Baza zadań z filozofii

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Zasada wszystkich zasad ma swoje rozwinięcie w metodzie fenomenologicznej Edmunda Husserla. Scharakteryzuj jeden, wybrany przez Ciebie, element tej metody.

1. Możesz omówić epoché: zawieszenie przyjmowanej w nastawieniu naturalnym tezy o istnieniu świata, aby badać, jak przedmioty są dane świadomości.

2. Nie jest to zaprzeczenie istnienia świata ani dowód, że wszystko jest fikcją.

3. Celem jest opis doświadczenia i jego warunków bez bezkrytycznego korzystania z wcześniejszych założeń.

Przykład pełnej odpowiedzi

− Opis fenomenologiczny – dokładny opis danego zjawiska tak, jak ono się jawi podmiotowi. − Wgląd w istotę (opis ejdetyczny) – określenie istoty poznawanego przedmiotu (istoty wspólnej dla różnych jego faktycznych i możliwych przejawów). − Redukcja fenomenologiczna (pominięcie lub wyłączenie w poznaniu wcześniej nabytej teoretycznej wiedzy lub przekonań na temat poznawanego przedmiotu). − Redukcja ejdetyczna (pominięcie lub wyłączenie w poznaniu tego, co dla przedmiotu nieistotne). − Redukcja transcendentalna (pominięcie lub wyłączenie w poznaniu tezy o istnieniu świata zewnętrznego). − Analiza konstytutywna – analiza aktów poznawczych świadomości i tego, w jaki sposób wyznaczają one treść poznawanego przedmiotu.

Za co są punkty?

1 pkt – poprawna charakterystyka jednego elementu metody. 0 pkt – odpowiedź błędna albo brak odpowiedzi.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

Na podstawie przytoczonego fragmentu tekstu oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe. 1. Moraliści nowocześni uważali zazwyczaj hedonizm starożytny za pogląd błędny. P F 2. Z hedonizmu psychologicznego wynika hedonizm etyczny. P F 3. Z hedonizmu etycznego wynika hedonizm psychologiczny. P F 4. Hedonista etyczny mógłby dążyć do bogactwa lub zaszczytów, gdyby dawały mu one przyjemność. P F

Jak połączyć te ustalenia?

Odpowiedzi to P, F, F, P. Tatarkiewicz przeciwstawia nowożytną krytykę hedonizmu etycznego starożytnej obronie tego poglądu. Teza o faktycznych motywach nie pociąga normy moralnej, a norma nie dowodzi, że ludzie jej przestrzegają. Bogactwo może być dla hedonisty środkiem do przyjemności, nie musi być dobrem ostatecznym.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

1. P 2. F 3. F 4. P

Za co są punkty?

2 pkt – cztery poprawne odpowiedzi. 1 pkt – trzy poprawne odpowiedzi. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Teza hedonizmu psychologicznego głosi, że przyjemność jest jedynym lub kluczowym czynnikiem motywującym ludzi do działania. Wyjaśnij różnicę między hedonizmem psychologicznym oraz hedonizmem etycznym. Wymień jednego starożytnego przedstawiciela hedonizmu etycznego.

1. Hedonizm psychologiczny opisuje, dlaczego ludzie działają: motywuje ich przyjemność.

2. Hedonizm etyczny mówi, co jest dobre i do czego należy dążyć.

3. Pierwsza teza jest opisowa, druga normatywna, dlatego nie wynikają automatycznie z siebie.

4. Starożytnym przedstawicielem hedonizmu etycznego jest Epikur lub Arystyp.

Dlaczego opis nie daje normy?

Z obserwacji „ludzie dążą do przyjemności” nie wynika bez dodatkowej przesłanki „powinni do niej dążyć”. Analogicznie uznanie jakiejś normy nie dowodzi, że ludzie ją spełniają. Różnica dotyczy funkcji twierdzenia: opisu motywu albo ustanowienia kryterium dobra.

Przykład pełnej odpowiedzi

Przykładowe wyjaśnienie: – Według hedonizmu psychologicznego ludzie zawsze dążą do przyjemności (gdyż przyjemność jest jedynym lub najmocniejszym motywem działania), a według hedonizmu etycznego zawsze należy dążyć do przyjemności jako wyróżnionego dobra (dobra ostatecznego). − Różnica między nimi polega na tym, że pierwszy stwierdza tylko pewien fakt (teza deskryptywna, opisowa), a drugi pozytywnie ocenia ten fakt (teza normatywna). − Pierwszy z poglądów wyjaśnia działanie na poziomie motywacyjnym, a drugi moralnym (upatrując w nim źródła i kryterium moralnego wartościowania). − Pierwszy traktuje dążenie do przyjemności jako naturalną skłonność, a drugi jako powinność. Przedstawiciel: Arystyp / Epikur

Za co są punkty?

2 pkt – poprawne wyjaśnienie różnicy między hedonizmem psychologicznym a hedonizmem etycznym oraz wskazane jednego starożytnego przedstawiciela hedonizmu etycznego. 1 pkt – poprawne wyjaśnienie różnicy między hedonizmem psychologicznym a hedonizmem etycznym. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Spośród wymienionych poniżej filozofów wybierz tego, który stanowczo przeciwstawiał się hedonizmowi etycznemu. Odpowiedź uzasadnij, a następnie – w powiązaniu z myślą wybranego z listy filozofa – podaj jeden argument przeciw hedonizmowi etycznemu. Protagoras Epikur Epiktet św. Tomasz z Akwinu Filozof: Argument przeciw hedonizmowi etycznemu:

1. Możesz wybrać Epikteta.

2. Jako stoik uznaje cnotę i rozumne działanie za podstawę dobrego życia, nie samo odczuwanie przyjemności.

3. Argument przeciw hedonizmowi: przyjemność może towarzyszyć działaniu niesprawiedliwemu, więc nie wystarcza jako miara dobra.

4. Połącz argument ze stoickim pierwszeństwem cnoty; samo wskazanie, że Epiktet był stoikiem, nie stanowi uzasadnienia.

Przykład pełnej odpowiedzi

Filozof: Epiktet ALBO św. Tomasz z Akwinu Przykładowe uzasadnienie: − Epiktet jako stoik uznawał cnotę i związaną z nią rozumność za konieczne i wystarczające warunki dobrego życia. Stoicy – bardziej lub mniej radykalnie – odmawiali wartości afektom (uczuciom), w tym dążeniu do przyjemności, gdyż były one przeciwieństwem cnoty i rozumności. − Św. Tomasz z Akwinu uznawał Boga za najdoskonalszy byt i dobro (cel) najwyższe, a dążenie do zjednoczenia z Bogiem za cel ludzkiego działania (szczęście doskonałe). / Św. Tomasz z Akwinu uznawał przyjemność za dobro subiektywnie zadowalające, które ze swojej istoty nie może być miarą dobra i zła moralnego (dobrego życia). / Dla św. Tomasza przyjemność jest dobrem, ale dobrem o niższej pozycji w hierarchii dóbr. Argument przeciw hedonizmowi etycznemu: − Argument nawiązujący do Epikteta: hedonizm etyczny jest fałszywy, gdyż błędnie identyfikuje cel ludzkiego życia: celem tym jest cnota, a nie przyjemność (przyjemność umysłowa może być co najwyżej oznaką cnoty) – kto koncentruje się na przyjemności, nie może osiągnąć cnoty. / Hedonizm etyczny jest fałszywy, gdyż błędnie przypisuje nadrzędną wartość zmysłowej przyjemności, a pomija rozumność, która charakteryzuje naturę ludzką – kto koncentruje się na przyjemności, nie może osiągnąć pełni człowieczeństwa. − Argument nawiązujący do św. Tomasza z Akwinu: hedonizm etyczny jest fałszywy, gdyż błędnie identyfikuje cel ludzkiego życia: celem tym jest nie przyjemność, lecz umysłowa kontemplacja Boga (gdybyśmy preferowali przyjemność, nie doszlibyśmy do kontemplacji Boga). / Hedonizm etyczny jest fałszywy, gdyż błędnie przeszacowuje dobra przyjemnościowe, które są dobrami niższymi (gdybyśmy preferowali przyjemność, nie osiągalibyśmy dóbr wyższych, takich jak przyjaźń).

Za co są punkty?

2 pkt – trafne wskazanie filozofa, poprawne uzasadnienie wyboru oraz podanie jednego argumentu przeciw hedonizmowi etycznemu. 1 pkt – trafne wskazanie filozofa wraz z poprawnym uzasadnieniem wyboru ALBO trafne wskazanie filozofa oraz podanie jednego argumentu przeciw hedonizmowi etycznemu. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A, B albo C oraz dookreślenie 1, 2 albo 3. Filozof brytyjski John Stuart Mill był [A/B/C], czyli stanowiska w etyce [1/2/3].

Jak połączyć te ustalenia?

Wybierz B1. Mill jest zwolennikiem hedonizmu etycznego, ponieważ wiąże dobro z przyjemnością i brakiem cierpienia. Kant sprzeciwia się uzależnianiu wartości moralnej od przyjemności, wskazując obowiązek i dobrą wolę.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

B1

Na co uważać?

Nie utożsamiaj utylitaryzmu z intuicjonizmem Bergsona ani nie przypisuj Platonowi tego samego kryterium co Millowi.

Za co są punkty?

1 pkt – zaznaczenie dwóch poprawnych odpowiedzi. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Wyobraź sobie następującą sytuację. W naszym świecie istnieje osoba, która czerpie wielką przyjemność z bezinteresownego rozpowszechniania złośliwych plotek, ale czyni to w taki sposób, że obmawiane przez nią osoby nigdy się o tym nie dowiadują i nie cierpią z tego powodu. Sformułuj ocenę moralną postępowania takiej osoby z punktu widzenia hedonizmu etycznego oraz etyki Immanuela Kanta.

1. W przyjętym uproszczonym hedonistycznym rachunku czyn może uzyskać ocenę pozytywną: daje przyjemność i według założenia nie powoduje cierpienia obmawianych.

2. Kant oceni go negatywnie, bo wykorzystuje osoby jako środki do zabawy i narusza obowiązek szacunku.

3. Zachowaj warunki eksperymentu, ale zauważ, że szersza ocena skutków mogłaby uwzględniać także zaufanie i relacje społeczne.

Przykład pełnej odpowiedzi

Ocena z punktu widzenia hedonizmu etycznego: − Osoba z opisanej sytuacji postępuje moralnie słusznie, gdyż osiąga najwyższą wartość, za jaką – na gruncie hedonizmu – uznaje się przyjemność. Równocześnie działania tej osoby nie przyczyniają się bezpośrednio do cierpienia innych osób. Ocena z punktu widzenia etyki Immanuela Kanta: − Osoba z opisanej sytuacji postępuje moralnie niesłusznie, gdyż nie traktuje wówczas osób z należytym im szacunkiem – traktuje je jako środek do celu (wbrew drugiej formule imperatywu kategorycznego) – osoby obmawiane stają się środkiem do czerpania przyjemności przez osobę obmawiającą lub do zabawiania innych osób. − Osoba z opisanej sytuacji postępuje moralnie niesłusznie, gdyż (wbrew pierwszej formule imperatywu kategorycznego) nie można racjonalnie chcieć, by plotkowanie stało się powszechnym prawem. Gdyby plotkowanie stało się powszechnym prawem, zostałoby zniszczone zaufanie między ludźmi.

Za co są punkty?

2 pkt – poprawne sformułowanie oceny moralnej z punktu widzenia hedonizmu etycznego oraz z punktu widzenia etyki Immanuela Kanta. 1 pkt – poprawne sformułowanie oceny moralnej z punktu widzenia hedonizmu etycznego ALBO z punktu widzenia etyki Immanuela Kanta. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.

Jak opracować wypracowanie?

Poniższe tezy, argumenty i konteksty są autorskimi propozycjami pracy nad tematem, nie jedynymi odpowiedziami wymaganymi przez CKE. Wybierz jeden temat. Plan służy przygotowaniu spójnego wywodu; nie jest gotowym wypracowaniem do oddania.

Temat 1. Problem i pojęcia

Prawdziwość a uznawanie za prawdę: odróżnij własność sądu od stanu przekonań ludzi.

Przykładowa teza

Prawdziwość nie sprowadza się do bycia uważanym za prawdę, nawet przez wszystkich.

Argumentacja krok po kroku

1. W koncepcji korespondencyjnej o prawdziwości decyduje zgodność z rzeczywistością. Zmiana liczby zwolenników nie zmienia sama opisywanego faktu.

2. Możliwość korekty naukowej zakłada, że wcześniejszy powszechny sąd mógł być błędny. W przeciwnym razie trudniej wyjaśnić różnicę między odkryciem a zmianą mody.

Zarzut do tej argumentacji

Nie mamy dostępu do prawdy poza ludzkimi sposobami uzasadniania, więc taki ideał jest nieużyteczny.

Przykładowa odpowiedź na zarzut

Brak nieomylnego kryterium nie czyni definicji bezsensowną. Pozwala właśnie odróżnić najlepsze dostępne uzasadnienie od gwarancji prawdziwości.

Jak wykorzystać kontekst?

Historyczna korekta błędnego modelu przyrodniczego ilustruje różnicę między społecznym uznaniem a stanem rzeczy; opisz rzeczywisty zakres zmiany.

Inna możliwa droga

Można analizować koncepcję konsensualną lub pragmatyczną, ale trzeba wyjaśnić, czy mówi o prawdzie, czy o jej rozpoznawaniu.

Temat 2. Problem i pojęcia

Dobre i szczęśliwe życie: czy oceniamy moralność, przyjemność, czy spełnienie?

Przykładowa teza

Życie moralnie dobre może być pełne cierpienia, a życie moralnie złe — subiektywnie przyjemne.

Argumentacja krok po kroku

1. Kantowska etyka nie uzależnia słuszności czynu od szczęścia sprawcy. Wierność obowiązkowi może prowadzić do osobistej straty.

2. Jeśli szczęście oznacza doświadczanie przyjemności, nie wynika z niego moralna wartość motywów i działań. Krzywdzący człowiek może cieszyć się powodzeniem.

Zarzut do tej argumentacji

Stoicy nazwaliby człowieka złego nieszczęśliwym niezależnie od jego zadowolenia.

Przykładowa odpowiedź na zarzut

To odmienna, moralnie obciążona definicja szczęścia. Trzeba porównać te definicje, zamiast przedstawiać rozbieżność jako prostą sprzeczność faktów.

Jak wykorzystać kontekst?

Antygona pokazuje możliwość kosztownej wierności powinności. Nie wystarczy jednak utożsamić jej tragicznego losu z brakiem wszelkiego spełnienia.

Inna możliwa droga

Można bronić stoickiego utożsamienia dobrego i szczęśliwego życia, jawnie określając sens szczęścia.

Jak ułożyć pracę?

We wstępie objaśnij problem i sformułuj stanowisko. W rozwinięciu połącz każdy argument z tezą: przedstaw rację, objaśnij odpowiednią myśl filozoficzną i pokaż, dlaczego wspiera Twój wniosek. Następnie rozpatrz rzeczywisty zarzut i odpowiedz na niego. W zakończeniu wyprowadź wniosek z przeprowadzonego rozumowania, nie wprowadzając nowego, nieuzasadnionego argumentu.

Na co uważać?

Nie zastępuj argumentacji streszczeniem poglądów ani zestawieniem nazwisk. Cytat otwiera problem, ale nie dowodzi sam Twojej tezy. Kontekst ma objaśniać rację, a nie tylko potwierdzać, że znasz utwór. Nie przenoś limitu słów ani progów punktowania z innego rocznika lub formuły.

Za co są punkty?

Kryteria oceniania CKE — maksymalnie 25 pkt (układ redakcyjny tabeli z klucza). I. Sformułowanie stanowiska — maks. 3 pkt. 3 pkt — jasna teza lub hipoteza dotycząca problematyki pracy. 2 pkt — stanowisko dotyczące problematyki pracy, lecz nieprecyzyjne. 1 pkt — związek stanowiska z problematyką jest niejednoznaczny albo przekonania zdającego wynikają jedynie z kontekstu. II. Uzasadnienie stanowiska — maks. 18 pkt. a) Adekwatność — maks. 3 pkt: 3 pkt za bezpośredni związek wszystkich argumentów ze stanowiskiem i przyjętym rozwiązaniem; 1 pkt za luźny związek, dotyczący drugorzędnych elementów rozwiązania. b) Trafność — maks. 4 pkt: 4 pkt za poprawne argumenty i kontrargumenty bez błędów rzeczowych i logicznych; 3 pkt za na ogół poprawne argumenty i kontrargumenty z nielicznymi usterkami rzeczowymi i jednym błędem logicznym; 2 pkt za na ogół poprawne argumenty tylko na rzecz stanowiska, z nielicznymi usterkami i jednym błędem logicznym; 1 pkt za błędną argumentację, sądy sprzeczne, rozumowania non sequitur oraz liczne błędy rzeczowe i logiczne. c) Pogłębienie — maks. 4 pkt: 4 pkt za więcej niż jeden istotny argument oraz więcej niż jeden kontrargument, uzasadnione ich wprowadzenie i swobodne użycie wiedzy oraz terminologii filozoficznej; 3 pkt za co najmniej jeden istotny argument i jeden kontrargument, wystarczające uzasadnienie oraz sporadyczne użycie pojęć filozoficznych; 2 pkt za argumentację jednostronną i ogólnikowe uzasadnienie; 1 pkt za argumentację jednostronną, nieistotne argumenty lub kontrargumenty i powierzchowne uzasadnienie. d) Krytyczność — maks. 4 pkt: 4 pkt za krytyczną analizę argumentów i kontrargumentów, rozważenie ich racji i uzasadnienie kontrargumentacji; 2 pkt za analizę krytyczną obecną, lecz niewystarczającą. e) Nawiązania kulturowe — maks. 3 pkt: 3 pkt za swobodne wykazanie związków filozofii z innymi dziedzinami kultury, np. literaturą i sztuką; 2 pkt za nawiązania w niewielkim stopniu. III. Kompozycja — maks. 2 pkt. 2 pkt — poprawna i przejrzysta kompozycja, z wyodrębnionymi i konsekwentnie uporządkowanymi częściami potrzebnymi do sformułowania i uzasadnienia stanowiska. 1 pkt — zaburzenia kompozycji. IV. Poprawność językowa — maks. 2 pkt. 2 pkt — język komunikatywny i na ogół poprawny pod względem składni, słownictwa, frazeologii, fleksji, ortografii i interpunkcji. 1 pkt — język w większości komunikatywny, lecz z błędami fleksyjnymi, leksykalnymi, frazeologicznymi, ortograficznymi i interpunkcyjnymi. Zestawienie odzwierciedla poziomy wymienione w tabeli CKE. Nie dopisano progów niewymienionych w źródle. Pełny oryginał znajduje się pod odnośnikiem do zasad oceniania.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A, B albo C oraz dopełnienie 1, 2 albo 3. Dawid Hume jest przedstawicielem [A/B/C], stanowiska przyjmowanego również przez [1/2/3].

Jak połączyć te ustalenia?

Wybierz A3: empiryzm oraz Arystotelesa i Locke’a. Hume wyprowadza idee z impresji, czyli pierwotnych doznań. Arystoteles i Locke również przyznają doświadczeniu zasadniczą rolę w poznaniu, choć nie mają identycznych teorii. Zestawienie z Heglem nie pasuje, ponieważ reprezentuje on racjonalistyczny idealizm, a nie brytyjski empiryzm.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

A 3

Za co są punkty?

1 pkt – prawidłowa odpowiedź. 0 pkt – odpowiedź błędna albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Sformułuj główne twierdzenie na temat substancji, przeciwko któremu argumentuje Dawid Hume w przytoczonym fragmencie tekstu.

1. Hume polemizuje z twierdzeniem, że posiadamy ideę umysłu jako substancji.

2. Pyta o impresję, z której taka idea miałaby pochodzić, i wskazuje trudność jej znalezienia.

3. Sformułuj tezę przeciwnika, nie końcowe stanowisko Hume’a.

4. Argument dotyczy poznawczego uzasadnienia pojęcia substancjalnej duszy, a nie prostego zaprzeczenia występowaniu przeżyć.

Przykład pełnej odpowiedzi

Posiadamy ideę substancji, jaką jest nasz własny umysł.

Za co są punkty?

1 pkt – prawidłowa odpowiedź. 0 pkt – odpowiedź błędna albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Uzupełnij drugą przesłankę w podanym poniżej argumencie. Następnie rozstrzygnij, czy Dawid Hume akceptuje wniosek tego argumentu. Uzasadnij swoją odpowiedź. Przesłanka 1.: Jeżeli coś istnieje samodzielnie, to jest substancją. Przesłanka 2.: Wniosek: Percepcje (impresje) są substancjami. Rozstrzygnięcie i uzasadnienie:

1. Dodaj: percepcje mogą istnieć samodzielnie.

2. Wtedy przy przyjętej definicji wynika, że są substancjami.

3. Hume przedstawia to warunkowo, aby pokazać niewystarczalność definicji: nie pozwala ona odróżnić substancji od jej przypadłości.

4. Nie odczytuj tego jako bezwarunkowego ustanowienia nowej metafizyki.

5. Poprawne wynikanie z założeń nie oznacza, że autor akceptuje same założenia.

Przykład pełnej odpowiedzi

Przesłanka 2.: Percepcje (impresje) istnieją samodzielnie. Rozstrzygnięcie i uzasadnienie: Dawid Hume nie akceptuje wniosku w przywołanym argumencie – tj. tezy, że percepcje są substancjami. Dawid Hume w przywołanym tekście wykazuje, że akceptacja definicji substancji, zgodnie z którą „substancja to coś istniejącego samodzielnie” pociąga za sobą niemożność odróżnienia „duszy od jej percepcji”, a to rozróżnienie Dawid Hume uznaje za bezsporne.

Za co są punkty?

2 pkt – poprawne uzupełnienie drugiej przesłanki wraz z trafnym rozstrzygnięciem i uzasadnieniem. 1 pkt – poprawne uzupełnienie drugiej przesłanki ALBO trafne rozstrzygnięcie i uzasadnienie. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Na podstawie przytoczonego fragmentu tekstu i wiedzy własnej przedstaw stanowisko Dawida Hume’a w kwestii natury umysłu (idei jaźni) i wyjaśnij, czym różni się ono od stanowiska René Descartes’a w tej kwestii.

1. Hume odnajduje w doświadczeniu kolejne percepcje, a nie odrębną impresję trwałej substancji myślącej.

2. Nie daje to podstaw do pewnego poznania metafizycznej natury jaźni.

3. Kartezjusz uznaje umysł za niematerialną substancję, której istnienie poznajemy w cogito.

4. Porównaj to, do czego obaj mają uzasadniony dostęp, zamiast przeciwstawiać „myśli” ich całkowitemu brakowi.

Przykład pełnej odpowiedzi

Stanowisko Dawida Hume’a: Nie znamy metafizycznej natury jaźni (umysłu); bezpośredni dostęp mamy jedynie do impresji i idei w umyśle. Różnica w stosunku do stanowiska René Descartes’a: René Descartes – wbrew Hume’owi – uważał, że znamy metafizyczną naturę umysłu: umysł (dusza) jest substancją myślącą (nierozciągłą, niematerialną).

Za co są punkty?

2 pkt – poprawne przedstawienie stanowiska Davida Hume’a oraz wyjaśnienie różnicy w stosunku do stanowiska René Descartes’a. 1 pkt – poprawne przedstawienie stanowiska Davida Hume’a ALBO wyjaśnienie różnicy w stosunku do stanowiska René Descartes’a. 0 pkt – odpowiedź błędna albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Wskaż dowolną sceptyczną konsekwencję epistemologii Davida Hume’a w ontologii, niedotyczącą wprost natury substancji.

Co trzeba wiedzieć?

W sporze o pewność poznania odróżnij uznanie możliwości wiedzy pewnej, zawieszenie rozstrzygnięć oraz przyjmowanie twierdzeń jako prawdopodobnych i korygowalnych. Nie każda wątpliwość oznacza odrzucenie wszelkiego poznania.

1. Możesz wskazać brak pewnego uzasadnienia, że przedmioty zewnętrzne istnieją niezależnie od poznającego umysłu.

2. Bezpośrednio dane są percepcje, a przejście od nich do niezależnych rzeczy wymaga dodatkowego argumentu.

3. To konsekwencja sceptyczna dotycząca podstaw wiedzy, nie kategoryczny dowód nieistnienia świata zewnętrznego.

4. Polecenie wyklucza odpowiedź powtarzającą jedynie problem substancjalnej jaźni.

Przykład pełnej odpowiedzi

Nie ma podstaw do kategorycznego twierdzenia, że istnieją konkretne przedmioty niezależne (w swoim istnieniu) od umysłu poznającego.

Za co są punkty?

1 pkt – prawidłowa odpowiedź. 0 pkt – odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Podaj tezę sceptycyzmu metodycznego i na podstawie wiedzy własnej rozstrzygnij, czy tę tezę podziela Dawid Hume. Swoje stanowisko uzasadnij.

Co trzeba wiedzieć?

W sporze o pewność poznania odróżnij uznanie możliwości wiedzy pewnej, zawieszenie rozstrzygnięć oraz przyjmowanie twierdzeń jako prawdopodobnych i korygowalnych. Nie każda wątpliwość oznacza odrzucenie wszelkiego poznania.

1. Sceptycyzm metodyczny traktuje systematyczne wątpienie jako narzędzie znalezienia pewnej podstawy wiedzy.

2. Hume nie realizuje tego kartezjańskiego programu: ograniczenia pewności wyłaniają się z analizy doświadczenia i źródeł idei.

Przykład pełnej odpowiedzi

Teza: Warunkiem koniecznym uzyskania wiedzy pewnej jest metodyczne wątpienie, czyli systematyczne poddawanie w wątpliwość wiedzy zastanej (różnych jej rodzajów). Rozstrzygnięcie: Dawid Hume nie jest sceptykiem metodycznym. Uzasadnienie: Sceptycyzm nie jest punktem wyjścia, lecz punktem dojścia w badaniu świata; wiedza pewna jest osiągalna jedynie w matematyce i logice.

Na co uważać?

Odróżnij więc wątpienie jako zaplanowany punkt wyjścia od sceptycznych konsekwencji badań; wspólne kwestionowanie przekonań nie czyni metod identycznymi.

Za co są punkty?

2 pkt – poprawne podanie tezy oraz poprawne rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem. 1 pkt – poprawne podanie tezy ALBO poprawne rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Podaj formalnie poprawne rozumowanie dedukcyjne, złożone z dwóch przesłanek i wniosku, za tezą „Dawid Hume jest śmiertelny”. Wyjaśnij różnicę między rozumowaniem dedukcyjnym a niededukcyjnym. Rozumowanie: Przesłanka 1.: Przesłanka 2.: Wniosek: Dawid Hume jest śmiertelny. Różnica między rozumowaniem dedukcyjnym a niededukcyjnym:

Co trzeba wiedzieć?

Poprawność formalna oznacza, że nie może być prawdziwości wszystkich przesłanek przy fałszywym wniosku. Poprawność materialna dotyczy prawdziwości przesłanek. Poprawny schemat nie gwarantuje, że przyjęte przesłanki są prawdziwe.

1. Przesłanki: każdy człowiek jest śmiertelny; Hume jest człowiekiem.

2. Wniosek: Hume jest śmiertelny.

3. Ogólna przesłanka obejmuje wskazaną jednostkę, więc nie można uznać obu przesłanek i odrzucić wniosku.

4. Dedukcja zapewnia konieczne wynikanie, podczas gdy rozumowanie niededukcyjne, na przykład uogólnienie obserwacji, może pozostawić możliwość fałszywego wniosku.

Przykład rozumowania niededukcyjnego

„Wszyscy obserwowani dotąd ludzie byli śmiertelni, zatem każdy człowiek jest śmiertelny” przechodzi od zaobserwowanych przypadków do ogółu. Sama skończona lista obserwacji nie wyklucza logicznie wyjątku. Odróżnij to od dedukcji zaczynającej już od przyjętego zdania ogólnego.

Jak skontrolować wynik?

Sprawdź, czy da się przyjąć wszystkie przesłanki, a zarazem odrzucić wniosek. Jeżeli jest to możliwe bez sprzeczności, nie ma wynikania dedukcyjnego. Nie wystarczy, że wniosek wydaje się prawdopodobny lub jest faktycznie prawdziwy.

Przykład pełnej odpowiedzi

Przesłanka 1: Każdy człowiek jest śmiertelny. Przesłanka 2: David Hume jest człowiekiem. Różnica między rozumowaniem dedukcyjnym a niededukcyjnym: W przypadku rozumowania dedukcyjnego wniosek logicznie wynika z przesłanek. W przypadku rozumowania niededukcyjnego przesłanki tylko uprawdopodabniają wniosek.

Za co są punkty?

2 pkt – prawidłowe podanie przesłanki 1. i 2. oraz wyjaśnienie różnicy pomiędzy rozumowaniem dedukcyjnym a niededukcyjnym. 1 pkt – prawidłowe podanie przesłanki 1. i 2. ALBO wyjaśnienie różnicy pomiędzy rozumowaniem dedukcyjnym a niededukcyjnym. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

Na podstawie fragmentu tekstu św. Tomasza z Akwinu oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeżeli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeżeli jest fałszywe. 1. Wszystkie byty pozbawione poznania działają celowo. P F 2. Ciała naturalne nigdy nie działają w sposób przypadkowy, lecz zawsze dążą do tego, co dla nich najlepsze. P F 3. Relacja między Bogiem a ciałami naturalnymi przypomina relację między łucznikiem a strzałami. P F

Co trzeba wiedzieć?

W argumencie z celowości ważny jest zakres twierdzeń o zachowaniu ciał naturalnych oraz rola analogii. Zdanie o zachodzeniu prawidłowości zwykle lub często nie jest równoznaczne ze zdaniem o bezwyjątkowości.

Jak połączyć te ustalenia?

Odpowiedzi to F, F, P. Tekst mówi o niektórych bytach pozbawionych poznania, a nie o wszystkich. Określenie „bardzo często” nie oznacza „zawsze” i nie wyklucza każdego przypadku. Porównanie strzały z łucznikiem pokazuje kierowanie ku celowi przez byt poznający. W zadaniu interpretacyjnym zachowaj dokładny zakres kwantyfikatorów użytych w tekście.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

1. F 2. F 3. P

Za co są punkty?

1 pkt – prawidłowe zaznaczenie trzech odpowiedzi. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

W powyższym fragmencie tekstu św. Tomasz z Akwinu przedstawia jedną z tzw. pięciu dróg, nazywaną drogą z celowości. Pięć dróg to seria argumentów na rzecz określonego stanowiska w sporze o istnienie Boga. Podaj nazwę tego stanowiska i jego tezę.

1. Stanowisko to teizm: istnieje Bóg będący poznającą i działającą podstawą ładu świata.

2. Pięć dróg ma uzasadniać jego istnienie przez analizę rzeczywistości.

3. Nie myl teizmu z panteizmem, utożsamiającym Boga ze światem, ani z agnostycyzmem, który dotyczy możliwości rozstrzygnięcia tej kwestii.

4. Podaj zarówno nazwę, jak i pozytywną tezę o istnieniu.

Przykład pełnej odpowiedzi

Nazwa stanowiska: teizm Teza: Bóg istnieje

Za co są punkty?

1 pkt – poprawne podanie nazwy stanowiska i tezy. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

Przedstaw dowolną z pięciu dróg, inną niż droga z celowości. Określ punkt wyjścia wybranej drogi, jej zasadniczą treść oraz punkt dojścia (wniosek).

1. Możesz przedstawić drogę z ruchu.

2. Punkt wyjścia: rzeczy podlegają zmianie.

3. Treść: urzeczywistnienie możności wymaga czegoś aktualnego; zależny szereg poruszycieli nie wyjaśnia sam siebie bez pierwszej podstawy.

4. Wniosek Tomasza: istnieje nieporuszony poruszyciel nazywany Bogiem.

5. Zachowaj trzy części argumentu i nie wybieraj drogi z celowości, którą polecenie wyklucza.

Przykład pełnej odpowiedzi

Droga pierwsza „z ruchu” Punkt wyjścia: Rzeczy znajdują się w ruchu. Treść: Cokolwiek się porusza, jest poruszane przez coś innego. Ciąg poruszycieli nie może iść w nieskończoność. Punkt dojścia (wniosek): Istnieje nieporuszony poruszyciel, czyli Bóg. ALBO Droga druga „z przyczynowości” Punkt wyjścia: W świecie występuje przyczynowość. Treść: Żadna rzecz nie może być przyczyną samej siebie, a ciąg przyczyn nie może iść w nieskończoność. Punkt dojścia (wniosek): Istnieje pierwsza przyczyna (bez swojej przyczyny), czyli Bóg. ALBO Droga trzecia „z przygodności” Punkt wyjścia: W świecie występuje przygodność. Treść: Istnieją rzeczy, które mogłyby nie istnieć (byty przygodne). Gdyby wszystkie rzeczy miały taki charakter, nic by nie istniało. Punkt dojścia (wniosek): Istnieje byt, który nie może nie istnieć (byt konieczny), czyli Bóg. ALBO Droga czwarta „ze stopni doskonałości” Punkt wyjścia: W świecie występuje hierarchia doskonałości. Treść: Różne stopnie doskonałości w rzeczach są możliwe tylko wtedy, gdy istnieje coś w pełni doskonałego (wzór doskonałości). Punkt dojścia: Istnieje byt, który jest najdoskonalszy, czyli Bóg. Uwaga: Zdający ma za zadanie przedstawić tylko jedną z tych dróg.

Za co są punkty?

2 pkt – pełne przedstawienie jednej z dróg, zawierające poprawnie określony punkt wyjścia, treść oraz punkt dojścia (wniosek). 1 pkt – niepełne przedstawienie jednej z dróg, zawierające poprawnie określony punkt wyjścia oraz punkt dojścia (wniosek). 0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

W przytoczonym tekście św. Tomasz z Akwinu określa Boga jako: coś poznającego umysłowo, co prowadzi wszystkie rzeczy naturalne do celu. Przytocz określenie Boga podane przez Anzelma z Canterbury w jego dowodzie ontologicznym.

1. Anzelm określa Boga jako to, ponad co nic większego nie można pomyśleć.

2. Formuła wskazuje maksymalną doskonałość, a nie przestrzenny rozmiar.

3. W jego dowodzie to właśnie pojęcie najwyższego bytu stanowi punkt wyjścia.

Przykład pełnej odpowiedzi

„To, ponad co nie może być pomyślane nic większego.” Uwaga: Formułę Anzelma z Canterbury można przedstawić w prostszy sposób własnymi słowami.

Na co uważać?

Nie zastępuj tego określenia pierwszym poruszycielem ani rozumem kierującym przyrodą do celu, bo należą do innych argumentów.

Za co są punkty?

1 pkt – prawidłowa odpowiedź. 0 pkt – odpowiedź błędna albo brak odpowiedzi.

Dlaczego tak, dlaczego nie?

Co trzeba ustalić?

W przytoczonym fragmencie tekstu Karla Raimunda Poppera pojawia się określenie prawdy jako zgodności zdania z faktami. Podaj nazwę tej koncepcji prawdy i wybierz dwóch jej reprezentantów spośród wymienionych poniżej.

Jak połączyć te ustalenia?

To klasyczna, czyli korespondencyjna koncepcja prawdy. Spośród podanych autorów wybierz Arystotelesa i Tomasza z Akwinu. Prawdziwy sąd odpowiada temu, jak mają się rzeczy, a nie tylko temu, w co wierzy większość lub co jest korzystne. James reprezentuje koncepcję pragmatyczną, dlatego nie pasuje do tego zestawienia.

Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie

Nazwa koncepcji: klasyczna (korespondencyjna, arystotelesowska) koncepcja prawdy. Reprezentanci: Arystoteles, św. Tomasz z Akwinu.

Za co są punkty?

1 pkt – poprawne podanie nazwy koncepcji oraz nazwisk dwóch jej reprezentantów. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.

Krok po kroku

Co trzeba ustalić?

W przytoczonym fragmencie tekstu Karl Raimund Popper, korzystając z metody Alfreda Tarskiego, wyjaśnia koncepcję prawdy przez podanie przykładu zdania – Smith wszedł do lombardu krótko po 10.15 – oraz warunku jego prawdziwości. Na tej samej zasadzie wyjaśnij, kiedy zdanie: 31 grudnia 2018 roku padał w Zakopanem śnieg, jest prawdziwe (odpowiada faktom). Następnie, posługując się zmienną zdaniową p, wyjaśnij analogicznie, pod jakim warunkiem dane zdanie jest prawdziwe. Zdanie: 31 grudnia 2018 roku padał w Zakopanem śnieg jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, jeżeli [uzupełnij] Zdanie p jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, jeżeli [uzupełnij]

1. Zdanie o śniegu jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy 31 grudnia 2018 roku rzeczywiście padał w Zakopanem śnieg.

2. Ogólny schemat brzmi: zdanie „p” jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy p.

3. Po lewej stronie mówisz o zdaniu, po prawej o opisywanym fakcie.

4. Zachowaj pełną datę, aby nie zmienić warunku prawdziwości.

Dlaczego cudzysłów ma znaczenie?

Po lewej stronie równoważności nazywamy zdanie i przypisujemy mu prawdziwość. Po prawej stwierdzamy sam stan rzeczy. To nie dwie konkurencyjne definicje śniegu ani twierdzenie, że nazwa powoduje opad. Miejsce i data muszą pozostać identyczne po obu stronach.

Przykład pełnej odpowiedzi

Zdanie: 31 grudnia 2018 roku padał w Zakopanem śnieg jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, jeżeli 31 grudnia padał w Zakopanem śnieg. Zdanie „p” jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, jeżeli p.

Za co są punkty?

2 pkt – poprawne uzupełnienie obydwóch zdań. 1 pkt – poprawne uzupełnienie jednego zdania. 0 pkt – odpowiedź błędna albo brak odpowiedzi.