Baza zadań z filozofii

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Podaj nazwę jednej z konkurencyjnych koncepcji prawdy, w stosunku do koncepcji bronionej przez Karla Raimunda Poppera. Następnie wyjaśnij, czym jest prawda zgodnie z tą koncepcją.

Co trzeba wiedzieć?

Oddziel naturę prawdy od sposobu jej ustalania. Zdanie może być prawdziwe mimo powszechnego odrzucenia, a uznane za prawdziwe mimo błędu. Nazwę koncepcji połącz z jej właściwą tezą.

1. Możesz wskazać pragmatyczną koncepcję prawdy: przekonanie jest prawdziwe, gdy sprawdza się w praktyce i prowadzi do korzystnych skutków.

2. Kryterium przesuwa się z samej zgodności z faktem na funkcjonowanie przekonania w doświadczeniu.

3. Dopasuj definicję do nazwy; alternatywnie możesz omówić koherencję, ale wtedy wyjaśnij spójność z systemem przekonań.

Przykład pełnej odpowiedzi

Nazwa koncepcji konkurencyjnej: pragmatyczna koncepcja prawdy. Wyjaśnienie: Zgodnie z pragmatyczną koncepcją prawdy prawdziwość zależy od praktycznych skutków generowanych przez działanie zrealizowane na bazie stosownego zdania czy myśli (zdanie jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy zastosowane w praktyce przynosi korzyść).

Za co są punkty?

1 pkt – prawidłowe podanie nazwy koncepcji oraz wyjaśnienie. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

W przytoczonym tekście Karl Raimund Popper odróżnia określenie prawdy od jej kryterium. Wyjaśnij, na czym polega to rozróżnienie, a następnie nazwij i objaśnij jedno z kryteriów prawdy. W objaśnieniu użyj przykładu.

1. Definicja prawdy mówi, czym ona jest, a kryterium wskazuje sposób jej rozpoznawania.

2. Przykładem jest sprawdzian empiryczny: zdanie „w naczyniu znajduje się woda” oceniamy przez obserwację lub badanie zawartości.

3. Nie utożsamiaj sposobu sprawdzenia z samą definicją zgodności z rzeczywistością.

4. Każde kryterium ma zakres i może wymagać kontroli błędu.

Przykład pełnej odpowiedzi

Wyjaśnienie rozróżnienia: Określenie prawdy mówi, czym prawda jest, a kryterium prawdy, jak ją rozpoznać (kryterium prawdy pozwala odróżnić zdania prawdziwe od fałszywych). Nazwa kryterium: kryterium zgody powszechnej. Objaśnienie wraz z przykładem: Sprawdzianem, czy zdanie jest prawdziwe jest to, czy jest powszechnie akceptowane. Na przykład zdanie: „Ziemia krąży wokół słońca” jest prawdziwe, ponieważ jest ono powszechnie akceptowalne.

Za co są punkty?

3 pkt – prawidłowe wyjaśnienie rozróżnienia, podanie nazwy kryterium i objaśnienie go na podstawie przykładu. 2 pkt – podanie nazwy kryterium i objaśnienie go na podstawie przykładu 1 pkt – prawidłowe wyjaśnienie rozróżnienia. 0 pkt – odpowiedź błędna albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Wyjaśnij, na czym według Karla Raimunda Poppera polega różnica między społeczeństwem „otwartym” a społeczeństwem „zamkniętym”, a następnie spośród wymienionych poniżej filozofów wybierz dwóch, których Popper uważał za wrogów społeczeństwa „otwartego”. Platon Arystoteles John Stuart Mill Georg Wilhelm Hegel Różnica: Filozofowie:

1. Społeczeństwo otwarte umożliwia krytykę, pluralizm i zmianę instytucji bez narzucania jednej niepodważalnej wizji.

2. Zamknięte opiera się na sztywnej hierarchii i podporządkowaniu autorytetowi.

3. Popper do jego filozoficznych obrońców zaliczał Platona i Hegla.

4. Przedstaw tę ocenę jako stanowisko Poppera, a nie bezsporną klasyfikację całej myśli obu autorów.

Przykład pełnej odpowiedzi

Różnica: Społeczeństwo zamknięte charakteryzuje się sztywną hierarchią społeczną, bezkrytycznym podporządkowaniem się władzy, autorytetom i obowiązującym standardom. Natomiast istotą społeczeństwa otwartego jest pluralizm poglądów, postaw i instytucji, indywidualizm, poszanowanie wolności. Filozofowie: Platon, Georg Wilhelm Hegel

Za co są punkty?

2 pkt – poprawne wyjaśnienie różnicy oraz podanie nazwisk dwóch filozofów. 1 pkt – poprawne wyjaśnienie różnicy ALBO podanie nazwisk dwóch filozofów ALBO poprawne wyjaśnienie różnicy i podanie jednego nazwiska filozofa. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.

Jak opracować wypracowanie?

Poniższe tezy, argumenty i konteksty są autorskimi propozycjami pracy nad tematem, nie jedynymi odpowiedziami wymaganymi przez CKE. Wybierz jeden temat. Plan służy przygotowaniu spójnego wywodu; nie jest gotowym wypracowaniem do oddania.

Temat 1. Problem i pojęcia

Konwencja i autentyczne spotkanie: czy społeczne role uniemożliwiają poznanie drugiej osoby?

Przykładowa teza

Konwencje mogą utrudniać spotkanie, ale nie czynią go niemożliwym.

Argumentacja krok po kroku

1. Buberowska relacja Ja–Ty ukazuje możliwość zwrotu ku osobie poza jej użytecznością i rolą społeczną. To alternatywa dla sprowadzenia kontaktu do przedstawienia.

2. Frommowska krytyka konformizmu pozwala opisać przeszkodę: potrzeba akceptacji może skłaniać do ukrywania siebie. Diagnoza mechanizmu nie dowodzi jego nieprzezwyciężalności.

Zarzut do tej argumentacji

Każda wypowiedź używa społecznego języka, więc nawet deklaracja szczerości pozostaje konwencjonalna.

Przykładowa odpowiedź na zarzut

Środek wyrazu nie przesądza o fałszu intencji. Wspólny język może umożliwiać ujawnienie doświadczeń, choć nigdy nie daje pełnego dostępu do drugiego.

Jak wykorzystać kontekst?

Mały Książę: dialog z lisem pokazuje, jak więź powstaje przez czas i odpowiedzialność, nie przez gotową etykietę społeczną.

Inna możliwa droga

Można mocniej poprzeć Elzenberga, wskazując nieprzekazywalny wymiar przeżyć, ale trzeba uzasadnić przejście od niepełności do niemożności spotkania.

Temat 2. Problem i pojęcia

Tożsamość i zmienność: czy zmiana własności oznacza, że przestaje istnieć ten sam byt?

Przykładowa teza

Byt może zachowywać tożsamość dzięki ciągłości organizacji lub procesu mimo zmiany składników.

Argumentacja krok po kroku

1. Heraklitowska rzeka pozwala odróżnić identyczność wody od tożsamości rzeki. Jej ciągłość nie polega na niezmienności każdej cząstki.

2. Arystotelesowskie pojęcia możności i aktu umożliwiają opis przemiany tego samego podmiotu. Zmiana nie musi być ani całkowitym pozorem, ani powstaniem zupełnie nowego bytu.

Zarzut do tej argumentacji

Jeśli wymienią się wszystkie części, nie ma już podstaw nazywania rzeczy tą samą.

Przykładowa odpowiedź na zarzut

Zarzut zakłada materialne kryterium tożsamości. Można przeciwstawić mu ciągłość funkcji i historii, a następnie omówić przypadki, w których kryteria te się rozchodzą.

Jak wykorzystać kontekst?

Statek Tezeusza pozwala sprawdzić konsekwencje kryterium tożsamości przy stopniowej wymianie wszystkich części.

Inna możliwa droga

Można bronić radykalnej zmienności lub niezmiennego podłoża; potrzebne jest jasne kryterium tego, co uznajemy za ten sam byt.

Jak ułożyć pracę?

We wstępie objaśnij problem i sformułuj stanowisko. W rozwinięciu połącz każdy argument z tezą: przedstaw rację, objaśnij odpowiednią myśl filozoficzną i pokaż, dlaczego wspiera Twój wniosek. Następnie rozpatrz rzeczywisty zarzut i odpowiedz na niego. W zakończeniu wyprowadź wniosek z przeprowadzonego rozumowania, nie wprowadzając nowego, nieuzasadnionego argumentu.

Na co uważać?

Nie zastępuj argumentacji streszczeniem poglądów ani zestawieniem nazwisk. Cytat otwiera problem, ale nie dowodzi sam Twojej tezy. Kontekst ma objaśniać rację, a nie tylko potwierdzać, że znasz utwór. Nie przenoś limitu słów ani progów punktowania z innego rocznika lub formuły.

Za co są punkty?

Kryteria oceniania CKE — maksymalnie 25 pkt (układ redakcyjny tabeli z klucza). I. Sformułowanie stanowiska — maks. 3 pkt. 3 pkt — jasna teza lub hipoteza dotycząca problematyki pracy. 2 pkt — stanowisko dotyczące problematyki pracy, lecz nieprecyzyjne. 1 pkt — związek stanowiska z problematyką jest niejednoznaczny albo przekonania zdającego wynikają jedynie z kontekstu. II. Uzasadnienie stanowiska — maks. 18 pkt. a) Adekwatność — maks. 3 pkt: 3 pkt za bezpośredni związek wszystkich argumentów ze stanowiskiem i przyjętym rozwiązaniem; 1 pkt za luźny związek, dotyczący drugorzędnych elementów rozwiązania. b) Trafność — maks. 4 pkt: 4 pkt za poprawne argumenty i kontrargumenty bez błędów rzeczowych i logicznych; 3 pkt za na ogół poprawne argumenty i kontrargumenty z nielicznymi usterkami rzeczowymi i jednym błędem logicznym; 2 pkt za na ogół poprawne argumenty tylko na rzecz stanowiska, z nielicznymi usterkami i jednym błędem logicznym; 1 pkt za błędną argumentację, sądy sprzeczne, rozumowania non sequitur oraz liczne błędy rzeczowe i logiczne. c) Pogłębienie — maks. 4 pkt: 4 pkt za więcej niż jeden istotny argument oraz więcej niż jeden kontrargument, uzasadnione ich wprowadzenie i swobodne użycie wiedzy oraz terminologii filozoficznej; 3 pkt za co najmniej jeden istotny argument i jeden kontrargument, wystarczające uzasadnienie oraz sporadyczne użycie pojęć filozoficznych; 2 pkt za argumentację jednostronną i ogólnikowe uzasadnienie; 1 pkt za argumentację jednostronną, nieistotne argumenty lub kontrargumenty i powierzchowne uzasadnienie. d) Krytyczność — maks. 4 pkt: 4 pkt za krytyczną analizę argumentów i kontrargumentów, rozważenie ich racji i uzasadnienie kontrargumentacji; 2 pkt za analizę krytyczną obecną, lecz niewystarczającą. e) Nawiązania kulturowe — maks. 3 pkt: 3 pkt za swobodne wykazanie związków filozofii z innymi dziedzinami kultury, np. literaturą i sztuką; 2 pkt za nawiązania w niewielkim stopniu. III. Kompozycja — maks. 2 pkt. 2 pkt — poprawna i przejrzysta kompozycja, z wyodrębnionymi i konsekwentnie uporządkowanymi częściami potrzebnymi do sformułowania i uzasadnienia stanowiska. 1 pkt — zaburzenia kompozycji. IV. Poprawność językowa — maks. 2 pkt. 2 pkt — język komunikatywny i na ogół poprawny pod względem składni, słownictwa, frazeologii, fleksji, ortografii i interpunkcji. 1 pkt — język w większości komunikatywny, lecz z błędami fleksyjnymi, leksykalnymi, frazeologicznymi, ortograficznymi i interpunkcyjnymi. Zestawienie odzwierciedla poziomy wymienione w tabeli CKE. Nie dopisano progów niewymienionych w źródle. Pełny oryginał znajduje się pod odnośnikiem do zasad oceniania.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

Na podstawie zamieszczonego fragmentu tekstu oceń, czy poniższe stwierdzenia są zgodne z poglądami Artura Schopenhauera. Zaznacz T (tak), jeśli stwierdzenie jest z nimi zgodne, albo N (nie) – jeśli nie jest zgodne. 1. Twierdzenie: „świat jest moim przedstawieniem” jest sądem a priori. T N 2. Podmiotowi poznania ciało dane jest wyłącznie jako przedmiot wśród przedmiotów. T N 3. Podniesienie własnej ręki jest skutkiem aktu woli podmiotu. T N 4. Podmiot jest dla siebie niepoznawalny. T N

Jak połączyć te ustalenia?

Odpowiedzi to T, N, N, N. Zależność przedstawienia od podmiotu ma charakter a priori. Własne ciało jest dane zarówno jako przedmiot, jak i bezpośrednio jako wola. Akt woli i ruch ciała nie są odrębną przyczyną i skutkiem, lecz tym samym ujmowanym dwojako. Wgląd w wolę podważa tezę o całkowitej niepoznawalności siebie; odróżnij go od poznania czystego podmiotu jako przedmiotu.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

1. T 2. N 3. N 4. N

Za co są punkty?

2 pkt – za zaznaczenie czterech poprawnych odpowiedzi. 1 pkt – za zaznaczenie trzech poprawnych odpowiedzi. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

Dokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych. Zagadnienia przedstawione w przytoczonym fragmencie tekstu Artura Schopenhauera mieszczą się w obrębie A. antropologii i etyki. B. etyki lub estetyki. C. epistemologii i ontologii. D. epistemologii i logiki.

Jak połączyć te ustalenia?

Wybierz C: epistemologię i ontologię. Schopenhauer pyta, jak świat jest dany poznającemu podmiotowi oraz czym jest jego wewnętrzna istota. Pierwszy problem należy do teorii poznania, drugi do teorii bytu. Obecność przykładów dotyczących człowieka nie wystarcza, aby uznać fragment za rozważanie wyłącznie antropologiczne lub etyczne.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

C

Za co są punkty?

1 pkt – za poprawną odpowiedź. 0 pkt – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

W oparciu o zamieszczony fragment tekstu wyjaśnij, co znaczy stwierdzenie Artura Schopenhauera: Świat jest moim przedstawieniem. Następnie rozstrzygnij, czy to stwierdzenie jest wyrazem idealizmu. Uzasadnij swoją odpowiedź, odwołując się do przytoczonego fragmentu tekstu oraz wiedzy własnej.

1. Świat jako przedstawienie to świat poznawany w odniesieniu do podmiotu i uwarunkowany jego sposobem poznania.

2. Jest to wyraz idealizmu, ponieważ przedmiot doświadczenia nie zostaje opisany jako całkowicie niezależny od poznającego.

Przykład pełnej odpowiedzi

Wyjaśnienie: Stwierdzenie Artura Schopenhauera „Świat jest moim przedstawieniem” znaczy, że świat sam w sobie jest niepoznawalny – świat zewnętrzny jest doświadczany jedynie jako zjawisko uwarunkowane podmiotowym sposobem poznania i zależne od istnienia podmiotu. Rozstrzygnięcie: Jest ono wyrazem idealizmu. Uzasadnienie: idealizm to teza, że świat zewnętrzny jest zależny w swoim istnieniu lub naturze od podmiotu poznającego. W przytoczonym fragmencie tekstu źródłowego Schopenhauer twierdzi, że świat zewnętrzny zależy w swojej naturze od podmiotu poznającego – jest jego przedstawieniem.

Na co uważać?

Nie oznacza to jednak, że wszystko jest dowolną fantazją jednostki: przedstawienia mają określony porządek, a Schopenhauer odróżnia je od woli jako istoty rzeczywistości.

Za co są punkty?

2 pkt – za poprawne wyjaśnienie twierdzenia Schopenhauera oraz za trafne rozstrzygnięcie wraz z poprawnym uzasadnieniem. 1 pkt – za poprawne wyjaśnienie twierdzenia Schopenhauera ALBO za trafne rozstrzygnięcie wraz z poprawnym uzasadnieniem. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Czy według filozofii Artura Schopenhauera świat jest przedstawieniem dla wszystkich świadomych istot poznających? Uzasadnij swoją odpowiedź, odwołując się do stosownego fragmentu przytoczonego tekstu.

1. Tak.

2. Każda poznająca istota doświadcza świata jako przedmiotu w relacji do podmiotu, choć tylko człowiek może refleksyjnie uświadomić sobie tę zależność.

3. Oprzyj uzasadnienie na pierwszym zdaniu fragmentu, które odnosi prawdę do każdej żywej i poznającej istoty.

Przykład pełnej odpowiedzi

Według Artura Schopenhauera świat jest przedstawieniem dla wszystkich świadomych istot poznających, choć tylko istoty samoświadome, czyli zdolne do refleksji, zdają sobie z tego sprawę. Jak pisze Schopenhauer w pierwszym zdaniu tekstu: „Świat jest moim przedstawieniem” – jest to prawda, która obowiązuje w odniesieniu do każdej żywej i poznającej istoty, chociaż tylko człowiek może ją przywieść do refleksyjnej, abstrakcyjnej świadomości.

Na co uważać?

Nie utożsamiaj samego poznawania z filozoficznym rozumieniem warunków poznania.

Za co są punkty?

1 pkt – za poprawną odpowiedź wraz z poprawnym uzasadnieniem. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

„Wola” w rozumieniu Artura Schopenhauera jest „rzeczą samą w sobie” w rozumieniu Immanuela Kanta. Wyjaśnij Kantowskie rozróżnienie rzeczy samych w sobie i zjawisk, a następnie – Schopenhauerowskie pojęcie woli.

1. U Kanta zjawiska są rzeczami tak, jak poznajemy je przez formy naoczności i kategorie; rzeczy same w sobie są rozważane niezależnie od tych warunków i nie stanowią przedmiotu naszej wiedzy teoretycznej.

2. Schopenhauer identyfikuje istotę rzeczywistości z wolą, do której dostęp daje wewnętrzne doświadczenie siebie.

3. Wola jest pierwotnym dążeniem, nie tylko świadomą decyzją człowieka.

Przykład pełnej odpowiedzi

Wyjaśnienie Kantowskiego rozróżnienia rzeczy samych w sobie i zjawisk: zdaniem Immanuela Kanta świat, który poznaje człowiek to świat zjawisk, będący wynikiem działania na umysł niepoznawalnych rzeczy samych w sobie. Umysł jest wyposażony w aprioryczne formy poznawcze, które porządkują wrażenia pochodzące od rzeczy samych w sobie, konstruując w ten sposób zjawiska. Schopenhauerowskie pojęcie woli: według Artura Schopenhauera, który podziwiał Kanta i wykorzystał w swoim systemie jego rozróżnienie zjawisk i rzeczy samych w sobie, wola jest jedyną rzeczą samą w sobie, którą znamy, a pozostała część naszego poznania dotyczy zjawisk (przedstawień).

Za co są punkty?

2 pkt – za poprawne wyjaśnienie Kantowskiego rozróżnienia rzeczy samych w sobie i zjawisk oraz za poprawne wyjaśnienie Schopenhauerowskiego pojęcia woli. 1 pkt – za poprawne wyjaśnienie Kantowskiego rozróżnienia rzeczy samych w sobie i zjawisk ALBO za poprawne wyjaśnienie Schopenhauerowskiego pojęcia woli. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Artur Schopenhauer uważał, że nieodłączną cechą życia jest cierpienie. Wymień dwa spośród trzech wyróżnionych przez niego sposobów uwolnienia się od cierpienia. 1) 2)

Co trzeba wiedzieć?

Schopenhauer wiąże cierpienie z nieustannym chceniem: zaspokojenie pragnienia nie usuwa samego dążenia. Drogi uwolnienia obejmują inne sposoby odniesienia do woli, m.in. kontemplację sztuki, współczucie oraz wyrzeczenie.

1. Podaj dwa spośród sposobów: kontemplacja sztuki, współczucie, asceza prowadząca do wyciszenia lub zaprzeczenia woli.

2. Sztuka chwilowo odrywa od pragnień, współczucie przełamuje egoizm, a asceza ogranicza samo dążenie będące źródłem cierpienia.

Przykład pełnej odpowiedzi

– praktykowanie etyki współczucia – kontemplacja sztuki – osiągnięcie stanu nirwany

Na co uważać?

Nie wymieniaj zwykłego zaspokajania kolejnych pragnień: ono odtwarza cykl braku i krótkiego nasycenia.

Za co są punkty?

1 pkt – za poprawne podanie dwóch sposobów uwolnienia się od cierpienia. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Podaj nazwę argumentu zawartego w przytoczonym fragmencie tekstu i sformułuj jego główny wniosek, a następnie wyjaśnij, dlaczego [coś], od czego coś większego nie da się pomyśleć, nie może istnieć tylko w intelekcie.

1. To argument ontologiczny za istnieniem Boga.

2. Anzelm przyjmuje, że Bóg jest tym, ponad co nic większego nie można pomyśleć.

3. Gdyby istniał tylko w umyśle, można byłoby pomyśleć coś większego: taki byt istniejący także realnie.

4. Powstałaby sprzeczność z definicją, więc autor wnioskuje o istnieniu rzeczywistym.

5. Przedstaw jego założenie, porównanie i wniosek, nie tylko nazwę dowodu.

Przykład pełnej odpowiedzi

Nazwa argumentu: ontologiczny. Wniosek: Istnieje coś, od czego coś większego nie da się pomyśleć, i to w intelekcie i w rzeczywistości / Bóg istnieje zarówno w intelekcie, jak i w rzeczywistości. Wyjaśnienie: ponieważ gdyby „coś, od czego coś większego nie da się pomyśleć” istniało tylko w intelekcie, to dałoby się pomyśleć od niego coś większego – mianowicie coś, co istnieje zarazem w intelekcie, jak i w rzeczywistości. Wówczas jednak „coś, od czego coś większego nie da się pomyśleć” byłoby czymś, od czego da się pomyśleć cos większego – to zaś (jako wewnętrznie sprzeczne) jest niemożliwe.

Za co są punkty?

2 pkt – za podanie poprawnej nazwy argumentu, sformułowanie wniosku oraz poprawne wyjaśnienie. 1 pkt – za podanie poprawnej nazwy argumentu i sformułowanie wniosku ALBO za przedstawienie poprawnego wyjaśnienia. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Uzupełnij poniższe wnioskowanie w taki sposób, aby było ono wnioskowaniem dedukcyjnym. Następnie zapisz jego schemat w języku klasycznego rachunku zdań oraz wyjaśnij, czym różni się wnioskowanie dedukcyjne od niededukcyjnego. Wnioskowanie: Przesłanka pierwsza: Jeżeli Bóg jest czymś, od czego nic większego nie można pomyśleć, to Bóg istnieje w intelekcie i w rzeczywistości. Przesłanka druga: Wniosek: Schemat wnioskowania zapisany w języku klasycznego rachunku zdań: Wyjaśnienie różnicy między wnioskowaniem dedukcyjnym a niededukcyjnym:

Co trzeba wiedzieć?

Poprawność formalna oznacza, że nie może być prawdziwości wszystkich przesłanek przy fałszywym wniosku. Poprawność materialna dotyczy prawdziwości przesłanek. Poprawny schemat nie gwarantuje, że przyjęte przesłanki są prawdziwe.

1. Dodaj przesłankę: Bóg jest tym, ponad co nic większego nie można pomyśleć.

2. Wniosek: Bóg istnieje w intelekcie i rzeczywistości.

3. Schemat to p → q, p, zatem q, czyli modus ponens; odpowiada mu tautologia [(p → q) ∧ p] → q.

4. Dedukcja gwarantuje prawdziwość wniosku przy prawdziwych przesłankach, podczas gdy rozumowanie niededukcyjne może jedynie go uprawdopodobnić.

Dlaczego ten schemat działa?

Z p → q oraz p otrzymujemy q. Prawdziwy poprzednik uruchamia zależność podaną w pierwszej przesłance. Sama prawdziwość q nie pozwala odtworzyć p: skutek lub następnik może zachodzić także z innego powodu.

Przykład pełnej odpowiedzi

Przesłanka druga: Bóg jest czymś, od czego nic większego nie można pomyśleć. Wniosek: Bóg istnieje w intelekcie i w rzeczywistości. Schemat wnioskowania zapisany w języku klasycznego rachunku zdań: ((p → q) ˄ p) → q Wyjaśnienie różnicy między wnioskowaniem dedukcyjnym, a niededukcyjnym: we wnioskowaniu dedukcyjnym, którego przesłanki są zdaniami prawdziwymi wniosek z konieczności jest zdaniem prawdziwym. We wnioskowaniu niededukcyjnym, przy prawdziwych przesłankach, wniosek może nie być zdaniem prawdziwym.

Za co są punkty?

3 pkt – za poprawne uzupełnienie przesłanki drugiej i wniosku oraz za poprawne zapisanie schematu tego wnioskowania w języku klasycznego rachunku zdań i wyjaśnienie różnicy między wnioskowaniem dedukcyjnym i niededukcyjnym. 2 pkt – za poprawne uzupełnienie przesłanki drugiej i wniosku oraz za poprawne zapisanie schematu tego wnioskowania w języku klasycznego rachunku zdań ALBO za poprawne uzupełnienie przesłanki drugiej i wniosku oraz wyjaśnienie różnicy między wnioskowaniem dedukcyjnym i niededukcyjnym. 1 pkt – za poprawne uzupełnienie przesłanki drugiej i wniosku ALBO wyjaśnienie różnicy między wnioskowaniem dedukcyjnym i niededukcyjnym. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Podaj autora argumentów określanych jako pięć dróg. Następnie wyjaśnij, na czym polega zasadnicza różnica między przedstawionym w tekście rozumowaniem Anzelma z Canterbury a argumentacją autora pięciu dróg.

Co trzeba wiedzieć?

Argument a priori wychodzi od pojęcia i jego analizy, argument a posteriori — od danych o rzeczywistości. Porównanie Anzelma i autora pięciu dróg dotyczy punktu wyjścia uzasadnienia, a nie tylko wspólnego wniosku o istnieniu Boga.

1. Autorem pięciu dróg jest Tomasz z Akwinu.

2. Anzelm rozpoczyna od pojęcia Boga i rozumuje a priori, bez obserwacyjnej przesłanki o świecie.

3. Tomasz wychodzi od doświadczenia, na przykład ruchu, przyczynowości lub przygodności, więc argumentuje a posteriori.

4. Różnicę wyjaśnij przez punkt wyjścia, a nie samo stwierdzenie, że autorzy inaczej wierzyli.

Jak skontrolować wynik?

Sprawdź, czy da się przyjąć wszystkie przesłanki, a zarazem odrzucić wniosek. Jeżeli jest to możliwe bez sprzeczności, nie ma wynikania dedukcyjnego. Nie wystarczy, że wniosek wydaje się prawdopodobny lub jest faktycznie prawdziwy.

Przykład pełnej odpowiedzi

Autor: św. Tomasz z Akwinu. Różnica: Anzelm jest autorem apriorycznego dowodu za istnieniem Boga. Punktem wyjścia jego rozumowania jest pojęcie Boga. Rozumowania Św. Tomasza z Akwinu mają charakter aposterioryczny. W punkcie wyjścia tych rozumowań ich autor przyjmuje określone twierdzenia dotyczące realnie istniejącej rzeczywistości – np. celowości rzeczywistości czy przygodności każdego z bytów (jedynie Bóg jest bytem koniecznym, nieuwarunkowanym).

Za co są punkty?

1 pkt – za poprawne podanie autora argumentów „pięciu dróg” oraz wyjaśnienie różnicy między rozumowaniem tego autora a poglądami Anzelma z Canterbury. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

Przeczytaj twierdzenia A–G. Do każdego opisu 1–4 przyporządkuj jedno twierdzenie. Weź pod uwagę jedynie twierdzenia ontologiczne (metafizyczne). Oznaczenia literowe nie mogą się powtarzać. 1. Twierdzenie Anzelma z Canterbury, które podzielał René Descartes. 2. Twierdzenie Barucha Spinozy, którego nie podzielał Immanuel Kant. 3. Twierdzenie Arystotelesa, którego nie podzielał św. Tomasz z Akwinu. 4. Twierdzenie Jean-Paula Sartre’a, którego nie podzielał Martin Buber.

Jak połączyć te ustalenia?

Przyporządkowanie to F, C, D, E. Anzelm i Kartezjusz uznają doskonałość Boga; Spinoza utożsamia Boga z Naturą; Arystoteles opisuje pierwszy poruszyciel jako przyczynę celową, podczas gdy Tomasz uznaje również stwórcze działanie Boga. Sartre reprezentuje ateizm, Buber uznaje relację z Bogiem. Odpowiedzi A i G dotyczą poznania lub zawieszenia sądu, nie właściwej tezy ontologicznej.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

1. F 2. C 3. D 4. E

Za co są punkty?

2 pkt – za poprawne uzupełnienie czterech wersów tabeli. 1 pkt – za poprawne uzupełnienie trzech wersów tabeli 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

Na podstawie powiązanego fragmentu tekstu źródłowego oraz wiedzy własnej dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A, B albo C oraz dokończenie 1, 2 albo 3. Zasada etyczna sformułowana przez Johna Stuarta Milla jest wyrazem teorii etycznej nazywanej [A/B/C], stanowiska etycznego, którego prekursorem był [1/2/3].

Jak połączyć te ustalenia?

Wybierz A3: utylitaryzm i Hume’a jako prekursora. Mill ocenia czyny przez użyteczność, czyli ich wpływ na szczęście, a nie przez samą zgodność z obowiązkiem lub prawem naturalnym. Hume akcentował rolę użyteczności w ocenie moralnej.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

A3

Na co uważać?

Nie myl prekursora z właściwym twórcą rozwiniętej teorii utylitarystycznej.

Za co są punkty?

1 pkt – za poprawną odpowiedź. 0 pkt – za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Podaj tezę hedonizmu etycznego. Rozstrzygnij, czy w świetle przytoczonego fragmentu tekstu Johna Stuarta Milla można uznać za zwolennika tej tezy. Uzasadnij swoją odpowiedź, odwołując się do przytoczonego fragmentu tekstu.

1. Hedonizm etyczny uznaje przyjemność za dobro stanowiące podstawę oceny moralnej.

2. Mill przyjmuje tę tezę, ponieważ definiuje szczęście jako przyjemność i brak cierpienia, a dobro czynów przez ich wkład w szczęście.

3. Uwzględnia jednak dobro wszystkich oraz różnice jakościowe przyjemności.

4. Hedonizm nie musi oznaczać egoizmu ani wybierania najbardziej intensywnego doznania.

Przykład pełnej odpowiedzi

Teza hedonizmu etycznego: Przyjemność jest najwyższym dobrem i stanowi kryterium moralnej wartości czynów. Rozstrzygnięcie: Tak, Johna Stuarta Milla należy uznać za hedonistę etycznego. Uzasadnienie: Ponieważ utylitarystyczna zasada użyteczności wskazuje na szczęście jako kryterium moralnej oceny czynów; przez szczęście zaś Mill rozumie przyjemność i brak cierpienia. Przyjemność jest więc tym dobrem, które jest niezbędne do wyznaczenia szczęścia – należy zatem przyjemność uznać za miarę dobra i zła moralnego, które to twierdzenie jest wyrazem hedonizmu etycznego.

Za co są punkty?

2 pkt – za podanie poprawnej tezy hedonizmu etycznego oraz za trafne rozstrzygniecie wraz z poprawnym uzasadnieniem. 1 pkt – za podanie poprawnej tezy hedonizmu etycznego ALBO za trafne rozstrzygniecie wraz z poprawnym uzasadnieniem. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Sformułuj poprawną definicję kłamstwa. Rozstrzygnij, czy – z perspektywy etyki obowiązku Immanuela Kanta – można usprawiedliwić moralnie kłamstwo wypowiedziane w celu ratowania życia niewinnej osobie. Uzasadnij swoją odpowiedź. W uzasadnieniu posłuż się pojęciami Kantowskiej etyki oraz jedną z formuł imperatywu kategorycznego. Definicja kłamstwa: Wybrana formuła imperatywu kategorycznego:

Co trzeba wiedzieć?

Imperatyw kategoryczny obowiązuje bez uzależniania nakazu od prywatnego celu. W formule człowieczeństwa zakazane jest traktowanie osoby wyłącznie jako środka; korzystanie z czyjejś pomocy samo w sobie nie narusza tej zasady. Definicja adekwatna obejmuje dokładnie zakres definiowanej nazwy. Dla definicji za szerokiej szukaj czegoś, co spełnia objaśnienie, lecz nie jest definiowanym przedmiotem; dla za wąskiej — rzeczywistego przykładu pominiętego przez objaśnienie.

1. Kłamstwo można określić jako świadome przekazanie treści uznanej przez nadawcę za fałszywą w zamiarze wprowadzenia odbiorcy w błąd.

2. W ujęciu Kanta korzystny zamiar nie usprawiedliwia kłamstwa: wartość moralna wymaga obowiązku, nie tylko dobrego skutku.

3. Odwołaj się do uniwersalizacji maksymy — postępuj według zasady, którą możesz chcieć uczynić prawem powszechnym — i wyjaśnij problem z powszechnym przyzwoleniem na kłamanie.

Przykład pełnej odpowiedzi

Definicja kłamstwa: Kłamstwo jest to świadome wprowadzenie w błąd. Rozstrzygnięcie: Z perspektywy etyki obowiązku Immanuela Kanta nie można usprawiedliwić moralnie kłamstwa w żadnym przypadku. Uzasadnienie: Działanie moralnie słuszne to takie, które jest wyrazem dobrej woli, którą Kant uznaje za jedyne dobro bezwzględne. Człowiek kieruje się dobrą wolą wówczas, gdy postępuje z obowiązku. Obowiązkiem zaś jest ta maksyma, która jest wyrazem powszechnego prawa i jako taka obowiązuje kategorycznie, nie dopuszczając żadnych wyjątków. Kant uważał, że każde kłamstwo – także takie, które w zamyśle kłamiącego ma na celu ratowanie życia innej osoby – jest niemoralne, bo moralny podmiot nie może chcieć, aby kłamstwo zostało uznane za wyraz powszechnego prawa. O moralnej ocenie działania nie decydują przewidywane skutki działania, lecz jedynie zuniwersalizowany w ramach pierwszej formuły imperatywu kategorycznego obowiązek. Wybrana formuła imperatywu kategorycznego: pierwsza formuła imperatywu kategorycznego (zasada uniwersalizacji): postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której możesz zarazem chcieć, żeby stała się powszechnym prawem.

Za co są punkty?

3 pkt – za poprawną definicje kłamstwa, rozstrzygnięcie problemu wraz ze stosownym uzasadnieniem oraz podanie poprawnej (dowolnej) formuły imperatywu kategorycznego. 2 pkt – za poprawną definicje kłamstwa, rozstrzygnięcie problemu wraz ze stosownym uzasadnieniem. 1 pkt – za poprawną definicje kłamstwa ALBO za rozstrzygnięcie problemu wraz z poprawnym uzasadnieniem. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną lub brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Porównaj stanowisko etyczne Epikura i Johna Stuarta Milla. Podaj dwa podobieństwa i jedną różnicę między ich stanowiskami. Podobieństwa: 1) 2)

1. Obaj uznają przyjemność i brak cierpienia za podstawę szczęścia oraz twierdzą, że nie każdą przyjemność warto wybierać.

2. Różnica dotyczy perspektywy oceny: Epikur koncentruje się na spokojnym życiu jednostki, Mill na szczęściu wszystkich zainteresowanych.

Uporządkowanie porównania

Przykład pełnej odpowiedzi

Podobieństwa: 1) Obaj są hedonistami i naturalistami etycznymi (metaetycznymi). 2) Zgadzają się, że przyjemności mają różną wartość i nie każdą przyjemność należy wybierać. Różnica: Etyka Epikura usprawiedliwia działania egoistyczne, a etyka Milla jest antyegoistyczna – zawsze należy mieć wzgląd na maksymalizowanie szczęścia jak największej liczby istot czujących.

Na co uważać?

Nie oznacza to, że Epikur zaleca krzywdzenie przyjaciół; chodzi o odmienne uzasadnienie i zakres kryterium moralnego.

Za co są punkty?

2 pkt – za podanie dwóch podobieństw i jednej różnicy między etyką Epikura a etyką J.S. Milla. 1 pkt – za podanie jednego podobieństwa i jednej różnicy między etyką Epikura a etyką J.S. Milla. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.

Jak opracować wypracowanie?

Poniższe tezy, argumenty i konteksty są autorskimi propozycjami pracy nad tematem, nie jedynymi odpowiedziami wymaganymi przez CKE. Wybierz jeden temat. Plan służy przygotowaniu spójnego wywodu; nie jest gotowym wypracowaniem do oddania.

Temat 1. Problem i pojęcia

Niezależna substancja myśląca: czym różni się pewność przeżycia od dowodu jego samodzielnego istnienia?

Przykładowa teza

Pewność myślenia nie wystarcza do wykazania, że umysł jest substancją niezależną od ciała.

Argumentacja krok po kroku

1. Cogito zabezpiecza aktualne istnienie podmiotu myślącego. Przejście do trwałej, odrębnej substancji wymaga dodatkowego argumentu, nie samego faktu wątpienia.

2. Zależność pamięci i osobowości od stanu mózgu stanowi rację na rzecz materialistycznego wyjaśniania psychiki. Dualista musi objaśnić tę zależność w swoim modelu.

Zarzut do tej argumentacji

Własności myśli, np. intencjonalność, różnią się od rozciągłości ciała.

Przykładowa odpowiedź na zarzut

Różnica opisów nie dowodzi jeszcze odrębności substancji. Trzeba wyjaśnić, dlaczego jeden byt nie może mieć własności ujmowanych w odmiennych językach.

Jak wykorzystać kontekst?

Przypadek utraty pamięci po urazie pokazuje trudność tezy o samodzielności psychiki, ale nie stanowi rozstrzygającego dowodu materializmu.

Inna możliwa droga

Można bronić Kartezjusza przez argument z odmienności cech myślenia i rozciągłości, odpowiadając na problem interakcji.

Temat 2. Problem i pojęcia

Radość ryb: problem dostępu do cudzych przeżyć i granic wnioskowania z zachowania.

Przykładowa teza

Nie znamy cudzych przeżyć bezpośrednio, lecz możemy mieć uzasadnione, omylne przekonania o ich istnieniu.

Argumentacja krok po kroku

1. Własne przeżycia znamy inaczej niż cudze. Brak takiego samego dostępu nie oznacza jednak zupełnej niemożności poznania przez obserwację i analogię.

2. Kartezjańskie pytanie o pewność pozwala odróżnić niepowątpiewalność od dobrze uzasadnionej hipotezy. W codziennych relacjach działamy często na podstawie drugiej.

Zarzut do tej argumentacji

Takie wnioskowanie może być antropomorfizacją: ryby nie muszą odczuwać tego, co człowiek przypisuje ich ruchom.

Przykładowa odpowiedź na zarzut

To powód do ostrożności i sprawdzania danych, a nie do całkowitego zaprzeczenia cudzym stanom. Należy osłabić stopień pewności, zamiast udawać bezpośredni wgląd.

Jak wykorzystać kontekst?

Obserwacja cierpienia zwierząt pozwala pokazać etyczną wagę ostrożnego wnioskowania. Oddziel ją od dowodu, że znamy dokładną treść ich przeżyć.

Inna możliwa droga

Można bronić mocniejszego sceptycyzmu lub poznania empatycznego, wyjaśniając, jaki stopień pewności jest wymagany.

Jak ułożyć pracę?

We wstępie objaśnij problem i sformułuj stanowisko. W rozwinięciu połącz każdy argument z tezą: przedstaw rację, objaśnij odpowiednią myśl filozoficzną i pokaż, dlaczego wspiera Twój wniosek. Następnie rozpatrz rzeczywisty zarzut i odpowiedz na niego. W zakończeniu wyprowadź wniosek z przeprowadzonego rozumowania, nie wprowadzając nowego, nieuzasadnionego argumentu.

Na co uważać?

Nie zastępuj argumentacji streszczeniem poglądów ani zestawieniem nazwisk. Cytat otwiera problem, ale nie dowodzi sam Twojej tezy. Kontekst ma objaśniać rację, a nie tylko potwierdzać, że znasz utwór. Nie przenoś limitu słów ani progów punktowania z innego rocznika lub formuły.

Za co są punkty?

Kryteria oceniania CKE — maksymalnie 25 pkt (układ redakcyjny tabeli z klucza). I. Sformułowanie stanowiska — maks. 3 pkt. 3 pkt — jasna teza lub hipoteza dotycząca problematyki pracy. 2 pkt — stanowisko dotyczące problematyki pracy, lecz nieprecyzyjne. 1 pkt — związek stanowiska z problematyką jest niejednoznaczny albo przekonania zdającego wynikają jedynie z kontekstu. II. Uzasadnienie stanowiska — maks. 18 pkt. a) Adekwatność — maks. 3 pkt: 3 pkt za bezpośredni związek wszystkich argumentów ze stanowiskiem i przyjętym rozwiązaniem; 1 pkt za luźny związek, dotyczący drugorzędnych elementów rozwiązania. b) Trafność — maks. 4 pkt: 4 pkt za poprawne argumenty i kontrargumenty bez błędów rzeczowych i logicznych; 3 pkt za na ogół poprawne argumenty i kontrargumenty z nielicznymi usterkami rzeczowymi i jednym błędem logicznym; 2 pkt za na ogół poprawne argumenty tylko na rzecz stanowiska, z nielicznymi usterkami i jednym błędem logicznym; 1 pkt za błędną argumentację, sądy sprzeczne, rozumowania non sequitur oraz liczne błędy rzeczowe i logiczne. c) Pogłębienie — maks. 4 pkt: 4 pkt za więcej niż jeden istotny argument oraz więcej niż jeden kontrargument, uzasadnione ich wprowadzenie i swobodne użycie wiedzy oraz terminologii filozoficznej; 3 pkt za co najmniej jeden istotny argument i jeden kontrargument, wystarczające uzasadnienie oraz sporadyczne użycie pojęć filozoficznych; 2 pkt za argumentację jednostronną i ogólnikowe uzasadnienie; 1 pkt za argumentację jednostronną, nieistotne argumenty lub kontrargumenty i powierzchowne uzasadnienie. d) Krytyczność — maks. 4 pkt: 4 pkt za krytyczną analizę argumentów i kontrargumentów, rozważenie ich racji i uzasadnienie kontrargumentacji; 2 pkt za analizę krytyczną obecną, lecz niewystarczającą. e) Nawiązania kulturowe — maks. 3 pkt: 3 pkt za swobodne wykazanie związków filozofii z innymi dziedzinami kultury, np. literaturą i sztuką; 2 pkt za nawiązania w niewielkim stopniu. III. Kompozycja — maks. 2 pkt. 2 pkt — poprawna i przejrzysta kompozycja, z wyodrębnionymi i konsekwentnie uporządkowanymi częściami potrzebnymi do sformułowania i uzasadnienia stanowiska. 1 pkt — zaburzenia kompozycji. IV. Poprawność językowa — maks. 2 pkt. 2 pkt — język komunikatywny i na ogół poprawny pod względem składni, słownictwa, frazeologii, fleksji, ortografii i interpunkcji. 1 pkt — język w większości komunikatywny, lecz z błędami fleksyjnymi, leksykalnymi, frazeologicznymi, ortograficznymi i interpunkcyjnymi. Zestawienie odzwierciedla poziomy wymienione w tabeli CKE. Nie dopisano progów niewymienionych w źródle. Pełny oryginał znajduje się pod odnośnikiem do zasad oceniania.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

Na podstawie fragmentu tekstu Arystotelesa oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe. 1. Nie każda przyjaźń jest czymś trwałym. P F 2. Istnieją trzy rodzaje przyjaźni doskonałej. P F 3. Przyjaźń doskonała jest zjawiskiem częstym. P F

Jak połączyć te ustalenia?

Odpowiedzi to P, F, F. Przyjaźnie oparte na korzyści lub przyjemności mogą się rozpaść, gdy znika ich podstawa. Trzy są rodzaje przyjaźni w ogóle, a doskonała jest jednym z nich. Wymaga trwałej dzielności etycznej, poznania i zaufania, dlatego występuje rzadko.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

1. P 2. F 3. F

Na co uważać?

Nie przenoś liczby wszystkich rodzajów na samą przyjaźń doskonałą.

Za co są punkty?

1 pkt – za 3 poprawne odpowiedzi. 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.