Zadanie 2 · czerwiec 2020 · Formuła 2015
Pokaż tekst źródłowy Arystoteles
Etyka nikomachejska
Pozostaje nam obecnie omówienie przyjaźni; jest ona bowiem pewną cnotą lub czymś z cnotą związanym, a ponadto jest czymś dla życia najkonieczniejszym; bo bez przyjaciół nikt nie mógłby pragnąć żyć, chociażby posiadał wszystkie inne dobra […]. [Przyjaźń] jest jednak nie tylko czymś koniecznym, ale też czymś moralnie pięknym; […] wszak są tacy nawet, którzy sądzą, że ludzie dobrzy to tyle, co przyjaciele. […] Owóż, zdaje się, że każdy kocha to, co jest dobre dla niego, i że w znaczeniu bezwzględnym jest godne kochania dobro jako takie […]. Ale każdy kocha nie to, co dla niego jest [istotnie] dobre, lecz to, co mu się wydaje takim. […] Trzy tedy są rodzaje przyczyn, dla których ludzie coś kochają czy lubią, lecz jeśli to uczucie odnosi się do przedmiotów nieożywionych, nie nazywamy go przyjaźnią. Nie można tu bowiem mówić o wzajemności ani życzyć drugiej stronie pomyślności […]; przyjacielowi natomiast należy wedle powszechnego mniemania życzyć tego, co jest dobre ze względu na niego. […] [Aby więc być przyjaciółmi] muszą obie strony [...] żywić wzajemną dla siebie życzliwość i wzajemnie dobrze sobie życzyć, i zdawać sobie z tego sprawę. […] Ci, co nawzajem są sobie przyjaciółmi, życzą sobie nawzajem dobrze i czynią to ze względu na to, co jest powodem ich przyjaźni. Ludzie więc, którzy są sobie nawzajem przyjaciółmi gwoli wynikającej stąd dla nich korzyści, nie żywią dla siebie uczuć przyjaznych ze względu na osobę przyjaciela, lecz tylko o tyle, o ile dla każdego z nich wynika stąd jakieś dobro. Podobnie ma się rzecz z tymi, którzy są sobie przyjaciółmi ze względu na wynikającą stąd dla nich przyjemność; nie za to bowiem lubią [np.] ludzi gładkich i dowcipnych, że ci posiadają pewne cechy charakteru, lecz za to, że sprawiają im przyjemność. […] Te więc stosunki przyjacielskie są przypadkowe; osobnik bowiem kochany jest tu kochany nie ze względu na to, że jest tym, kim jest, lecz ze względu na to, że bądź przysparza jakiegoś dobra, bądź sprawia przyjemność. Toteż przyjaźnie tego rodzaju łatwo ulegają zerwaniu, jeśli ludzie, między którymi zachodzą, nie pozostają takimi samymi, jak byli; bo gdy przestają być przyjemni lub pożyteczni, to tracą miłość. […] Doskonałą formą przyjaźni jest przyjaźń między ludźmi etycznie dzielnymi i podobnymi do siebie w dzielności etycznej. […] [P]rzyjaźń ich więc trwa dopóty, dopóki są etycznie dzielni, a dzielność etyczna jest czymś trwałym. I każdy z nich jest dobry w bezwzględnym tego słowa znaczeniu i dobry dla przyjaciela; ci bowiem, którzy są etycznie dzielni, są dobrzy i w bezwzględnym tego słowa znaczeniu, i wzajemnie sobie pożyteczni. […] Jest rzeczą naturalną, że wypadki takiej przyjaźni są rzadkie; niewiele jest bowiem takich ludzi. Wymaga ona też ponadto czasu i przyzwyczajenia; bo zgodnie z przysłowiem ludzie nie mogą poznać się nawzajem, zanim nie zjedli z sobą owej przysłowiowej beczki soli: i nie mogą zadzierzgnąć przyjaźni i być przyjaciółmi, zanim jeden drugiemu nie wyda się godnym przyjaźni i nie zdobędzie jego zaufania. […] Skoro więc przyjaźń dzieli się na powyższe rodzaje, to ludzie źli będą przyjaciółmi z uwagi na korzyść lub na przyjemność, jeżeli są pod tymi względami do siebie podobni; ludzie natomiast etycznie dzielni, o tyle, o ile nimi są, będą przyjaciółmi ze względu na osobę przyjaciela. […] Miłość jest, jak się zdaje, namiętnością, przyjaźń zaś trwałą dyspozycją; bo przedmiotem umiłowania mogą też być przedmioty martwe, w z a j e m n a jednak miłość jest wynikiem wyboru […], a wybór – wynikiem trwałej dyspozycji. I ludzie życzą dobrze tym, dla których żywią uczucie przyjaźni ze względu na nich samych, idąc za nakazem nie uczucia, lecz trwałej dyspozycji; i kochając przyjaciela, kochają to, co jest dla nich dobre, gdyż człowiek dobry, stając się przyjacielem, staje się też dobrem dla swego przyjaciela. Każdy więc z nich obu darzy miłością to, co jest dla niego dobre, i odpłaca równą miarą zarówno w tym, że przyjacielowi [dobrze życzy], jak w przyjemności; bo przyjaźń uchodzi za równość, a jedno i drugie cechuje przede wszystkim ludzi dobrych. […] Owóż gdzie jest równość, tam musi też, zgodnie z nią, być równość w miłości i we wszystkim innym; ci zaś, co są nierówni, powinni swoje świadczenia kształtować proporcjonalnie do wyższości drugiej strony. […] Rzeczą moralnie piękną jest wyświadczać dobrodziejstwa, nie myśląc o odpłacie, ale pożyteczną jest rzeczą – doznawać dobrodziejstw. […] W przyjaźniach opierających się o dzielność etyczną nie przychodzi do skarg, miarą zaś zdaje się postanowienie […] tego, kto wyświadcza dobrodziejstwo; bo istotą dzielności etycznej i charakteru jest postanowienie […].
Arystoteles, Etyka nikomachejska, Warszawa 1996.
Polecenie
Na podstawie fragmentu tekstu Arystotelesa wymień trzy warunki konieczne przyjaźni.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Szukaj warunków niezbędnych do zaistnienia relacji, a nie tylko zalet przyjaciela.
2. Gdzie szukać?
Sprawdź znaczenie życzliwości, wzajemności i świadomości tego, co łączy obie osoby.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Podaj trzy różne warunki. Upewnij się, że nie zapisujesz tej samej cechy w trzech bliskoznacznych wersjach.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
– wzajemność
– życzliwość
– obustronna świadomość zachodzenia relacji przyjacielskiej
– współżycie (wspólne życie oparte na wzajemnej sympatii)
– wzajemne przyjazne uczucie
– równość
Zasady oceniania
1 pkt – za prawidłowe wymienienie 3 warunków przyjaźni. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Na podstawie fragmentu tekstu Arystotelesa wymień trzy warunki konieczne przyjaźni.
Podaj na przykład wzajemną życzliwość, życzenie dobra drugiej osobie ze względu na nią oraz świadomość tej wzajemności.
Przyjaźń nie jest jednostronną sympatią ani samym korzystaniem z czyjejś pomocy.
Wyodrębnij trzy warunki, zamiast trzy razy nazywać to samo uczucie.
Warunki powinny wynikać z przedstawionej w tekście relacji między osobami.
Przykład pełnej odpowiedzi
– wzajemność – życzliwość – obustronna świadomość zachodzenia relacji przyjacielskiej – współżycie (wspólne życie oparte na wzajemnej sympatii) – wzajemne przyjazne uczucie – równość
Za co są punkty?
1 pkt – za prawidłowe wymienienie 3 warunków przyjaźni. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Arystoteles
Pojęcia: przyjaźń
Filozofowie / autorzy: Arystoteles
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 2. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Zdający rozpoznaje i rozumie problemy (pytania) filozoficzne […]. III. Analiza i interpretacja tekstów filozoficznych. […] Zdający […] rekonstruuje tezy i argumenty zawarte w tekście […]. I.4. Problematyka etyczna w filozofii starożytnej. Zdający: 3) prezentuje i porównuje filozoficzne koncepcje miłości, przyjaźni i rozwoju osobowego (platońska koncepcja miłości, arystotelesowska koncepcja celów i typów przyjaźni); 6) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów: c) Arystoteles, Etyka nikomachejska (fragment). V. Umiejętności w zakresie analizy i interpretacji tekstów filozoficznych. Zdający: 1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy, tezy i argumenty.
ID zadania: FIL-2020-CZE-02
Zadanie 3 · czerwiec 2020 · Formuła 2015
Pokaż tekst źródłowy Arystoteles
Etyka nikomachejska
Pozostaje nam obecnie omówienie przyjaźni; jest ona bowiem pewną cnotą lub czymś z cnotą związanym, a ponadto jest czymś dla życia najkonieczniejszym; bo bez przyjaciół nikt nie mógłby pragnąć żyć, chociażby posiadał wszystkie inne dobra […]. [Przyjaźń] jest jednak nie tylko czymś koniecznym, ale też czymś moralnie pięknym; […] wszak są tacy nawet, którzy sądzą, że ludzie dobrzy to tyle, co przyjaciele. […] Owóż, zdaje się, że każdy kocha to, co jest dobre dla niego, i że w znaczeniu bezwzględnym jest godne kochania dobro jako takie […]. Ale każdy kocha nie to, co dla niego jest [istotnie] dobre, lecz to, co mu się wydaje takim. […] Trzy tedy są rodzaje przyczyn, dla których ludzie coś kochają czy lubią, lecz jeśli to uczucie odnosi się do przedmiotów nieożywionych, nie nazywamy go przyjaźnią. Nie można tu bowiem mówić o wzajemności ani życzyć drugiej stronie pomyślności […]; przyjacielowi natomiast należy wedle powszechnego mniemania życzyć tego, co jest dobre ze względu na niego. […] [Aby więc być przyjaciółmi] muszą obie strony [...] żywić wzajemną dla siebie życzliwość i wzajemnie dobrze sobie życzyć, i zdawać sobie z tego sprawę. […] Ci, co nawzajem są sobie przyjaciółmi, życzą sobie nawzajem dobrze i czynią to ze względu na to, co jest powodem ich przyjaźni. Ludzie więc, którzy są sobie nawzajem przyjaciółmi gwoli wynikającej stąd dla nich korzyści, nie żywią dla siebie uczuć przyjaznych ze względu na osobę przyjaciela, lecz tylko o tyle, o ile dla każdego z nich wynika stąd jakieś dobro. Podobnie ma się rzecz z tymi, którzy są sobie przyjaciółmi ze względu na wynikającą stąd dla nich przyjemność; nie za to bowiem lubią [np.] ludzi gładkich i dowcipnych, że ci posiadają pewne cechy charakteru, lecz za to, że sprawiają im przyjemność. […] Te więc stosunki przyjacielskie są przypadkowe; osobnik bowiem kochany jest tu kochany nie ze względu na to, że jest tym, kim jest, lecz ze względu na to, że bądź przysparza jakiegoś dobra, bądź sprawia przyjemność. Toteż przyjaźnie tego rodzaju łatwo ulegają zerwaniu, jeśli ludzie, między którymi zachodzą, nie pozostają takimi samymi, jak byli; bo gdy przestają być przyjemni lub pożyteczni, to tracą miłość. […] Doskonałą formą przyjaźni jest przyjaźń między ludźmi etycznie dzielnymi i podobnymi do siebie w dzielności etycznej. […] [P]rzyjaźń ich więc trwa dopóty, dopóki są etycznie dzielni, a dzielność etyczna jest czymś trwałym. I każdy z nich jest dobry w bezwzględnym tego słowa znaczeniu i dobry dla przyjaciela; ci bowiem, którzy są etycznie dzielni, są dobrzy i w bezwzględnym tego słowa znaczeniu, i wzajemnie sobie pożyteczni. […] Jest rzeczą naturalną, że wypadki takiej przyjaźni są rzadkie; niewiele jest bowiem takich ludzi. Wymaga ona też ponadto czasu i przyzwyczajenia; bo zgodnie z przysłowiem ludzie nie mogą poznać się nawzajem, zanim nie zjedli z sobą owej przysłowiowej beczki soli: i nie mogą zadzierzgnąć przyjaźni i być przyjaciółmi, zanim jeden drugiemu nie wyda się godnym przyjaźni i nie zdobędzie jego zaufania. […] Skoro więc przyjaźń dzieli się na powyższe rodzaje, to ludzie źli będą przyjaciółmi z uwagi na korzyść lub na przyjemność, jeżeli są pod tymi względami do siebie podobni; ludzie natomiast etycznie dzielni, o tyle, o ile nimi są, będą przyjaciółmi ze względu na osobę przyjaciela. […] Miłość jest, jak się zdaje, namiętnością, przyjaźń zaś trwałą dyspozycją; bo przedmiotem umiłowania mogą też być przedmioty martwe, w z a j e m n a jednak miłość jest wynikiem wyboru […], a wybór – wynikiem trwałej dyspozycji. I ludzie życzą dobrze tym, dla których żywią uczucie przyjaźni ze względu na nich samych, idąc za nakazem nie uczucia, lecz trwałej dyspozycji; i kochając przyjaciela, kochają to, co jest dla nich dobre, gdyż człowiek dobry, stając się przyjacielem, staje się też dobrem dla swego przyjaciela. Każdy więc z nich obu darzy miłością to, co jest dla niego dobre, i odpłaca równą miarą zarówno w tym, że przyjacielowi [dobrze życzy], jak w przyjemności; bo przyjaźń uchodzi za równość, a jedno i drugie cechuje przede wszystkim ludzi dobrych. […] Owóż gdzie jest równość, tam musi też, zgodnie z nią, być równość w miłości i we wszystkim innym; ci zaś, co są nierówni, powinni swoje świadczenia kształtować proporcjonalnie do wyższości drugiej strony. […] Rzeczą moralnie piękną jest wyświadczać dobrodziejstwa, nie myśląc o odpłacie, ale pożyteczną jest rzeczą – doznawać dobrodziejstw. […] W przyjaźniach opierających się o dzielność etyczną nie przychodzi do skarg, miarą zaś zdaje się postanowienie […] tego, kto wyświadcza dobrodziejstwo; bo istotą dzielności etycznej i charakteru jest postanowienie […].
Arystoteles, Etyka nikomachejska, Warszawa 1996.
Polecenie
Podaj jedno z Arystotelesowskich określeń cnoty, a następnie wyjaśnij – odnosząc się do przytoczonego fragmentu Etyki nikomachejskiej i wiedzy własnej dotyczącej pojęcia cnoty u Arystotelesa – na czym polega związek między cnotą a przyjaźnią. Arystotelesowskie określenie cnoty:
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Najpierw przypomnij sobie cnotę jako trwałą dyspozycję do dobrego wyboru.
2. Gdzie szukać?
W tekście sprawdź, co odróżnia przyjaźń doskonałą od więzi opartych na przyjemności lub korzyści.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Podaj określenie cnoty i wyjaśnij, w jakim rodzaju przyjaźni stanowi ona podstawę relacji.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Arystotelesowskie określenie cnoty: cnota według Arystotelesa jest trwałą dyspozycją usprawniającą podmiot do dokonywania właściwych postanowień; istota cnoty wyraża się w zdolności podmiotu do rozumnego wyznaczania (i zachowania) właściwej, średniej miary. Wyjaśnienie: przyjaźń w jej doskonałej formie jest relacją między ludźmi dzielnymi etycznie. Podstawą tego rodzaju przyjaźni jest więc cnota (dzielność etyczna).
Zasady oceniania
2 pkt – za trafne określenie cnoty oraz wyjaśnienie związku między arystotelesowskim pojęciem cnoty a przyjaźnią. 1 pkt – za trafne określenie cnoty LUB wyjaśnienie związku między arystotelesowskim pojęciem cnoty a przyjaźnią. 0 pkt – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Podaj jedno z Arystotelesowskich określeń cnoty, a następnie wyjaśnij – odnosząc się do przytoczonego fragmentu Etyki nikomachejskiej i wiedzy własnej dotyczącej pojęcia cnoty u Arystotelesa – na czym polega związek między cnotą a przyjaźnią. Arystotelesowskie określenie cnoty:
Co trzeba wiedzieć?
Cnota oznacza trwałą dyspozycję do dobrego działania. Jej rolę trzeba odczytać w danej teorii: stoicy uznają ją za wystarczającą do szczęścia, Arystoteles wiąże dobre życie z jej realizacją, a Epikur z jej pomocą w osiąganiu przyjemnego życia.
Cnota jest trwałą dyspozycją do rozumnego wyboru właściwej miary.
Przyjaźń doskonała łączy ludzi dzielnych etycznie, którzy życzą sobie dobra ze względu na drugą osobę, a nie tylko własny zysk.
Trwałość ich charakteru podtrzymuje więź.
Wyjaśnij związek cnoty właśnie z doskonałą formą przyjaźni; inne przyjaźnie mogą występować także między ludźmi złymi.
Przykład pełnej odpowiedzi
Cnota jest trwałą dyspozycją do rozumnego wyboru właściwej miary. Przyjaźń doskonała łączy ludzi dzielnych etycznie, którzy życzą sobie dobra ze względu na przyjaciela; podstawą i źródłem trwałości tej więzi jest ich cnota.
Za co są punkty?
2 pkt – za trafne określenie cnoty oraz wyjaśnienie związku między arystotelesowskim pojęciem cnoty a przyjaźnią. 1 pkt – za trafne określenie cnoty LUB wyjaśnienie związku między arystotelesowskim pojęciem cnoty a przyjaźnią. 0 pkt – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Arystoteles
Dział filozofii: Epistemologia, Etyka
Pojęcia: cnota
Filozofowie / autorzy: Arystoteles
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 3. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Zdający rozpoznaje i rozumie problemy (pytania) filozoficzne […]. II. Tworzenie wypowiedzi. Zdający formułuje […] tezy filozoficzne, prawidłowo rekonstruuje poznane argumenty; […] prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi […]. III. Analiza i interpretacja tekstów filozoficznych. […] Zdający […] rekonstruuje tezy i argumenty zawarte w tekście […]. I.4. Problematyka etyczna w filozofii starożytnej. Zdający: 3) prezentuje i porównuje filozoficzne koncepcje miłości, przyjaźni i rozwoju osobowego (platońska koncepcja miłości, arystotelesowska koncepcja celów i typów przyjaźni); 6) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów: c) Arystoteles, Etyka nikomachejska (fragment). V. Umiejętności w zakresie analizy i interpretacji tekstów filozoficznych. Zdający: 1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy, tezy i argumenty.
ID zadania: FIL-2020-CZE-03
Zadanie 4 · czerwiec 2020 · Formuła 2015
Pokaż tekst źródłowy Arystoteles
Etyka nikomachejska
Pozostaje nam obecnie omówienie przyjaźni; jest ona bowiem pewną cnotą lub czymś z cnotą związanym, a ponadto jest czymś dla życia najkonieczniejszym; bo bez przyjaciół nikt nie mógłby pragnąć żyć, chociażby posiadał wszystkie inne dobra […]. [Przyjaźń] jest jednak nie tylko czymś koniecznym, ale też czymś moralnie pięknym; […] wszak są tacy nawet, którzy sądzą, że ludzie dobrzy to tyle, co przyjaciele. […] Owóż, zdaje się, że każdy kocha to, co jest dobre dla niego, i że w znaczeniu bezwzględnym jest godne kochania dobro jako takie […]. Ale każdy kocha nie to, co dla niego jest [istotnie] dobre, lecz to, co mu się wydaje takim. […] Trzy tedy są rodzaje przyczyn, dla których ludzie coś kochają czy lubią, lecz jeśli to uczucie odnosi się do przedmiotów nieożywionych, nie nazywamy go przyjaźnią. Nie można tu bowiem mówić o wzajemności ani życzyć drugiej stronie pomyślności […]; przyjacielowi natomiast należy wedle powszechnego mniemania życzyć tego, co jest dobre ze względu na niego. […] [Aby więc być przyjaciółmi] muszą obie strony [...] żywić wzajemną dla siebie życzliwość i wzajemnie dobrze sobie życzyć, i zdawać sobie z tego sprawę. […] Ci, co nawzajem są sobie przyjaciółmi, życzą sobie nawzajem dobrze i czynią to ze względu na to, co jest powodem ich przyjaźni. Ludzie więc, którzy są sobie nawzajem przyjaciółmi gwoli wynikającej stąd dla nich korzyści, nie żywią dla siebie uczuć przyjaznych ze względu na osobę przyjaciela, lecz tylko o tyle, o ile dla każdego z nich wynika stąd jakieś dobro. Podobnie ma się rzecz z tymi, którzy są sobie przyjaciółmi ze względu na wynikającą stąd dla nich przyjemność; nie za to bowiem lubią [np.] ludzi gładkich i dowcipnych, że ci posiadają pewne cechy charakteru, lecz za to, że sprawiają im przyjemność. […] Te więc stosunki przyjacielskie są przypadkowe; osobnik bowiem kochany jest tu kochany nie ze względu na to, że jest tym, kim jest, lecz ze względu na to, że bądź przysparza jakiegoś dobra, bądź sprawia przyjemność. Toteż przyjaźnie tego rodzaju łatwo ulegają zerwaniu, jeśli ludzie, między którymi zachodzą, nie pozostają takimi samymi, jak byli; bo gdy przestają być przyjemni lub pożyteczni, to tracą miłość. […] Doskonałą formą przyjaźni jest przyjaźń między ludźmi etycznie dzielnymi i podobnymi do siebie w dzielności etycznej. […] [P]rzyjaźń ich więc trwa dopóty, dopóki są etycznie dzielni, a dzielność etyczna jest czymś trwałym. I każdy z nich jest dobry w bezwzględnym tego słowa znaczeniu i dobry dla przyjaciela; ci bowiem, którzy są etycznie dzielni, są dobrzy i w bezwzględnym tego słowa znaczeniu, i wzajemnie sobie pożyteczni. […] Jest rzeczą naturalną, że wypadki takiej przyjaźni są rzadkie; niewiele jest bowiem takich ludzi. Wymaga ona też ponadto czasu i przyzwyczajenia; bo zgodnie z przysłowiem ludzie nie mogą poznać się nawzajem, zanim nie zjedli z sobą owej przysłowiowej beczki soli: i nie mogą zadzierzgnąć przyjaźni i być przyjaciółmi, zanim jeden drugiemu nie wyda się godnym przyjaźni i nie zdobędzie jego zaufania. […] Skoro więc przyjaźń dzieli się na powyższe rodzaje, to ludzie źli będą przyjaciółmi z uwagi na korzyść lub na przyjemność, jeżeli są pod tymi względami do siebie podobni; ludzie natomiast etycznie dzielni, o tyle, o ile nimi są, będą przyjaciółmi ze względu na osobę przyjaciela. […] Miłość jest, jak się zdaje, namiętnością, przyjaźń zaś trwałą dyspozycją; bo przedmiotem umiłowania mogą też być przedmioty martwe, w z a j e m n a jednak miłość jest wynikiem wyboru […], a wybór – wynikiem trwałej dyspozycji. I ludzie życzą dobrze tym, dla których żywią uczucie przyjaźni ze względu na nich samych, idąc za nakazem nie uczucia, lecz trwałej dyspozycji; i kochając przyjaciela, kochają to, co jest dla nich dobre, gdyż człowiek dobry, stając się przyjacielem, staje się też dobrem dla swego przyjaciela. Każdy więc z nich obu darzy miłością to, co jest dla niego dobre, i odpłaca równą miarą zarówno w tym, że przyjacielowi [dobrze życzy], jak w przyjemności; bo przyjaźń uchodzi za równość, a jedno i drugie cechuje przede wszystkim ludzi dobrych. […] Owóż gdzie jest równość, tam musi też, zgodnie z nią, być równość w miłości i we wszystkim innym; ci zaś, co są nierówni, powinni swoje świadczenia kształtować proporcjonalnie do wyższości drugiej strony. […] Rzeczą moralnie piękną jest wyświadczać dobrodziejstwa, nie myśląc o odpłacie, ale pożyteczną jest rzeczą – doznawać dobrodziejstw. […] W przyjaźniach opierających się o dzielność etyczną nie przychodzi do skarg, miarą zaś zdaje się postanowienie […] tego, kto wyświadcza dobrodziejstwo; bo istotą dzielności etycznej i charakteru jest postanowienie […].
Arystoteles, Etyka nikomachejska, Warszawa 1996.
Polecenie
Przyjmując, że w przytoczonym fragmencie Etyki nikomachejskiej mamy do czynienia z podziałem logicznym przyjaźni, wymień jej rodzaje oraz podaj kryterium tego podziału.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Oddziel nazwy rodzajów przyjaźni od kryterium ich wyodrębnienia.
2. Gdzie szukać?
Zastanów się, co jest cenione w przyjacielu w każdym z trzech przypadków.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Wymień trzy rodzaje i wskaż wspólną zasadę podziału. Nie podawaj trzech różnych kryteriów zamiast jednego.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Rodzaje przyjaźni według Arystotelesa:
– przyjaźń użyteczna (utylitarna) – podstawą przyjaźni jest korzyść
– przyjaźń hedoniczna – podstawą przyjaźni jest przyjemność
– przyjaźń doskonała lub wartościowa etycznie – podstawą przyjaźni jest dzielność etyczna Kryterium podziału jest rodzaj dobra fundujący odpowiedni rodzaj przyjaźni.
Zasady oceniania
2 pkt – za poprawne wymienienie rodzajów przyjaźni według Arystotelesa oraz za podanie kryterium tego podziału. 1 pkt – za poprawne wymienienie rodzajów przyjaźni według Arystotelesa LUB za podanie kryterium tego podziału. 0 pkt – za odpowiedź błędną, niepełną lub brak odpowiedzi.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Przyjmując, że w przytoczonym fragmencie Etyki nikomachejskiej mamy do czynienia z podziałem logicznym przyjaźni, wymień jej rodzaje oraz podaj kryterium tego podziału.
Rodzaje to przyjaźń dla korzyści, dla przyjemności i ze względu na dobro przyjaciela, czyli doskonała.
Kryterium stanowi powód, dla którego cenimy drugą osobę, lub dobro będące podstawą więzi.
Przykład pełnej odpowiedzi
Rodzaje przyjaźni według Arystotelesa: – przyjaźń użyteczna (utylitarna) – podstawą przyjaźni jest korzyść – przyjaźń hedoniczna – podstawą przyjaźni jest przyjemność – przyjaźń doskonała lub wartościowa etycznie – podstawą przyjaźni jest dzielność etyczna Kryterium podziału jest rodzaj dobra fundujący odpowiedni rodzaj przyjaźni.
Na co uważać?
Nie jest nim czas trwania ani liczba przyjaciół, choć trwałość może być konsekwencją danej podstawy przyjaźni.
Za co są punkty?
2 pkt – za poprawne wymienienie rodzajów przyjaźni według Arystotelesa oraz za podanie kryterium tego podziału. 1 pkt – za poprawne wymienienie rodzajów przyjaźni według Arystotelesa LUB za podanie kryterium tego podziału. 0 pkt – za odpowiedź błędną, niepełną lub brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Arystoteles, Kultura logiczna
Dział filozofii: Etyka
Pojęcia: cnota, logika, podział logiczny, przyjaźń, utylitaryzm, wartości
Filozofowie / autorzy: Arystoteles
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 4. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Zdający rozpoznaje i rozumie problemy (pytania) filozoficzne […]. II. Tworzenie wypowiedzi. Zdający formułuje […] tezy filozoficzne, prawidłowo rekonstruuje poznane argumenty; […] prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi […]. III. Analiza i interpretacja tekstów filozoficznych […]. Zdający […] rekonstruuje tezy i argumenty zawarte w tekście […]. I.4. Problematyka etyczna w filozofii starożytnej. Zdający: 3) prezentuje i porównuje filozoficzne koncepcje miłości, przyjaźni i rozwoju osobowego (platońska koncepcja miłości, arystotelesowska koncepcja celów i typów przyjaźni); 6) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów: c) Arystoteles, Etyka nikomachejska (fragment). IV. Umiejętności logiczne. Zdający: 1. w poprawny sposób wykonuje operację definiowania, podziału logicznego (klasyfikacji) oraz typologii. V. Umiejętności w zakresie analizy i interpretacji tekstów filozoficznych. Zdający: 1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy, tezy i argumenty.
ID zadania: FIL-2020-CZE-04
Zadanie 5 · czerwiec 2020 · Formuła 2015
Pokaż tekst źródłowy Arystoteles
Etyka nikomachejska
Pozostaje nam obecnie omówienie przyjaźni; jest ona bowiem pewną cnotą lub czymś z cnotą związanym, a ponadto jest czymś dla życia najkonieczniejszym; bo bez przyjaciół nikt nie mógłby pragnąć żyć, chociażby posiadał wszystkie inne dobra […]. [Przyjaźń] jest jednak nie tylko czymś koniecznym, ale też czymś moralnie pięknym; […] wszak są tacy nawet, którzy sądzą, że ludzie dobrzy to tyle, co przyjaciele. […] Owóż, zdaje się, że każdy kocha to, co jest dobre dla niego, i że w znaczeniu bezwzględnym jest godne kochania dobro jako takie […]. Ale każdy kocha nie to, co dla niego jest [istotnie] dobre, lecz to, co mu się wydaje takim. […] Trzy tedy są rodzaje przyczyn, dla których ludzie coś kochają czy lubią, lecz jeśli to uczucie odnosi się do przedmiotów nieożywionych, nie nazywamy go przyjaźnią. Nie można tu bowiem mówić o wzajemności ani życzyć drugiej stronie pomyślności […]; przyjacielowi natomiast należy wedle powszechnego mniemania życzyć tego, co jest dobre ze względu na niego. […] [Aby więc być przyjaciółmi] muszą obie strony [...] żywić wzajemną dla siebie życzliwość i wzajemnie dobrze sobie życzyć, i zdawać sobie z tego sprawę. […] Ci, co nawzajem są sobie przyjaciółmi, życzą sobie nawzajem dobrze i czynią to ze względu na to, co jest powodem ich przyjaźni. Ludzie więc, którzy są sobie nawzajem przyjaciółmi gwoli wynikającej stąd dla nich korzyści, nie żywią dla siebie uczuć przyjaznych ze względu na osobę przyjaciela, lecz tylko o tyle, o ile dla każdego z nich wynika stąd jakieś dobro. Podobnie ma się rzecz z tymi, którzy są sobie przyjaciółmi ze względu na wynikającą stąd dla nich przyjemność; nie za to bowiem lubią [np.] ludzi gładkich i dowcipnych, że ci posiadają pewne cechy charakteru, lecz za to, że sprawiają im przyjemność. […] Te więc stosunki przyjacielskie są przypadkowe; osobnik bowiem kochany jest tu kochany nie ze względu na to, że jest tym, kim jest, lecz ze względu na to, że bądź przysparza jakiegoś dobra, bądź sprawia przyjemność. Toteż przyjaźnie tego rodzaju łatwo ulegają zerwaniu, jeśli ludzie, między którymi zachodzą, nie pozostają takimi samymi, jak byli; bo gdy przestają być przyjemni lub pożyteczni, to tracą miłość. […] Doskonałą formą przyjaźni jest przyjaźń między ludźmi etycznie dzielnymi i podobnymi do siebie w dzielności etycznej. […] [P]rzyjaźń ich więc trwa dopóty, dopóki są etycznie dzielni, a dzielność etyczna jest czymś trwałym. I każdy z nich jest dobry w bezwzględnym tego słowa znaczeniu i dobry dla przyjaciela; ci bowiem, którzy są etycznie dzielni, są dobrzy i w bezwzględnym tego słowa znaczeniu, i wzajemnie sobie pożyteczni. […] Jest rzeczą naturalną, że wypadki takiej przyjaźni są rzadkie; niewiele jest bowiem takich ludzi. Wymaga ona też ponadto czasu i przyzwyczajenia; bo zgodnie z przysłowiem ludzie nie mogą poznać się nawzajem, zanim nie zjedli z sobą owej przysłowiowej beczki soli: i nie mogą zadzierzgnąć przyjaźni i być przyjaciółmi, zanim jeden drugiemu nie wyda się godnym przyjaźni i nie zdobędzie jego zaufania. […] Skoro więc przyjaźń dzieli się na powyższe rodzaje, to ludzie źli będą przyjaciółmi z uwagi na korzyść lub na przyjemność, jeżeli są pod tymi względami do siebie podobni; ludzie natomiast etycznie dzielni, o tyle, o ile nimi są, będą przyjaciółmi ze względu na osobę przyjaciela. […] Miłość jest, jak się zdaje, namiętnością, przyjaźń zaś trwałą dyspozycją; bo przedmiotem umiłowania mogą też być przedmioty martwe, w z a j e m n a jednak miłość jest wynikiem wyboru […], a wybór – wynikiem trwałej dyspozycji. I ludzie życzą dobrze tym, dla których żywią uczucie przyjaźni ze względu na nich samych, idąc za nakazem nie uczucia, lecz trwałej dyspozycji; i kochając przyjaciela, kochają to, co jest dla nich dobre, gdyż człowiek dobry, stając się przyjacielem, staje się też dobrem dla swego przyjaciela. Każdy więc z nich obu darzy miłością to, co jest dla niego dobre, i odpłaca równą miarą zarówno w tym, że przyjacielowi [dobrze życzy], jak w przyjemności; bo przyjaźń uchodzi za równość, a jedno i drugie cechuje przede wszystkim ludzi dobrych. […] Owóż gdzie jest równość, tam musi też, zgodnie z nią, być równość w miłości i we wszystkim innym; ci zaś, co są nierówni, powinni swoje świadczenia kształtować proporcjonalnie do wyższości drugiej strony. […] Rzeczą moralnie piękną jest wyświadczać dobrodziejstwa, nie myśląc o odpłacie, ale pożyteczną jest rzeczą – doznawać dobrodziejstw. […] W przyjaźniach opierających się o dzielność etyczną nie przychodzi do skarg, miarą zaś zdaje się postanowienie […] tego, kto wyświadcza dobrodziejstwo; bo istotą dzielności etycznej i charakteru jest postanowienie […].
Arystoteles, Etyka nikomachejska, Warszawa 1996.
Polecenie
Czy – zdaniem Arystotelesa – każdy rodzaj przyjaźni jest czymś moralnie pięknym (wartościowym)? Uzasadnij swoją odpowiedź, wykorzystując pojęcia i twierdzenia arystotelesowskiej etyki.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Pytanie zawiera słowo „każdy”, więc sprawdź także przyjaźnie niedoskonałe.
2. Gdzie szukać?
Poszukaj w tekście możliwości przyjaźni osób, które nie są moralnie dobre.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Oceń twierdzenie i uzasadnij je związkiem moralnego piękna z cnotą. Nie utożsamiaj trwałości więzi z jej wartością moralną.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Według Arystotelesa nie każdy rodzaj przyjaźni jest czymś moralnie pięknym. Jedynie przyjaźń między ludźmi etycznie dzielnymi może być bez zastrzeżeń uznana za moralnie piękną, ponieważ dzielność etyczna jako dobro bezwzględne jest czymś moralnie pięknym. Arystoteles w Etyce nikomachejskiej pisze, że także ludzie źli mogą się ze sobą przyjaźnić – ze względu na korzyść lub przyjemność. Tego rodzaju przyjaźń nie może być uznana za moralnie piękną, bo ludzie źli są pozbawieni moralnego piękna.
Zasady oceniania
1 pkt – za poprawną odpowiedź wraz z uzasadnieniem zawierającym pojęcia i twierdzenia etyki arystotelesowskiej. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Czy – zdaniem Arystotelesa – każdy rodzaj przyjaźni jest czymś moralnie pięknym (wartościowym)? Uzasadnij swoją odpowiedź, wykorzystując pojęcia i twierdzenia arystotelesowskiej etyki.
Nie każdy rodzaj przyjaźni jest bezwarunkowo moralnie piękny.
Przyjaźń doskonała opiera się na cnocie i dobru osoby; relacje dla korzyści lub przyjemności mogą łączyć także ludzi niegodziwych.
Przykład pełnej odpowiedzi
Według Arystotelesa nie każdy rodzaj przyjaźni jest czymś moralnie pięknym. Jedynie przyjaźń między ludźmi etycznie dzielnymi może być bez zastrzeżeń uznana za moralnie piękną, ponieważ dzielność etyczna jako dobro bezwzględne jest czymś moralnie pięknym. Arystoteles w Etyce nikomachejskiej pisze, że także ludzie źli mogą się ze sobą przyjaźnić – ze względu na korzyść lub przyjemność. Tego rodzaju przyjaźń nie może być uznana za moralnie piękną, bo ludzie źli są pozbawieni moralnego piękna.
Na co uważać?
Samo istnienie wzajemnej sympatii nie gwarantuje więc moralnego dobra. Nie twierdź jednak, że każda przyjaźń użyteczna musi być zła — nie ma jedynie takiej samej gwarancji wartości.
Za co są punkty?
1 pkt – za poprawną odpowiedź wraz z uzasadnieniem zawierającym pojęcia i twierdzenia etyki arystotelesowskiej. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Arystoteles, Spory etyczne
Dział filozofii: Etyka
Pojęcia: cnota, piękno, przyjaźń, wartości
Filozofowie / autorzy: Arystoteles
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 5. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Zdający rozpoznaje i rozumie problemy (pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne
ID zadania: FIL-2020-CZE-05
Zadanie 6 · czerwiec 2020 · Formuła 2015
Pokaż tekst źródłowy Arystoteles
Etyka nikomachejska
Pozostaje nam obecnie omówienie przyjaźni; jest ona bowiem pewną cnotą lub czymś z cnotą związanym, a ponadto jest czymś dla życia najkonieczniejszym; bo bez przyjaciół nikt nie mógłby pragnąć żyć, chociażby posiadał wszystkie inne dobra […]. [Przyjaźń] jest jednak nie tylko czymś koniecznym, ale też czymś moralnie pięknym; […] wszak są tacy nawet, którzy sądzą, że ludzie dobrzy to tyle, co przyjaciele. […] Owóż, zdaje się, że każdy kocha to, co jest dobre dla niego, i że w znaczeniu bezwzględnym jest godne kochania dobro jako takie […]. Ale każdy kocha nie to, co dla niego jest [istotnie] dobre, lecz to, co mu się wydaje takim. […] Trzy tedy są rodzaje przyczyn, dla których ludzie coś kochają czy lubią, lecz jeśli to uczucie odnosi się do przedmiotów nieożywionych, nie nazywamy go przyjaźnią. Nie można tu bowiem mówić o wzajemności ani życzyć drugiej stronie pomyślności […]; przyjacielowi natomiast należy wedle powszechnego mniemania życzyć tego, co jest dobre ze względu na niego. […] [Aby więc być przyjaciółmi] muszą obie strony [...] żywić wzajemną dla siebie życzliwość i wzajemnie dobrze sobie życzyć, i zdawać sobie z tego sprawę. […] Ci, co nawzajem są sobie przyjaciółmi, życzą sobie nawzajem dobrze i czynią to ze względu na to, co jest powodem ich przyjaźni. Ludzie więc, którzy są sobie nawzajem przyjaciółmi gwoli wynikającej stąd dla nich korzyści, nie żywią dla siebie uczuć przyjaznych ze względu na osobę przyjaciela, lecz tylko o tyle, o ile dla każdego z nich wynika stąd jakieś dobro. Podobnie ma się rzecz z tymi, którzy są sobie przyjaciółmi ze względu na wynikającą stąd dla nich przyjemność; nie za to bowiem lubią [np.] ludzi gładkich i dowcipnych, że ci posiadają pewne cechy charakteru, lecz za to, że sprawiają im przyjemność. […] Te więc stosunki przyjacielskie są przypadkowe; osobnik bowiem kochany jest tu kochany nie ze względu na to, że jest tym, kim jest, lecz ze względu na to, że bądź przysparza jakiegoś dobra, bądź sprawia przyjemność. Toteż przyjaźnie tego rodzaju łatwo ulegają zerwaniu, jeśli ludzie, między którymi zachodzą, nie pozostają takimi samymi, jak byli; bo gdy przestają być przyjemni lub pożyteczni, to tracą miłość. […] Doskonałą formą przyjaźni jest przyjaźń między ludźmi etycznie dzielnymi i podobnymi do siebie w dzielności etycznej. […] [P]rzyjaźń ich więc trwa dopóty, dopóki są etycznie dzielni, a dzielność etyczna jest czymś trwałym. I każdy z nich jest dobry w bezwzględnym tego słowa znaczeniu i dobry dla przyjaciela; ci bowiem, którzy są etycznie dzielni, są dobrzy i w bezwzględnym tego słowa znaczeniu, i wzajemnie sobie pożyteczni. […] Jest rzeczą naturalną, że wypadki takiej przyjaźni są rzadkie; niewiele jest bowiem takich ludzi. Wymaga ona też ponadto czasu i przyzwyczajenia; bo zgodnie z przysłowiem ludzie nie mogą poznać się nawzajem, zanim nie zjedli z sobą owej przysłowiowej beczki soli: i nie mogą zadzierzgnąć przyjaźni i być przyjaciółmi, zanim jeden drugiemu nie wyda się godnym przyjaźni i nie zdobędzie jego zaufania. […] Skoro więc przyjaźń dzieli się na powyższe rodzaje, to ludzie źli będą przyjaciółmi z uwagi na korzyść lub na przyjemność, jeżeli są pod tymi względami do siebie podobni; ludzie natomiast etycznie dzielni, o tyle, o ile nimi są, będą przyjaciółmi ze względu na osobę przyjaciela. […] Miłość jest, jak się zdaje, namiętnością, przyjaźń zaś trwałą dyspozycją; bo przedmiotem umiłowania mogą też być przedmioty martwe, w z a j e m n a jednak miłość jest wynikiem wyboru […], a wybór – wynikiem trwałej dyspozycji. I ludzie życzą dobrze tym, dla których żywią uczucie przyjaźni ze względu na nich samych, idąc za nakazem nie uczucia, lecz trwałej dyspozycji; i kochając przyjaciela, kochają to, co jest dla nich dobre, gdyż człowiek dobry, stając się przyjacielem, staje się też dobrem dla swego przyjaciela. Każdy więc z nich obu darzy miłością to, co jest dla niego dobre, i odpłaca równą miarą zarówno w tym, że przyjacielowi [dobrze życzy], jak w przyjemności; bo przyjaźń uchodzi za równość, a jedno i drugie cechuje przede wszystkim ludzi dobrych. […] Owóż gdzie jest równość, tam musi też, zgodnie z nią, być równość w miłości i we wszystkim innym; ci zaś, co są nierówni, powinni swoje świadczenia kształtować proporcjonalnie do wyższości drugiej strony. […] Rzeczą moralnie piękną jest wyświadczać dobrodziejstwa, nie myśląc o odpłacie, ale pożyteczną jest rzeczą – doznawać dobrodziejstw. […] W przyjaźniach opierających się o dzielność etyczną nie przychodzi do skarg, miarą zaś zdaje się postanowienie […] tego, kto wyświadcza dobrodziejstwo; bo istotą dzielności etycznej i charakteru jest postanowienie […].
Arystoteles, Etyka nikomachejska, Warszawa 1996.
Polecenie
Przedstaw wyrażone w przytoczonym fragmencie stanowisko Arystotelesa dotyczące relacji między przyjaźnią a miłością. Wskaż jedno podobieństwo i jedną różnicę między stanowiskiem Arystotelesa a stanowiskiem Karola Wojtyły w tej sprawie.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Najpierw odtwórz rozróżnienie miłości i przyjaźni w samym fragmencie Arystotelesa.
2. Gdzie szukać?
Przy porównaniu z Wojtyłą sprawdź rolę dobra drugiej osoby, wzajemności i możliwość relacji z Bogiem.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Przedstaw stanowisko Arystotelesa, jedno podobieństwo i jedną różnicę. Wszystkie porównania odnieś do konkretnych cech relacji.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Stanowisko Arystotelesa: filozof ten uważa, że miłość jest namiętnością i w tej postaci przeciwstawia ją przyjaźni, którą uznaje za trwałą dyspozycję. Miłość jako namiętność nie musi być odwzajemniona, a jej przedmiotem mogą być też przedmioty nieożywione. Warunkiem koniecznym przyjaźni jest zaś wzajemna życzliwość i świadomość tego faktu, co przesądza o tym, że przyjaźń może być zawierana jedynie między ludźmi. Podobieństwo między stanowiskiem Arystotelesa a stanowiskiem Karola Wojtyły: Karol Wojtyła zgodziłby się z Arystotelesem, że istotą doskonałej przyjaźni jest wzgląd na dobro samego przyjaciela. Tak pojęta przyjaźń oparta jest na bezinteresownej, wzajemnej życzliwości.
Różnica między stanowiskiem Arystotelesa a stanowiskiem Karola Wojtyły: według Karola Wojtyły jest możliwa przyjaźń między człowiekiem a Bogiem. Według Arystotelesa, nie jest możliwa przyjaźń między człowiekiem a bogami czy Nieporuszonym Poruszycielem.
Zasady oceniania
3 pkt – za trafne przedstawienie stanowiska Arystotelesa oraz za poprawne wskazanie jednego podobieństwa i jednej różnicy między stanowiskiem Arystotelesa i Karola Wojtyły. 2 pkt – za trafne przedstawienie stanowiska Arystotelesa oraz poprawne wskazanie podobieństwa LUB za trafne przedstawienie stanowiska Arystotelesa oraz poprawne wskazanie różnicy między stanowiskiem Arystotelesa i Karola Wojtyły. 1 pkt – za trafne przedstawienie stanowiska Arystotelesa. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Przedstaw wyrażone w przytoczonym fragmencie stanowisko Arystotelesa dotyczące relacji między przyjaźnią a miłością. Wskaż jedno podobieństwo i jedną różnicę między stanowiskiem Arystotelesa a stanowiskiem Karola Wojtyły w tej sprawie.
Arystoteles przeciwstawia miłość jako namiętność przyjaźni jako trwałej, wzajemnej dyspozycji; przedmiotem umiłowania mogą być nawet rzeczy martwe.
Z Wojtyłą łączy go przekonanie, że doskonała więź wymaga troski o dobro osoby, a nie jej używania.
Różnicę można wskazać w możliwości przyjaźni z Bogiem: Wojtyła ją dopuszcza, Arystoteles nie uznaje takiej relacji na równi z przyjaźnią ludzką.
Przykład pełnej odpowiedzi
Stanowisko Arystotelesa: filozof ten uważa, że miłość jest namiętnością i w tej postaci przeciwstawia ją przyjaźni, którą uznaje za trwałą dyspozycję. Miłość jako namiętność nie musi być odwzajemniona, a jej przedmiotem mogą być też przedmioty nieożywione. Warunkiem koniecznym przyjaźni jest zaś wzajemna życzliwość i świadomość tego faktu, co przesądza o tym, że przyjaźń może być zawierana jedynie między ludźmi. Podobieństwo między stanowiskiem Arystotelesa a stanowiskiem Karola Wojtyły: Karol Wojtyła zgodziłby się z Arystotelesem, że istotą doskonałej przyjaźni jest wzgląd na dobro samego przyjaciela. Tak pojęta przyjaźń oparta jest na bezinteresownej, wzajemnej życzliwości. Różnica między stanowiskiem Arystotelesa a stanowiskiem Karola Wojtyły: według Karola Wojtyły jest możliwa przyjaźń między człowiekiem a Bogiem. Według Arystotelesa, nie jest możliwa przyjaźń między człowiekiem a bogami czy Nieporuszonym Poruszycielem.
Za co są punkty?
3 pkt – za trafne przedstawienie stanowiska Arystotelesa oraz za poprawne wskazanie jednego podobieństwa i jednej różnicy między stanowiskiem Arystotelesa i Karola Wojtyły. 2 pkt – za trafne przedstawienie stanowiska Arystotelesa oraz poprawne wskazanie podobieństwa LUB za trafne przedstawienie stanowiska Arystotelesa oraz poprawne wskazanie różnicy między stanowiskiem Arystotelesa i Karola Wojtyły. 1 pkt – za trafne przedstawienie stanowiska Arystotelesa. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Arystoteles, Spory etyczne
Dział filozofii: Antropologia, Etyka
Pojęcia: miłość, przyjaźń
Filozofowie / autorzy: Arystoteles, Karol Wojtyła
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 6. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Zdający rozpoznaje i rozumie problemy (pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne
ID zadania: FIL-2020-CZE-06
Zadanie 7 · czerwiec 2020 · Formuła 2015
Pokaż tekst źródłowy David Hume
Badania dotyczące rozumu ludzkiego
Przyjmuje się powszechnie, że materia jest we wszystkich działaniach aktywowana przez działającą z konieczności siłę i że każdy naturalny skutek jest tak dokładnie określony przez energię swej przyczyny, że w danych okolicznościach żaden inny skutek nie mógłby z niej wyniknąć.
David Hume, Badania dotyczące rozumu ludzkiego, Kraków 2004.
Polecenie
Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A, B albo C oraz uzasadnienie 1, 2 albo 3.
W powiązanym fragmencie tekstu Davida Hume’a zawarta jest teza z zakresu [A/B/C], zgodnie z którą [1/2/3].
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Odczytaj dokładnie tę wypowiedź Hume’a, zamiast przypisywać jej od razu wszystkie tezy jego filozofii.
2. Gdzie szukać?
Sprawdź, czy cytat orzeka o zachodzeniu przyczyn w świecie, czy o naszej wiedzy o konieczności związku.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Dobierz dziedzinę i tezę do samego fragmentu. Rozróżnij twierdzenie o rzeczywistości od oceny możliwości jego uzasadnienia.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
A 2.
Zasady oceniania
1 pkt – za poprawną odpowiedź. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wytłumacz
Dlaczego tak, dlaczego nie?
Co trzeba ustalić?
Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A, B albo C oraz uzasadnienie 1, 2 albo 3. W powiązanym fragmencie tekstu Davida Hume’a zawarta jest teza z zakresu [A/B/C], zgodnie z którą [1/2/3].
| Wariant / rozstrzygnięcie | Dlaczego? |
|---|---|
| A — tak | Twierdzenie dotyczy przyczynowego porządku świata, czyli ontologii. |
| B — nie | Nie jest to tylko teza o sposobie zdobywania wiedzy. |
| C — nie | Fragment mówi o porządku przyczynowym świata, nie o samych regułach logicznego wnioskowania. |
| 1 — nie | Teza o niekonieczności nie jest opinią przytoczoną w tym fragmencie jako powszechnie przyjmowana. |
| 2 — tak | To stanowisko o zależności zdarzeń od przyczyn. |
| 3 — nie | Zasada zachowania energii nie jest tym samym co teza o przyczynie skutku. |
Jak połączyć te ustalenia?
Wybierz A2. Fragment przedstawia pogląd o świecie: skutki są określone przez przyczyny, więc problem ma charakter ontologiczny.
Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie
A 2.
Na co uważać?
Nie jest to zasada zachowania energii ani opis sposobu poznania przyczyn. Zwróć uwagę na słowa „przyjmuje się powszechnie”: Hume przytacza opinię, której samo wystąpienie w jego tekście nie dowodzi, że ją akceptuje.
Za co są punkty?
1 pkt – za poprawną odpowiedź. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Empiryzm brytyjski, Spory epistemologiczne
Dział filozofii: Epistemologia, Kultura logiczna, Metafizyka
Pojęcia: przyczynowość
Filozofowie / autorzy: David Hume
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 7. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Zdający rozpoznaje i rozumie problemy (pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne
ID zadania: FIL-2020-CZE-07
Zadanie 8 · czerwiec 2020 · Formuła 2015
Pokaż tekst źródłowy David Hume
Badania dotyczące rozumu ludzkiego
Przyjmuje się powszechnie, że materia jest we wszystkich działaniach aktywowana przez działającą z konieczności siłę i że każdy naturalny skutek jest tak dokładnie określony przez energię swej przyczyny, że w danych okolicznościach żaden inny skutek nie mógłby z niej wyniknąć.
David Hume, Badania dotyczące rozumu ludzkiego, Kraków 2004.
Polecenie
Czy opinia zawarta w przytoczonym fragmencie tekstu jest zgodna z założeniami filozofii Davida Hume’a? Uzasadnij swoją odpowiedź.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Oddziel zaobserwowane następstwo zdarzeń od koniecznego związku między nimi.
2. Gdzie szukać?
Przypomnij sobie, czy doświadczenie według Hume’a odsłania samą konieczność.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Oceń zgodność wypowiedzi z zasadą empiryzmu i uzasadnij ją zakresem tego, co faktycznie jest obserwowane.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Opinia wyrażona przez Davida Hume’a w przytoczonym fragmencie tekstu jest niezgodna z założeniami jego filozofii. Według Davida Hume’a nie można zasadnie twierdzić, iż istnieje konieczny związek przyczynowy, ponieważ wiarygodna wiedza może pochodzić jedynie z doświadczenia (ewentualnie dotyczyć związków między ideami), doświadczenie zaś nie pozwala uchwycić koniecznego związku między zdarzeniami (przyczyną a skutkiem); stwierdzić możemy jedynie następstwo czasowe między nimi.
Zasady oceniania
1 pkt – za trafną odpowiedź wraz z poprawnym uzasadnieniem. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Czy opinia zawarta w przytoczonym fragmencie tekstu jest zgodna z założeniami filozofii Davida Hume’a? Uzasadnij swoją odpowiedź.
Nie w znaczeniu pewnej wiedzy o koniecznym związku przyczyny i skutku.
Hume stwierdza, że doświadczenie daje następstwo i regularne współwystępowanie zdarzeń, lecz nie pokazuje konieczności.
Oczekiwanie skutku powstaje dzięki nawykowi.
Przykład pełnej odpowiedzi
Opinia wyrażona przez Davida Hume’a w przytoczonym fragmencie tekstu jest niezgodna z założeniami jego filozofii. Według Davida Hume’a nie można zasadnie twierdzić, iż istnieje konieczny związek przyczynowy, ponieważ wiarygodna wiedza może pochodzić jedynie z doświadczenia (ewentualnie dotyczyć związków między ideami), doświadczenie zaś nie pozwala uchwycić koniecznego związku między zdarzeniami (przyczyną a skutkiem); stwierdzić możemy jedynie następstwo czasowe między nimi.
Na co uważać?
Odróżnij krytykę poznawczego uzasadnienia konieczności od dowodu, że żadne związki przyczynowe w świecie nie istnieją.
Za co są punkty?
1 pkt – za trafną odpowiedź wraz z poprawnym uzasadnieniem. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Empiryzm brytyjski, Spory epistemologiczne
Pojęcia: czas i przestrzeń, empiryzm i doświadczenie, wiedza
Filozofowie / autorzy: David Hume
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 8. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymaganie ogólne Wymaganie szczegółowe II. Tworzenie wypowiedzi. Zdający […] formułuje […] tezy filozoficzne, prawidłowo rekonstruuje poznane argumenty; […] prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi […]. II.1. Problematyka epistemologiczna w filozofii XVII i XVIII w. Zdający: 3) rekonstruuje i porównuje epistemologiczne stanowiska empirystów, rekonstruuje wspierające je argumenty ([…] empiryzm D. Hume’a i jego sceptyczne konsekwencje).
ID zadania: FIL-2020-CZE-08
Zadanie 9 · czerwiec 2020 · Formuła 2015
Polecenie
Przedstaw stanowisko w kwestii przyczynowości, jakiego bronił w swojej filozofii Immanuel Kant, oraz wskaż jedną z różnic między jego stanowiskiem a stanowiskiem Davida Hume’a dotyczącym tej kwestii.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Porównaj źródło pojęcia przyczynowości u obu filozofów.
2. Gdzie szukać?
U Kanta sprawdź rolę kategorii intelektu, u Hume’a — doświadczenia i przyzwyczajenia.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Przedstaw tezę Kanta i jedną różnicę. Wyjaśnij, skąd bierze się konieczność związku, zamiast tylko pisać, że filozofowie się nie zgadzają.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Przykładowa odpowiedź: Stanowisko Immanuela Kanta: według Immanuela Kanta ludzki umysł wyposażony jest w aprioryczne formy rozumu (kategorie) i jedną z takich form (kategorii) jest przyczynowość. Różnica: David Hume twierdzi, że związek przyczynowy nie jest związkiem koniecznym; nie można zasadnie wykazać, iż zachodzi konieczny związek między zdarzeniami (przyczyną a skutkiem). Immanuel Kant twierdzi, że związek przyczynowy jest związkiem koniecznym.
Zasady oceniania
2 pkt – za trafne przedstawienie stanowiska Immanuela Kanta i wskazanie różnicy. 1 pkt – za trafne przedstawienie stanowiska Immanuela Kanta. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Przedstaw stanowisko w kwestii przyczynowości, jakiego bronił w swojej filozofii Immanuel Kant, oraz wskaż jedną z różnic między jego stanowiskiem a stanowiskiem Davida Hume’a dotyczącym tej kwestii.
Kant uznaje przyczynowość za aprioryczną kategorię intelektu, która umożliwia uporządkowane doświadczenie zdarzeń.
Hume wyjaśnia przekonanie o koniecznym następstwie przez przyzwyczajenie do regularności.
Różnica dotyczy podstawy konieczności: nawyku powstałego w doświadczeniu albo warunku możliwości doświadczenia.
U Kanta kategoria dotyczy zjawisk, nie daje wiedzy o rzeczach samych w sobie.
Uporządkowanie porównania
| Kryterium | Hume | Kant |
|---|---|---|
| Źródło przekonania | Przyzwyczajenie do regularnego następstwa. | Aprioryczna kategoria intelektu. |
| Konieczność | Nie obserwujemy jej jako osobnej impresji. | Jest warunkiem uporządkowania doświadczenia. |
| Granica | Brak dowodu konieczności nie jest prostym dowodem nieistnienia przyczyn. | Kategoria nie daje wiedzy o rzeczach samych w sobie. |
Przykład pełnej odpowiedzi
Przykładowa odpowiedź: Stanowisko Immanuela Kanta: według Immanuela Kanta ludzki umysł wyposażony jest w aprioryczne formy rozumu (kategorie) i jedną z takich form (kategorii) jest przyczynowość. Różnica: David Hume twierdzi, że związek przyczynowy nie jest związkiem koniecznym; nie można zasadnie wykazać, iż zachodzi konieczny związek między zdarzeniami (przyczyną a skutkiem). Immanuel Kant twierdzi, że związek przyczynowy jest związkiem koniecznym.
Za co są punkty?
2 pkt – za trafne przedstawienie stanowiska Immanuela Kanta i wskazanie różnicy. 1 pkt – za trafne przedstawienie stanowiska Immanuela Kanta. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Empiryzm brytyjski, Immanuel Kant, Spory epistemologiczne, Spory metafizyczne i ontologiczne
Dział filozofii: Epistemologia, Metafizyka
Pojęcia: przyczynowość
Filozofowie / autorzy: David Hume, Immanuel Kant
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 9. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymaganie ogólne Wymagania szczegółowe II. Tworzenie wypowiedzi. Zdający […] formułuje […] tezy filozoficzne, prawidłowo rekonstruuje poznane argumenty […]; prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi. II.1. Problematyka epistemologiczna w filozofii XVII i XVIII w. Zdający: 3) rekonstruuje i porównuje epistemologiczne stanowiska empirystów, rekonstruuje wspierające je argumenty ([…] empiryzm D. Hume’a i jego sceptyczne konsekwencje); 4) przedstawia epistemologię I. Kanta jako
ID zadania: FIL-2020-CZE-09
Zadanie 10 · czerwiec 2020 · Formuła 2015
Pokaż tekst źródłowy John Stuart Mill
O wolności
Celem niniejszego szkicu jest stwierdzenie jednej bardzo prostej zasady, która winna przyświecać wszelkim próbom kontrolowania lub przymuszania jednostki przez społeczeństwo, bez względu na to, czy używa ono siły fizycznej w postaci sankcji prawnych, czy też przymusu moralnego opinii publicznej. Zasada ta brzmi, że jedynym celem usprawiedliwiającym ograniczenie przez ludzkość, indywidualnie lub zbiorowo, swobody działania jakiegokolwiek człowieka jest samoobrona, że jedynym celem, dla osiągnięcia którego ma się prawo sprawować władzę nad członkiem cywilizowanej społeczności wbrew jego woli, jest zapobieżenie krzywdzie innych. [...] Każdy jest odpowiedzialny przed społeczeństwem jedynie za tę część swego postępowania, która dotyczy innych. W tej części, która dotyczy wyłącznie jego samego, jest absolutnie niezależny; ma suwerenną władzę nad sobą, nad swoim ciałem i umysłem.
John Stuart Mill, O wolności, Warszawa 1999.
Polecenie
W przywołanym fragmencie tekstu John Stuart Mill formułuje tzw. zasadę niekrzywdzenia, która stanowi ważny element reprezentowanego przez niego stanowiska z zakresu filozofii polityki. Podaj nazwę tego stanowiska i wyjaśnij, na czym ono polega, oraz przedstaw związek między nim a zasadą niekrzywdzenia.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Przeczytaj zasadę niekrzywdzenia jako regułę wyznaczającą granice ingerencji w jednostkę.
2. Gdzie szukać?
Przypomnij sobie stanowisko uznające wolność człowieka za wyróżnioną wartość polityczną.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Nazwij i wyjaśnij stanowisko, potem pokaż, jak ograniczenie krzywdzenia chroni wolność innych jednostek.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Nazwa stanowiska: liberalizm LUB indywidualizm Wyjaśnienie: liberalizm to pogląd na gruncie filozofii polityki, głoszący prymat jednostki nad wspólnotą oraz upatrujący w wolności człowieka – zarówno w sferze publicznej, jak i prywatnej
– naczelną wartość. Związek między stanowiskiem a zasadą niekrzywdzenia: zasada niekrzywdzenia respektuje kluczowe dla liberalizmu przekonanie, iż wolność jednostki jest jedyną bezdyskusyjną wartością. Założeniem zasady niekrzywdzenia jest przekonanie, że krzywdzenie innych stanowi pogwałcenie wolności osoby krzywdzonej. Granicą wolności jednostki jest wolność innych jednostek. Można więc usprawiedliwić ograniczenie wolności jednostki o ile wykaże się, że jednostka ta w nieuprawniony sposób narusza wolność innej (innych) jednostki.
Zasady oceniania
3 pkt – za poprawne podanie nazwy stanowiska Johna Stuarta Milla, jego wyjaśnienie oraz za przedstawienie związku między stanowiskiem a zasadą niekrzywdzenia. 2 pkt – za poprawne podanie nazwy stanowiska Johna Stuarta Milla oraz jego wyjaśnienie LUB za wyjaśnienie stanowiska Milla i za przedstawienie związku między nim a zasadą niekrzywdzenia. 1 pkt – za podanie poprawnej nazwy stanowiska Johna Stuarta Milla LUB za jego wyjaśnienie. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
W przywołanym fragmencie tekstu John Stuart Mill formułuje tzw. zasadę niekrzywdzenia, która stanowi ważny element reprezentowanego przez niego stanowiska z zakresu filozofii polityki. Podaj nazwę tego stanowiska i wyjaśnij, na czym ono polega, oraz przedstaw związek między nim a zasadą niekrzywdzenia.
Stanowisko to liberalizm, akcentujący wolność jednostki i ochronę jej autonomii.
Zasada niekrzywdzenia wyznacza granicę przymusu: wolno ograniczać swobodę, aby zapobiec krzywdzie innych, nie tylko dlatego, że większość nie aprobuje czyjegoś wyboru.
Powiąż nazwę stanowiska z tą granicą; wolność nie oznacza uprawnienia do naruszania praw drugiej osoby.
Przykład pełnej odpowiedzi
Nazwa stanowiska: liberalizm LUB indywidualizm Wyjaśnienie: liberalizm to pogląd na gruncie filozofii polityki, głoszący prymat jednostki nad wspólnotą oraz upatrujący w wolności człowieka – zarówno w sferze publicznej, jak i prywatnej – naczelną wartość. Związek między stanowiskiem a zasadą niekrzywdzenia: zasada niekrzywdzenia respektuje kluczowe dla liberalizmu przekonanie, iż wolność jednostki jest jedyną bezdyskusyjną wartością. Założeniem zasady niekrzywdzenia jest przekonanie, że krzywdzenie innych stanowi pogwałcenie wolności osoby krzywdzonej. Granicą wolności jednostki jest wolność innych jednostek. Można więc usprawiedliwić ograniczenie wolności jednostki o ile wykaże się, że jednostka ta w nieuprawniony sposób narusza wolność innej (innych) jednostki.
Za co są punkty?
3 pkt – za poprawne podanie nazwy stanowiska Johna Stuarta Milla, jego wyjaśnienie oraz za przedstawienie związku między stanowiskiem a zasadą niekrzywdzenia. 2 pkt – za poprawne podanie nazwy stanowiska Johna Stuarta Milla oraz jego wyjaśnienie LUB za wyjaśnienie stanowiska Milla i za przedstawienie związku między nim a zasadą niekrzywdzenia. 1 pkt – za podanie poprawnej nazwy stanowiska Johna Stuarta Milla LUB za jego wyjaśnienie. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: John Stuart Mill, Spory z filozofii polityki
Pojęcia: dobro i zło, dualizm, indywidualizm, liberalizm, wartości, wolność
Filozofowie / autorzy: John Stuart Mill
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 10. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Zdający rozpoznaje i rozumie problemy (pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne
ID zadania: FIL-2020-CZE-10
Zadanie 11 · czerwiec 2020 · Formuła 2015
Pokaż tekst źródłowy John Stuart Mill
O wolności
Celem niniejszego szkicu jest stwierdzenie jednej bardzo prostej zasady, która winna przyświecać wszelkim próbom kontrolowania lub przymuszania jednostki przez społeczeństwo, bez względu na to, czy używa ono siły fizycznej w postaci sankcji prawnych, czy też przymusu moralnego opinii publicznej. Zasada ta brzmi, że jedynym celem usprawiedliwiającym ograniczenie przez ludzkość, indywidualnie lub zbiorowo, swobody działania jakiegokolwiek człowieka jest samoobrona, że jedynym celem, dla osiągnięcia którego ma się prawo sprawować władzę nad członkiem cywilizowanej społeczności wbrew jego woli, jest zapobieżenie krzywdzie innych. [...] Każdy jest odpowiedzialny przed społeczeństwem jedynie za tę część swego postępowania, która dotyczy innych. W tej części, która dotyczy wyłącznie jego samego, jest absolutnie niezależny; ma suwerenną władzę nad sobą, nad swoim ciałem i umysłem.
John Stuart Mill, O wolności, Warszawa 1999.
Polecenie
W zakończeniu przywołanego fragmentu tekstu O wolności John Stuart Mill stwierdza: Każdy jest odpowiedzialny przed społeczeństwem jedynie za tę część swego postępowania, która dotyczy innych. W tej części, która dotyczy wyłącznie jego samego, jest absolutnie niezależny. Sformułuj argument na rzecz przytoczonego stanowiska oraz argument przeciw temu stanowisku.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Przygotuj osobno obronę zasady i zarzut wobec niej.
2. Gdzie szukać?
Dla obrony rozważ autonomię jednostki, dla zarzutu — problem skutków pośrednich zachowań.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Zapisz dwa argumenty z uzasadnieniem. Sam przykład zachowania bez pokazania jego znaczenia dla zasady nie tworzy pełnej racji.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Argument za: skoro istotą bycia człowiekiem jest wolność, a jedynym ograniczeniem wolności jest wolność innych, to każde działanie podmiotu, które nie wpływa na innych, jest dozwolone. Argument przeciw: można zasadnie twierdzić, że kontrowersyjne działania podmiotu, które bezpośrednio nie krzywdzą innych, mogą być uznane za działania krzywdzące ich pośrednio; można na przykład twierdzić, że pewne zachowania podmiotu negatywnie wpływają na innych (np. mogą być gorszące lub demotywujące).
Zasady oceniania
2 pkt – za prawidłowe sformułowanie argumentu na rzecz stanowiska Johna Stuarta Milla oraz przeciw temu stanowisku. 1 pkt – za prawidłowe sformułowanie argumentu na rzecz stanowiska Johna Stuarta Milla LUB za sformułowanie argumentu przeciw temu stanowisku. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
W zakończeniu przywołanego fragmentu tekstu O wolności John Stuart Mill stwierdza: Każdy jest odpowiedzialny przed społeczeństwem jedynie za tę część swego postępowania, która dotyczy innych. W tej części, która dotyczy wyłącznie jego samego, jest absolutnie niezależny. Sformułuj argument na rzecz przytoczonego stanowiska oraz argument przeciw temu stanowisku.
Co trzeba wiedzieć?
Oddziel wolność działania, wolność wewnętrzną i metafizyczną wolność woli. Brak zewnętrznej przeszkody nie gwarantuje panowania nad impulsami, a istnienie ograniczeń nie rozstrzyga samo sporu o determinizm.
Argument za: człowiek najlepiej zna własne cele, a narzucanie mu cudzej wizji dobra narusza autonomię, gdy nie krzywdzi innych.
Argument przeciw: trudno oddzielić działania dotyczące tylko jednostki od takich, które pośrednio obciążają bliskich lub wspólnotę.
Przedstaw rzeczywiste racje po obu stronach; samo oburzenie otoczenia nie jest jeszcze dowodem krzywdy w rozumieniu Milla.
Dwie racje, nie dwa stanowiska
Racja za zasadą powinna wyjaśniać wartość ochrony prywatnej autonomii. Racja przeciw powinna wskazywać trudność granicy między skutkami prywatnymi i społecznymi. „Zgadzam się” i „nie zgadzam się” bez tych przesłanek nie są argumentami.
Przykład pełnej odpowiedzi
Za: jednostka powinna móc realizować własne cele, jeśli nie krzywdzi innych. Przeciw: skutki pozornie prywatnego działania mogą obciążać także bliskich lub wspólnotę, więc wyznaczenie granicy wymaga uzasadnienia. Samo zgorszenie otoczenia nie jest jeszcze wystarczającym dowodem krzywdy w rozumieniu Milla.
Za co są punkty?
2 pkt – za prawidłowe sformułowanie argumentu na rzecz stanowiska Johna Stuarta Milla oraz przeciw temu stanowisku. 1 pkt – za prawidłowe sformułowanie argumentu na rzecz stanowiska Johna Stuarta Milla LUB za sformułowanie argumentu przeciw temu stanowisku. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: John Stuart Mill, Spory z filozofii polityki
Dział filozofii: Antropologia, Epistemologia, Filozofia polityki
Pojęcia: wolność woli
Filozofowie / autorzy: John Stuart Mill
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 11. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Zdający rozpoznaje i rozumie problemy (pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne
ID zadania: FIL-2020-CZE-11
Zadanie 12 · czerwiec 2020 · Formuła 2015
Polecenie
Odwołując się do pojęć i twierdzeń etyki Johna Stuarta Milla, wyjaśnij zasadę użyteczności stanowiącą fundament etyki Johna Stuarta Milla. Rozstrzygnij, czy w świetle tej zasady jest moralnie dopuszczalne skrzywdzenie niewinnych ludzi.
Odpowiedź uzasadnij.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Ustal, co w etyce Milla decyduje o wyborze między działaniami.
2. Gdzie szukać?
Porównaj szkodę niewinnych z całkowitym bilansem szczęścia i cierpienia w rozważanej sytuacji.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Wyjaśnij zasadę i odpowiedz warunkowo, wskazując kryterium oceny. Nie zastępuj utylitaryzmu bezwyjątkowym zakazem niezależnym od skutków.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Zasada użyteczności: zasadę tę John Stuart Mill nazywa zasadą największego szczęścia. Zasada ta głosi, że czyny są dobre, jeżeli przyczyniają się do szczęścia, a złe, jeżeli przyczyniają się do nieszczęścia, przy czym przez szczęście rozumie się przyjemność i brak cierpienia a przez nieszczęście – cierpienie i brak przyjemności. Rozstrzygnięcie i uzasadnienie: tak, skrzywdzenie niewinnych ludzi jest w pewnych okolicznościach dopuszczalne moralnie (usprawiedliwione moralnie). W pewnych okolicznościach można skrzywdzić niewinnych ludzi, ponieważ może się okazać, że będzie to jedyny sposób zapobieżenia większemu nieszczęściu. Wybór takiego działania (skrzywdzenie niewinnych ludzi) jest wyborem koniecznym w tym sensie, że jego nie podjęcie spowoduje większe nieszczęście, np. można uwięzić kilku niewinnych ludzi, jeżeli to zapobiegnie zamieszkom w mieście. W przypadku wybuchu zamieszek, unieszczęśliwionych zostanie wielu ludzi.
Zasady oceniania
2 pkt – za poprawne wyjaśnienie zasady użyteczności oraz za podanie rozstrzygnięcia wraz z poprawnym uzasadnieniem. 1 pkt – za poprawne wyjaśnienie zasady użyteczności. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Odwołując się do pojęć i twierdzeń etyki Johna Stuarta Milla, wyjaśnij zasadę użyteczności stanowiącą fundament etyki Johna Stuarta Milla. Rozstrzygnij, czy w świetle tej zasady jest moralnie dopuszczalne skrzywdzenie niewinnych ludzi. Odpowiedź uzasadnij.
Zasada użyteczności ocenia działanie przez jego wpływ na szczęście i cierpienie wszystkich zainteresowanych.
W przyjętym w zadaniu rachunku skutków krzywda niewinnych może być uznana za dopuszczalną, jeżeli jest jedynym sposobem uniknięcia większej krzywdy.
To problematyczna konsekwencja takiej oceny, nie ogólne przyzwolenie na przemoc.
Uwzględnij również długofalowe skutki naruszenia sprawiedliwości i zaufania.
Przykład pełnej odpowiedzi
Zasada użyteczności: zasadę tę John Stuart Mill nazywa zasadą największego szczęścia. Zasada ta głosi, że czyny są dobre, jeżeli przyczyniają się do szczęścia, a złe, jeżeli przyczyniają się do nieszczęścia, przy czym przez szczęście rozumie się przyjemność i brak cierpienia a przez nieszczęście – cierpienie i brak przyjemności. Rozstrzygnięcie i uzasadnienie: tak, skrzywdzenie niewinnych ludzi jest w pewnych okolicznościach dopuszczalne moralnie (usprawiedliwione moralnie). W pewnych okolicznościach można skrzywdzić niewinnych ludzi, ponieważ może się okazać, że będzie to jedyny sposób zapobieżenia większemu nieszczęściu. Wybór takiego działania (skrzywdzenie niewinnych ludzi) jest wyborem koniecznym w tym sensie, że jego nie podjęcie spowoduje większe nieszczęście, np. można uwięzić kilku niewinnych ludzi, jeżeli to zapobiegnie zamieszkom w mieście. W przypadku wybuchu zamieszek, unieszczęśliwionych zostanie wielu ludzi.
Za co są punkty?
2 pkt – za poprawne wyjaśnienie zasady użyteczności oraz za podanie rozstrzygnięcia wraz z poprawnym uzasadnieniem. 1 pkt – za poprawne wyjaśnienie zasady użyteczności. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: John Stuart Mill, Spory etyczne
Dział filozofii: Etyka
Pojęcia: cierpienie, dobro i zło, szczęście
Filozofowie / autorzy: John Stuart Mill
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 12. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Zdający rozpoznaje i rozumie problemy (pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne
ID zadania: FIL-2020-CZE-12
Zadanie 13 · czerwiec 2020 · Formuła 2015
Polecenie
Wymień trzy typy błędów logicznych. Wybierz jeden z nich, wpisz jego nazwę i scharakteryzuj go na odpowiednio dobranym przez siebie przykładzie. Typy błędów logicznych:
– Nazwa wybranego błędu logicznego i jego charakterystyka:
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Rozdziel błędy w rozumowaniu, definiowaniu i używaniu języka.
2. Gdzie szukać?
Wybierz jeden błąd, którego mechanizm potrafisz pokazać na prostym przykładzie.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Podaj trzy typy, a następnie nazwę, przykład i wyjaśnienie wybranego błędu. Pokaż dokładnie, gdzie powstaje wadliwość.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Typy błędów logicznych:
– błędy w rozumowaniu ( np.non sequitur)
– błędny metodologiczne (np. błędne koło w definiowaniu)
– błędy semiotyczne (np. amfibolia) Nazwa wybranego błędu logicznego i jego charakterystyka:
− non sequitur – błąd w rozumowaniu polegający na tym, że wniosek nie wynika logicznie z przesłanek, np. ze zdania: „w tym roku matura z filozofii była względnie łatwa”, nie wynika twierdzenie, że „w przyszłym roku matura z filozofii będzie trudniejsza”;
− błędne koło (bezpośrednie) w definiowaniu – gdy w definiensie pojawia się definiendum (termin definiowany), np. gdy objaśniając termin „profesor filozofii” w definiensie umieszcza się formułę: „to profesor zajmujący się filozofią”. Taka definicja jest przykładem wyjaśniania „tego samego przez to samo” (inna nazwa tego błędu to „idem per idem”);
− amfibolia (wieloznaczność składniowa) – błąd polegający na niewłaściwej strukturze (składniowej lub gramatycznej) wypowiedzi, powodującej różne rozumienie tej wypowiedzi. W wypowiedzi: „dziesięciu sprawiedliwych zatrzymało tornado”, nie wiadomo, czy „dziesięciu sprawiedliwych” ludzi spowodowało, że tornado zostało powstrzymane, czy też tornado zatrzymało, w określonym miejscu, „dziesięciu sprawiedliwych”.
Uwaga: wystarczy wyjaśnienie jednego z wymienionych przez zdającego błędów.
Zasady oceniania
2 pkt – za trafne wymienienie trzech typów błędów logicznych oraz za prawidłowe scharakteryzowanie jednego z nich na odpowiednio dobranym przykładzie. 1 pkt – za trafne wymienienie trzech typów błędów logicznych LUB za prawidłowe scharakteryzowanie jednego z nich na odpowiednio dobranym przykładzie. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo odpowiedzi.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Wymień trzy typy błędów logicznych. Wybierz jeden z nich, wpisz jego nazwę i scharakteryzuj go na odpowiednio dobranym przez siebie przykładzie. Typy błędów logicznych: – Nazwa wybranego błędu logicznego i jego charakterystyka:
Wymień błędy rozumowania, metodologiczne i semiotyczne.
Jako przykład pierwszego typu możesz wyjaśnić non sequitur: z tego, że tegoroczny egzamin był łatwy, nie wynika, że przyszłoroczny będzie trudny.
Pokaż możliwą sytuację prawdziwej przesłanki i fałszywego wniosku.
Polecenie wymaga nazw trzech typów, ale dokładnego omówienia tylko jednego wybranego błędu.
Przykład pełnej odpowiedzi
Typy błędów logicznych: – błędy w rozumowaniu ( np.non sequitur) – błędny metodologiczne (np. błędne koło w definiowaniu) – błędy semiotyczne (np. amfibolia) Nazwa wybranego błędu logicznego i jego charakterystyka: − non sequitur – błąd w rozumowaniu polegający na tym, że wniosek nie wynika logicznie z przesłanek, np. ze zdania: „w tym roku matura z filozofii była względnie łatwa”, nie wynika twierdzenie, że „w przyszłym roku matura z filozofii będzie trudniejsza”; − błędne koło (bezpośrednie) w definiowaniu – gdy w definiensie pojawia się definiendum (termin definiowany), np. gdy objaśniając termin „profesor filozofii” w definiensie umieszcza się formułę: „to profesor zajmujący się filozofią”. Taka definicja jest przykładem wyjaśniania „tego samego przez to samo” (inna nazwa tego błędu to „idem per idem”); − amfibolia (wieloznaczność składniowa) – błąd polegający na niewłaściwej strukturze (składniowej lub gramatycznej) wypowiedzi, powodującej różne rozumienie tej wypowiedzi. W wypowiedzi: „dziesięciu sprawiedliwych zatrzymało tornado”, nie wiadomo, czy „dziesięciu sprawiedliwych” ludzi spowodowało, że tornado zostało powstrzymane, czy też tornado zatrzymało, w określonym miejscu, „dziesięciu sprawiedliwych”. Uwaga: wystarczy wyjaśnienie jednego z wymienionych przez zdającego błędów.
Za co są punkty?
2 pkt – za trafne wymienienie trzech typów błędów logicznych oraz za prawidłowe scharakteryzowanie jednego z nich na odpowiednio dobranym przykładzie. 1 pkt – za trafne wymienienie trzech typów błędów logicznych LUB za prawidłowe scharakteryzowanie jednego z nich na odpowiednio dobranym przykładzie. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Błędy w rozumowaniach, Definicje i ich poprawność, Logiczne wady wypowiedzi
Pojęcia: błędne koło, definicja, logika, wiedza, wieloznaczność i ekwiwokacja, wnioskowanie
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 13. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymaganie ogólne Wymaganie szczegółowe II. Tworzenie wypowiedzi. Zdający […] prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi. IV. Umiejętności logiczne. Zdający: 6. objaśnia i wykrywa niektóre typy błędów logicznych występujące w rozumowaniach niesformalizowanych, jak: ekwiwokacja, regres w nieskończoność, błędne koło, przesunięcie kategorialne, non sequitur.
ID zadania: FIL-2020-CZE-13
Zadanie 14 · czerwiec 2020 · Formuła 2015
Polecenie
Przeczytaj uważnie poniższe rozumowanie i wykonaj polecenia. Jeżeli Adam jest utylitarystą, to Adam jest Anglikiem. Adam jest utylitarystą. Zatem Adam jest Anglikiem. Używając języka klasycznego rachunku zdań, podaj schemat logiczny, pod który podpada powyższe rozumowanie, a następnie stosując metodę zero-jedynkową, oceń jego poprawność (prawdziwość formuły logicznej / formy zdaniowej).
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Oznacz dwa zdania proste zmiennymi i oddziel przesłanki od wniosku.
2. Gdzie szukać?
Przypomnij sobie, kiedy implikacja może być fałszywa.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Zapisz formułę z koniunkcją przesłanek i sprawdź ją zero-jedynkowo. Nie rozstrzygaj poprawności formalnej przez prawdziwość tezy o narodowości.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Schemat logiczny: (p → q) ˄ p → q Sprawdzenie metodą zerojedynkową: (p → q) ˄ p → q 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 1 0 0 0 1 0
Ocena: rozumowanie jest poprawne formalnie.
Zasady oceniania
2 pkt – za poprawne zapisanie schematu logicznego oraz ocenę rozumowania pod względem jego poprawności logicznej z wykorzystaniem metody zerojedynkowej. 1 pkt – za poprawne zapisanie schematu logicznego. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Przeczytaj uważnie poniższe rozumowanie i wykonaj polecenia. Jeżeli Adam jest utylitarystą, to Adam jest Anglikiem. Adam jest utylitarystą. Zatem Adam jest Anglikiem. Używając języka klasycznego rachunku zdań, podaj schemat logiczny, pod który podpada powyższe rozumowanie, a następnie stosując metodę zero-jedynkową, oceń jego poprawność (prawdziwość formuły logicznej / formy zdaniowej).
Co trzeba wiedzieć?
Poprawność formalna oznacza, że nie może być prawdziwości wszystkich przesłanek przy fałszywym wniosku. Poprawność materialna dotyczy prawdziwości przesłanek. Poprawny schemat nie gwarantuje, że przyjęte przesłanki są prawdziwe.
Przyjmij p: Adam jest utylitarystą, q: Adam jest Anglikiem.
Schemat [(p → q) ∧ p] → q jest tautologią: dla par (1,1), (1,0), (0,1), (0,0) przyjmuje wartości 1,1,1,1.
To modus ponens.
Formalna poprawność nie oznacza prawdziwości zdania, że każdy utylitarysta jest Anglikiem; bada się konieczne wynikanie przy założeniu prawdziwości przesłanek.
Sprawdzenie wszystkich wartościowań
| p | q | p → q | (p → q) ∧ p | [(p → q) ∧ p] → q |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 1 | 1 | 1 | 1 |
| 1 | 0 | 0 | 0 | 1 |
| 0 | 1 | 1 | 0 | 1 |
| 0 | 0 | 1 | 0 | 1 |
1 oznacza prawdę, 0 fałsz. Ostatnia kolumna zawiera wyłącznie jedynki: formuła jest tautologią. Pokazuje to niezawodność schematu, nie faktyczną prawdziwość każdego podstawionego zdania.
Dlaczego ten schemat działa?
Z p → q oraz p otrzymujemy q. Prawdziwy poprzednik uruchamia zależność podaną w pierwszej przesłance. Sama prawdziwość q nie pozwala odtworzyć p: skutek lub następnik może zachodzić także z innego powodu.
Przykład pełnej odpowiedzi
Schemat logiczny: (p → q) ˄ p → q Sprawdzenie metodą zerojedynkową: (p → q) ˄ p → q 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 1 0 0 0 1 0 Ocena: rozumowanie jest poprawne formalnie.
Za co są punkty?
2 pkt – za poprawne zapisanie schematu logicznego oraz ocenę rozumowania pod względem jego poprawności logicznej z wykorzystaniem metody zerojedynkowej. 1 pkt – za poprawne zapisanie schematu logicznego. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Błędy w rozumowaniach, Wnioskowanie i schematy rozumowań
Dział filozofii: Kultura logiczna
Pojęcia: logika, prawda, utylitaryzm, wnioskowanie
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 14. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymaganie ogólne Wymagania szczegółowe II. Tworzenie wypowiedzi. Zdający […] prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi. IV. Umiejętności logiczne. Zdający: 2. stosuje metodę zerojedynkową do rozstrzygania prostych schematów rachunku zdań (np. (p → q) ∧ q → p); 3. odróżnia przesłanki i wniosek w rozumowaniu i potrafi wskazać przesłankę, która nie jest wyrażona wprost.
ID zadania: FIL-2020-CZE-14
Zadanie 15 · czerwiec 2020 · Formuła 2015
Polecenie
Napisz wypracowanie na jeden z poniższych tematów.
Twoja odpowiedź
Liczba słów: 0
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Temat 1: ustal, czy szczęście oznacza przyjemność, pomyślność czy dobre życie. Temat 2: rozdziel wolność od ograniczeń i realizowanie wartości.
2. Gdzie szukać?
Temat 1: porównaj związek cnoty i szczęścia w wybranych etykach. Temat 2: wykorzystaj ujęcie osoby i wartości Ingardena oraz stanowisko przeciwne.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Argumentuj na rzecz własnej relacji między pojęciami. Rozważ człowieka dobrego i cierpiącego albo wolność niewiązaną z wartościami. Wyjaśnij, czy taki przypadek podważa Twoją tezę i dlaczego.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Esej: brak jednej wzorcowej odpowiedzi; pełna rubryka punktowania w PDF zasad oceniania.
Zasady oceniania
Kryteria oceniania CKE — maksymalnie 25 pkt (układ redakcyjny tabeli z klucza).
I. Sformułowanie stanowiska — maks. 3 pkt.
3 pkt — jasna teza lub hipoteza dotycząca problematyki pracy.
2 pkt — stanowisko dotyczące problematyki pracy, lecz nieprecyzyjne.
1 pkt — związek stanowiska z problematyką jest niejednoznaczny albo przekonania zdającego wynikają jedynie z kontekstu.
II. Uzasadnienie stanowiska — maks. 18 pkt.
a) Adekwatność — maks. 3 pkt: 3 pkt za bezpośredni związek wszystkich argumentów ze stanowiskiem i przyjętym rozwiązaniem; 1 pkt za luźny związek, dotyczący drugorzędnych elementów rozwiązania.
b) Trafność — maks. 4 pkt: 4 pkt za poprawne argumenty i kontrargumenty bez błędów rzeczowych i logicznych; 3 pkt za na ogół poprawne argumenty i kontrargumenty z nielicznymi usterkami rzeczowymi i jednym błędem logicznym; 2 pkt za na ogół poprawne argumenty tylko na rzecz stanowiska, z nielicznymi usterkami i jednym błędem logicznym; 1 pkt za błędną argumentację, sądy sprzeczne, rozumowania non sequitur oraz liczne błędy rzeczowe i logiczne.
c) Pogłębienie — maks. 4 pkt: 4 pkt za więcej niż jeden istotny argument oraz więcej niż jeden kontrargument, uzasadnione ich wprowadzenie i swobodne użycie wiedzy oraz terminologii filozoficznej; 3 pkt za co najmniej jeden istotny argument i jeden kontrargument, wystarczające uzasadnienie oraz sporadyczne użycie pojęć filozoficznych; 2 pkt za argumentację jednostronną i ogólnikowe uzasadnienie; 1 pkt za argumentację jednostronną, nieistotne argumenty lub kontrargumenty i powierzchowne uzasadnienie.
d) Krytyczność — maks. 4 pkt: 4 pkt za krytyczną analizę argumentów i kontrargumentów, rozważenie ich racji i uzasadnienie kontrargumentacji; 2 pkt za analizę krytyczną obecną, lecz niewystarczającą.
e) Nawiązania kulturowe — maks. 3 pkt: 3 pkt za swobodne wykazanie związków filozofii z innymi dziedzinami kultury, np. literaturą i sztuką; 2 pkt za nawiązania w niewielkim stopniu.
III. Kompozycja — maks. 2 pkt.
2 pkt — poprawna i przejrzysta kompozycja, z wyodrębnionymi i konsekwentnie uporządkowanymi częściami potrzebnymi do sformułowania i uzasadnienia stanowiska.
1 pkt — zaburzenia kompozycji.
IV. Poprawność językowa — maks. 2 pkt.
2 pkt — język komunikatywny i na ogół poprawny pod względem składni, słownictwa, frazeologii, fleksji, ortografii i interpunkcji.
1 pkt — język w większości komunikatywny, lecz z błędami fleksyjnymi, leksykalnymi, frazeologicznymi, ortograficznymi i interpunkcyjnymi.
Zestawienie odzwierciedla poziomy wymienione w tabeli CKE. Nie dopisano progów niewymienionych w źródle. Pełny oryginał znajduje się pod odnośnikiem do zasad oceniania.
Wytłumacz
Jak opracować wypracowanie?
Poniższe tezy, argumenty i konteksty są autorskimi propozycjami pracy nad tematem, nie jedynymi odpowiedziami wymaganymi przez CKE. Wybierz jeden temat. Plan służy przygotowaniu spójnego wywodu; nie jest gotowym wypracowaniem do oddania.
Temat 1. Problem i pojęcia
Dobro moralne i szczęście: najpierw ustal, czy szczęście oznacza przyjemność, czy dobre spełnienie życia.
Przykładowa teza
Dobro moralne wspiera spełnione życie, ale nie gwarantuje przyjemności ani pomyślnego losu.
Argumentacja krok po kroku
Arystoteles łączy eudajmonię z działaniem zgodnym z cnotą. Dobro nie jest dodatkiem do szczęścia, lecz współtworzy jego obiektywny sens.
Kant odróżnia obowiązek od dążenia do szczęścia. Człowiek może postąpić słusznie mimo osobistej straty, co pokazuje rozbieżność moralności i pomyślności.
Zarzut do tej argumentacji
Stoik uznałby człowieka cnotliwego za szczęśliwego także w cierpieniu.
Przykładowa odpowiedź na zarzut
To mocniejsza definicja szczęścia. Nie obala faktu cierpienia, lecz odmawia mu mocy odebrania najwyższego dobra. Spór częściowo zależy od wyjaśnienia terminu.
Jak wykorzystać kontekst?
Antygona ponosi klęskę życiową, broniąc uznanej powinności. Wyjaśnij, w jakim znaczeniu jej życie można ocenić jako dobre.
Inna możliwa droga
Można bronić pełnej zgodności dobra i szczęścia w sensie stoickim albo ich rozdzielności przy rozumieniu hedonistycznym.
Temat 2. Problem i pojęcia
Więź z wartościami a trwanie osoby: odróżnij biologiczne istnienie od osobowej tożsamości.
Przykładowa teza
Dobrowolne zaangażowanie w wartości współtworzy tożsamość i wolność człowieka, lecz nie jest warunkiem samego przeżycia.
Argumentacja krok po kroku
Ingardenowskie tworzenie dobra, piękna i prawdy pozwala rozumieć człowieka jako podmiot przekraczający doraźny impuls. Trwałe zobowiązania nadają kierunek kolejnym decyzjom.
Kantowska autonomia pokazuje, że uznanie normy nie musi odbierać wolności. Rozumny wybór zobowiązania może być jej realizacją.
Zarzut do tej argumentacji
Wartości odziedziczone po wspólnocie mogą zniewalać i ograniczać samodzielność.
Przykładowa odpowiedź na zarzut
Dlatego ważna jest dobrowolność i krytyka przyjętych wartości. Samo podporządkowanie się obyczajowi nie wyczerpuje proponowanej tezy.
Jak wykorzystać kontekst?
Dżuma: decyzje Rieux można analizować jako budowanie tożsamości przez odpowiedzialne działanie mimo niepewności.
Inna możliwa droga
Można podkreślić wolność jako otwartość i krytykować nadmierne związanie osoby z jednym systemem wartości.
Jak ułożyć pracę?
We wstępie objaśnij problem i sformułuj stanowisko. W rozwinięciu połącz każdy argument z tezą: przedstaw rację, objaśnij odpowiednią myśl filozoficzną i pokaż, dlaczego wspiera Twój wniosek. Następnie rozpatrz rzeczywisty zarzut i odpowiedz na niego. W zakończeniu wyprowadź wniosek z przeprowadzonego rozumowania, nie wprowadzając nowego, nieuzasadnionego argumentu.
Na co uważać?
Nie zastępuj argumentacji streszczeniem poglądów ani zestawieniem nazwisk. Cytat otwiera problem, ale nie dowodzi sam Twojej tezy. Kontekst ma objaśniać rację, a nie tylko potwierdzać, że znasz utwór. Nie przenoś limitu słów ani progów punktowania z innego rocznika lub formuły.
Za co są punkty?
Kryteria oceniania CKE — maksymalnie 25 pkt (układ redakcyjny tabeli z klucza). I. Sformułowanie stanowiska — maks. 3 pkt. 3 pkt — jasna teza lub hipoteza dotycząca problematyki pracy. 2 pkt — stanowisko dotyczące problematyki pracy, lecz nieprecyzyjne. 1 pkt — związek stanowiska z problematyką jest niejednoznaczny albo przekonania zdającego wynikają jedynie z kontekstu. II. Uzasadnienie stanowiska — maks. 18 pkt. a) Adekwatność — maks. 3 pkt: 3 pkt za bezpośredni związek wszystkich argumentów ze stanowiskiem i przyjętym rozwiązaniem; 1 pkt za luźny związek, dotyczący drugorzędnych elementów rozwiązania. b) Trafność — maks. 4 pkt: 4 pkt za poprawne argumenty i kontrargumenty bez błędów rzeczowych i logicznych; 3 pkt za na ogół poprawne argumenty i kontrargumenty z nielicznymi usterkami rzeczowymi i jednym błędem logicznym; 2 pkt za na ogół poprawne argumenty tylko na rzecz stanowiska, z nielicznymi usterkami i jednym błędem logicznym; 1 pkt za błędną argumentację, sądy sprzeczne, rozumowania non sequitur oraz liczne błędy rzeczowe i logiczne. c) Pogłębienie — maks. 4 pkt: 4 pkt za więcej niż jeden istotny argument oraz więcej niż jeden kontrargument, uzasadnione ich wprowadzenie i swobodne użycie wiedzy oraz terminologii filozoficznej; 3 pkt za co najmniej jeden istotny argument i jeden kontrargument, wystarczające uzasadnienie oraz sporadyczne użycie pojęć filozoficznych; 2 pkt za argumentację jednostronną i ogólnikowe uzasadnienie; 1 pkt za argumentację jednostronną, nieistotne argumenty lub kontrargumenty i powierzchowne uzasadnienie. d) Krytyczność — maks. 4 pkt: 4 pkt za krytyczną analizę argumentów i kontrargumentów, rozważenie ich racji i uzasadnienie kontrargumentacji; 2 pkt za analizę krytyczną obecną, lecz niewystarczającą. e) Nawiązania kulturowe — maks. 3 pkt: 3 pkt za swobodne wykazanie związków filozofii z innymi dziedzinami kultury, np. literaturą i sztuką; 2 pkt za nawiązania w niewielkim stopniu. III. Kompozycja — maks. 2 pkt. 2 pkt — poprawna i przejrzysta kompozycja, z wyodrębnionymi i konsekwentnie uporządkowanymi częściami potrzebnymi do sformułowania i uzasadnienia stanowiska. 1 pkt — zaburzenia kompozycji. IV. Poprawność językowa — maks. 2 pkt. 2 pkt — język komunikatywny i na ogół poprawny pod względem składni, słownictwa, frazeologii, fleksji, ortografii i interpunkcji. 1 pkt — język w większości komunikatywny, lecz z błędami fleksyjnymi, leksykalnymi, frazeologicznymi, ortograficznymi i interpunkcyjnymi. Zestawienie odzwierciedla poziomy wymienione w tabeli CKE. Nie dopisano progów niewymienionych w źródle. Pełny oryginał znajduje się pod odnośnikiem do zasad oceniania.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Fenomenologia, Spory antropologiczne, Spory etyczne
Dział filozofii: Antropologia, Etyka
Pojęcia: szczęście, wolność woli
Filozofowie / autorzy: Roman Ingarden
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 15. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. II. Tworzenie wypowiedzi. Zdający formułuje podstawowe pytania (problemy) oraz tezy filozoficzne, prawidłowo rekonstruuje poznane argumenty; porównuje różne
ID zadania: FIL-2020-CZE-15
Zadanie 1 · kwiecień 2020 · Formuła 2015
Pokaż tekst źródłowy Erich Fromm
Ucieczka od wolności
Egzystencja ludzka zaczyna się wtedy, kiedy niedobór działania przez instynkty przekracza pewien punkt; kiedy dostosowanie do przyrody traci charakter przymusu, a sposób działania przestaje być utrwalony w mechanizmach dziedziczenia. Innymi słowy, egzystencja ludzka i wolność są od początku nierozłączne. Słowo wolność jest użyte tu nie w sensie pozytywnym, wolność do, lecz w sensie negatywnym, wolność od, a mianowicie wolność od instynktownie zdeterminowanego działania. Wolność w omawianym właśnie sensie jest darem dwuznacznym. Człowiek […] brnie poprzez różnego rodzaju niebezpieczeństwa i lęki wynikłe z owego braku wyposażenia w instynkt. A jednak ta zupełna bezradność człowieka jest fundamentem, na którym opiera się cały jego dalszy rozwój; biologiczna słabość człowieka warunkuje kulturę ludzką. […] W miejsce z góry określonej instynktownej akcji człowiek musi rozważyć w swym umyśle różne możliwe sposoby działania; zaczyna myśleć. Zmienia swoją rolę w przyrodzie z czysto biernej adaptacji na czynną; zaczyna wytwarzać. Wynajduje narzędzia, a opanowując w ten sposób przyrodę, coraz bardziej się od niej oddala. Zyskuje mglistą świadomość swojej odrębności – a raczej odrębności swojej grupy – tego, że nie jest tożsamy z przyrodą. Świta mu tragizm jego losu: być częścią natury, a zarazem przekraczać ją. […] Biblijny mit o wygnaniu człowieka z raju jest szczególnie wymownym przedstawieniem podstawowej relacji człowieka i wolności. […] Akt nieposłuszeństwa jako akt wolności jest początkiem rozumu. Mit mówi też o dalszych następstwach pierwszego aktu wolności. Naruszona została pierwotna harmonia między człowiekiem a naturą. […] Człowiek oddzielił się od przyrody, stając się jednostką zrobił pierwszy krok w kierunku uczłowieczenia. Dokonał pierwszego aktu wolności. Mit akcentuje spowodowane tym aktem cierpienia. Przekroczenie natury, wyobcowanie się od niej i od drugiej ludzkiej istoty sprawia, że człowiek staje nagi i zawstydzony. Jest sam i jest wolny, lecz zarazem bezsilny i przerażony. […] Wolność od nie jest identyczna z pozytywną wolnością, z wolnością do. Wyłanianie się człowieka z przyrody jest procesem długotrwałym; człowiek pozostaje w dużej mierze związany ze światem, z którego wyszedł […]. Owe pierwotne więzi hamują pełny rozwój człowieka; stają na drodze rozwoju jego rozumu i zdolności krytycznych […]. Istnieje jednak jeszcze drugi aspekt. Owo utożsamienie z przyrodą, klanem czy religią daje jednostce poczucie bezpieczeństwa. […] Może cierpieć głód i ucisk, lecz nie cierpi najgorszej z mąk – zupełnego osamotnienia i zwątpienia. […] W rzeczywistości dzieje ludzkości to wieczna walka i zmaganie. Każdy krok w stronę indywiduacji przynosił ludziom nowe zagrożenie. Raz rozluźnione więzi pierwotne nie dadzą się naprawić. Nie ma powrotu do utraconego raju. Istnieje tylko jedno możliwe, twórcze rozwiązanie dla złączenia zindywidualizowanego człowieka ze światem: aktywna solidarność z wszystkimi ludźmi, spontaniczna działalność, miłość i praca, dzięki którym człowiek zjednoczy się na nowo ze światem, już nie z pomocą pierwotnych więzi, lecz jako wolna i niezależna jednostka.
Erich Fromm, Ucieczka od wolności, przeł. Olga i Andrzej Ziemilscy, Warszawa 1997, s. 47–51.
Polecenie
Wyjaśnij, na czym polega egzystencja opisana w 1. akapicie tekstu Ericha Fromma.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
W pierwszym akapicie szukaj momentu wyjścia poza automatyczne zachowania biologiczne.
2. Gdzie szukać?
Sprawdź, czym działanie człowieka zaczyna się różnić od dostosowania do przyrody.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Wyjaśnij początek egzystencji przez zmianę sposobu działania. Nie ograniczaj odpowiedzi do potocznego „człowiek istnieje”.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Erich Fromm podaje genetyczne określenie egzystencji: początkiem egzystencji jest moment, w którym działanie człowieka (rozumianego jako gatunek) staje się wolne, tj. przestaje być zdeterminowane przez konieczność przetrwania („dostosowania do przyrody”) i instynkty biologiczne.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawną odpowiedź.
0 p. – za brak odpowiedzi lub odpowiedź błędną.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Wyjaśnij, na czym polega egzystencja opisana w 1. akapicie tekstu Ericha Fromma.
Egzystencja ludzka zaczyna się, gdy zachowanie przestaje być w pełni wyznaczane przez instynkty.
Człowiek musi rozważać możliwości i wybierać sposób działania, zamiast jedynie automatycznie dostosowywać się do otoczenia.
Fromm opisuje więc związek pojawienia się ludzkiej egzystencji z wolnością od przymusu instynktowego, a nie po prostu fakt biologicznego życia.
Przykład pełnej odpowiedzi
Erich Fromm podaje genetyczne określenie egzystencji: początkiem egzystencji jest moment, w którym działanie człowieka (rozumianego jako gatunek) staje się wolne, tj. przestaje być zdeterminowane przez konieczność przetrwania („dostosowania do przyrody”) i instynkty biologiczne.
Za co są punkty?
1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za brak odpowiedzi lub odpowiedź błędną.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Spory antropologiczne
Dział filozofii: Antropologia
Pojęcia: dobro i zło, egzystencja, logika, wolność
Filozofowie / autorzy: Erich Fromm
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 1. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji [...]. Zdający rozpoznaje i rozumie problemy […] filozoficzne […]. II. Tworzenie wypowiedzi. Zdający […] prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi […]. III. Analiza i interpretacja tekstów filozoficznych. […]. Zdający rekonstruuje problemy (pytania) zawarte w tekście filozoficznym […], w analizie tekstu prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi […]. III. 3. Problematyka filozofii polityki i filozofii społecznej w myśl XX w. Zdający: 6) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów: b) E. Fromm, Ucieczka od wolności (fragment). V. Umiejętności w zakresie analizy i interpretacji tekstów filozoficznych. Zdający: 1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy, tezy i argumenty.
ID zadania: FIL-2020-KWI-01
Zadanie 2 · kwiecień 2020 · Formuła 2015
Pokaż tekst źródłowy Erich Fromm
Ucieczka od wolności
Egzystencja ludzka zaczyna się wtedy, kiedy niedobór działania przez instynkty przekracza pewien punkt; kiedy dostosowanie do przyrody traci charakter przymusu, a sposób działania przestaje być utrwalony w mechanizmach dziedziczenia. Innymi słowy, egzystencja ludzka i wolność są od początku nierozłączne. Słowo wolność jest użyte tu nie w sensie pozytywnym, wolność do, lecz w sensie negatywnym, wolność od, a mianowicie wolność od instynktownie zdeterminowanego działania. Wolność w omawianym właśnie sensie jest darem dwuznacznym. Człowiek […] brnie poprzez różnego rodzaju niebezpieczeństwa i lęki wynikłe z owego braku wyposażenia w instynkt. A jednak ta zupełna bezradność człowieka jest fundamentem, na którym opiera się cały jego dalszy rozwój; biologiczna słabość człowieka warunkuje kulturę ludzką. […] W miejsce z góry określonej instynktownej akcji człowiek musi rozważyć w swym umyśle różne możliwe sposoby działania; zaczyna myśleć. Zmienia swoją rolę w przyrodzie z czysto biernej adaptacji na czynną; zaczyna wytwarzać. Wynajduje narzędzia, a opanowując w ten sposób przyrodę, coraz bardziej się od niej oddala. Zyskuje mglistą świadomość swojej odrębności – a raczej odrębności swojej grupy – tego, że nie jest tożsamy z przyrodą. Świta mu tragizm jego losu: być częścią natury, a zarazem przekraczać ją. […] Biblijny mit o wygnaniu człowieka z raju jest szczególnie wymownym przedstawieniem podstawowej relacji człowieka i wolności. […] Akt nieposłuszeństwa jako akt wolności jest początkiem rozumu. Mit mówi też o dalszych następstwach pierwszego aktu wolności. Naruszona została pierwotna harmonia między człowiekiem a naturą. […] Człowiek oddzielił się od przyrody, stając się jednostką zrobił pierwszy krok w kierunku uczłowieczenia. Dokonał pierwszego aktu wolności. Mit akcentuje spowodowane tym aktem cierpienia. Przekroczenie natury, wyobcowanie się od niej i od drugiej ludzkiej istoty sprawia, że człowiek staje nagi i zawstydzony. Jest sam i jest wolny, lecz zarazem bezsilny i przerażony. […] Wolność od nie jest identyczna z pozytywną wolnością, z wolnością do. Wyłanianie się człowieka z przyrody jest procesem długotrwałym; człowiek pozostaje w dużej mierze związany ze światem, z którego wyszedł […]. Owe pierwotne więzi hamują pełny rozwój człowieka; stają na drodze rozwoju jego rozumu i zdolności krytycznych […]. Istnieje jednak jeszcze drugi aspekt. Owo utożsamienie z przyrodą, klanem czy religią daje jednostce poczucie bezpieczeństwa. […] Może cierpieć głód i ucisk, lecz nie cierpi najgorszej z mąk – zupełnego osamotnienia i zwątpienia. […] W rzeczywistości dzieje ludzkości to wieczna walka i zmaganie. Każdy krok w stronę indywiduacji przynosił ludziom nowe zagrożenie. Raz rozluźnione więzi pierwotne nie dadzą się naprawić. Nie ma powrotu do utraconego raju. Istnieje tylko jedno możliwe, twórcze rozwiązanie dla złączenia zindywidualizowanego człowieka ze światem: aktywna solidarność z wszystkimi ludźmi, spontaniczna działalność, miłość i praca, dzięki którym człowiek zjednoczy się na nowo ze światem, już nie z pomocą pierwotnych więzi, lecz jako wolna i niezależna jednostka.
Erich Fromm, Ucieczka od wolności, przeł. Olga i Andrzej Ziemilscy, Warszawa 1997, s. 47–51.
Polecenie
Porównaj zawarte w tekście rozumienie egzystencji według Ericha Fromma z rozumieniem egzystencji według Jeana-Paula Sartre’a. Wskaż jedno podobieństwo oraz jedną różnicę pomiędzy tymi dwoma rozumieniami egzystencji.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Porównaj związek egzystencji z wolnością u obu autorów.
2. Gdzie szukać?
U Fromma sprawdź rolę instynktów, u Sartre’a — brak gotowej istoty i z góry narzuconych wartości.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Ułóż podobieństwo oraz różnicę. Każda część ma dotyczyć tego samego aspektu obu koncepcji.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Podobieństwo: w rozumieniu egzystencji przez Ericha Fromma i Jeana-Paula Sartre’a nierozerwalny jest związek między egzystencją a wolnością. Różnica: dla Fromma egzystencja wiąże się z wolnością od instynktu czy, ogólniej, determinizmu przyrodniczego, natomiast dla Sartre’a jest ona związana przede wszystkim z wolnością od obiektywnie istniejących wartości czy praw moralnych.
Zasady oceniania
2 p. – za poprawne wskazanie podobieństwa i różnicy.
1 p. – za poprawne wskazanie podobieństwa lub różnicy.
0 p. – za brak odpowiedzi lub odpowiedzi błędne.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Porównaj zawarte w tekście rozumienie egzystencji według Ericha Fromma z rozumieniem egzystencji według Jeana-Paula Sartre’a. Wskaż jedno podobieństwo oraz jedną różnicę pomiędzy tymi dwoma rozumieniami egzystencji.
Podobieństwem jest ścisły związek ludzkiej egzystencji z wolnością.
Fromm podkreśla wyjście poza instynktownie określone zachowanie i rozwój kultury.
Sartre akcentuje brak z góry ustalonej ludzkiej istoty oraz odpowiedzialność za wybór siebie i wartości.
Uporządkowanie porównania
| Kryterium | Fromm | Sartre |
|---|---|---|
| Wspólny problem | Egzystencja wymaga wyboru. | Egzystencja wymaga wyboru. |
| Punkt ciężkości | Wyjście poza pełną determinację instynktów, tworzenie kultury. | Brak z góry ustalonej ludzkiej istoty; kształtowanie siebie działaniami. |
| Wniosek porównania | Wolność jako możliwość i obciążenie. | Wolność związana z odpowiedzialnością za wybór siebie. |
Przykład pełnej odpowiedzi
Podobieństwo: w rozumieniu egzystencji przez Ericha Fromma i Jeana-Paula Sartre’a nierozerwalny jest związek między egzystencją a wolnością. Różnica: dla Fromma egzystencja wiąże się z wolnością od instynktu czy, ogólniej, determinizmu przyrodniczego, natomiast dla Sartre’a jest ona związana przede wszystkim z wolnością od obiektywnie istniejących wartości czy praw moralnych.
Na co uważać?
Nie opisuj wolności Sartre’a jako braku ograniczeń sytuacyjnych: człowiek wybiera w konkretnych warunkach, których nie zawsze sam ustanawia.
Za co są punkty?
2 p. – za poprawne wskazanie podobieństwa i różnicy. 1 p. – za poprawne wskazanie podobieństwa lub różnicy. 0 p. – za brak odpowiedzi lub odpowiedzi błędne.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Egzystencjalizm, Spory antropologiczne
Dział filozofii: Antropologia
Pojęcia: determinizm, egzystencja, wartości, wolność
Filozofowie / autorzy: Erich Fromm, Jean-Paul Sartre
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 2. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji [...]. Zdający rozpoznaje i rozumie problemy […] filozoficzne […]. II. Tworzenie wypowiedzi. Zdający […] prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi […]. III. Analiza i interpretacja tekstów filozoficznych. […]. Zdający rekonstruuje problemy (pytania) zawarte w tekście filozoficznym […], w analizie tekstu prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi […]. III. 2. Problematyka filozofii człowieka w myśl XX w. Zdający: 1) rekonstruuje i porównuje wybrane dwudziestowieczne koncepcje człowieka, […] egzystencjalistyczna koncepcja człowieka – J.-P. Sartre […]. 6) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów: b) E. Fromm, Ucieczka od wolności (fragment). V. Umiejętności w zakresie analizy i interpretacji tekstów filozoficznych. Zdający: 5. Zestawia poglądy autora z innymi według kryterium kontynuacji, modyfikacji lub przeciwieństwa.
ID zadania: FIL-2020-KWI-02
Zadanie 3 · kwiecień 2020 · Formuła 2015
Pokaż tekst źródłowy Erich Fromm
Ucieczka od wolności
Egzystencja ludzka zaczyna się wtedy, kiedy niedobór działania przez instynkty przekracza pewien punkt; kiedy dostosowanie do przyrody traci charakter przymusu, a sposób działania przestaje być utrwalony w mechanizmach dziedziczenia. Innymi słowy, egzystencja ludzka i wolność są od początku nierozłączne. Słowo wolność jest użyte tu nie w sensie pozytywnym, wolność do, lecz w sensie negatywnym, wolność od, a mianowicie wolność od instynktownie zdeterminowanego działania. Wolność w omawianym właśnie sensie jest darem dwuznacznym. Człowiek […] brnie poprzez różnego rodzaju niebezpieczeństwa i lęki wynikłe z owego braku wyposażenia w instynkt. A jednak ta zupełna bezradność człowieka jest fundamentem, na którym opiera się cały jego dalszy rozwój; biologiczna słabość człowieka warunkuje kulturę ludzką. […] W miejsce z góry określonej instynktownej akcji człowiek musi rozważyć w swym umyśle różne możliwe sposoby działania; zaczyna myśleć. Zmienia swoją rolę w przyrodzie z czysto biernej adaptacji na czynną; zaczyna wytwarzać. Wynajduje narzędzia, a opanowując w ten sposób przyrodę, coraz bardziej się od niej oddala. Zyskuje mglistą świadomość swojej odrębności – a raczej odrębności swojej grupy – tego, że nie jest tożsamy z przyrodą. Świta mu tragizm jego losu: być częścią natury, a zarazem przekraczać ją. […] Biblijny mit o wygnaniu człowieka z raju jest szczególnie wymownym przedstawieniem podstawowej relacji człowieka i wolności. […] Akt nieposłuszeństwa jako akt wolności jest początkiem rozumu. Mit mówi też o dalszych następstwach pierwszego aktu wolności. Naruszona została pierwotna harmonia między człowiekiem a naturą. […] Człowiek oddzielił się od przyrody, stając się jednostką zrobił pierwszy krok w kierunku uczłowieczenia. Dokonał pierwszego aktu wolności. Mit akcentuje spowodowane tym aktem cierpienia. Przekroczenie natury, wyobcowanie się od niej i od drugiej ludzkiej istoty sprawia, że człowiek staje nagi i zawstydzony. Jest sam i jest wolny, lecz zarazem bezsilny i przerażony. […] Wolność od nie jest identyczna z pozytywną wolnością, z wolnością do. Wyłanianie się człowieka z przyrody jest procesem długotrwałym; człowiek pozostaje w dużej mierze związany ze światem, z którego wyszedł […]. Owe pierwotne więzi hamują pełny rozwój człowieka; stają na drodze rozwoju jego rozumu i zdolności krytycznych […]. Istnieje jednak jeszcze drugi aspekt. Owo utożsamienie z przyrodą, klanem czy religią daje jednostce poczucie bezpieczeństwa. […] Może cierpieć głód i ucisk, lecz nie cierpi najgorszej z mąk – zupełnego osamotnienia i zwątpienia. […] W rzeczywistości dzieje ludzkości to wieczna walka i zmaganie. Każdy krok w stronę indywiduacji przynosił ludziom nowe zagrożenie. Raz rozluźnione więzi pierwotne nie dadzą się naprawić. Nie ma powrotu do utraconego raju. Istnieje tylko jedno możliwe, twórcze rozwiązanie dla złączenia zindywidualizowanego człowieka ze światem: aktywna solidarność z wszystkimi ludźmi, spontaniczna działalność, miłość i praca, dzięki którym człowiek zjednoczy się na nowo ze światem, już nie z pomocą pierwotnych więzi, lecz jako wolna i niezależna jednostka.
Erich Fromm, Ucieczka od wolności, przeł. Olga i Andrzej Ziemilscy, Warszawa 1997, s. 47–51.
Polecenie
Wyjaśnij, na czym polega wolność w sensie negatywnym, a na czym polega wolność w sensie pozytywnym.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Rozróżnij uwolnienie od ograniczeń i zdolność samodzielnego kształtowania działania.
2. Gdzie szukać?
Przy jednym znaczeniu zapytaj „od czego?”, przy drugim „do czego?”.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Wyjaśnij oba rodzaje wolności, odwołując się do decyzji człowieka. Nazwy „negatywna” i „pozytywna” nie są ocenami moralnymi.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Wolność w sensie negatywnym: to niezależność od determinizmów (biologicznych, psycho-społecznych); u Fromma to możliwość działania niezdeterminowanego przez instynkty. Wolność w sensie pozytywnym: to możliwość, zdolność do racjonalnego działania określonego przez wybrane wartości; to rozmyślny wybór jednego spośród kilku możliwych dóbr, wartości czy sposobów postępowania.
Zasady oceniania
2 p. – za poprawne wyjaśnienie wolności w sensie negatywnym i pozytywnym.
1 p. – za poprawne wyjaśnienie wolności w sensie negatywnym lub pozytywnym.
0 p. – za brak odpowiedzi lub odpowiedzi błędne.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Wyjaśnij, na czym polega wolność w sensie negatywnym, a na czym polega wolność w sensie pozytywnym.
Co trzeba wiedzieć?
Oddziel wolność działania, wolność wewnętrzną i metafizyczną wolność woli. Brak zewnętrznej przeszkody nie gwarantuje panowania nad impulsami, a istnienie ograniczeń nie rozstrzyga samo sporu o determinizm.
Wolność negatywna to wolność od przymusu lub zależności; w tekście chodzi przede wszystkim o brak pełnej determinacji instynktowej.
Wolność pozytywna to zdolność samodzielnego, świadomego działania i realizowania wybranych wartości.
Samo usunięcie zakazu nie gwarantuje tej zdolności.
Można być formalnie niezależnym, a zarazem nie umieć kierować własnym życiem.
Przykład pełnej odpowiedzi
Wolność w sensie negatywnym: to niezależność od determinizmów (biologicznych, psycho-społecznych); u Fromma to możliwość działania niezdeterminowanego przez instynkty. Wolność w sensie pozytywnym: to możliwość, zdolność do racjonalnego działania określonego przez wybrane wartości; to rozmyślny wybór jednego spośród kilku możliwych dóbr, wartości czy sposobów postępowania.
Za co są punkty?
2 p. – za poprawne wyjaśnienie wolności w sensie negatywnym i pozytywnym. 1 p. – za poprawne wyjaśnienie wolności w sensie negatywnym lub pozytywnym. 0 p. – za brak odpowiedzi lub odpowiedzi błędne.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Spory antropologiczne, Spory z filozofii polityki
Dział filozofii: Antropologia
Pojęcia: wolność woli
Filozofowie / autorzy: Erich Fromm
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 3. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji [...]. Zdający rozpoznaje i rozumie problemy […] filozoficzne […]. II. Tworzenie wypowiedzi. Zdający […] prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi […]. III. Analiza i interpretacja tekstów filozoficznych. […]. Zdający […] w analizie tekstu prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi […]. III. 3. Problematyka filozofii polityki i filozofii społecznej w myśl XX w. Zdający: 3) ukazuje zespół zagadnień związanych ze […] zjawiskiem alienacji i „ucieczki przed wolnością” ([…] E. Fromm). 6) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów: b) E. Fromm, Ucieczka od wolności (fragment). V. Umiejętności w zakresie analizy i interpretacji tekstów filozoficznych. Zdający: 1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy, tezy i argumenty.
ID zadania: FIL-2020-KWI-03
Zadanie 4 · kwiecień 2020 · Formuła 2015
Pokaż tekst źródłowy Erich Fromm
Ucieczka od wolności
Egzystencja ludzka zaczyna się wtedy, kiedy niedobór działania przez instynkty przekracza pewien punkt; kiedy dostosowanie do przyrody traci charakter przymusu, a sposób działania przestaje być utrwalony w mechanizmach dziedziczenia. Innymi słowy, egzystencja ludzka i wolność są od początku nierozłączne. Słowo wolność jest użyte tu nie w sensie pozytywnym, wolność do, lecz w sensie negatywnym, wolność od, a mianowicie wolność od instynktownie zdeterminowanego działania. Wolność w omawianym właśnie sensie jest darem dwuznacznym. Człowiek […] brnie poprzez różnego rodzaju niebezpieczeństwa i lęki wynikłe z owego braku wyposażenia w instynkt. A jednak ta zupełna bezradność człowieka jest fundamentem, na którym opiera się cały jego dalszy rozwój; biologiczna słabość człowieka warunkuje kulturę ludzką. […] W miejsce z góry określonej instynktownej akcji człowiek musi rozważyć w swym umyśle różne możliwe sposoby działania; zaczyna myśleć. Zmienia swoją rolę w przyrodzie z czysto biernej adaptacji na czynną; zaczyna wytwarzać. Wynajduje narzędzia, a opanowując w ten sposób przyrodę, coraz bardziej się od niej oddala. Zyskuje mglistą świadomość swojej odrębności – a raczej odrębności swojej grupy – tego, że nie jest tożsamy z przyrodą. Świta mu tragizm jego losu: być częścią natury, a zarazem przekraczać ją. […] Biblijny mit o wygnaniu człowieka z raju jest szczególnie wymownym przedstawieniem podstawowej relacji człowieka i wolności. […] Akt nieposłuszeństwa jako akt wolności jest początkiem rozumu. Mit mówi też o dalszych następstwach pierwszego aktu wolności. Naruszona została pierwotna harmonia między człowiekiem a naturą. […] Człowiek oddzielił się od przyrody, stając się jednostką zrobił pierwszy krok w kierunku uczłowieczenia. Dokonał pierwszego aktu wolności. Mit akcentuje spowodowane tym aktem cierpienia. Przekroczenie natury, wyobcowanie się od niej i od drugiej ludzkiej istoty sprawia, że człowiek staje nagi i zawstydzony. Jest sam i jest wolny, lecz zarazem bezsilny i przerażony. […] Wolność od nie jest identyczna z pozytywną wolnością, z wolnością do. Wyłanianie się człowieka z przyrody jest procesem długotrwałym; człowiek pozostaje w dużej mierze związany ze światem, z którego wyszedł […]. Owe pierwotne więzi hamują pełny rozwój człowieka; stają na drodze rozwoju jego rozumu i zdolności krytycznych […]. Istnieje jednak jeszcze drugi aspekt. Owo utożsamienie z przyrodą, klanem czy religią daje jednostce poczucie bezpieczeństwa. […] Może cierpieć głód i ucisk, lecz nie cierpi najgorszej z mąk – zupełnego osamotnienia i zwątpienia. […] W rzeczywistości dzieje ludzkości to wieczna walka i zmaganie. Każdy krok w stronę indywiduacji przynosił ludziom nowe zagrożenie. Raz rozluźnione więzi pierwotne nie dadzą się naprawić. Nie ma powrotu do utraconego raju. Istnieje tylko jedno możliwe, twórcze rozwiązanie dla złączenia zindywidualizowanego człowieka ze światem: aktywna solidarność z wszystkimi ludźmi, spontaniczna działalność, miłość i praca, dzięki którym człowiek zjednoczy się na nowo ze światem, już nie z pomocą pierwotnych więzi, lecz jako wolna i niezależna jednostka.
Erich Fromm, Ucieczka od wolności, przeł. Olga i Andrzej Ziemilscy, Warszawa 1997, s. 47–51.
Polecenie
Wyjaśnij sens użytego przez Ericha Fromma sformułowania, że wolność jest darem dwuznacznym.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Słowo „dwuznaczny” wskazuje na korzyść i koszt tego samego zjawiska.
2. Gdzie szukać?
W tekście szukaj utraty biologicznego zabezpieczenia oraz nowych możliwości człowieka.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Pokaż dwa następstwa uwolnienia od instynktów. Wyjaśnij, dlaczego stanowią one dwie strony tego samego daru.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Sformułowanie: wolność jest darem dwuznacznym, oznacza, że wyzwolenie się spod władzy instynktów z jednej strony osłabia człowieka biologicznie (istota działająca instynktownie łatwiej porusza się w świecie przyrody), a z drugiej strony pozwala mu myśleć i tworzyć kulturę, co z kolei umożliwia mu kontrolę nad przyrodą.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawną odpowiedź.
0 p. – za brak odpowiedzi lub odpowiedź błędną.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Wyjaśnij sens użytego przez Ericha Fromma sformułowania, że wolność jest darem dwuznacznym.
Co trzeba wiedzieć?
Oddziel wolność działania, wolność wewnętrzną i metafizyczną wolność woli. Brak zewnętrznej przeszkody nie gwarantuje panowania nad impulsami, a istnienie ograniczeń nie rozstrzyga samo sporu o determinizm.
Wolność jest dwuznaczna, bo przynosi zarówno możliwość rozwoju, jak i utratę bezpieczeństwa.
Osłabienie instynktowego kierowania zwiększa niepewność i lęk, ale zmusza do myślenia, wyboru i tworzenia kultury.
Przedstaw obie strony daru; odpowiedź mówiąca tylko o korzyściach albo tylko o samotności nie wyjaśnia dwuznaczności.
Przykład pełnej odpowiedzi
Sformułowanie: wolność jest darem dwuznacznym, oznacza, że wyzwolenie się spod władzy instynktów z jednej strony osłabia człowieka biologicznie (istota działająca instynktownie łatwiej porusza się w świecie przyrody), a z drugiej strony pozwala mu myśleć i tworzyć kulturę, co z kolei umożliwia mu kontrolę nad przyrodą.
Za co są punkty?
1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za brak odpowiedzi lub odpowiedź błędną.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Spory antropologiczne
Dział filozofii: Antropologia
Pojęcia: wolność woli
Filozofowie / autorzy: Erich Fromm
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 4. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji [...]. Zdający rozpoznaje i rozumie problemy […] filozoficzne […]. II. Tworzenie wypowiedzi. Zdający […] prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi […]. III. Analiza i interpretacja tekstów filozoficznych. […]. Zdający rekonstruuje problemy (pytania) zawarte w tekście filozoficznym […], w analizie tekstu prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi […]. III. 3. Problematyka filozofii polityki i filozofii społecznej w myśl XX w. Zdający: 3) ukazuje zespół zagadnień związanych ze […] zjawiskiem alienacji i „ucieczki przed wolnością” ([…] E. Fromm). 6) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów: b) E. Fromm, Ucieczka od wolności (fragment). V. Umiejętności w zakresie analizy i interpretacji tekstów filozoficznych. Zdający: 1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy, tezy i argumenty.
ID zadania: FIL-2020-KWI-04
Zadanie 5 · kwiecień 2020 · Formuła 2015
Pokaż tekst źródłowy Erich Fromm
Ucieczka od wolności
Egzystencja ludzka zaczyna się wtedy, kiedy niedobór działania przez instynkty przekracza pewien punkt; kiedy dostosowanie do przyrody traci charakter przymusu, a sposób działania przestaje być utrwalony w mechanizmach dziedziczenia. Innymi słowy, egzystencja ludzka i wolność są od początku nierozłączne. Słowo wolność jest użyte tu nie w sensie pozytywnym, wolność do, lecz w sensie negatywnym, wolność od, a mianowicie wolność od instynktownie zdeterminowanego działania. Wolność w omawianym właśnie sensie jest darem dwuznacznym. Człowiek […] brnie poprzez różnego rodzaju niebezpieczeństwa i lęki wynikłe z owego braku wyposażenia w instynkt. A jednak ta zupełna bezradność człowieka jest fundamentem, na którym opiera się cały jego dalszy rozwój; biologiczna słabość człowieka warunkuje kulturę ludzką. […] W miejsce z góry określonej instynktownej akcji człowiek musi rozważyć w swym umyśle różne możliwe sposoby działania; zaczyna myśleć. Zmienia swoją rolę w przyrodzie z czysto biernej adaptacji na czynną; zaczyna wytwarzać. Wynajduje narzędzia, a opanowując w ten sposób przyrodę, coraz bardziej się od niej oddala. Zyskuje mglistą świadomość swojej odrębności – a raczej odrębności swojej grupy – tego, że nie jest tożsamy z przyrodą. Świta mu tragizm jego losu: być częścią natury, a zarazem przekraczać ją. […] Biblijny mit o wygnaniu człowieka z raju jest szczególnie wymownym przedstawieniem podstawowej relacji człowieka i wolności. […] Akt nieposłuszeństwa jako akt wolności jest początkiem rozumu. Mit mówi też o dalszych następstwach pierwszego aktu wolności. Naruszona została pierwotna harmonia między człowiekiem a naturą. […] Człowiek oddzielił się od przyrody, stając się jednostką zrobił pierwszy krok w kierunku uczłowieczenia. Dokonał pierwszego aktu wolności. Mit akcentuje spowodowane tym aktem cierpienia. Przekroczenie natury, wyobcowanie się od niej i od drugiej ludzkiej istoty sprawia, że człowiek staje nagi i zawstydzony. Jest sam i jest wolny, lecz zarazem bezsilny i przerażony. […] Wolność od nie jest identyczna z pozytywną wolnością, z wolnością do. Wyłanianie się człowieka z przyrody jest procesem długotrwałym; człowiek pozostaje w dużej mierze związany ze światem, z którego wyszedł […]. Owe pierwotne więzi hamują pełny rozwój człowieka; stają na drodze rozwoju jego rozumu i zdolności krytycznych […]. Istnieje jednak jeszcze drugi aspekt. Owo utożsamienie z przyrodą, klanem czy religią daje jednostce poczucie bezpieczeństwa. […] Może cierpieć głód i ucisk, lecz nie cierpi najgorszej z mąk – zupełnego osamotnienia i zwątpienia. […] W rzeczywistości dzieje ludzkości to wieczna walka i zmaganie. Każdy krok w stronę indywiduacji przynosił ludziom nowe zagrożenie. Raz rozluźnione więzi pierwotne nie dadzą się naprawić. Nie ma powrotu do utraconego raju. Istnieje tylko jedno możliwe, twórcze rozwiązanie dla złączenia zindywidualizowanego człowieka ze światem: aktywna solidarność z wszystkimi ludźmi, spontaniczna działalność, miłość i praca, dzięki którym człowiek zjednoczy się na nowo ze światem, już nie z pomocą pierwotnych więzi, lecz jako wolna i niezależna jednostka.
Erich Fromm, Ucieczka od wolności, przeł. Olga i Andrzej Ziemilscy, Warszawa 1997, s. 47–51.
Polecenie
Wyjaśnij, dlaczego według Ericha Fromma „biologiczna słabość człowieka warunkuje kulturę ludzką”.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Zrekonstruuj zależność przyczynową, a nie samo następstwo wydarzeń.
2. Gdzie szukać?
Sprawdź, do czego zmusza człowieka brak dostatecznych gotowych reakcji instynktownych.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Ułóż ciąg od biologicznego ograniczenia przez myślenie do wytworów kultury. Pokaż funkcję każdego ogniwa.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Według Ericha Fromma „biologiczna słabość człowieka warunkuje kulturę ludzką”, ponieważ zmusza człowieka do myślenie nad możliwymi sposobami działania, co z kolei prowadzi do czynnego (twórczego) stosunku do świata, którego wyrazem jest tworzenie narzędzi.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawną odpowiedź.
0 p. – za brak odpowiedzi lub odpowiedź błędną.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Wyjaśnij, dlaczego według Ericha Fromma „biologiczna słabość człowieka warunkuje kulturę ludzką”.
Brak wystarczających gotowych reakcji instynktowych zmusza człowieka do szukania rozwiązań.
Zaczyna planować, współpracować i wytwarzać narzędzia, czyli aktywnie przekształcać otoczenie.
Biologiczna słabość staje się więc warunkiem rozwoju kultury przez potrzebę myślenia i działania twórczego.
Przykład pełnej odpowiedzi
Według Ericha Fromma „biologiczna słabość człowieka warunkuje kulturę ludzką”, ponieważ zmusza człowieka do myślenie nad możliwymi sposobami działania, co z kolei prowadzi do czynnego (twórczego) stosunku do świata, którego wyrazem jest tworzenie narzędzi.
Na co uważać?
Nie chodzi o tezę, że każda choroba automatycznie wywołuje twórczość.
Za co są punkty?
1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za brak odpowiedzi lub odpowiedź błędną.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Spory antropologiczne
Dział filozofii: Antropologia
Pojęcia: dobro i zło, logika
Filozofowie / autorzy: Erich Fromm
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 5. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji [...]. Zdający rozpoznaje i rozumie problemy […] filozoficzne […]. II. Tworzenie wypowiedzi. Zdający […] prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi […]. III. Analiza i interpretacja tekstów filozoficznych. […]. Zdający […] w analizie tekstu prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi […]. III. 3. Problematyka filozofii polityki i filozofii społecznej w myśl XX w. Zdający: 3) ukazuje zespół zagadnień związanych ze […] zjawiskiem alienacji i „ucieczki przed wolnością” ([…] E. Fromm). 6) przeprowadza analizę i interpretację co najmniej jednego z następujących tekstów: b) E. Fromm, Ucieczka od wolności (fragment). V. Umiejętności w zakresie analizy i interpretacji tekstów filozoficznych. Zdający: 1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy, tezy i argumenty.
ID zadania: FIL-2020-KWI-05
Zadanie 6 · kwiecień 2020 · Formuła 2015
Pokaż tekst źródłowy Erich Fromm
Ucieczka od wolności
Egzystencja ludzka zaczyna się wtedy, kiedy niedobór działania przez instynkty przekracza pewien punkt; kiedy dostosowanie do przyrody traci charakter przymusu, a sposób działania przestaje być utrwalony w mechanizmach dziedziczenia. Innymi słowy, egzystencja ludzka i wolność są od początku nierozłączne. Słowo wolność jest użyte tu nie w sensie pozytywnym, wolność do, lecz w sensie negatywnym, wolność od, a mianowicie wolność od instynktownie zdeterminowanego działania. Wolność w omawianym właśnie sensie jest darem dwuznacznym. Człowiek […] brnie poprzez różnego rodzaju niebezpieczeństwa i lęki wynikłe z owego braku wyposażenia w instynkt. A jednak ta zupełna bezradność człowieka jest fundamentem, na którym opiera się cały jego dalszy rozwój; biologiczna słabość człowieka warunkuje kulturę ludzką. […] W miejsce z góry określonej instynktownej akcji człowiek musi rozważyć w swym umyśle różne możliwe sposoby działania; zaczyna myśleć. Zmienia swoją rolę w przyrodzie z czysto biernej adaptacji na czynną; zaczyna wytwarzać. Wynajduje narzędzia, a opanowując w ten sposób przyrodę, coraz bardziej się od niej oddala. Zyskuje mglistą świadomość swojej odrębności – a raczej odrębności swojej grupy – tego, że nie jest tożsamy z przyrodą. Świta mu tragizm jego losu: być częścią natury, a zarazem przekraczać ją. […] Biblijny mit o wygnaniu człowieka z raju jest szczególnie wymownym przedstawieniem podstawowej relacji człowieka i wolności. […] Akt nieposłuszeństwa jako akt wolności jest początkiem rozumu. Mit mówi też o dalszych następstwach pierwszego aktu wolności. Naruszona została pierwotna harmonia między człowiekiem a naturą. […] Człowiek oddzielił się od przyrody, stając się jednostką zrobił pierwszy krok w kierunku uczłowieczenia. Dokonał pierwszego aktu wolności. Mit akcentuje spowodowane tym aktem cierpienia. Przekroczenie natury, wyobcowanie się od niej i od drugiej ludzkiej istoty sprawia, że człowiek staje nagi i zawstydzony. Jest sam i jest wolny, lecz zarazem bezsilny i przerażony. […] Wolność od nie jest identyczna z pozytywną wolnością, z wolnością do. Wyłanianie się człowieka z przyrody jest procesem długotrwałym; człowiek pozostaje w dużej mierze związany ze światem, z którego wyszedł […]. Owe pierwotne więzi hamują pełny rozwój człowieka; stają na drodze rozwoju jego rozumu i zdolności krytycznych […]. Istnieje jednak jeszcze drugi aspekt. Owo utożsamienie z przyrodą, klanem czy religią daje jednostce poczucie bezpieczeństwa. […] Może cierpieć głód i ucisk, lecz nie cierpi najgorszej z mąk – zupełnego osamotnienia i zwątpienia. […] W rzeczywistości dzieje ludzkości to wieczna walka i zmaganie. Każdy krok w stronę indywiduacji przynosił ludziom nowe zagrożenie. Raz rozluźnione więzi pierwotne nie dadzą się naprawić. Nie ma powrotu do utraconego raju. Istnieje tylko jedno możliwe, twórcze rozwiązanie dla złączenia zindywidualizowanego człowieka ze światem: aktywna solidarność z wszystkimi ludźmi, spontaniczna działalność, miłość i praca, dzięki którym człowiek zjednoczy się na nowo ze światem, już nie z pomocą pierwotnych więzi, lecz jako wolna i niezależna jednostka.
Erich Fromm, Ucieczka od wolności, przeł. Olga i Andrzej Ziemilscy, Warszawa 1997, s. 47–51.
Polecenie
Przedstaw podstawową funkcję kultury w ujęciu Zygmunta Freuda.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Przypomnij sobie relację między popędami a wymaganiami życia społecznego u Freuda.
2. Gdzie szukać?
Szukaj pojęcia przekształcania energii popędowej w aktywność akceptowaną kulturowo.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Nazwij podstawową funkcję i krótko objaśnij mechanizm. Sama informacja, że kultura ogranicza popędy, może być zbyt ogólna.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Podstawową funkcją kultury w ujęciu Zygmunta Freuda jest sublimacja popędów.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawną odpowiedź.
0 p. – za brak odpowiedzi lub odpowiedź błędną.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Przedstaw podstawową funkcję kultury w ujęciu Zygmunta Freuda.
Kultura przekształca i ogranicza bezpośrednie zaspokajanie popędów, umożliwiając wspólne życie.
Ważnym mechanizmem jest sublimacja: energia popędowa zostaje skierowana na społecznie cenione działania, na przykład sztukę lub pracę poznawczą.
Wyjaśnij zmianę celu popędu; sama wzmianka o jego tłumieniu nie oddaje znaczenia sublimacji.
Przykład pełnej odpowiedzi
Podstawową funkcją kultury w ujęciu Zygmunta Freuda jest sublimacja popędów.
Za co są punkty?
1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za brak odpowiedzi lub odpowiedź błędną.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Spory antropologiczne
Pojęcia: kultura, popędy, sublimacja
Filozofowie / autorzy: Erich Fromm
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2020, Formuła 2015, zadanie 6. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji [...]. Zdający rozpoznaje i rozumie problemy […] filozoficzne […]. II. Tworzenie wypowiedzi. Zdający […] prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi […]. III. 2. Problematyka filozofii człowieka w myśl XX w. Zdający: 1) rekonstruuje […] wybrane dwudziestowieczne koncepcje człowieka, […] (freudowski model psychiki i funkcji kultury […]).
ID zadania: FIL-2020-KWI-06