

600

800

1000

Stała równowagi

6,47 ∙ 10−4

3,54 ∙ 10−2

2,37 ∙ 10−1

6,97 ∙ 10−1

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2013.

Rozstrzygnij, czy reakcja tlenku węgla(IV) z wodorem jest procesem endoenergetycznym. Odpowiedź uzasadnij.

Rozstrzygnięcie: …

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj wartości K przy najmniejszej i największej temperaturze.

Podpowiedź 2

Wzrost K oznacza, że ogrzewanie faworyzuje produkty. Taki kierunek pobiera energię.

Podpowiedź 3

Odpowiedz „tak” i wskaż rosnącą wartość stałej równowagi przy wzroście temperatury.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Tak. Wartość stałej równowagi rośnie ze wzrostem temperatury, co wskazuje na sprzyjanie przemianie w kierunku produktów podczas ogrzewania.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego rozstrzygnięcia i poprawnego uzasadnienia.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Stała równowagi rośnie od 6,47·10−4 przy 400 K do 6,97·10−1 przy 1000 K. Oznacza to, że ogrzewanie zwiększa względny udział produktów w stanie równowagi.

Według reguły przekory wyższa temperatura sprzyja kierunkowi pochłaniającemu energię, więc reakcja CO2 z H2 w kierunku CO i H2O jest endoenergetyczna. Odpowiadamy „tak” i odwołujemy się bezpośrednio do wzrostu K z temperaturą. Nie uzasadniamy tego tylko tym, że reakcję przeprowadzono po ogrzaniu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Tak. Wartość stałej równowagi rośnie ze wzrostem temperatury, co wskazuje na sprzyjanie przemianie w kierunku produktów podczas ogrzewania.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_06

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 7 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 06–07.

Reakcja tlenku węgla(IV) z wodorem przebiega zgodnie z równaniem:

CO2 (g) + H2 (g) ⇌ CO (g) + H2O (g)

W tabeli przedstawiono wartości stężeniowej stałej równowagi Kc tej reakcji w wybranych

temperaturach.

Temperatura, K

400

600

800

1000

Stała równowagi

6,47 ∙ 10−4

3,54 ∙ 10−2

2,37 ∙ 10−1

6,97 ∙ 10−1

Na podstawie: W. Mizerski, Tablice chemiczne, Warszawa 2013.

Do reaktora o stałej pojemności wprowadzono 10 moli tlenku węgla(IV) i 5 moli wodoru.

Reaktor zamknięto i w temperaturze 800 K zainicjowano reakcję. Po pewnym czasie układ

osiągnął stan równowagi.

Oblicz stosunek molowy tlenku węgla(IV) do wodoru w reaktorze po ustaleniu się stanu równowagi w temperaturze 𝟖𝟎𝟎 𝐊.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zapisz tabelę początek–zmiana–równowaga z jedną niewiadomą x. Odczytaj K dla 800 K.

Podpowiedź 2

Wstaw x2/[(10−x)(5−x)] = 0,237. Wybierz tylko rozwiązanie mniejsze niż pięć.

Podpowiedź 3

Oblicz (10−x)/(5−x). Wynik to około 2,8 mola CO2 na jeden mol H2.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Kc = x2/[(10 − x)(5 − x)] = 0,237. Fizycznie dopuszczalne rozwiązanie: x ≈ 2,248 mol. W równowadze n(CO2) ≈ 7,752 mol, n(H2) ≈ 2,752 mol. n(CO2):n(H2) ≈ 2,8:1; klucz dopuszcza także 31:11 albo 14:5.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

poprawnego wyniku.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale popełnienie błędów rachunkowych

prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

ALBO

– poprawne obliczenie wartości liczby moli CO2 i H2 w stanie równowagi.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Niech x mol oznacza ilość każdego produktu powstałego do równowagi. Pozostają 10−x mol CO2 i 5−x mol H2. W ilorazie Kc czynniki objętości skracają się, bo sumy współczynników są równe, więc x2/[(10−x)(5−x)] = 0,237.

Fizyczne rozwiązanie x ≈ 2,248 mol spełnia 0 < x < 5. Stosunek pozostałych substratów wynosi 7,752:2,752 ≈ 2,82:1, zgodnie z około 2,8:1 w kluczu. Nie podajemy początkowego stosunku 2:1, ponieważ reakcja zużywa równe ilości obu gazów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Kc = x2/[(10 − x)(5 − x)] = 0,237. Fizycznie dopuszczalne rozwiązanie: x ≈ 2,248 mol. W równowadze n(CO2) ≈ 7,752 mol, n(H2) ≈ 2,752 mol. n(CO2):n(H2) ≈ 2,8:1; klucz dopuszcza także 31:11 albo 14:5.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_07

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 8 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Nawozy stosowane do zasilania gleby w azot mogą powodować jej zakwaszanie i nie

powinny być stosowane do nawożenia gleb kwaśnych.

Spośród wymienionych poniżej związków:

NaNO3 … Ca(NO3)2 … (NH4)2SO4 wybierz i zaznacz ten, który może spowodować dalsze zakwaszenie gleby kwaśnej.

Napisz w formie jonowej równanie reakcji, której przebieg skutkuje zakwaszeniem gleby przez wybrany związek. Zastosuj definicję kwasu i zasady Brønsteda.

kwas 1 zasada 2 zasada 1 kwas 2

+ ⇌ +
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Szukaj w nawozie jonu zdolnego oddać proton wodzie. Azotan(V) nie jest tu źródłem kwasowości.

Podpowiedź 2

Taką drobiną jest NH4+, przechodzący w NH3. Woda po przyjęciu protonu daje H3O+.

Podpowiedź 3

Zaznacz (NH4)2SO4 i wpisz NH4+ + H2O ⇌ NH3 + H3O+ w kolejności wskazanych ról.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Nawóz: (NH4)2SO4.

NH4+ + H2O ⇌ NH3 + H3O+
Kwas 1Zasada 2Zasada 1Kwas 2
NH4+H2ONH3H3O+

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie – dla poprawnie wybranego związku – we właściwej formie

równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Spośród nawozów jon NH4+ jest kwasem Brønsteda, który może przekazać proton wodzie. Wybieramy (NH4)2SO4. Równanie NH4+ + H2O ⇌ NH3 + H3O+ pokazuje powstawanie jonów odpowiedzialnych za kwaśny odczyn.

Kwasem 1 jest NH4+, zasadą 2 woda, zasadą 1 NH3, a kwasem 2 H3O+. NaNO3 i Ca(NO3)2 nie dostarczają analogicznie kwaśnego jonu amonowego. To wymagany w zadaniu opis równowagi protonowej; nie trzeba zastępować go biologicznym procesem przemian azotu w glebie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Nawóz: (NH4)2SO4.

NH4+ + H2O ⇌ NH3 + H3O+
Kwas 1Zasada 2Zasada 1Kwas 2
NH4+H2ONH3H3O+
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_08

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 9 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Zbadano właściwości dwóch wodorotlenków (I i II) wybranych spośród wymienionych

poniżej.

Zn(OH)2 Mn(OH)2 Cu(OH)2 Cr(OH)3

W doświadczeniu użyto wodnego roztworu kwasu siarkowego(VI) oraz wodnego roztworu

wodorotlenku sodu. Stwierdzono, że:

• wodorotlenek I roztworzył się zarówno w roztworze kwasu siarkowego(VI),

jak i w roztworze wodorotlenku sodu. Powstały bezbarwne, klarowne roztwory

• wodorotlenek II roztworzył się zarówno w roztworze kwasu siarkowego(VI),

jak i w roztworze wodorotlenku sodu. Powstały klarowne roztwory o barwie zielonej.

W reakcjach, w których powstają hydroksokompleksy, atom centralny w jonie kompleksowym

ma liczbę koordynacyjną równą 4.

Wybierz i napisz wzór wodorotlenku I oraz napisz w formie jonowej równanie reakcji wodorotlenku II z wodorotlenkiem sodu.

Wzór wodorotlenku I: …

Równanie reakcji wodorotlenku II z wodorotlenkiem sodu:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Uwzględnij jednocześnie amfoteryczność i barwę roztworów. Następnie wykorzystaj liczbę koordynacyjną cztery.

Podpowiedź 2

Bezbarwny jest układ cynku, zielony chromu(III). Do trzech grup OH substratu dołącz jeszcze jedną.

Podpowiedź 3

Podaj Zn(OH)2 oraz Cr(OH)3 + OH− → [Cr(OH)4]−.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wodorotlenek I: Zn(OH)2.

Cr(OH)3 + OH− → [Cr(OH)4]−

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie wzoru wodorotlenku i poprawne napisanie we właściwej formie

równania reakcji.

1 pkt – poprawne napisanie wzoru wodorotlenku.

ALBO

– poprawne napisanie we właściwej formie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Roztwarzanie w kwasie i zasadzie dowodzi amfoteryczności obu badanych wodorotlenków. Bezbarwne roztwory wskazują na Zn(OH)2 jako I, a zielone na Cr(OH)3 jako II. W reakcji z zasadą chrom(III) tworzy kompleks z czterema ligandami OH−, zgodnie z podaną liczbą koordynacyjną.

Równanie ma postać Cr(OH)3 + OH− → [Cr(OH)4]−. Ładunek kompleksu wynosi 3−4 = −1. Nie stosujemy innego kompleksu tylko dlatego, że jest spotykany w innych warunkach.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wodorotlenek I: Zn(OH)2.

Cr(OH)3 + OH− → [Cr(OH)4]−
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_09

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 10 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 10–11.

Azotki berylowców, o wzorze ogólnym Me3N2 (Me – atom berylowca), powstają w trakcie

ogrzewania tych metali w atmosferze azotu. Są to związki o budowie jonowej składające się

z kationów metali i anionów azotkowych N3−.

W wyniku spalania magnezu w powietrzu powstają dwa związki o stałym stanie skupienia:

tlenek magnezu i azotek magnezu. Te reakcje można opisać równaniami:

2Mg + O2 → 2MgO
3Mg + N2 → Mg3N2

Azotek magnezu reaguje z wodą zgodnie z poniższym równaniem:

Mg3N2 + 6H2O → 3Mg(OH)2 + 2NH3

Uzupełnij tabelę. Uwzględnij stałą Avogadra i napisz, ile kationów magnezu i anionów azotkowych znajduje się w 1 molu azotku magnezu.

Liczba kationów magnezu

Liczba anionów azotkowych

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Odczytaj indeksy we wzorze Mg3N2. Jeden mol ma Nₐ jednostek formalnych.

Podpowiedź 2

Każda jednostka zawiera trzy jony magnezu i dwa azotkowe.

Podpowiedź 3

Wpisz 3Nₐ dla kationów Mg2+ i 2Nₐ dla anionów N3−.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Kationy magnezuAniony azotkowe
3NA2NA

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie tabeli.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W jednej jednostce formalnej Mg3N2 występują trzy kationy Mg2+ i dwa aniony N3−. Jeden mol związku zawiera Nₐ takich jednostek, zatem liczby jonów wynoszą odpowiednio 3Nₐ i 2Nₐ.

Indeksy stechiometryczne określają liczbę jonów, a ładunki zapewniają obojętność: 3·(+2)+2·(−3) = 0. Nie zamieniaj indeksu z ładunkiem ani nie dziel stałej Avogadra przez trzy lub dwa. Pytanie dotyczy liczby jonów, a nie ich liczby moli.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Kationy magnezuAniony azotkowe
3NA2NA
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_10

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 11 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 10–11.

Azotki berylowców, o wzorze ogólnym Me3N2 (Me – atom berylowca), powstają w trakcie

ogrzewania tych metali w atmosferze azotu. Są to związki o budowie jonowej składające się

z kationów metali i anionów azotkowych N3−.

W wyniku spalania magnezu w powietrzu powstają dwa związki o stałym stanie skupienia:

tlenek magnezu i azotek magnezu. Te reakcje można opisać równaniami:

2Mg + O2 → 2MgO
3Mg + N2 → Mg3N2

Azotek magnezu reaguje z wodą zgodnie z poniższym równaniem:

Mg3N2 + 6H2O → 3Mg(OH)2 + 2NH3

Przeprowadzono następujące doświadczenie: próbkę magnezu spalono w powietrzu

i otrzymano 0,15 g mieszaniny tlenku i azotku magnezu. W reakcji tej mieszaniny z wodą

wydzielił się gaz o objętości równej 4,7 cm3 w przeliczeniu na warunki normalne.

Oblicz, jaki procent masy mieszaniny tlenku i azotku magnezu stanowi MgO. Przyjmij, że reakcja wydzielania gazu zaszła z wydajnością równą 𝟏𝟎𝟎 %.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Najpierw przelicz 4,7 cm3 gazu na dm3 i na mole. Gazem jest amoniak.

Podpowiedź 2

Z równania hydrolizy n(Mg3N2) = n(NH3)/2. Pozostała część masy próbki to MgO.

Podpowiedź 3

Oblicz masę azotku, odejmij od 0,150 g i podziel przez masę próbki. Bez wczesnego zaokrąglenia otrzymasz około 92,94%.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Według zaokrągleń przykładu CKE: n(NH3) = 0,0047/22,4 ≈ 0,00021 mol, n(Mg3N2) ≈ 0,0001 mol. Masa azotku: 0,0101 g; masa MgO: 0,1399 g. Zawartość MgO: 93,3%.

Uwaga redakcyjna: bez pośredniego zaokrąglenia liczby moli azotku do 0,0001 mol wynik wynosi około 92,94%. Klucz dopuszcza konsekwencje poprawnych obliczeń i przyjętych zaokrągleń.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

poprawnej wartości liczbowej wyniku.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale popełnienie błędów rachunkowych

prowadzących do błędnego wyniku liczbowego.

ALBO

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody i obliczenie wartości masy tlenku magnezu.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej

poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wydzielonym gazem jest NH3, którego liczba moli wynosi 0,0047/22,4 ≈ 2,098·10−4. Z jednego mola Mg3N2 powstają dwa mole NH3, więc n(azotku) ≈ 1,049·10−4 mol.

Przy M ≈ 101 g·mol−1 jego masa wynosi około 0,01060 g, a masa MgO 0,150−0,01060 ≈ 0,13940 g. Zawartość MgO to około 92,94%. Wcześniejsza uwaga w kluczu odróżnia ten wynik od 93,3% uzyskanego przy silnym zaokrągleniu moli azotku; zachowuj cyfry pośrednie.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Według zaokrągleń przykładu CKE: n(NH3) = 0,0047/22,4 ≈ 0,00021 mol, n(Mg3N2) ≈ 0,0001 mol. Masa azotku: 0,0101 g; masa MgO: 0,1399 g. Zawartość MgO: 93,3%.

Uwaga redakcyjna: bez pośredniego zaokrąglenia liczby moli azotku do 0,0001 mol wynik wynosi około 92,94%. Klucz dopuszcza konsekwencje poprawnych obliczeń i przyjętych zaokrągleń.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_11

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 12 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 12–13.

Wprowadzenie CO2 do roztworu pozostającego w równowadze z osadem węglanów

powoduje ich przemianę w lepiej rozpuszczalne wodorowęglany.

Stężenie CO2 w roztworze zwiększa się wraz ze wzrostem ciśnienia tego gazu w mieszaninie

gazów (np. w powietrzu) nad roztworem. W tabeli przedstawiono stężenie jonów Ca2+

w roztworze pozostającym w równowadze z osadem węglanu wapnia w zależności od

ciśnienia CO2 w mieszaninie gazów nad roztworem (w temperaturze 𝑇).

ciśnienie CO2, kPa

0,0

0,032

1,0

stężenie jonów Ca2+, mol · dm−3

2,53 ∙10−5

8,68 ∙10−4

2,73 ∙10−3

Na podstawie: A.M. Trzeciak, Wstęp do chemii nieorganicznej środowiska, Wrocław 1995.

Uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Wartość pH wody, w której rozpuszcza się CO2, (rośnie / maleje).

Przy wzroście ciśnienia tlenku węgla(IV) w mieszaninie gazów nad roztworem, w układzie

mającym temperaturę 𝑇, od wartości 0,0 kPa do wartości 1,0 kPa następuje ok. 100-krotny

(wzrost / spadek) stężenia jonów Ca2+ w wodzie.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Rozważ wpływ CO2 na odczyn, a potem porównaj skrajne stężenia wapnia w tabeli.

Podpowiedź 2

Podziel wartość 2,73·10−3 przez 2,53·10−5; wynik jest bliski stu.

Podpowiedź 3

Zaznacz „maleje” dla pH i „wzrost” dla stężenia Ca2+.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

maleje; wzrost.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Rozpuszczający się CO2 tworzy w wodzie układ o właściwościach kwasowych, więc pH maleje. Większe ciśnienie CO2 nad cieczą zwiększa jego stężenie i sprzyja przemianie CaCO3 w rozpuszczalne wodorowęglany.

Iloraz stężeń wapnia wynosi 2,73·10−3/(2,53·10−5) ≈ 108, zatem chodzi o około stukrotny wzrost. Wybory to „maleje” i „wzrost”. Nie utożsamiamy zwiększenia stężenia Ca2+ ze wzrostem pH: dane pokazują rozpuszczanie węglanu pod wpływem zakwaszenia przez CO2.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

maleje; wzrost.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_12

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 13.1 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 12–13.

Wprowadzenie CO2 do roztworu pozostającego w równowadze z osadem węglanów

powoduje ich przemianę w lepiej rozpuszczalne wodorowęglany.

Stężenie CO2 w roztworze zwiększa się wraz ze wzrostem ciśnienia tego gazu w mieszaninie

gazów (np. w powietrzu) nad roztworem. W tabeli przedstawiono stężenie jonów Ca2+

w roztworze pozostającym w równowadze z osadem węglanu wapnia w zależności od

ciśnienia CO2 w mieszaninie gazów nad roztworem (w temperaturze 𝑇).

ciśnienie CO2, kPa

0,0

0,032

1,0

stężenie jonów Ca2+, mol · dm−3

2,53 ∙10−5

8,68 ∙10−4

2,73 ∙10−3

Na podstawie: A.M. Trzeciak, Wstęp do chemii nieorganicznej środowiska, Wrocław 1995.

Źródło

Informacja do zadań 13.

Węglan ołowiu(II) jest białym ciałem stałym. Przeprowadzono doświadczenie, w którym do

dwóch probówek dodano niewielką ilość węglanu ołowiu(II) oraz wodę i otrzymano

zawiesinę.

Przez zawiesinę znajdującą się w pierwszej probówce przepuszczono CO2 i zaobserwowano

zanik osadu.

Napisz w formie jonowej równanie reakcji zachodzącej w tej probówce.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wykorzystaj informację, że CO2 przekształca trudno rozpuszczalne węglany w wodorowęglany.

Podpowiedź 2

Produkty jonowe to Pb2+ i HCO3−. Potrzeba dwóch anionów na jeden kation ołowiu.

Podpowiedź 3

Zapisz PbCO3 + CO2 + H2O → Pb2+ + 2HCO3− i sprawdź bilans atomów oraz ładunku.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

PbCO3 + H2O + CO2 → Pb2+ + 2HCO3−

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

CO2 rozpuszczony w wodzie umożliwia przekształcenie anionu węglanowego w wodorowęglanowy i roztworzenie PbCO3. Równanie to PbCO3 + CO2 + H2O → Pb2+ + 2HCO3−.

Stały węglan zapisujemy w całości, a produkty w roztworze jako jony. Po obu stronach są po dwa atomy C i sześć O, a łączny ładunek wynosi zero. Nie zapisujemy jonu Pb4+ ani produktu z jednym HCO3−, ponieważ ołów pozostaje na II.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

PbCO3 + H2O + CO2 → Pb2+ + 2HCO3−
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_13.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 13.2 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 12–13.

Wprowadzenie CO2 do roztworu pozostającego w równowadze z osadem węglanów

powoduje ich przemianę w lepiej rozpuszczalne wodorowęglany.

Stężenie CO2 w roztworze zwiększa się wraz ze wzrostem ciśnienia tego gazu w mieszaninie

gazów (np. w powietrzu) nad roztworem. W tabeli przedstawiono stężenie jonów Ca2+

w roztworze pozostającym w równowadze z osadem węglanu wapnia w zależności od

ciśnienia CO2 w mieszaninie gazów nad roztworem (w temperaturze 𝑇).

ciśnienie CO2, kPa

0,0

0,032

1,0

stężenie jonów Ca2+, mol · dm−3

2,53 ∙10−5

8,68 ∙10−4

2,73 ∙10−3

Na podstawie: A.M. Trzeciak, Wstęp do chemii nieorganicznej środowiska, Wrocław 1995.

Źródło

Informacja do zadań 13.

Węglan ołowiu(II) jest białym ciałem stałym. Przeprowadzono doświadczenie, w którym do

dwóch probówek dodano niewielką ilość węglanu ołowiu(II) oraz wodę i otrzymano

zawiesinę.

Do drugiej probówki dodano niewielką ilość świeżo przygotowanego wodnego roztworu KI

i nie zaobserwowano żadnych zmian. Następnie przez zawiesinę znajdującą się w tej

probówce przepuszczono CO2. W probówce powstał osad o żółtej barwie.

Napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji, która była przyczyną obserwowanych zmian.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Żółty osad to trudno rozpuszczalna sól ołowiu(II) i jodków. CO2 dostarcza rozpuszczonych jonów Pb2+.

Podpowiedź 2

Połącz Pb2+ z odpowiednią liczbą I−, zachowując elektryczną obojętność soli.

Podpowiedź 3

Napisz Pb2+ + 2I− → PbI2; pomiń K+ i pozostałe jony obserwatorowe.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Pb2+ + 2I− → PbI2

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Samo dodanie KI do zawiesiny nie dostarczyło dostatecznej ilości rozpuszczonych jonów ołowiu, aby wystąpił zauważalny objaw. Przepuszczenie CO2 roztwarza węglan i zwiększa dostępność Pb2+.

W obecności I− wytrąca się wtedy charakterystyczny żółty PbI2. Reakcję odpowiadającą bezpośrednio za tę obserwację zapisujemy Pb2+ + 2I− → PbI2. Nie trzeba w tym równaniu skróconym ponownie zapisywać całego mechanizmu roztwarzania PbCO3 ani jonów K+, które nie tworzą osadu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Pb2+ + 2I− → PbI2
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_13.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 14 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

W temperaturze 𝑇 do zlewki zawierającej 50,0 g wodnego roztworu jodku potasu o stężeniu

równym 2,00 % dodano 100 cm3 wodnego roztworu azotanu(V) ołowiu(II) o stężeniu

równym 0,0300 mol ∙dm−3. Przebiegła reakcja wytrącania PbI2. Otrzymany osad po

odsączeniu i wysuszeniu ważył 1,24 g.

Oblicz wydajność reakcji otrzymywania jodku ołowiu(II) w doświadczeniu w temperaturze T.

Obliczenia:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oblicz mole obu reagentów, pamiętając, że 2,00% oznacza procent masowy KI.

Podpowiedź 2

Porównaj n(I−)/2 z n(Pb2+). Mniejsza wartość określa teoretyczne mole PbI2.

Podpowiedź 3

Podziel 1,24 g przez około 1,383 g i pomnóż przez 100%; wynik wynosi około 90%.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

m(KI) = 0,0200 · 50,0 = 1,00 g; n(KI) ≈ 0,006 mol. n[Pb(NO3)2] = 0,100 · 0,0300 = 0,00300 mol. Teoretycznie powstaje około 0,003 mol PbI2, czyli 1,38 g według zaokrągleń CKE. Wydajność: 1,24/1,38 · 100% ≈ 90%.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz podanie

poprawnej wartości wydajności reakcji (wyrażonej w % albo jako ułamek).

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:

– popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku liczbowego

LUB

– podanie wyniku liczbowego z błędną jednostką.

ALBO

– poprawne obliczenie teoretycznej wartości masy PbI2.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Roztwór KI zawiera 50,0·0,0200 = 1,00 g soli, czyli około 0,00602 mol. Azotanu ołowiu jest 0,100·0,0300 = 0,00300 mol. Reakcja wymaga dwóch moli I− na mol Pb2+, więc w podanym przybliżeniu ilości są niemal stechiometryczne, z niewielkim nadmiarem KI.

Teoretycznie powstaje 0,00300 mol PbI2, czyli około 1,383 g. Wydajność wynosi 1,24/1,383·100% ≈ 89,7%, czyli około 90%. Wydajność porównuje osad rzeczywisty z teoretycznym, nie z sumą mas substratów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

m(KI) = 0,0200 · 50,0 = 1,00 g; n(KI) ≈ 0,006 mol. n[Pb(NO3)2] = 0,100 · 0,0300 = 0,00300 mol. Teoretycznie powstaje około 0,003 mol PbI2, czyli 1,38 g według zaokrągleń CKE. Wydajność: 1,24/1,38 · 100% ≈ 90%.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_14

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 15 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Do zlewki zawierającej wodę destylowaną dodano stały wodorotlenek magnezu. Po pewnym

czasie w zlewce ustalił się stan równowagi między osadem i roztworem, czyli powstał

nasycony roztwór tej substancji. Osad oddzielono od roztworu, a otrzymany przesącz

umieszczono w dwóch probówkach. Do jednej probówki wprowadzono stały wodorotlenek

potasu, a do drugiej – rozcieńczony kwas solny, co zilustrowano na poniższym rysunku.

Podczas doświadczenia utrzymywano stałą temperaturę 𝑇.

Zadanie 15 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 14.

Rozstrzygnij, czy dodanie stałego wodorotlenku potasu do jednej próbki przesączu i kwasu solnego do drugiej próbki poskutkowało zmianą stężenia jonów Mg2+

w roztworze (w temperaturze 𝑻). Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie. Odpowiedzi uzasadnij.

Dodanie stałego wodorotlenku potasu do próbki przesączu (poskutkowało zmniejszeniem /

poskutkowało zwiększeniem / nie wpłynęło na wartość) stężenia jonów Mg2+ w roztworze.

Uzasadnienie: …

Dodanie kwasu solnego do próbki przesączu (poskutkowało zmniejszeniem /

poskutkowało zwiększeniem / nie wpłynęło na wartość) stężenia jonów Mg2+ w roztworze.

Uzasadnienie: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zwróć uwagę na odsączenie osadu przed podziałem przesączu. Nie wolno traktować go jako nadal obecnego.

Podpowiedź 2

KOH może wytrącić nowy osad przez efekt wspólnego jonu. HCl jedynie zwiększa objętość bez dodawania magnezu.

Podpowiedź 3

W obu nawiasach wybierz zmniejszenie; uzasadnij osobno strącaniem po KOH oraz rozcieńczeniem po dodaniu HCl.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 15 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Dodanie kwasu solnego do próbki przesączu (poskutkowało zmniejszeniem /

poskutkowało zwiększeniem / nie wpłynęło na wartość) stężenia jonów Mg2+ w roztworze.

Uzasadnienie: Liczba moli jonów Mg2+ w roztworze nie uległa zmianie, ale zwiększyła się objętość

roztworu.

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i uzasadnienie dla obu próbek.

1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie i uzasadnienie dla jednej próbki.

ALBO

– poprawne rozstrzygnięcie dla każdej próbki.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Po odsączeniu osadu w przesączu nie ma zapasu stałego Mg(OH)2. Dodanie KOH zwiększa [OH−], przekracza warunek iloczynu rozpuszczalności i strąca Mg(OH)2, przez co [Mg2+] maleje.

Dodanie rozcieńczonego HCl zużywa OH−, ale nie może roztworzyć usuniętego wcześniej osadu. Liczba moli Mg2+ pozostaje w modelu zadania ta sama, natomiast objętość roztworu rośnie, więc jego stężenie także maleje. To drugie zmniejszenie wynika z rozcieńczenia, a nie ze strącania ani dodatkowego rozpuszczania fazy stałej.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 15 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Dodanie kwasu solnego do próbki przesączu (poskutkowało zmniejszeniem /

poskutkowało zwiększeniem / nie wpłynęło na wartość) stężenia jonów Mg2+ w roztworze.

Uzasadnienie: Liczba moli jonów Mg2+ w roztworze nie uległa zmianie, ale zwiększyła się objętość

roztworu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_15

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 16 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Po wprowadzeniu tlenku chloru(IV) do wodnego roztworu wodorotlenku sodu zachodzi

reakcja opisana schematem:

ClO2 + OH− ⟶ ClO2− + ClO3− + H2O

Napisz w formie jonowej z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy) równania reakcji redukcji i utleniania zachodzących podczas opisanego procesu. Uwzględnij środowisko reakcji.

Równanie reakcji redukcji:

Równanie reakcji utleniania:

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wyznacz stopnie utlenienia chloru w trzech drobinach. Zmiany wynoszą po jednym elektronie.

Podpowiedź 2

W redukcji nie trzeba dodawać wody. W utlenianiu bilansuj w środowisku OH−, a nie H+.

Podpowiedź 3

Zapisz ClO2 + e− → ClO2− oraz ClO2 + 2OH− → ClO3− + H2O + e−.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Równanie reakcji redukcji:

ClO2 + e− → ClO2−

Równanie reakcji utleniania:

ClO2 + 2OH− → ClO3− + H2O + e−

Zasady oceniania

2 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie dwóch równań reakcji.

1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie jednego równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W ClO2 chlor ma stopień IV, w ClO2− III, a w ClO3− V. Redukcja polega na przyjęciu jednego elektronu bez zmiany liczby atomów: ClO2 + e− → ClO2−.

Utlenianie w zasadowym środowisku wymaga dodania dwóch OH− po lewej oraz H2O i elektronu po prawej: ClO2 + 2OH− → ClO3− + H2O + e−. Obie połówki zachowują atomy i ładunek. Ich suma opisuje dysproporcjonowanie, lecz polecenie wymaga dwóch oddzielnych równań połówkowych.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Równanie reakcji redukcji:

ClO2 + e− → ClO2−

Równanie reakcji utleniania:

ClO2 + 2OH− → ClO3− + H2O + e−
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_16

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17.1 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 17.

Metale X i E tworzą jony proste – odpowiednio – X2+ i E2+. Blaszki o znanych masach,

wykonane z metalu X i z metalu E, zanurzono w roztworach soli trzech różnych metali,

zgodnie ze schematem:

Informacja do zadania 17. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Objawy świadczące o zajściu reakcji chemicznych zaobserwowano w probówkach I i II.

Po zakończeniu doświadczenia blaszki osuszono i zważono. Stwierdzono, że masa blaszki

wykonanej z metalu X wzrosła, a masa blaszki wykonanej z metalu E zmalała.

Uwaga redakcyjna. W interpretacji tego doświadczenia przyjmij, że symbole X i E oznaczają dwa różne metale.

Zastosuj symbol X i napisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji zachodzącej w probówce I.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zapisz utlenianie X do X2+ i redukcję Ag+ do Ag.

Podpowiedź 2

Jeden atom X oddaje dwa elektrony, dlatego redukuje dwa jony srebra.

Podpowiedź 3

Napisz X + 2Ag+ → X2+ + 2Ag, bez jonów azotanowych(V).

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

X + 2Ag+ → X2+ + 2Ag

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie we właściwej formie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Metal X przechodzi do roztworu jako X2+, oddając dwa elektrony. Każdy jon Ag+ przyjmuje jeden elektron i osadza się jako metaliczne srebro.

Do bilansu potrzeba więc dwóch jonów srebra: X + 2Ag+ → X2+ + 2Ag. Anion azotanowy(V) nie bierze udziału w przemianie i jest pomijany. Zwiększenie masy blaszki oznacza, że masa osadzonego srebra przewyższa masę metalu, który uległ roztworzeniu; nie zmienia to współczynników wynikających z bilansu elektronów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

X + 2Ag+ → X2+ + 2Ag
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_17.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17.2 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 17.

Metale X i E tworzą jony proste – odpowiednio – X2+ i E2+. Blaszki o znanych masach,

wykonane z metalu X i z metalu E, zanurzono w roztworach soli trzech różnych metali,

zgodnie ze schematem:

Informacja do zadania 17. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Objawy świadczące o zajściu reakcji chemicznych zaobserwowano w probówkach I i II.

Po zakończeniu doświadczenia blaszki osuszono i zważono. Stwierdzono, że masa blaszki

wykonanej z metalu X wzrosła, a masa blaszki wykonanej z metalu E zmalała.

Uwaga redakcyjna. W interpretacji tego doświadczenia przyjmij, że symbole X i E oznaczają dwa różne metale.

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F –

jeśli jest fałszywe.

1.

Metal X jest silniejszym reduktorem niż srebro.

P

F

2.

Jony żelaza(II) są silniejszym utleniaczem niż jony metalu X.

P

F

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Wykorzystaj reakcję w probówce I i brak reakcji w III. Porównuj raz metale, raz ich jony.

Podpowiedź 2

X redukuje Ag+, ale nie jest utleniany przez Fe2+. To ustala kolejność odpowiednich par.

Podpowiedź 3

Zaznacz P i F: X jest silniejszym reduktorem od Ag, natomiast Fe2+ jest słabszym utleniaczem od X2+.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1.

Metal X jest silniejszym reduktorem niż srebro.

P

 

2.

Jony żelaza(II) są silniejszym utleniaczem niż jony metalu X.

 

F

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne wskazanie dwóch odpowiedzi.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wypieranie srebra z roztworu AgNO3 oznacza, że X łatwiej oddaje elektrony niż Ag, czyli jest silniejszym reduktorem. Pierwsze zdanie jest prawdziwe.

Brak reakcji X z FeCl2 pokazuje, że Fe2+ nie utlenia X w warunkach doświadczenia; para Fe2+/Fe ma mniejszą zdolność utleniającą niż X2+/X. Drugie zdanie jest więc fałszywe. Rozróżniaj aktywność metalicznego reduktora i utleniającą zdolność jego jonu: kolejności tych właściwości są przeciwne.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

1.

Metal X jest silniejszym reduktorem niż srebro.

P

 

2.

Jony żelaza(II) są silniejszym utleniaczem niż jony metalu X.

 

F

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_17.2

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 17.3 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadania 17.

Metale X i E tworzą jony proste – odpowiednio – X2+ i E2+. Blaszki o znanych masach,

wykonane z metalu X i z metalu E, zanurzono w roztworach soli trzech różnych metali,

zgodnie ze schematem:

Informacja do zadania 17. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 15.

Objawy świadczące o zajściu reakcji chemicznych zaobserwowano w probówkach I i II.

Po zakończeniu doświadczenia blaszki osuszono i zważono. Stwierdzono, że masa blaszki

wykonanej z metalu X wzrosła, a masa blaszki wykonanej z metalu E zmalała.

Uwaga redakcyjna. W interpretacji tego doświadczenia przyjmij, że symbole X i E oznaczają dwa różne metale.

Poniżej podano nazwy czterech metali.

magnez miedź kadm srebro

Wybierz i napisz nazwę metalu X i nazwę metalu E, które mogły być użyte w doświadczeniu.

Metal X: … Metal E: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal najpierw E z kierunku reakcji z Cu²⁺ i ze zmiany masy blaszki.

Podpowiedź 2

Porównaj masę molową kandydatów z Cu przy wymianie 1:1. Dla X sprawdź, które metale wypierają Ag, lecz nie Fe.

Podpowiedź 3

W kluczu E to Cd, a X to Cu przy założeniu, że E i X są różnymi metalami. Bez tego założenia Cd także pasuje do obserwacji dla X.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Metal X: miedź Metal E: kadm

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie dwóch nazw metali.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Zacznij od metalu E. Wypiera Cu z CuSO₄, a masa blaszki maleje. Na mol oddanego metalu dwuwartościowego osadza się mol Cu, więc masa molowa E musi być większa od masy molowej Cu. Z podanych metali pasuje Cd.

X wypiera Ag i nie wypiera Fe z FeCl₂. Te obserwacje pasują zarówno do Cu, jak i Cd. Przy założeniu użytym w kluczu, że X i E oznaczają różne metale, X to Cu. Bez tego założenia wybór X nie jest jednoznaczny.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Metal X: miedź Metal E: kadm

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_17.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 18 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

W tabeli podano wartości standardowej entalpii uwodornienia: cykloheksenu,

cykloheksa-1,3-dienu i benzenu:

Równanie reakcji uwodornienia

ΔH, kJ ∙mol−1

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 16.

−119,5

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 16.

−239,0

Wzór lub schemat w komórce tabeli CKE, strona 16.

−207,0

Na podstawie danych zamieszczonych w tabeli uzupełnij poniższe zdania. Wybierz i zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Gdyby wiązania 𝜋 w cząsteczce benzenu nie były zdelokalizowane, entalpia uwodornienia

tego związku miałaby znacznie (niższą / wyższą) wartość niż −207,0 kJ ∙mol−1.

Delokalizacja wiązań 𝜋 skutkuje (zwiększeniem / zmniejszeniem) trwałości cząsteczki

benzenu.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oszacuj entalpię uwodornienia trzech niezależnych wiązań podwójnych z wartości dla cykloheksenu.

Podpowiedź 2

Trzykrotność −119,5 daje −358,5, czyli liczbę mniejszą od −207,0.

Podpowiedź 3

Zaznacz „niższą” oraz „zwiększeniem”. Mniejsza ilość wydzielanego ciepła świadczy tu o stabilizacji benzenu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie dwóch zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Gdyby trzy wiązania π benzenu zachowywały się jak odrębne wiązania alkenowe, entalpię uwodornienia oszacowalibyśmy jako 3·(−119,5) = −358,5 kJ·mol−1. Jest to wartość niższa, czyli bardziej ujemna niż −207,0. Rzeczywisty benzen wydziela przy uwodornieniu mniej energii, gdyż jego stan początkowy jest stabilizowany delokalizacją.

Delokalizacja zwiększa więc trwałość cząsteczki. Wybieramy „niższą” i „zwiększeniem”. Pamiętaj, że porównanie liczb ujemnych jest odwrotne do porównania ich wartości bezwzględnych.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 18 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 17.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_18

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania

Zadanie 19 · czerwiec 2024

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy

Propan-1-ol oraz wyższe alkohole pierwszorzędowe można otrzymać w procesie

hydroformylowania alkenów terminalnych. Reakcja przebiega w warunkach podwyższonego

ciśnienia i temperatury, w obecności katalizatorów (Co lub Ru) według schematu:

Zadanie 19 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 16.

Na podstawie: R. Franke, D. Selent, A. Börner, Applied Hydroformylation, „Chem. Rev.” 2012, nr 112 (11), s. 5675–5732,

oraz I. Ojima, C.Y. Tsai, M. Tzamarioudaki, D. Bonafoux, The Hydroformylation Reaction, „Org. React.” 2000, nr 56, s. 1.

Napisz równanie reakcji otrzymywania alkoholu ze styrenu (fenyloetenu) opisaną metodą. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone związków organicznych.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Zastosuj schemat, wstawiając grupę fenylową w miejsce R. CO wydłuża łańcuch o jeden C.

Podpowiedź 2

Produktem liniowym jest alkohol trójwęglowy połączony z fenylem, z OH na końcu łańcucha.

Podpowiedź 3

Narysuj styren + CO + 2H2 → 3-fenylopropan-1-ol, z podanym katalizatorem, ciśnieniem i temperaturą.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Odpowiedź CKE 19 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Podany schemat prowadzi od alkenu terminalnego do alkoholu z łańcuchem dłuższym o jeden atom węgla pochodzący z CO. Dla styrenu zachowujemy pierścień fenylowy i otrzymujemy liniowy 3-fenylopropan-1-ol. W równaniu na jedną cząsteczkę styrenu przypadają CO oraz dwie H2.

Tlen z CO przechodzi do grupy OH, a oba wodory z dodatkowych cząsteczek zapewniają nasycenie i redukcję. Zapisz warunki katalityczne z informacji. Stosujemy całościowy schemat zadania, obejmujący także redukcję powstającego pośrednio aldehydu.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Odpowiedź CKE 19 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 18.
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_06_dodatkowy_19

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania