Zadanie 17 · styczeń 2026 · Formuła 2023
Pokaż tekst źródłowy Stefan Żeromski
Przedwiośnie
Stefan Żeromski
Przedwiośnie
— Towarzysze! Państwo — jest to organizacja, gdzie jedni sprawują władzę, a inni tejże władzy podlegają. W każdym państwie, a więc i w tym tutaj, świeżo utworzonym, są klasy rządzące i są klasy, którymi się zarządza. Któż tedy tutaj u nas rządzi i na jakiej zasadzie? Do sprawowania rządów w tym społeczeństwie, jak w każdym dzisiejszym — z wyjątkiem jednego okręgu na ziemskim globie — uprawnia siła ekonomiczna jednej klasy, burżuazji, nagromadzenie bogactw, posiadanie ziemi i fabryk. To jest podstawa władzy naszych dzisiejszych rozkazodawców i to jest zasada uprawniająca ich do rządów. Robotnik w dzisiejszym społeczeństwie nie może rządzić, gdyż nie posiada ziemi i bogactw, które jedynie zapewniają posiadanie władzy. Władza w państwie dzisiejszym przypada jednej klasie posiadaczów, która tej swojej władzy używa po to, aby bronić swej społecznej egzystencji. Państwo dzisiejsze jest to narzędzie ucisku jednej klasy przez drugą. My, jako przedstawiciele klasy robotniczej, musimy występować przeciwko państwu, jesteśmy bowiem wyrazicielami międzynarodowej organizacji pracowników. Mógłby ktoś utrzymywać, iż klasa robotnicza, sięgnąwszy po władzę w danym społeczeństwie i państwie, również będzie gnębić inne klasy społeczne i że państwo w ręku robotników również stanie się narzędziem ucisku. Mogłoby to tak być, gdyby istnienie klas społecznych miało być wieczne. Ale właśnie klasa robotnicza chce zdobyć władzę nie po to, aby ciemiężyć inną klasę społeczną, lecz po to, aby znieść podział społeczeństwa na klasy. Nie będzie mogła istnieć niewola klas tam, gdzie samych klas wcale nie będzie, gdzie wszyscy ludzie będą robotnikami. Zamierzeniem naszym jest to jedno, aby znieść panowanie ludzi nad ludźmi, aby skasować niewolnictwo jednych a próżnowanie innych, aby stworzyć społeczeństwo pracujących, równych i wolnych ludzi. Mówczyni poprawiła swe krucze, niemal fiołkowe włosy i ciągnęła dalej głosem nieco odmiennym, nastawionym na ton inny:
— Powiedziane było tutaj, że celem naszym jest powalenie kapitalizmu i tryumf socjalizmu. Jeżeli w tej walce przyjdzie do orężnego powstania, to tylko dlatego, że klasy posiadające nie rozumieją momentu dziejowego, który przeżywamy. […]
— Jestem z zawodu lekarką i jako lekarka poznałam z bliska i z własnego doświadczenia zgniliznę dzisiejszego świata. Przyszłam do przekonania, iż w dzisiejszym świecie panuje straszne zwyrodnienie. Klasa robotnicza zwyradnia się w nędzy i ciemnocie. Obecny ustrój kapitalistyczny prowadzi całą ludzkość do upadku. Tutaj, w tym mieście Warszawie, 85 procent dzieci w wieku szkolnym ma początki suchot. Przeciętna długość życia robotnika wynosi 39 lat, przeciętna długość życia księdza 60 lat. W roku 1918 na 33 000 wypadków śmierci w Warszawie 25 000 było zmarłych na suchoty. Cała klasa robotnicza przeżarta jest nędzą i chorobami. Życie, jakie na tej ziemi pędzi robotnik, ginący z nędzy, powoduje zwyrodnienie, a używanie, nadmiar, przesyt doprowadza również burżuazję do zwyrodnienia. […] Te enuncjacje towarzyszki-lekarki wywarły na słuchaczach silne wrażenie. Co więcej, wytworzyły jakieś poruszenie umysłów, które dotychczas znajdowały się w stanie biernego słyszenia wyrazów — „klasa”, „proletariat”, „burżuazja”, „robotnik”, „walka klas” itd. Lecz na skutek tych enuncjacji i Cezary poczuł w sobie właściwą mu przekorność. Każde bowiem uwydatnienie pewnych prawd za pomocą mówionego słowa — uwydatniało zarazem braki i wady argumentacji, a nadto przywodziło na pamięć rzeczywiste obrazy zaprzeczające z gruntu słowom głoszonym jako prawdy. Każde niemal słowo budziło w umyśle słuchacza kontrsłowo, a każda prawda głoszona domagała się wysunięcia i postawienia kontrprawdy.
Wrocław 1982
Polecenie
Przyjmij, że Cezary Baryka byłby zwolennikiem utylitaryzmu, i sformułuj zarzut, który mógłby on wygłosić wobec wybranego twierdzenia wypowiedzianego przez lekarkę w zamieszczonym tekście źródłowym.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Najpierw wybierz konkretną wypowiedź lekarki, którą chcesz zakwestionować.
2. Gdzie szukać?
Przeanalizuj przewidywane skutki proponowanego działania dla szczęścia i cierpienia ludzi.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Ułóż zarzut: wskazane działanie budzi zastrzeżenie, ponieważ jego skutki… Dokończ według kryterium utylitaryzmu, nie własnych sympatii politycznych.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Utylitarystyczny zarzut: powstanie zbrojne może zmniejszyć sumę szczęścia ze względu na cierpienie i straty.
Zasady oceniania
1 pkt: zarzut zgodny z utylitaryzmem.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Przyjmij, że Cezary Baryka byłby zwolennikiem utylitaryzmu, i sformułuj zarzut, który mógłby on wygłosić wobec wybranego twierdzenia wypowiedzianego przez lekarkę w zamieszczonym tekście źródłowym.
Co trzeba wiedzieć?
Utylitaryzm ocenia działanie według jego wpływu na szczęście i cierpienie wszystkich zainteresowanych. Nie jest zasadą maksymalizowania wyłącznie własnej korzyści; u Milla liczy się także jakość przyjemności.
Wybierz konkretną tezę lekarki, np. akceptację powstania zbrojnego, i oceń jej przewidywane skutki.
Utylitarystyczny zarzut może wskazywać, że ofiary, cierpienie i zniszczenia zmniejszą ogólną sumę szczęścia.
Nie wystarczy powiedzieć, że przemoc jest zakazana niezależnie od skutków: taki argument stosowałby inne kryterium niż utylitaryzm.
Odnieś zarzut do rzeczywistego twierdzenia z fragmentu.
Przykład pełnej odpowiedzi
Utylitarystyczny zarzut: powstanie zbrojne może zmniejszyć sumę szczęścia ze względu na cierpienie i straty.
Za co są punkty?
1 pkt – poprawne sformułowanie zarzutu. 0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: John Stuart Mill, Spory etyczne
Dział filozofii: Etyka, Filozofia polityki
Pojęcia: rewolucja, utylitaryzm
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2026, Formuła 2023, zadanie 17. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe II. Rozpoznawanie związków między filozofią a innymi działami kultury europejskiej, zwłaszcza między filozofią a sztuką (w tym literaturą piękną) […]. III. Znajomość poglądów filozofów reprezentatywnych dla poszczególnych epok kultury europejskiej. VI. Podejmowanie rzetelnej dyskusji filozoficznej oraz formułowanie w niej jasnego i uzasadnionego stanowiska. II. Elementy historii filozofii. 8. John Stuart Mill. Zdający: 1) przedstawia główne tezy etyki utylitarystycznej; 3) rozpatruje wybrane problemy moralne z punktu widzenia utylitaryzmu i zasady niekrzywdzenia innych.
ID zadania: FIL-2026-STY-17
Oryginalny arkusz CKE — str. 17
Zadanie 18 · styczeń 2026 · Formuła 2023
Polecenie
Napisz wypracowanie na jeden z poniższych tematów.
• Wyjaśnij temat wypracowania.
• Sformułuj tezę dotyczącą tematu wypracowania i przedstaw jej uzasadnienie.
• W ramach własnego wywodu przywołaj argumenty (racje) na rzecz stanowiska zajętego przez Ciebie, przedstaw co najmniej jeden zarzut (kontrargument lub kontrargumenty) oraz sformułuj odpowiedź na przedstawiony przez Ciebie zarzut (lub zarzuty).
• W wypracowaniu zaprezentuj myśl filozoficzną dotyczącą tematu wypracowania przynajmniej jednego z filozofów wymienionych w podstawie programowej.
• W wypracowaniu odwołaj się do kontekstu pozafilozoficznego, np. do wybranego tekstu kultury.
• Twoja praca powinna liczyć co najmniej 400 wyrazów.
• Podaj numer wybranego tematu w swojej odpowiedzi.
Twoja odpowiedź
Liczba słów: 0 · minimum w poleceniu: 400
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Temat 1: określ, po czym poznajesz satysfakcjonującą koncepcję dobrego życia. Temat 2: ustal, co oznacza substancja i czego dotyczy spór o ich liczbę.
2. Gdzie szukać?
Temat 1: porównaj stoicki ideał z inną etyką, np. Epikura. Temat 2: zestaw dualizm Kartezjusza z wybranym monizmem i problemem relacji psychiki do ciała.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Wybierz jedną tezę i argumentuj według ustalonego kryterium. Sprawdź zarzut dotyczący roli uczuć w stoicyzmie albo możliwości oddziaływania dwóch substancji. Zaplanuj odpowiedź i kontekst, który pomaga rozstrzygnąć problem.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Brak jednej wzorcowej odpowiedzi; esej oceniany według szczegółowych kryteriów CKE.
Zasady oceniania
1. Spełnienie formalnych warunków polecenia (maksymalnie 1 punkt)
1 pkt — • W wypracowaniu znajduje się co najmniej jeden z dwóch kluczowych elementów stanowiska zdającego: wyjaśnienie tematu wypracowania lub teza zdającego. ORAZ • W wypracowaniu przedstawiona jest myśl filozoficzna przynajmniej jednego filozofa wymienionego w podstawie programowej filozofii, która odnosi się do tematu wypracowania. ORAZ • Wypracowanie zawiera przynajmniej jeden argument na rzecz stanowiska zdającego.
0 pkt — • Wypracowanie nie spełnia dowolnego z warunków wymaganych do otrzymania 1 punktu. ALBO • Wypracowanie jest napisane w formie planu albo w punktach.
Uwaga: jeżeli w kryterium Spełnienie formalnych warunków polecenia przyznano 0 pkt, we wszystkich pozostałych kryteriach przyznaje się 0 pkt.
Wyjaśnienia (Kryterium 1. – Spełnienie formalnych warunków polecenia)
1. Na stanowisko zdającego składają się wyjaśnienie tematu wypracowania oraz teza zdającego powiązana z tematem pracy.
a) Wyjaśnienie tematu polega na rzetelnym objaśnieniu kluczowych terminów lub twierdzeń niezbędnych do zrozumienia tematu oraz rzetelnym objaśnieniu zagadnienia (lub zagadnień) filozoficznego wskazanego w poleceniu (problemu lub sporu filozoficznego, cytatu, stanowiska wymienionego filozofia)
b) Teza wypracowania, to zdanie (lub ciąg zdań) wyrażające określone przekonanie zdającego, które odnosi się do przynajmniej jednego zagadnienia mieszczącego się w tematyce wypracowania. Swoje stanowisko zdający może również wyrazić w postaci hipotezy.
c) Formułując swoje stanowisko zdający nie musi opowiadać się za określonym rozwiązaniem zagadnienia omawianego w wypracowaniu, jest jednak wówczas zobowiązany jednoznacznie ten fakt zakomunikować, wyjaśniając przyjętą przez siebie koncepcję wypracowania
d) Jeżeli zdający nie podejmie próby wyjaśnienia tematu wypracowania lub występujące w wypracowaniu sformułowania świadczą o niezrozumieniu tematu
Próbny egzamin maturalny z filozofii – styczeń 2026 r. (o nieuprawnionej jego interpretacji), a zarazem wypracowanie nie zawiera tezy dotyczącej tematu wypracowania, to wówczas uznaje się, że zdający nie spełnił formalnego warunku polecenia.
2. W wypracowaniu zdający powinien przedstawić myśl filozoficzną jednego z filozofów wymienionych w podstawie programowej – myśl ta musi dotyczyć tematu wypracowania.
3. W wypracowaniu zdający powinien przedstawić przynajmniej jeden argument na rzecz tezy dotyczącej tematu wypracowania. Przez argument rozumie się zdanie (lub ich układ) uprawniające do przyjęcia innego zdania (wniosku, tezy).
4. Teza zdającego lub przedstawiony przez niego pogląd filozoficzny (w tym pogląd określonego filozofia) dotyczy tematu wypracowania, gdy bezpośrednio odnosi się do jednego z zagadnień zawartych w poleceniu lub gdy mieści się w ramach przedstawionej przez zdającego, uprawnionej interpretacji tematu wypracowania.
2. Kompetencje filozoficzne i kulturowe (maksymalnie 23 punkty)
Uwaga: Jeżeli ostateczna liczba punktów przyznana w ramach kryterium głównego Kompetencje filozoficzne i kulturowe wynosi 0 pkt, wówczas zdający nie uzyskuje punktu za kompozycję wypracowania (Kompozycja wypowiedzi).
2.1. Sformułowanie stanowiska
3 pkt — Zadowalające wyjaśnienie tematu wypracowania oraz jasno sformułowana teza.
2 pkt — Zadowalające wyjaśnienie tematu wypracowania, lecz nie w pełni jasno sformułowana teza. ALBO Jasno sformułowana teza, lecz nie w pełni zadowalające wyjaśnienie tematu wypracowania.
1 pkt — Nie w pełni zadowalające wyjaśnienie tematu wypracowania (przy braku tezy dotyczącej tematu pracy lub gdy teza jest niezrozumiała). ALBO Nie w pełni jasno sformułowana teza (przy braku wyjaśnienia lub gdy wyjaśnienie jest niepoprawne).
0 pkt — Brak wyjaśnienia tematu (lub wyjaśnienie niepoprawne) i brak tezy (lub gdy teza nie dotyczy tematu pracy, albo została sformułowana w sposób niezrozumiały).
Wyjaśnienia (Kryterium 2.1. – Sformułowanie stanowiska )
1. Przez sformułowanie stanowiska zdającego rozumie się wyjaśnienie tematu wypracowania (jego interpretację) oraz sformułowanie tezy dotyczącej tematu wypracowania.
2. Wyjaśnienie tematu:
a) wyjaśnienie tematu jest zadowalające, gdy zdający wyjaśnił rzetelnie kluczowe terminy lub twierdzenia niezbędne do zrozumienia tematu oraz rzetelnie wyjaśnił zagadnienie (lub zagadnienia) filozoficzne wskazane w poleceniu (problem lub spór filozoficzny, cytat, stanowisko wymienionego filozofia)
b) wyjaśnienie jest nie w pełni zadowalające, gdy zdający nie objaśnił rzetelnie wszystkich istotnych dla zrozumienia tematu wyrażeń występujących w poleceniu (terminów lub twierdzeń). Warunkiem uzyskania jednego punktu za wyjaśnienie tematu jest poprawne objaśnienie przynajmniej jednego wyrażenia (występującego w temacie) istotnego dla zrozumienia tematu oraz poprawne objaśnienie przynajmniej jednego zagadnienia wskazanego w poleceniu.
c) jeżeli zdający nie wyjaśnił tematu wypracowania lub gdy podejmując tę próbę uczynił to w sposób nierzetelny, wówczas nie uzyskuje punktu za ten aspekt stanowiska.
3. Sformułowanie tezy:
a) teza zdającego jest jasno sformułowana, gdy łącznie spełnia następujące warunki: – dotyczy tematu wypracowania – zdający wyjaśnił sposób jej rozumienia stosując poprawnie terminologię filozoficzną – nie uległa zmianie lub jej ewentualna zmiana jest uzasadniona tokiem wywodu zdającego, a fakt tej zmiany jest zakomunikowany przez zdającego.
b) teza zdającego nie jest w pełni jasno sformułowana, gdy jest zdaniem sensownym i dotyczy tematu pracy, lecz nie została przez zdającego wyjaśniona w sposób umożliwiający jej jednoznaczne rozumienie.
c) Jeżeli teza nie występuje lub gdy jest sformułowana w sposób niezrozumiały albo gdy w wypracowaniu występują różne i trudne do uzgodnienia wersje tezy zdającego, to wówczas zdający nie uzyskuje punktu za ten aspekt stanowiska.
2.2. Wykorzystanie wiedzy z zakresu historii filozofii
6 pkt — Funkcjonalne, rzetelne i pogłębione przywołanie myśli filozoficznej co najmniej dwóch filozofów; brak błędów rzeczowych.
5 pkt — Funkcjonalne i rzetelne przywołanie myśli filozoficznej co najmniej dwóch filozofów, w tym jedno przywołanie pogłębione; brak błędów rzeczowych.
4 pkt — Funkcjonalne i rzetelne przywołanie myśli filozoficznej co najmniej dwóch filozofów, w tym jedno przywołanie pogłębione; najwyżej jeden błąd rzeczowy. ALBO Funkcjonalne, rzetelne i pogłębione przywołanie myśli filozoficznej jednego filozofa; brak błędów rzeczowych.
Próbny egzamin maturalny z filozofii – styczeń 2026 r. ALBO Funkcjonalne i rzetelne przywołanie myśli filozoficznej co najmniej dwóch filozofów; brak błędów rzeczowych.
3 pkt — Funkcjonalne, rzetelne i pogłębione przywołanie myśli filozoficznej jednego filozofa; najwyżej jeden błąd rzeczowy.
2 pkt — Funkcjonalne i rzetelne przywołanie myśli filozoficznej co najmniej dwóch filozofów; najwyżej dwa błędy rzeczowe.
1 pkt — Funkcjonalne i rzetelne przywołanie myśli filozoficznej co najmniej jednego filozofa; najwyżej trzy błędy rzeczowe.
0 pkt — Brak przywołania myśli filozoficznej przynajmniej jednego filozofa. ALBO Przywołanie myśli filozoficznej niespełniające warunku funkcjonalności lub rzetelności. ALBO Cztery (lub więcej) błędy rzeczowe.
Wyjaśnienia (Kryterium 2.2. – Wykorzystanie wiedzy z zakresu historii filozofii)
1. Przywołanie określonego poglądu filozoficznego ocenia się w aspekcie funkcjonalności i rzetelności. Przywołanie to może być pogłębione lub niepogłębione:
a) przywołanie poglądu filozoficznego jest funkcjonalne wówczas, gdy stanowi element wywodu zdającego i dotyczy tematu wypracowania
b) przywołanie poglądu filozoficznego jest rzetelne wówczas, gdy rozumienie tego poglądu jest zgodne z obecnym stanem wiedzy filozoficznej oraz nie zawiera błędu rzeczowego świadczącego o niewłaściwym rozumieniu zaprezentowanego poglądu
c) przywołanie poglądu filozoficznego jest pogłębione wówczas, gdy zdający przedstawia stosowną myśl w sposób funkcjonalny i rzetelny posługując się swobodnie poprawną terminologią filozoficzną. Wyznacznikami pogłębionej prezentacji myśli filozoficznej są, np.: wyjaśnianie kluczowych dla niej pojęć lub twierdzeń, krytyczna rekonstrukcja zawartej w niej argumentacji, funkcjonalne odwołanie się do tekstu filozoficznego, adekwatne przywołanie myśli innego filozofia (w szczególności porównanie), efektem czego jest lepsze zrozumienie poglądu prezentowanego przez zdającego
d) przez wywód zdającego rozumie się ciąg sformułowań, w ramach którego zdający formułuje stanowisko dotyczące tematu wypracowania oraz krytycznie je uzasadnienia.
2. Błąd rzeczowy – to błąd świadczący o:
a) nieznajomości przywołanej myśli (co do jego treści lub autorstwa)
b) nieznajomości przywołanego tekstu (filozoficznego lub pozafilozoficznego), do którego odwołuje się zdający
c) nieuprawnionej interpretacji przywołanego tekstu (filozoficznego lub pozafilozoficznego)
d) niepoprawnym rozumieniu lub niepoprawnym zastosowaniu terminów lub twierdzeń filozoficznych.
3. Jeżeli zdający przytacza pogląd filozofa w funkcji argumentu (np. jako tzw. argument z autorytetu), ale przywołanie to zawiera istotny błąd rzeczowy, wówczas wpływa to na ocenę jego wypracowania zarówno w ramach omawianego kryterium szczegółowego (2.2.), jak też w ramach oceny uzasadnienia (w ramach kryterium szczegółowego 2.3.).
4. Jeżeli zdający prezentuje w swoim wypracowaniu pogląd filozofa, którego tekst (tekst źródłowy stanowiący podstawę do zadań w części testowej arkusza maturalnego) zamieszczono w pierwszej części arkusza maturalnego a prezentacja tego poglądu nie wykracza poza treści zawarte w tekście źródłowym, to za tego typu przywołanie zdający nie otrzyma punktów.
5. Zdający, który przytacza pogląd określonego filozofa w funkcji argumentu (np. jako tzw. argument z autorytetu), może otrzymać za to przywołanie punkty zarówno za argumentację, jak też za znajomość poglądów filozoficznych (w ramach omawianego kryterium szczegółowego 2.2.). Jeżeli jednak zdający oprze swoją argumentację jedynie na przywołanych przez siebie poglądach dwóch filozofów i nie rozbuduje tej argumentacji w sposób, który uprawnia do uznania tej argumentacji za pogłębioną, to nie może uzyskać maksymalnej liczby punktów zarówno za argumentację, jak i za znajomość poglądów filozoficznych. 2.3. a) Uzasadnienie – argumentacja na rzecz stanowiska
6 pkt — W ramach uzasadnienia występują co najmniej dwa poprawne, funkcjonalne i pogłębione argumenty; brak błędów logicznych w argumentacji.
5 pkt — W ramach uzasadnienia występują co najmniej dwa poprawne i funkcjonalne argumenty, co najmniej jeden z nich jest pogłębiony; brak błędów logicznych w argumentacji.
4 pkt — W ramach uzasadnienia występują co najmniej dwa poprawne i funkcjonalne argumenty; brak błędów logicznych w argumentacji ALBO W ramach uzasadnienia występuje jeden poprawny, funkcjonalny i pogłębiony argument; brak błędów logicznych w argumentacji. ALBO W ramach uzasadnienia występują co najmniej dwa poprawne i funkcjonalne argumenty, w tym jeden pogłębiony; uzasadnienie zawiera najwyżej jeden błąd logiczny w argumentacji.
3 pkt — W ramach uzasadnienia występują co najmniej dwa poprawne i funkcjonalne argumenty; uzasadnienie zawiera najwyżej jeden błąd logiczny w argumentacji.
2 pkt — W ramach uzasadnienia występuje co najmniej jeden poprawny i funkcjonalny argument; uzasadnienie zawiera najwyżej dwa błędy logiczne w argumentacji.
1 pkt — W ramach uzasadnienia występuje co najmniej jeden poprawny i funkcjonalny argument; uzasadnienie zawiera najwyżej trzy błędy logiczne w argumentacji.
0 pkt — Brak uzasadnienia. ALBO W ramach uzasadnienia nie występuje żaden poprawny lub funkcjonalny argument. ALBO Uzasadnienie zawiera cztery (lub więcej) błędów logicznych w argumentacji.
Próbny egzamin maturalny z filozofii – styczeń 2026 r. 2.3. b) Uzasadnienie – kontrargumentacja (zarzuty)
3 pkt — Dwa zarzuty funkcjonalne lub jeden zarzut funkcjonalny i pogłębiony, brak błędów logicznych w kontrargumentacji.
2 pkt — Dwa zarzuty funkcjonalne lub jeden zarzut funkcjonalny i pogłębiony, najwyżej jeden błąd logiczny w kontrargumentacji.
1 pkt — Jeden zarzut funkcjonalny; najwyżej jeden błąd logiczny w kontrargumentacji.
0 pkt — Brak kontrargumentacji (brak przynajmniej jednego zarzutu). ALBO Żaden kontrargument nie spełnia warunku funkcjonalności. ALBO Dwa (lub więcej) błędy logiczne w kontrargumentacji.
2.3. c) Uzasadnienie – odpowiedź na zarzuty
3 pkt — Funkcjonalna odpowiedź na dwa zarzuty albo funkcjonalna i pogłębiona odpowiedź na jeden zarzut; brak błędów logicznych w odpowiedzi na zarzut.
2 pkt — Funkcjonalna odpowiedź na dwa zarzuty albo funkcjonalna i pogłębiona odpowiedź na jeden zarzut; najwyżej jeden błąd logiczny w odpowiedzi na zarzut
1 pkt — Funkcjonalna odpowiedź na jeden zarzut, najwyżej jeden błąd logiczny w odpowiedzi na zarzut.
0 pkt — Brak odpowiedzi na zarzut (zarzuty). ALBO Żadna z odpowiedzi na zarzut (zarzuty) nie spełnia warunku funkcjonalności. ALBO Dwa (lub więcej) błędy logiczne w ramach odpowiedzi na zarzut (zarzuty).
Wyjaśnienia (Kryterium 2.3. – Uzasadnienie)
1. Uzasadnienie stanowiska zdającego to zabieg polegający na podaniu racji (w postaci zdań) na rzecz prezentowanej tezy. W kontekście charakterystyki wymagań maturalnych uzasadnienie tezy zdającego utożsamia się z argumentacją na rzecz tej tezy.
2. Argumentacja zdającego może mieć strukturę prostą lub złożoną. W ramach wywodu zdającego mogą występować argumenty i kontrargumenty (o różnej postaci). Argumentacja składająca się z więcej niż jednego wnioskowania prostego to argumentacja złożona (o strukturze złożonej). Tego typu argumentacja jest jedną z postaci argumentacji pogłębionej.
3. Formułowanie zarzutu (kontrargumentu) polega na: – argumentowaniu na rzecz tezy przeciwnej – wykazaniu wadliwości określonego argumentu (w aspekcie jego materialnej lub formalnej poprawności).
4. Ocena argumentacji (argumentów i kontrargumentów lub odpowiedzi na zarzuty) wymaga rozstrzygnięcia trzech kwestii:
a) czy argumentacja jest funkcjonalna
b) czy argumentacja jest pogłębiona
c) czy argumentacja jest poprawna logicznie (poprawność materialna i formalna).
5. Argumentacja jest:
a) funkcjonalna, gdy stanowi część wywodu zdającego
b) pogłębiona, gdy ma postać poprawnego wnioskowania powiązanego z analizą historyczno-filozoficzną, logiczną lub pojęciową przynajmniej jednego elementu tego wnioskowania.
c) poprawna logicznie, gdy nie występują w niej błędy logiczne, w szczególności tj.: błąd materialny, błąd formalny, błędne koło w rozumowaniu, ekwiwokacja.
5. Jeżeli argument zdającego oparty jest na myśli filozofa, którego tekst zamieszczono w pierwszej części arkusza maturalnego, a równocześnie argument ten nie zawiera istotnego elementu, wykraczającego poza treści zawarte w tekście źródłowym, to za tego typu argument zdający nie otrzyma punktów.
6. Brak funkcjonalnego i poprawnego argumentu w wypracowaniu skutkuje przyznaniem 0 punktów w pozostałych aspektach oceny uzasadnienia (kontrargumentacja i odpowiedź na zarzut).
2.4. Nawiązania kulturowe Funkcjonalne, rzetelne oraz pogłębione przywołanie jednego kontekstu pozafilozoficznego. ALBO 2 pkt Funkcjonalne i rzetelne przywołanie co najmniej dwóch kontekstów pozafilozoficznych. Funkcjonalne i rzetelne przywołanie jednego kontekstu pozafilozoficznego. 1 pkt Brak przywołania kontekstu pozafilozoficznego. ALBO 0 pkt Przywołanie kontekstu pozafilozoficznego niespełniające warunku funkcjonalności lub rzetelności.
Wyjaśnienia (Kryterium 2.4. – Nawiązania kulturowe) Przywołanie przez zdającego kontekstu pozafilozoficznego polega na odwołaniu się do wiedzy z innych dziedzin kultury (np. tekstu kultury, badań naukowych, wydarzeń historycznych):
a) przywołanie jest funkcjonalne, gdy stanowi element wywodu zdającego
b) przywołanie jest rzetelne, gdy nie zawiera błędów rzeczowych lub logiczno- -językowych uniemożliwiających zrozumienie przedstawionej myśli
c) przywołanie jest pogłębione, gdy stanowi część wywodu zdającego i jest powiązane z analizą historyczno-filozoficzną, logiczną lub pojęciową przynajmniej jednego elementu tego przywołania.
Próbny egzamin maturalny z filozofii – styczeń 2026 r.
3. Kompozycja wypowiedzi (maksymalnie 1 punkt)
1 pkt — Poprawna kompozycja wypracowania (właściwa struktura).
0 pkt — Niepoprawna kompozycja wypracowania (niewłaściwa struktura).
Wyjaśnienia (Kryterium 3. – Kompozycja wypowiedzi)
1. Wypracowanie jest poprawnie skomponowane, gdy zawiera wyraźnie wyodrębnione i poprawnie napisane części strukturalne: wstęp, rozwinięcie i zakończenie.
2. Poprawnie napisany wstęp zawiera przynajmniej jeden z dwóch istotnych elementów: 1. wyjaśnienie tematu wypracowania 2. sformułowanie tezy zdającego odnoszącej się do tematu wypracowania.
3. Rozwinięcie jest poprawnie napisane, gdy składa się z uporządkowanych części składowych (zdań, akapitów), tworzących sensowny i spójny wywód zdającego. Poprawnie napisane rozwinięcie zawiera przynajmniej dwa zasadnie wydzielone akapity.
4. Poprawnie napisane zakończenie zawiera rzetelne podsumowanie wywodu przeprowadzonego przez zdającego. Podsumowanie wywodu jest nierzetelne, jeżeli pojawiają się w nim twierdzenia sprzeczne z twierdzeniami zaprezentowanymi we wstępie lub rozwinięciu albo gdy pojawiają się w nim twierdzenia istotne dla wywodu zdającego, które nie pojawiły się w rozwinięciu.
5. Wypracowanie jest niepoprawnie skomponowane, gdy:
a) nie zawiera wstępu lub wstęp został napisany niepoprawnie ALBO
b) nie zawiera rozwinięcia lub rozwinięcie zostało napisane niepoprawnie ALBO
c) nie zawiera zakończenia lub zakończenie zostało napisane niepoprawnie.
Uwagi
1. Jeżeli wypowiedź jest nieczytelna (w rozumieniu czytelności zapisu), egzaminator oceni ją na 0 pkt.
2. Jeżeli wypowiedź nie zawiera w ogóle rozwinięcia (np. zdający napisał tylko wstęp), egzaminator przyzna 0 pkt w każdym kryterium.
3. Jeżeli wypowiedź zawiera mniej niż 400 wyrazów, jest oceniana wyłącznie w kryteriach: Spełnienie formalnych warunków polecenia oraz Kompetencje filozoficzne i kulturowe. W pozostałych kryteriach egzaminator przyzna 0 punktów.
4. Jeżeli wypowiedź jest napisana niesamodzielnie, np. zawiera fragmenty odtworzone z podręcznika, zadania zawartego w arkuszu egzaminacyjnym lub innego źródła, w tym internetowego, lub jest przepisana od innego zdającego, wówczas egzamin z filozofii, w przypadku takiego zdającego, zostanie unieważniony.
5. Zabronione jest pisanie wypowiedzi obraźliwych, wulgarnych lub propagujących postępowanie niezgodne z prawem. W przypadku takich wypowiedzi zostanie podjęta indywidualna decyzja dotycząca danej pracy, np. nie zostaną przyznane punkty za język lub cała wypowiedź nie będzie podlegała ocen.
Wytłumacz
Jak opracować wypracowanie?
Poniższe tezy, argumenty i konteksty są autorskimi propozycjami pracy nad tematem, nie jedynymi odpowiedziami wymaganymi przez CKE. Wybierz jeden temat. Plan służy przygotowaniu spójnego wywodu; nie jest gotowym wypracowaniem do oddania.
Temat 1. Problem i pojęcia
Stoicki ideał mędrca: oceniaj jego spójność oraz możliwość dobrego życia w praktyce.
Przykładowa teza
Stoicyzm jest przekonującą drogą odporności moralnej, lecz nie wyczerpuje wszystkich warunków ludzkiego spełnienia.
Argumentacja krok po kroku
Uzależnienie wartości życia od cnoty chroni przed utożsamieniem pomyślności z zasługą. Człowiek może zachować prawość pomimo straty majątku lub choroby.
Arystoteles wskazuje znaczenie przyjaźni i warunków zewnętrznych. Ich utrata może realnie zubożyć życie, nawet gdy nie czyni człowieka gorszym moralnie.
Zarzut do tej argumentacji
Uzależnienie szczęścia od zewnętrznych warunków odbiera człowiekowi niezależność, którą zapewnia stoicyzm.
Przykładowa odpowiedź na zarzut
Niezależność moralna nie wymaga zaprzeczenia wartości relacji i zdrowia. Można uznać cnotę za podstawę dobrego życia, nie za jedyny jego składnik.
Jak wykorzystać kontekst?
W Dżumie Camusa działanie mimo niepewnego rezultatu ilustruje wartość wytrwałości, a cierpienie bliskich ujawnia koszt strat zewnętrznych.
Inna możliwa droga
Możliwa jest pełna obrona stoicyzmu albo wybór epikureizmu; porównaj teorie według jawnego kryterium.
Temat 2. Problem i pojęcia
Monizm i dualizm: wyjaśnij, czy spór dotyczy natury człowieka, czy całej rzeczywistości.
Przykładowa teza
Monizm materialistyczny lepiej wyjaśnia zależność funkcji psychicznych od ciała, choć problem świadomości pozostaje otwarty.
Argumentacja krok po kroku
La Mettrie traktuje człowieka jako istotę cielesną. Zmiany pamięci i zachowania po uszkodzeniu mózgu przemawiają za ścisłym związkiem psychiki z materialnym organizmem.
Dualizm Kartezjusza napotyka trudność wyjaśnienia oddziaływania dwóch radykalnie odmiennych substancji. Monizm unika tego szczególnego problemu interakcji.
Zarzut do tej argumentacji
Opis procesów mózgowych nie oddaje subiektywnego przeżycia bólu, więc materia może nie wyjaśniać świadomości.
Przykładowa odpowiedź na zarzut
Luka wyjaśniająca jest poważnym problemem, ale sama nie dowodzi istnienia odrębnej substancji. Tezę monistyczną można przyjąć jako lepiej uzasadnioną, nie ostatecznie dowiedzioną.
Jak wykorzystać kontekst?
Opis amnezji po urazie mózgu wykorzystaj jako przykład zależności; nie przedstawiaj go jako samodzielnego dowodu nieistnienia duszy.
Inna możliwa droga
Można bronić dualizmu przez nieredukowalność przeżyć, pod warunkiem zmierzenia się z problemem oddziaływania duszy i ciała.
Jak ułożyć pracę?
We wstępie objaśnij problem i sformułuj stanowisko. W rozwinięciu połącz każdy argument z tezą: przedstaw rację, objaśnij odpowiednią myśl filozoficzną i pokaż, dlaczego wspiera Twój wniosek. Następnie rozpatrz rzeczywisty zarzut i odpowiedz na niego. W zakończeniu wyprowadź wniosek z przeprowadzonego rozumowania, nie wprowadzając nowego, nieuzasadnionego argumentu.
Na co uważać?
Nie zastępuj argumentacji streszczeniem poglądów ani zestawieniem nazwisk. Cytat otwiera problem, ale nie dowodzi sam Twojej tezy. Kontekst ma objaśniać rację, a nie tylko potwierdzać, że znasz utwór. Nie przenoś limitu słów ani progów punktowania z innego rocznika lub formuły.
Za co są punkty?
W tym arkuszu oceniane są formalne warunki polecenia, kompetencje filozoficzne i kulturowe oraz kompozycja. Szczegółowe progi znajdują się w zasadach oceniania przy tym zadaniu. Minimum wskazane w poleceniu i zależności między kryteriami dotyczą właśnie tej wersji arkusza. Warunek dopuszczenia pracy do oceny nie jest tym samym co warunek maksymalnej punktacji: pogłębiona wiedza, argumenty, zarzuty i odpowiedzi są oceniane osobno.
| Kryterium | Maksymalna liczba punktów |
|---|---|
| 1. Spełnienie formalnych warunków polecenia | 1 |
| 2. Kompetencje filozoficzne i kulturowe | 23 |
| 3. Kompozycja wypowiedzi | 1 |
Wymagana w tym poleceniu długość: co najmniej 400 wyrazów. Szczególne konsekwencje krótszej wypowiedzi sprawdź w rubryce tego zadania.
Uwaga do wysokiej punktacji: rubryka premiuje funkcjonalne, rzetelne i pogłębione wykorzystanie myśli co najmniej dwóch filozofów. Minimalne odwołanie do jednego filozofa nie zapewnia maksimum w tym kryterium.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Epikureizm i stoicyzm, René Descartes (Kartezjusz), Spory etyczne, Spory metafizyczne i ontologiczne
Dział filozofii: Etyka, Metafizyka
Pojęcia: dobre życie, dualizm, monizm, stoicyzm
Filozofowie / autorzy: René Descartes, Zenon z Kition
Wymagania CKE: IX
ID zadania: FIL-2026-STY-18
Oryginalny arkusz CKE — str. 18
Zadanie 1 · maj 2025 · Formuła 2023
Pokaż tekst źródłowy Platon
Timajos
Platon
Timajos
Timajos: Według mojego zdania, należy wyróżnić następujące problemy: czym jest to, co zawsze trwa i nie zna urodzin; czym jest to, co się zawsze rodzi i nigdy nie istnieje [realnie]. Pierwszą rzecz może pojąć tylko intelekt za pomocą rozumowania, bo istnieje zawsze jako ta sama (identyczna). Przeciwnie, druga jest przedmiotem mniemania w połączeniu z nierozumowym poznaniem zmysłowym, bo rodzi się i umiera, lecz nie istnieje nigdy realnie. Ponadto wszystko, co się rodzi, rodzi się z konieczności pod wpływem jakiejś przyczyny, bo jest niemożliwe, by się coś rodziło bez przyczyny. Ile razy ten, co coś tworzy z oczyma nieustannie utkwionymi w to, co istnieje samo w sobie, i posługuje się takim modelem, ile razy stara się wywołać w swej kreacji jego formę i jego cechy, tyle razy wszystko to, co tak tworzy, jest z konieczności piękne. Przeciwnie, jeśli wpatruje się w to, co jest zrodzone, jeśli posługuje się modelem zrodzonym, jego kreacja nie będzie piękna. Zatem gdy chodzi o całe niebo lub świat […], należy najpierw rozważyć problem […], czy świat istniał zawsze i nie miał początku, czy też zrodził się i zaczął od czegoś początkowego? Jest zrodzony, bo jest widzialny, dotykalny i posiada ciało, a wszystkie tego rodzaju rzeczy są przedmiotem zmysłów, te zaś są z kolei przedmiotem mniemania za pośrednictwem postrzeżenia zmysłowego; jak widzieliśmy wyżej, są w procesie rodzenia, są zrodzone. Utrzymujemy, że to, co jest zrodzone, musi pochodzić od jakiejś przyczyny. Znaleźć Twórcę i Ojca tego całego Wszechświata jest wielkim przedsięwzięciem. Lecz gdy się Go odkryło, jest niemożliwe objawić Go wszystkim. Należy zatem zbadać, według którego z dwóch modeli budowniczy świata zbudował go: czy według tego, który jest zawsze tym samym, czy według tego, który jest zrodzony. Jeśli ten świat jest piękny, a jego konstruktor jest dobry, jasno stąd wynika, że patrzył na model wieczny. W przeciwnym bowiem razie – tego nawet przypuścić nie można – patrzyłby był na model zrodzony. Świat bowiem jest rzeczą najpiękniejszą spośród zrodzonych, a jego budowniczy jest najdoskonalszą z przyczyn. Konsekwentnie, świat zrodzony w tych warunkach został utworzony według modelu, który jest przedmiotem rozumu i myśli, i jest tym samym. Jeśli tak się rzeczy mają, jest absolutnie konieczne, aby ten świat był obrazem jakiegoś innego świata. […] Próbujmy wytłumaczyć, dlaczego Stwórca sprawił, że i ten świat się narodził. Odpowiadamy: był dobry! A kto jest dobry, nie odczuwa nigdy żadnej zazdrości wobec nikogo. Wolny zatem od niej, bardzo pragnął, aby wszystko było, ile możności, podobne do niego. Jeśli ktoś przyjmuje od mądrych ludzi to zdanie za główną przyczynę świata, postępuje bardzo rozumnie. Ponieważ Bóg chciał, aby wszystko było dobre, a nie było żadnego zła, o ile to możliwe, dlatego ujął cały zasób rzeczy widzialnych, które nie były w stanie pokoju, lecz w bezładnym i chaotycznym ruchu, i wyprowadził je z nieporządku do porządku, bo uważał, że porządek jest bez porównania cenniejszy od nieporządku. Otóż nie było ani wówczas, ani kiedykolwiek dozwolone, aby najlepsza istota robiła coś, co nie jest najpiękniejsze. Po zastanowieniu się zauważył, że spośród rzeczy naturalnie widzialnych, rozpatrywanych w swej całości, żadna rzecz pozbawiona rozumu nie może nigdy być piękniejsza od tej, która jest obdarzona rozumem; i że, z drugiej strony, jest niemożliwe, aby jakaś rzecz mogła mieć rozum bez duszy. Pod wpływem tej refleksji utworzył świat, łącząc rozum z duszą, a duszę z ciałem, aby dzieło przez niego dokonane było naturalnie najpiękniejsze i możliwie najlepsze. Konsekwentnie zatem w myśl rozumowania prawdopodobnego należy powiedzieć, że ten świat żyje, jest obdarzony duszą i rozumem, jest zrodzony przez Opatrzność Boga.
Przeł. P. Siwek, Warszawa 1986
Polecenie
Zagadnienia przedstawione w przytoczonym tekście mieszczą się w obrębie kilku dyscyplin filozoficznych. Podaj nazwę jednej spośród tych dyscyplin. Następnie podaj jedno konkretne zagadnienie – spośród przedstawionych w tekście – mieszczące się w zakresie wskazanej dyscypliny.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Wybierz jedno rzeczywiste pytanie filozoficzne z Timajosa.
2. Gdzie szukać?
Zastanów się, czy dotyczy ono rodzajów bytów, poznania czy pochodzenia świata i jego twórcy.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Zapisz parę: dyscyplina — konkretne zagadnienie. Nie wystarczy sama nazwa autora lub pojęcia bez wskazania problemu.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Ontologia/metafizyka — np. dwa rodzaje bytów; CKE dopuszcza też filozofię religii i problem początku świata.
Zasady oceniania
1 pkt: dyscyplina i powiązane zagadnienie.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Zagadnienia przedstawione w przytoczonym tekście mieszczą się w obrębie kilku dyscyplin filozoficznych. Podaj nazwę jednej spośród tych dyscyplin. Następnie podaj jedno konkretne zagadnienie – spośród przedstawionych w tekście – mieszczące się w zakresie wskazanej dyscypliny.
Co trzeba wiedzieć?
Ontologia pyta o to, co istnieje i jakiego rodzaju są byty; epistemologia — o przedmiot i sposób poznania. W „Timajosie” trzeba rozdzielić wieczne wzorce, rzeczy powstające oraz możliwość uzyskania wiedzy o każdym z tych porządków.
Nazwij dyscyplinę, a następnie wskaż badany przez nią problem obecny w tekście.
Ontologia zajmuje się m.in. rozróżnieniem bytów wiecznych i zrodzonych; filozofia religii może badać rolę boskiego twórcy świata.
Nie wpisuj samego nazwiska Platona jako nazwy dyscypliny.
Wybrane zagadnienie musi należeć do wskazanego działu, nie tylko luźno kojarzyć się z fragmentem.
Przykład pełnej odpowiedzi
Ontologia/metafizyka — np. dwa rodzaje bytów; CKE dopuszcza też filozofię religii i problem początku świata.
Za co są punkty?
1 pkt – podanie jednej dyscypliny filozoficznej oraz przywołanie konkretnego zagadnienia spośród przedstawionych w tekście. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Dyscypliny filozofii, Platon
Dział filozofii: Filozofia Boga, Metafizyka
Pojęcia: dualizm bytów, kosmos
Filozofowie / autorzy: Platon
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 1. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania określone w podstawie programowej1 Wymaganie ogólne Wymagania szczegółowe IV. Rozumienie ważniejszych pojęć, zagadnień i stanowisk głównych dyscyplin filozoficznych. III. Wybrane problemy filozofii. 1. 1. Dyscypliny filozofii. Zdający wymienia następujące dyscypliny filozofii oraz określa przedmioty ich badań: 2. 1) dyscypliny podstawowe (ogólniejsze) – teoria bytu (ontologia, metafizyka), teoria poznania (epistemologia), ogólna teoria wartości (aksjologia) wraz z teorią moralności (etyką); 3. 2) dyscypliny szczegółowe – filozofia człowieka (antropologia filozoficzna), filozofia przyrody, filozofia nauki, filozofia kultury, filozofia religii (wraz z teologią filozoficzną), filozofia piękna i sztuki (estetyka filozoficzna), filozofia polityki.
ID zadania: FIL-2025-MAJ-01
Oryginalny arkusz CKE — str. 5
Zadanie 2 · maj 2025 · Formuła 2023
Pokaż tekst źródłowy Platon
Timajos
Platon
Timajos
Timajos: Według mojego zdania, należy wyróżnić następujące problemy: czym jest to, co zawsze trwa i nie zna urodzin; czym jest to, co się zawsze rodzi i nigdy nie istnieje [realnie]. Pierwszą rzecz może pojąć tylko intelekt za pomocą rozumowania, bo istnieje zawsze jako ta sama (identyczna). Przeciwnie, druga jest przedmiotem mniemania w połączeniu z nierozumowym poznaniem zmysłowym, bo rodzi się i umiera, lecz nie istnieje nigdy realnie. Ponadto wszystko, co się rodzi, rodzi się z konieczności pod wpływem jakiejś przyczyny, bo jest niemożliwe, by się coś rodziło bez przyczyny. Ile razy ten, co coś tworzy z oczyma nieustannie utkwionymi w to, co istnieje samo w sobie, i posługuje się takim modelem, ile razy stara się wywołać w swej kreacji jego formę i jego cechy, tyle razy wszystko to, co tak tworzy, jest z konieczności piękne. Przeciwnie, jeśli wpatruje się w to, co jest zrodzone, jeśli posługuje się modelem zrodzonym, jego kreacja nie będzie piękna. Zatem gdy chodzi o całe niebo lub świat […], należy najpierw rozważyć problem […], czy świat istniał zawsze i nie miał początku, czy też zrodził się i zaczął od czegoś początkowego? Jest zrodzony, bo jest widzialny, dotykalny i posiada ciało, a wszystkie tego rodzaju rzeczy są przedmiotem zmysłów, te zaś są z kolei przedmiotem mniemania za pośrednictwem postrzeżenia zmysłowego; jak widzieliśmy wyżej, są w procesie rodzenia, są zrodzone. Utrzymujemy, że to, co jest zrodzone, musi pochodzić od jakiejś przyczyny. Znaleźć Twórcę i Ojca tego całego Wszechświata jest wielkim przedsięwzięciem. Lecz gdy się Go odkryło, jest niemożliwe objawić Go wszystkim. Należy zatem zbadać, według którego z dwóch modeli budowniczy świata zbudował go: czy według tego, który jest zawsze tym samym, czy według tego, który jest zrodzony. Jeśli ten świat jest piękny, a jego konstruktor jest dobry, jasno stąd wynika, że patrzył na model wieczny. W przeciwnym bowiem razie – tego nawet przypuścić nie można – patrzyłby był na model zrodzony. Świat bowiem jest rzeczą najpiękniejszą spośród zrodzonych, a jego budowniczy jest najdoskonalszą z przyczyn. Konsekwentnie, świat zrodzony w tych warunkach został utworzony według modelu, który jest przedmiotem rozumu i myśli, i jest tym samym. Jeśli tak się rzeczy mają, jest absolutnie konieczne, aby ten świat był obrazem jakiegoś innego świata. […] Próbujmy wytłumaczyć, dlaczego Stwórca sprawił, że i ten świat się narodził. Odpowiadamy: był dobry! A kto jest dobry, nie odczuwa nigdy żadnej zazdrości wobec nikogo. Wolny zatem od niej, bardzo pragnął, aby wszystko było, ile możności, podobne do niego. Jeśli ktoś przyjmuje od mądrych ludzi to zdanie za główną przyczynę świata, postępuje bardzo rozumnie. Ponieważ Bóg chciał, aby wszystko było dobre, a nie było żadnego zła, o ile to możliwe, dlatego ujął cały zasób rzeczy widzialnych, które nie były w stanie pokoju, lecz w bezładnym i chaotycznym ruchu, i wyprowadził je z nieporządku do porządku, bo uważał, że porządek jest bez porównania cenniejszy od nieporządku. Otóż nie było ani wówczas, ani kiedykolwiek dozwolone, aby najlepsza istota robiła coś, co nie jest najpiękniejsze. Po zastanowieniu się zauważył, że spośród rzeczy naturalnie widzialnych, rozpatrywanych w swej całości, żadna rzecz pozbawiona rozumu nie może nigdy być piękniejsza od tej, która jest obdarzona rozumem; i że, z drugiej strony, jest niemożliwe, aby jakaś rzecz mogła mieć rozum bez duszy. Pod wpływem tej refleksji utworzył świat, łącząc rozum z duszą, a duszę z ciałem, aby dzieło przez niego dokonane było naturalnie najpiękniejsze i możliwie najlepsze. Konsekwentnie zatem w myśl rozumowania prawdopodobnego należy powiedzieć, że ten świat żyje, jest obdarzony duszą i rozumem, jest zrodzony przez Opatrzność Boga.
Przeł. P. Siwek, Warszawa 1986
Polecenie
Oceń prawdziwość poniższych zdań w odniesieniu do przytoczonego fragmentu Timajosa. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli zdanie jest fałszywe.
1. Wszystko to, co istnieje, ma swoją przyczynę. P F
2. Nieprawda, że wszystko to, co istnieje, musi być piękne. P F
3. To, co zawsze się rodzi, jest poznawalne tylko intelektem. P F
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Zwróć uwagę na zakres słowa „wszystko” i na negację w drugim zdaniu.
2. Gdzie szukać?
Rozdziel byty wieczne i powstające oraz przypisane im sposoby poznania.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Sprawdź każde zdanie w tekście. Nie przenoś cechy jednego rodzaju bytu na wszystkie istniejące rzeczy.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
F; P; F.
Zasady oceniania
2 pkt – zaznaczenie trzech poprawnych odpowiedzi.
1 pkt – zaznaczenie dwóch poprawnych odpowiedzi.
0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wytłumacz
Dlaczego tak, dlaczego nie?
Co trzeba ustalić?
Oceń prawdziwość poniższych zdań w odniesieniu do przytoczonego fragmentu Timajosa. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli zdanie jest fałszywe. 1. Wszystko to, co istnieje, ma swoją przyczynę. P F 2. Nieprawda, że wszystko to, co istnieje, musi być piękne. P F 3. To, co zawsze się rodzi, jest poznawalne tylko intelektem. P F
Co trzeba wiedzieć?
W platońskim rozróżnieniu byty wieczne nie są tym samym rodzajem przedmiotu co rzeczy powstające. Zasada dotycząca tego, co się rodzi, nie musi obejmować wszystkiego, co istnieje; w ocenie zdań ważny jest zakres kwantyfikatorów i negacji.
| Wariant / rozstrzygnięcie | Dlaczego? |
|---|---|
| 1 — F | Warunek posiadania przyczyny dotyczy w tekście bytów zrodzonych, nie bez wyjątku każdego bytu. |
| 2 — P | Zmienny, zrodzony wzorzec nie gwarantuje piękna wytworu tak jak wzorzec wieczny. |
| 3 — F | Poznanie rzeczy zmiennych jest zmysłowym mniemaniem, nie wiedzą właściwą temu, co trwałe. |
Jak połączyć te ustalenia?
Pierwsze zdanie jest fałszywe: tekst przypisuje przyczynę temu, co się rodzi, a nie bez wyjątku wszystkiemu, co istnieje. Drugie jest prawdziwe, bo użycie zrodzonego wzorca nie gwarantuje piękna dzieła. Trzecie jest fałszywe: rzeczy zmienne wiążą się z poznaniem zmysłowym i mniemaniem. Stąd F, P, F. Szczególnie uważaj na rozszerzanie zakresu słowa „wszystko”.
Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie
F; P; F.
Za co są punkty?
2 pkt – zaznaczenie trzech poprawnych odpowiedzi. 1 pkt – zaznaczenie dwóch poprawnych odpowiedzi. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Platon
Dział filozofii: Epistemologia, Metafizyka
Pojęcia: piękno, przyczyna, rozum
Filozofowie / autorzy: Platon
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 2. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe IV. Rozumienie ważniejszych pojęć, zagadnień i stanowisk głównych dyscyplin filozoficznych. VIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie tekstu filozoficznego i zawartej w nim argumentacji, a także w obronie przed manipulacją. I. Kultura logiczna. 2. Logiczne wady wypowiedzi: sprzeczność wewnętrzna, nieostrość, wieloznaczność. Zdający: 1) odróżnia wyrażenia sprzeczne wewnętrznie od wyrażeń fałszywych i nonsensownych.
ID zadania: FIL-2025-MAJ-02
Oryginalny arkusz CKE — str. 5
Zadanie 3 · maj 2025 · Formuła 2023
Pokaż tekst źródłowy Platon
Timajos
Platon
Timajos
Timajos: Według mojego zdania, należy wyróżnić następujące problemy: czym jest to, co zawsze trwa i nie zna urodzin; czym jest to, co się zawsze rodzi i nigdy nie istnieje [realnie]. Pierwszą rzecz może pojąć tylko intelekt za pomocą rozumowania, bo istnieje zawsze jako ta sama (identyczna). Przeciwnie, druga jest przedmiotem mniemania w połączeniu z nierozumowym poznaniem zmysłowym, bo rodzi się i umiera, lecz nie istnieje nigdy realnie. Ponadto wszystko, co się rodzi, rodzi się z konieczności pod wpływem jakiejś przyczyny, bo jest niemożliwe, by się coś rodziło bez przyczyny. Ile razy ten, co coś tworzy z oczyma nieustannie utkwionymi w to, co istnieje samo w sobie, i posługuje się takim modelem, ile razy stara się wywołać w swej kreacji jego formę i jego cechy, tyle razy wszystko to, co tak tworzy, jest z konieczności piękne. Przeciwnie, jeśli wpatruje się w to, co jest zrodzone, jeśli posługuje się modelem zrodzonym, jego kreacja nie będzie piękna. Zatem gdy chodzi o całe niebo lub świat […], należy najpierw rozważyć problem […], czy świat istniał zawsze i nie miał początku, czy też zrodził się i zaczął od czegoś początkowego? Jest zrodzony, bo jest widzialny, dotykalny i posiada ciało, a wszystkie tego rodzaju rzeczy są przedmiotem zmysłów, te zaś są z kolei przedmiotem mniemania za pośrednictwem postrzeżenia zmysłowego; jak widzieliśmy wyżej, są w procesie rodzenia, są zrodzone. Utrzymujemy, że to, co jest zrodzone, musi pochodzić od jakiejś przyczyny. Znaleźć Twórcę i Ojca tego całego Wszechświata jest wielkim przedsięwzięciem. Lecz gdy się Go odkryło, jest niemożliwe objawić Go wszystkim. Należy zatem zbadać, według którego z dwóch modeli budowniczy świata zbudował go: czy według tego, który jest zawsze tym samym, czy według tego, który jest zrodzony. Jeśli ten świat jest piękny, a jego konstruktor jest dobry, jasno stąd wynika, że patrzył na model wieczny. W przeciwnym bowiem razie – tego nawet przypuścić nie można – patrzyłby był na model zrodzony. Świat bowiem jest rzeczą najpiękniejszą spośród zrodzonych, a jego budowniczy jest najdoskonalszą z przyczyn. Konsekwentnie, świat zrodzony w tych warunkach został utworzony według modelu, który jest przedmiotem rozumu i myśli, i jest tym samym. Jeśli tak się rzeczy mają, jest absolutnie konieczne, aby ten świat był obrazem jakiegoś innego świata. […] Próbujmy wytłumaczyć, dlaczego Stwórca sprawił, że i ten świat się narodził. Odpowiadamy: był dobry! A kto jest dobry, nie odczuwa nigdy żadnej zazdrości wobec nikogo. Wolny zatem od niej, bardzo pragnął, aby wszystko było, ile możności, podobne do niego. Jeśli ktoś przyjmuje od mądrych ludzi to zdanie za główną przyczynę świata, postępuje bardzo rozumnie. Ponieważ Bóg chciał, aby wszystko było dobre, a nie było żadnego zła, o ile to możliwe, dlatego ujął cały zasób rzeczy widzialnych, które nie były w stanie pokoju, lecz w bezładnym i chaotycznym ruchu, i wyprowadził je z nieporządku do porządku, bo uważał, że porządek jest bez porównania cenniejszy od nieporządku. Otóż nie było ani wówczas, ani kiedykolwiek dozwolone, aby najlepsza istota robiła coś, co nie jest najpiękniejsze. Po zastanowieniu się zauważył, że spośród rzeczy naturalnie widzialnych, rozpatrywanych w swej całości, żadna rzecz pozbawiona rozumu nie może nigdy być piękniejsza od tej, która jest obdarzona rozumem; i że, z drugiej strony, jest niemożliwe, aby jakaś rzecz mogła mieć rozum bez duszy. Pod wpływem tej refleksji utworzył świat, łącząc rozum z duszą, a duszę z ciałem, aby dzieło przez niego dokonane było naturalnie najpiękniejsze i możliwie najlepsze. Konsekwentnie zatem w myśl rozumowania prawdopodobnego należy powiedzieć, że ten świat żyje, jest obdarzony duszą i rozumem, jest zrodzony przez Opatrzność Boga.
Przeł. P. Siwek, Warszawa 1986
Polecenie
W przytoczonym fragmencie Timajos wyróżnia dwie kategorie bytów: byty, które zawsze trwają i nie znają urodzin, oraz byty, które zawsze się rodzą i nigdy nie istnieją [realnie]. Spośród wymienionych poniżej bytów A–F wybierz i zapisz wszystkie te, które zawsze trwają i nie znają urodzin.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Najpierw ustal kryterium: zadanie pyta o to, co nie powstaje, a nie o to, co żyje długo.
2. Gdzie szukać?
Porównaj każdy przykład z rozróżnieniem wiecznego wzorca i zmiennego świata.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Zaznacz wszystkie spełniające warunek przykłady. Sprawdź także twórcę świata, zamiast ograniczać analizę do rzeczy widzialnych.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
A i C — Stwórca oraz platońskie idee.
Zasady oceniania
2 pkt: A i C; szczegółowe zasady częściowej punktacji w PDF.
Wytłumacz
Dlaczego tak, dlaczego nie?
Co trzeba ustalić?
W przytoczonym fragmencie Timajos wyróżnia dwie kategorie bytów: byty, które zawsze trwają i nie znają urodzin, oraz byty, które zawsze się rodzą i nigdy nie istnieją [realnie]. Spośród wymienionych poniżej bytów A–F wybierz i zapisz wszystkie te, które zawsze trwają i nie znają urodzin.
Co trzeba wiedzieć?
Platon odróżnia byty wieczne od zmiennych rzeczy powstających. Klasyfikując podane przykłady, trzeba zastosować właśnie kryterium powstawania i trwania, a nie utożsamiać wieczności z długowiecznością rzeczy cielesnej.
| Wariant / rozstrzygnięcie | Dlaczego? |
|---|---|
| A — wybierz | Stwórca należy w tej rekonstrukcji do porządku niezrodzonego. |
| B — odrzuć | Idee w ludzkim umyśle nie są tym samym co samodzielne platońskie idee. |
| C — wybierz | Idee platońskie są wieczne i niezmienne. |
| D — odrzuć | Chmury powstają i zmieniają się. |
| E — odrzuć | Rydwan jest zrodzonym, zmiennym wytworem. |
| F — odrzuć | Miasto powstaje i podlega przemianom. |
Jak połączyć te ustalenia?
Wybierasz byty niepowstające i niezmienne: boskiego twórcę oraz platońskie idee, czyli A i C. Idee nie są tu po prostu myślami istniejącymi w ludzkim umyśle. Chmury, rydwan i miasto powstają oraz zmieniają się, należą więc do innej kategorii. O rozstrzygnięciu decyduje ontologiczny status, nie wielkość, trwałość użytkowa czy ważność danego przedmiotu.
Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie
A i C — Stwórca oraz platońskie idee.
Za co są punkty?
2 pkt – poprawne przyporządkowanie dwóch bytów. 1 pkt – poprawne przyporządkowanie jednego bytu. 0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Istnienie i natura Boga, Platon, Spory metafizyczne i ontologiczne
Dział filozofii: Metafizyka
Pojęcia: demiurg, idee
Filozofowie / autorzy: Platon
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 3. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe III. Znajomość poglądów filozofów reprezentatywnych dla poszczególnych epok kultury europejskiej. IV. Rozumienie ważniejszych pojęć, zagadnień i stanowisk głównych dyscyplin filozoficznych. VIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie tekstu filozoficznego i zawartej w nim argumentacji, a także w obronie przed manipulacją. Poziom podstawowy VI. Filozofia Platona jako paradygmat antynaturalizmu. Zdający: 1) wyjaśnia platońską teorię idei jako niematerialnych, niezmiennych i wiecznych wzorców dla zmiennych i czasowych rzeczy fizycznych. Poziom rozszerzony II. Elementy historii filozofii. 1. Filozofia starożytna. Zdający opanowuje wszystkie treści nauczania – wymagania szczegółowe zawarte w podstawie programowej w zakresie przedmiotu filozofia w zakresie podstawowym. III. Wybrane problemy filozofii. 2. Wybrane spory metafizyczne (ontologiczne). Zdający, definiując odpowiednie terminy i analizując argumenty, rekonstruuje następujące spory o: 1) stosunek rzeczy do umysłu (realizm – idealizm); 2) różnorodność bytów (monizm – pluralizm).
ID zadania: FIL-2025-MAJ-03
Oryginalny arkusz CKE — str. 6
Zadanie 4 · maj 2025 · Formuła 2023
Pokaż tekst źródłowy Platon
Timajos
Platon
Timajos
Timajos: Według mojego zdania, należy wyróżnić następujące problemy: czym jest to, co zawsze trwa i nie zna urodzin; czym jest to, co się zawsze rodzi i nigdy nie istnieje [realnie]. Pierwszą rzecz może pojąć tylko intelekt za pomocą rozumowania, bo istnieje zawsze jako ta sama (identyczna). Przeciwnie, druga jest przedmiotem mniemania w połączeniu z nierozumowym poznaniem zmysłowym, bo rodzi się i umiera, lecz nie istnieje nigdy realnie. Ponadto wszystko, co się rodzi, rodzi się z konieczności pod wpływem jakiejś przyczyny, bo jest niemożliwe, by się coś rodziło bez przyczyny. Ile razy ten, co coś tworzy z oczyma nieustannie utkwionymi w to, co istnieje samo w sobie, i posługuje się takim modelem, ile razy stara się wywołać w swej kreacji jego formę i jego cechy, tyle razy wszystko to, co tak tworzy, jest z konieczności piękne. Przeciwnie, jeśli wpatruje się w to, co jest zrodzone, jeśli posługuje się modelem zrodzonym, jego kreacja nie będzie piękna. Zatem gdy chodzi o całe niebo lub świat […], należy najpierw rozważyć problem […], czy świat istniał zawsze i nie miał początku, czy też zrodził się i zaczął od czegoś początkowego? Jest zrodzony, bo jest widzialny, dotykalny i posiada ciało, a wszystkie tego rodzaju rzeczy są przedmiotem zmysłów, te zaś są z kolei przedmiotem mniemania za pośrednictwem postrzeżenia zmysłowego; jak widzieliśmy wyżej, są w procesie rodzenia, są zrodzone. Utrzymujemy, że to, co jest zrodzone, musi pochodzić od jakiejś przyczyny. Znaleźć Twórcę i Ojca tego całego Wszechświata jest wielkim przedsięwzięciem. Lecz gdy się Go odkryło, jest niemożliwe objawić Go wszystkim. Należy zatem zbadać, według którego z dwóch modeli budowniczy świata zbudował go: czy według tego, który jest zawsze tym samym, czy według tego, który jest zrodzony. Jeśli ten świat jest piękny, a jego konstruktor jest dobry, jasno stąd wynika, że patrzył na model wieczny. W przeciwnym bowiem razie – tego nawet przypuścić nie można – patrzyłby był na model zrodzony. Świat bowiem jest rzeczą najpiękniejszą spośród zrodzonych, a jego budowniczy jest najdoskonalszą z przyczyn. Konsekwentnie, świat zrodzony w tych warunkach został utworzony według modelu, który jest przedmiotem rozumu i myśli, i jest tym samym. Jeśli tak się rzeczy mają, jest absolutnie konieczne, aby ten świat był obrazem jakiegoś innego świata. […] Próbujmy wytłumaczyć, dlaczego Stwórca sprawił, że i ten świat się narodził. Odpowiadamy: był dobry! A kto jest dobry, nie odczuwa nigdy żadnej zazdrości wobec nikogo. Wolny zatem od niej, bardzo pragnął, aby wszystko było, ile możności, podobne do niego. Jeśli ktoś przyjmuje od mądrych ludzi to zdanie za główną przyczynę świata, postępuje bardzo rozumnie. Ponieważ Bóg chciał, aby wszystko było dobre, a nie było żadnego zła, o ile to możliwe, dlatego ujął cały zasób rzeczy widzialnych, które nie były w stanie pokoju, lecz w bezładnym i chaotycznym ruchu, i wyprowadził je z nieporządku do porządku, bo uważał, że porządek jest bez porównania cenniejszy od nieporządku. Otóż nie było ani wówczas, ani kiedykolwiek dozwolone, aby najlepsza istota robiła coś, co nie jest najpiękniejsze. Po zastanowieniu się zauważył, że spośród rzeczy naturalnie widzialnych, rozpatrywanych w swej całości, żadna rzecz pozbawiona rozumu nie może nigdy być piękniejsza od tej, która jest obdarzona rozumem; i że, z drugiej strony, jest niemożliwe, aby jakaś rzecz mogła mieć rozum bez duszy. Pod wpływem tej refleksji utworzył świat, łącząc rozum z duszą, a duszę z ciałem, aby dzieło przez niego dokonane było naturalnie najpiękniejsze i możliwie najlepsze. Konsekwentnie zatem w myśl rozumowania prawdopodobnego należy powiedzieć, że ten świat żyje, jest obdarzony duszą i rozumem, jest zrodzony przez Opatrzność Boga.
Przeł. P. Siwek, Warszawa 1986
Polecenie
Odwołując się do tekstu źródłowego lub wiedzy własnej o filozofii Platona, wyjaśnij, dlaczego Timajos twierdzi, że to, co się rodzi i umiera, nie może być przedmiotem wiedzy, a tylko – mniemania.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Porównaj trwałość przedmiotu wiedzy z charakterem rzeczy powstających i ginących.
2. Gdzie szukać?
Przypomnij sobie platoński związek wiedzy z tym, co niezmienne, i mniemania z doświadczeniem.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Wyjaśnij, jak cecha poznawanego przedmiotu ogranicza status poznania. Nie zastępuj uzasadnienia samym stwierdzeniem „zmysły zawodzą”.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Rzeczy zrodzone są zmienne; wiedza dotyczy tego, co niezmienne.
Zasady oceniania
1 pkt: poprawne wyjaśnienie.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Odwołując się do tekstu źródłowego lub wiedzy własnej o filozofii Platona, wyjaśnij, dlaczego Timajos twierdzi, że to, co się rodzi i umiera, nie może być przedmiotem wiedzy, a tylko – mniemania.
Platońska wiedza ma dotyczyć trwałego, niezmiennego przedmiotu.
Rzeczy zmysłowe zmieniają się: cecha prawdziwa o nich w jednej chwili może nie opisywać ich później.
Dlatego poznanie takich rzeczy pozostaje mniemaniem, a pewna wiedza kieruje się ku ideom.
Przykład pełnej odpowiedzi
Rzeczy zrodzone są zmienne; wiedza dotyczy tego, co niezmienne.
Na co uważać?
Nie twierdź, że rzeczy zrodzone są całkowicie niedostępne poznaniu — tekst przyznaje im właśnie poznanie zmysłowe.
Za co są punkty?
1 pkt – poprawna odpowiedź. 0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Platon, Spory epistemologiczne
Dział filozofii: Epistemologia
Pojęcia: doxa, episteme, zmienność
Filozofowie / autorzy: Platon
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 4. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe III. Znajomość poglądów filozofów reprezentatywnych dla poszczególnych epok kultury europejskiej. IV. Rozumienie ważniejszych pojęć, zagadnień i stanowisk głównych dyscyplin filozoficznych. VII. Posługiwanie się podstawowymi kategoriami logiki i dbanie o kulturę logiczną wypowiedzi. Poziom podstawowy VI. Filozofia Platona jako paradygmat antynaturalizmu. Zdający: 1) wyjaśnia platońską teorię idei jako niematerialnych, niezmiennych i wiecznych wzorców dla zmiennych i czasowych rzeczy fizycznych. Poziom rozszerzony II. Elementy historii filozofii. 1. Filozofia starożytna. Zdający opanowuje wszystkie treści nauczania – wymagania szczegółowe zawarte w podstawie programowej w zakresie przedmiotu filozofia w zakresie podstawowym. III. Wybrane problemy filozofii. 2. Wybrane spory metafizyczne (ontologiczne). Zdający, definiując odpowiednie terminy i analizując argumenty, rekonstruuje następujące spory o: 1) stosunek rzeczy do umysłu (realizm – idealizm).
ID zadania: FIL-2025-MAJ-04
Oryginalny arkusz CKE — str. 7
Zadanie 5 · maj 2025 · Formuła 2023
Pokaż tekst źródłowy Platon
Timajos
Platon
Timajos
Timajos: Według mojego zdania, należy wyróżnić następujące problemy: czym jest to, co zawsze trwa i nie zna urodzin; czym jest to, co się zawsze rodzi i nigdy nie istnieje [realnie]. Pierwszą rzecz może pojąć tylko intelekt za pomocą rozumowania, bo istnieje zawsze jako ta sama (identyczna). Przeciwnie, druga jest przedmiotem mniemania w połączeniu z nierozumowym poznaniem zmysłowym, bo rodzi się i umiera, lecz nie istnieje nigdy realnie. Ponadto wszystko, co się rodzi, rodzi się z konieczności pod wpływem jakiejś przyczyny, bo jest niemożliwe, by się coś rodziło bez przyczyny. Ile razy ten, co coś tworzy z oczyma nieustannie utkwionymi w to, co istnieje samo w sobie, i posługuje się takim modelem, ile razy stara się wywołać w swej kreacji jego formę i jego cechy, tyle razy wszystko to, co tak tworzy, jest z konieczności piękne. Przeciwnie, jeśli wpatruje się w to, co jest zrodzone, jeśli posługuje się modelem zrodzonym, jego kreacja nie będzie piękna. Zatem gdy chodzi o całe niebo lub świat […], należy najpierw rozważyć problem […], czy świat istniał zawsze i nie miał początku, czy też zrodził się i zaczął od czegoś początkowego? Jest zrodzony, bo jest widzialny, dotykalny i posiada ciało, a wszystkie tego rodzaju rzeczy są przedmiotem zmysłów, te zaś są z kolei przedmiotem mniemania za pośrednictwem postrzeżenia zmysłowego; jak widzieliśmy wyżej, są w procesie rodzenia, są zrodzone. Utrzymujemy, że to, co jest zrodzone, musi pochodzić od jakiejś przyczyny. Znaleźć Twórcę i Ojca tego całego Wszechświata jest wielkim przedsięwzięciem. Lecz gdy się Go odkryło, jest niemożliwe objawić Go wszystkim. Należy zatem zbadać, według którego z dwóch modeli budowniczy świata zbudował go: czy według tego, który jest zawsze tym samym, czy według tego, który jest zrodzony. Jeśli ten świat jest piękny, a jego konstruktor jest dobry, jasno stąd wynika, że patrzył na model wieczny. W przeciwnym bowiem razie – tego nawet przypuścić nie można – patrzyłby był na model zrodzony. Świat bowiem jest rzeczą najpiękniejszą spośród zrodzonych, a jego budowniczy jest najdoskonalszą z przyczyn. Konsekwentnie, świat zrodzony w tych warunkach został utworzony według modelu, który jest przedmiotem rozumu i myśli, i jest tym samym. Jeśli tak się rzeczy mają, jest absolutnie konieczne, aby ten świat był obrazem jakiegoś innego świata. […] Próbujmy wytłumaczyć, dlaczego Stwórca sprawił, że i ten świat się narodził. Odpowiadamy: był dobry! A kto jest dobry, nie odczuwa nigdy żadnej zazdrości wobec nikogo. Wolny zatem od niej, bardzo pragnął, aby wszystko było, ile możności, podobne do niego. Jeśli ktoś przyjmuje od mądrych ludzi to zdanie za główną przyczynę świata, postępuje bardzo rozumnie. Ponieważ Bóg chciał, aby wszystko było dobre, a nie było żadnego zła, o ile to możliwe, dlatego ujął cały zasób rzeczy widzialnych, które nie były w stanie pokoju, lecz w bezładnym i chaotycznym ruchu, i wyprowadził je z nieporządku do porządku, bo uważał, że porządek jest bez porównania cenniejszy od nieporządku. Otóż nie było ani wówczas, ani kiedykolwiek dozwolone, aby najlepsza istota robiła coś, co nie jest najpiękniejsze. Po zastanowieniu się zauważył, że spośród rzeczy naturalnie widzialnych, rozpatrywanych w swej całości, żadna rzecz pozbawiona rozumu nie może nigdy być piękniejsza od tej, która jest obdarzona rozumem; i że, z drugiej strony, jest niemożliwe, aby jakaś rzecz mogła mieć rozum bez duszy. Pod wpływem tej refleksji utworzył świat, łącząc rozum z duszą, a duszę z ciałem, aby dzieło przez niego dokonane było naturalnie najpiękniejsze i możliwie najlepsze. Konsekwentnie zatem w myśl rozumowania prawdopodobnego należy powiedzieć, że ten świat żyje, jest obdarzony duszą i rozumem, jest zrodzony przez Opatrzność Boga.
Przeł. P. Siwek, Warszawa 1986
Polecenie
Podaj znaczenie terminu anamneza i rozstrzygnij, czy z platońskiej koncepcji anamnezy wynika logicznie teza o nieśmiertelności duszy. Odpowiedź uzasadnij. Znaczenie terminu:
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Rozdziel istnienie duszy przed narodzinami od jej istnienia bez końca.
2. Gdzie szukać?
Przeanalizuj, co trzeba założyć, aby poznanie było przypominaniem sobie wcześniej poznanych idei.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Wyjaśnij termin, potem oceń siłę logicznego następstwa. Pokaż, czy wcześniejsze istnienie samo wystarcza do wniosku o całej przyszłości duszy.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Anamneza to przypominanie sobie idei poznanych przed narodzinami. Nie wynika z niej logicznie nieśmiertelność duszy, lecz jej wcześniejsze istnienie.
Zasady oceniania
2 pkt: znaczenie anamnezy oraz rozstrzygnięcie z uzasadnieniem; 1 pkt: częściowa odpowiedź według PDF.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Podaj znaczenie terminu anamneza i rozstrzygnij, czy z platońskiej koncepcji anamnezy wynika logicznie teza o nieśmiertelności duszy. Odpowiedź uzasadnij. Znaczenie terminu:
Co trzeba wiedzieć?
Poprawność formalna oznacza, że nie może być prawdziwości wszystkich przesłanek przy fałszywym wniosku. Poprawność materialna dotyczy prawdziwości przesłanek. Poprawny schemat nie gwarantuje, że przyjęte przesłanki są prawdziwe.
Anamneza oznacza przypominanie sobie tego, co dusza poznała przed związaniem z obecnym ciałem.
Wynika z tego jej istnienie przed narodzinami, ale samo wcześniejsze istnienie nie dowodzi nieograniczonego trwania po śmierci.
Rozstrzygnięcie brzmi nie w sensie wynikania logicznego.
Granica wynikania
Nawet jeśli X istniał przed swoim obecnym ciałem, nie wynika z tego, że X będzie istniał zawsze. Możemy pomyśleć przypadek wcześniejszego istnienia i późniejszego kresu bez sprzeczności między tymi dwoma zdaniami. To pokazuje brak koniecznego wynikania, nie fałsz całej platońskiej nauki o duszy.
Jak skontrolować wynik?
Sprawdź, czy da się przyjąć wszystkie przesłanki, a zarazem odrzucić wniosek. Jeżeli jest to możliwe bez sprzeczności, nie ma wynikania dedukcyjnego. Nie wystarczy, że wniosek wydaje się prawdopodobny lub jest faktycznie prawdziwy.
Przykład pełnej odpowiedzi
Anamneza to przypominanie sobie idei poznanych przed narodzinami. Nie wynika z niej logicznie nieśmiertelność duszy, lecz jej wcześniejsze istnienie.
Na co uważać?
Odróżnij doktrynę nieśmiertelności rzeczywiście przyjmowaną przez Platona od tego, co dowodzi ten jeden argument.
Za co są punkty?
2 pkt – poprawne wyjaśnienie terminu oraz poprawne rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem. 1 pkt – poprawne wyjaśnienie terminu. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Platon, Spory antropologiczne
Dział filozofii: Epistemologia, Filozofia duszy
Pojęcia: anamneza, nieśmiertelność duszy
Filozofowie / autorzy: Platon
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 5. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe III. Znajomość poglądów filozofów reprezentatywnych dla poszczególnych epok kultury europejskiej. IV. Rozumienie ważniejszych pojęć, zagadnień i stanowisk głównych dyscyplin filozoficznych. VIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie tekstu filozoficznego i zawartej w nim argumentacji, a także w obronie przed manipulacją. Poziom podstawowy VI. Filozofia Platona jako paradygmat antynaturalizmu. Zdający: 2) objaśnia platońską koncepcję człowieka […]; 4) objaśnia termin anamneza i prezentuje platońskie stanowisko w kwestii źródeł poznania (aprioryzm). Poziom rozszerzony I. Kultura logiczna. 5. Uzasadnianie pośrednie: wnioskowanie (rozumowanie) niezawodne (oparte na wynikaniu logicznym) i zawodne, wybrane schematy (reguły) wnioskowań. Zdający: 2) rozstrzyga, czy dane zdanie wynika logicznie z innego zdania lub zbioru zdań. II. Elementy historii filozofii. 1. Filozofia starożytna. Zdający opanowuje wszystkie treści nauczania – wymagania szczegółowe zawarte w podstawie programowej w zakresie przedmiotu filozofia w zakresie podstawowym.
ID zadania: FIL-2025-MAJ-05
Oryginalny arkusz CKE — str. 7
Zadanie 6 · maj 2025 · Formuła 2023
Pokaż tekst źródłowy Platon
Timajos
Platon
Timajos
Timajos: Według mojego zdania, należy wyróżnić następujące problemy: czym jest to, co zawsze trwa i nie zna urodzin; czym jest to, co się zawsze rodzi i nigdy nie istnieje [realnie]. Pierwszą rzecz może pojąć tylko intelekt za pomocą rozumowania, bo istnieje zawsze jako ta sama (identyczna). Przeciwnie, druga jest przedmiotem mniemania w połączeniu z nierozumowym poznaniem zmysłowym, bo rodzi się i umiera, lecz nie istnieje nigdy realnie. Ponadto wszystko, co się rodzi, rodzi się z konieczności pod wpływem jakiejś przyczyny, bo jest niemożliwe, by się coś rodziło bez przyczyny. Ile razy ten, co coś tworzy z oczyma nieustannie utkwionymi w to, co istnieje samo w sobie, i posługuje się takim modelem, ile razy stara się wywołać w swej kreacji jego formę i jego cechy, tyle razy wszystko to, co tak tworzy, jest z konieczności piękne. Przeciwnie, jeśli wpatruje się w to, co jest zrodzone, jeśli posługuje się modelem zrodzonym, jego kreacja nie będzie piękna. Zatem gdy chodzi o całe niebo lub świat […], należy najpierw rozważyć problem […], czy świat istniał zawsze i nie miał początku, czy też zrodził się i zaczął od czegoś początkowego? Jest zrodzony, bo jest widzialny, dotykalny i posiada ciało, a wszystkie tego rodzaju rzeczy są przedmiotem zmysłów, te zaś są z kolei przedmiotem mniemania za pośrednictwem postrzeżenia zmysłowego; jak widzieliśmy wyżej, są w procesie rodzenia, są zrodzone. Utrzymujemy, że to, co jest zrodzone, musi pochodzić od jakiejś przyczyny. Znaleźć Twórcę i Ojca tego całego Wszechświata jest wielkim przedsięwzięciem. Lecz gdy się Go odkryło, jest niemożliwe objawić Go wszystkim. Należy zatem zbadać, według którego z dwóch modeli budowniczy świata zbudował go: czy według tego, który jest zawsze tym samym, czy według tego, który jest zrodzony. Jeśli ten świat jest piękny, a jego konstruktor jest dobry, jasno stąd wynika, że patrzył na model wieczny. W przeciwnym bowiem razie – tego nawet przypuścić nie można – patrzyłby był na model zrodzony. Świat bowiem jest rzeczą najpiękniejszą spośród zrodzonych, a jego budowniczy jest najdoskonalszą z przyczyn. Konsekwentnie, świat zrodzony w tych warunkach został utworzony według modelu, który jest przedmiotem rozumu i myśli, i jest tym samym. Jeśli tak się rzeczy mają, jest absolutnie konieczne, aby ten świat był obrazem jakiegoś innego świata. […] Próbujmy wytłumaczyć, dlaczego Stwórca sprawił, że i ten świat się narodził. Odpowiadamy: był dobry! A kto jest dobry, nie odczuwa nigdy żadnej zazdrości wobec nikogo. Wolny zatem od niej, bardzo pragnął, aby wszystko było, ile możności, podobne do niego. Jeśli ktoś przyjmuje od mądrych ludzi to zdanie za główną przyczynę świata, postępuje bardzo rozumnie. Ponieważ Bóg chciał, aby wszystko było dobre, a nie było żadnego zła, o ile to możliwe, dlatego ujął cały zasób rzeczy widzialnych, które nie były w stanie pokoju, lecz w bezładnym i chaotycznym ruchu, i wyprowadził je z nieporządku do porządku, bo uważał, że porządek jest bez porównania cenniejszy od nieporządku. Otóż nie było ani wówczas, ani kiedykolwiek dozwolone, aby najlepsza istota robiła coś, co nie jest najpiękniejsze. Po zastanowieniu się zauważył, że spośród rzeczy naturalnie widzialnych, rozpatrywanych w swej całości, żadna rzecz pozbawiona rozumu nie może nigdy być piękniejsza od tej, która jest obdarzona rozumem; i że, z drugiej strony, jest niemożliwe, aby jakaś rzecz mogła mieć rozum bez duszy. Pod wpływem tej refleksji utworzył świat, łącząc rozum z duszą, a duszę z ciałem, aby dzieło przez niego dokonane było naturalnie najpiękniejsze i możliwie najlepsze. Konsekwentnie zatem w myśl rozumowania prawdopodobnego należy powiedzieć, że ten świat żyje, jest obdarzony duszą i rozumem, jest zrodzony przez Opatrzność Boga.
Przeł. P. Siwek, Warszawa 1986
Polecenie
Zaznacz odpowiedź A, B albo C oraz rozwinięcie 1, 2 albo 3, aby powstało zdanie prawdziwe.
Filozofia Platona jest wersją [A/B/C], czyli stanowiska filozoficznego, którego przedstawicielem był również [1/2/3].
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Pomyśl, czy platoński obraz człowieka wyczerpuje się w opisie przyrody.
2. Gdzie szukać?
Szukaj filozofa, który również uznaje niematerialny wymiar człowieka.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Połącz stanowisko z jego przedstawicielem. Sprawdź, czy obie części uzupełnienia odnoszą się do tego samego sporu antropologicznego.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
B1 — antynaturalizm; Augustyn.
Zasady oceniania
1 pkt: B1.
Wytłumacz
Dlaczego tak, dlaczego nie?
Co trzeba ustalić?
Zaznacz odpowiedź A, B albo C oraz rozwinięcie 1, 2 albo 3, aby powstało zdanie prawdziwe. Filozofia Platona jest wersją [A/B/C], czyli stanowiska filozoficznego, którego przedstawicielem był również [1/2/3].
Co trzeba wiedzieć?
Naturalizm antropologiczny wyjaśnia człowieka jako część przyrody; antynaturalizm odrzuca wystarczalność takiego wyjaśnienia. Uznanie wpływu biologii nie musi jeszcze oznaczać redukcji wszystkich aspektów człowieczeństwa do biologii.
| Wariant / rozstrzygnięcie | Dlaczego? |
|---|---|
| A — nie | Platon nie sprowadza całej rzeczywistości do natury materialnej. |
| B — tak | Przyjmuje niematerialne idee i duszę: to antynaturalizm. |
| C — nie | Jedna materialna podstawa nie odpowiada wskazanemu platońskiemu podziałowi. |
| 1 — tak | Augustyn także uznaje rzeczywistość duchową i przekształca platonizm. |
| 2 — nie | Epikur rozwija materialistyczną atomistykę. |
| 3 — nie | Pozytywizm Comte’a nie stanowi wymaganego tu odpowiednika platońskiego antynaturalizmu. |
Jak połączyć te ustalenia?
Platon uznaje byty niematerialne i nie wyjaśnia całej rzeczywistości wyłącznie przyrodniczo. Pasuje więc antynaturalizm. Augustyn również przyjmuje rzeczywistość przekraczającą świat materialny, przekształcając platonizm w kontekście chrześcijańskim. Wybierz B1. Epikurejska atomistyka i pozytywizm Comte’a nie uzasadniają tego zestawienia.
Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie
B1 — antynaturalizm; Augustyn.
Za co są punkty?
1 pkt – poprawna odpowiedź. 0 pkt – odpowiedź nieoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Platon, Początki teologii filozoficznej i św. Augustyn
Dział filozofii: Metafizyka
Pojęcia: antynaturalizm
Filozofowie / autorzy: Augustyn, Platon
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 6. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe III. Znajomość poglądów filozofów reprezentatywnych dla poszczególnych epok kultury europejskiej. IV. Rozumienie ważniejszych pojęć, zagadnień i stanowisk głównych dyscyplin filozoficznych. Poziom podstawowy VI. Filozofia Platona jako paradygmat antynaturalizmu. Zdający: 1) wyjaśnia platońską teorię idei jako niematerialnych, niezmiennych i wiecznych wzorców dla zmiennych i czasowych rzeczy fizycznych; 2) objaśnia platońską koncepcję człowieka […]; 3) rekonstruuje spór o to, czy ludzkie czynności umysłowe można wyjaśnić wyłącznie w odwołaniu do procesów fizycznych: materializm (naturalizm) vs. dualizm (antynaturalizm); X. Początki filozoficznej teologii. Zdający: 3) rekonstruuje filozoficzno-duchowe poszukiwania św. Augustyna: […] neoplatonizm […]. Poziom rozszerzony II. Elementy historii filozofii. 1. Filozofia starożytna. Zdający opanowuje wszystkie treści nauczania – wymagania szczegółowe zawarte w podstawie programowej w zakresie przedmiotu filozofia w zakresie podstawowym.
ID zadania: FIL-2025-MAJ-06
Oryginalny arkusz CKE — str. 8
Zadanie 7 · maj 2025 · Formuła 2023
Pokaż tekst źródłowy Platon
Timajos
Platon
Timajos
Timajos: Według mojego zdania, należy wyróżnić następujące problemy: czym jest to, co zawsze trwa i nie zna urodzin; czym jest to, co się zawsze rodzi i nigdy nie istnieje [realnie]. Pierwszą rzecz może pojąć tylko intelekt za pomocą rozumowania, bo istnieje zawsze jako ta sama (identyczna). Przeciwnie, druga jest przedmiotem mniemania w połączeniu z nierozumowym poznaniem zmysłowym, bo rodzi się i umiera, lecz nie istnieje nigdy realnie. Ponadto wszystko, co się rodzi, rodzi się z konieczności pod wpływem jakiejś przyczyny, bo jest niemożliwe, by się coś rodziło bez przyczyny. Ile razy ten, co coś tworzy z oczyma nieustannie utkwionymi w to, co istnieje samo w sobie, i posługuje się takim modelem, ile razy stara się wywołać w swej kreacji jego formę i jego cechy, tyle razy wszystko to, co tak tworzy, jest z konieczności piękne. Przeciwnie, jeśli wpatruje się w to, co jest zrodzone, jeśli posługuje się modelem zrodzonym, jego kreacja nie będzie piękna. Zatem gdy chodzi o całe niebo lub świat […], należy najpierw rozważyć problem […], czy świat istniał zawsze i nie miał początku, czy też zrodził się i zaczął od czegoś początkowego? Jest zrodzony, bo jest widzialny, dotykalny i posiada ciało, a wszystkie tego rodzaju rzeczy są przedmiotem zmysłów, te zaś są z kolei przedmiotem mniemania za pośrednictwem postrzeżenia zmysłowego; jak widzieliśmy wyżej, są w procesie rodzenia, są zrodzone. Utrzymujemy, że to, co jest zrodzone, musi pochodzić od jakiejś przyczyny. Znaleźć Twórcę i Ojca tego całego Wszechświata jest wielkim przedsięwzięciem. Lecz gdy się Go odkryło, jest niemożliwe objawić Go wszystkim. Należy zatem zbadać, według którego z dwóch modeli budowniczy świata zbudował go: czy według tego, który jest zawsze tym samym, czy według tego, który jest zrodzony. Jeśli ten świat jest piękny, a jego konstruktor jest dobry, jasno stąd wynika, że patrzył na model wieczny. W przeciwnym bowiem razie – tego nawet przypuścić nie można – patrzyłby był na model zrodzony. Świat bowiem jest rzeczą najpiękniejszą spośród zrodzonych, a jego budowniczy jest najdoskonalszą z przyczyn. Konsekwentnie, świat zrodzony w tych warunkach został utworzony według modelu, który jest przedmiotem rozumu i myśli, i jest tym samym. Jeśli tak się rzeczy mają, jest absolutnie konieczne, aby ten świat był obrazem jakiegoś innego świata. […] Próbujmy wytłumaczyć, dlaczego Stwórca sprawił, że i ten świat się narodził. Odpowiadamy: był dobry! A kto jest dobry, nie odczuwa nigdy żadnej zazdrości wobec nikogo. Wolny zatem od niej, bardzo pragnął, aby wszystko było, ile możności, podobne do niego. Jeśli ktoś przyjmuje od mądrych ludzi to zdanie za główną przyczynę świata, postępuje bardzo rozumnie. Ponieważ Bóg chciał, aby wszystko było dobre, a nie było żadnego zła, o ile to możliwe, dlatego ujął cały zasób rzeczy widzialnych, które nie były w stanie pokoju, lecz w bezładnym i chaotycznym ruchu, i wyprowadził je z nieporządku do porządku, bo uważał, że porządek jest bez porównania cenniejszy od nieporządku. Otóż nie było ani wówczas, ani kiedykolwiek dozwolone, aby najlepsza istota robiła coś, co nie jest najpiękniejsze. Po zastanowieniu się zauważył, że spośród rzeczy naturalnie widzialnych, rozpatrywanych w swej całości, żadna rzecz pozbawiona rozumu nie może nigdy być piękniejsza od tej, która jest obdarzona rozumem; i że, z drugiej strony, jest niemożliwe, aby jakaś rzecz mogła mieć rozum bez duszy. Pod wpływem tej refleksji utworzył świat, łącząc rozum z duszą, a duszę z ciałem, aby dzieło przez niego dokonane było naturalnie najpiękniejsze i możliwie najlepsze. Konsekwentnie zatem w myśl rozumowania prawdopodobnego należy powiedzieć, że ten świat żyje, jest obdarzony duszą i rozumem, jest zrodzony przez Opatrzność Boga.
Przeł. P. Siwek, Warszawa 1986
Polecenie
Odwołując się do tekstu źródłowego lub wiedzy własnej, przyporządkuj wyróżnionym przyczynom platońskiego świata rzeczy widzialnych i zrodzonych odpowiednie kategorie platońskiej ontologii.
Przyczyna sprawcza:
Przyczyna wzorcza:
Przyczyna materialna:
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Zadaj trzy osobne pytania: kto kształtuje, według czego i z czego?
2. Gdzie szukać?
W tekście odróżnij twórcę świata, model oraz materiał podlegający uporządkowaniu.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Do każdej przyczyny przypisz odpowiednią kategorię. Nie przenoś chrześcijańskiego stworzenia z niczego na platoński opis.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Sprawcza: demiurg; wzorcza: idee; materialna: odwieczna materia.
Zasady oceniania
2 pkt: trzy przyczyny; 1 pkt: częściowa odpowiedź według PDF.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Odwołując się do tekstu źródłowego lub wiedzy własnej, przyporządkuj wyróżnionym przyczynom platońskiego świata rzeczy widzialnych i zrodzonych odpowiednie kategorie platońskiej ontologii. Przyczyna sprawcza: Przyczyna wzorcza: Przyczyna materialna:
Rozdziel trzy pytania: kto porządkuje świat, według czego to robi i z czego korzysta.
Demiurg jest przyczyną sprawczą, idee stanowią wzorzec, a odwieczna materia dostarcza tworzywa.
Nie przenoś do tego opisu chrześcijańskiej idei stworzenia z niczego.
Twórca platoński nadaje porządek zastanemu materiałowi według niezależnego modelu.
Przykład pełnej odpowiedzi
Sprawcza: demiurg; wzorcza: idee; materialna: odwieczna materia.
Za co są punkty?
2 pkt – podanie trzech poprawnych odpowiedzi. 1 pkt – podanie dwóch poprawnych odpowiedzi. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Platon, Spory metafizyczne i ontologiczne
Dział filozofii: Metafizyka
Pojęcia: demiurg, materia, model
Filozofowie / autorzy: Platon
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 7. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe III. Znajomość poglądów filozofów reprezentatywnych dla poszczególnych epok kultury europejskiej. Poziom podstawowy VI. Filozofia Platona jako paradygmat antynaturalizmu. Zdający: 1) wyjaśnia platońską teorię idei jako niematerialnych, niezmiennych i wiecznych wzorców dla zmiennych i czasowych rzeczy fizycznych. X. Początki filozoficznej teologii. Zdający:
ID zadania: FIL-2025-MAJ-07
Oryginalny arkusz CKE — str. 8
Zadanie 8.1 · maj 2025 · Formuła 2023
Pokaż tekst źródłowy Platon
Timajos
Platon
Timajos
Timajos: Według mojego zdania, należy wyróżnić następujące problemy: czym jest to, co zawsze trwa i nie zna urodzin; czym jest to, co się zawsze rodzi i nigdy nie istnieje [realnie]. Pierwszą rzecz może pojąć tylko intelekt za pomocą rozumowania, bo istnieje zawsze jako ta sama (identyczna). Przeciwnie, druga jest przedmiotem mniemania w połączeniu z nierozumowym poznaniem zmysłowym, bo rodzi się i umiera, lecz nie istnieje nigdy realnie. Ponadto wszystko, co się rodzi, rodzi się z konieczności pod wpływem jakiejś przyczyny, bo jest niemożliwe, by się coś rodziło bez przyczyny. Ile razy ten, co coś tworzy z oczyma nieustannie utkwionymi w to, co istnieje samo w sobie, i posługuje się takim modelem, ile razy stara się wywołać w swej kreacji jego formę i jego cechy, tyle razy wszystko to, co tak tworzy, jest z konieczności piękne. Przeciwnie, jeśli wpatruje się w to, co jest zrodzone, jeśli posługuje się modelem zrodzonym, jego kreacja nie będzie piękna. Zatem gdy chodzi o całe niebo lub świat […], należy najpierw rozważyć problem […], czy świat istniał zawsze i nie miał początku, czy też zrodził się i zaczął od czegoś początkowego? Jest zrodzony, bo jest widzialny, dotykalny i posiada ciało, a wszystkie tego rodzaju rzeczy są przedmiotem zmysłów, te zaś są z kolei przedmiotem mniemania za pośrednictwem postrzeżenia zmysłowego; jak widzieliśmy wyżej, są w procesie rodzenia, są zrodzone. Utrzymujemy, że to, co jest zrodzone, musi pochodzić od jakiejś przyczyny. Znaleźć Twórcę i Ojca tego całego Wszechświata jest wielkim przedsięwzięciem. Lecz gdy się Go odkryło, jest niemożliwe objawić Go wszystkim. Należy zatem zbadać, według którego z dwóch modeli budowniczy świata zbudował go: czy według tego, który jest zawsze tym samym, czy według tego, który jest zrodzony. Jeśli ten świat jest piękny, a jego konstruktor jest dobry, jasno stąd wynika, że patrzył na model wieczny. W przeciwnym bowiem razie – tego nawet przypuścić nie można – patrzyłby był na model zrodzony. Świat bowiem jest rzeczą najpiękniejszą spośród zrodzonych, a jego budowniczy jest najdoskonalszą z przyczyn. Konsekwentnie, świat zrodzony w tych warunkach został utworzony według modelu, który jest przedmiotem rozumu i myśli, i jest tym samym. Jeśli tak się rzeczy mają, jest absolutnie konieczne, aby ten świat był obrazem jakiegoś innego świata. […] Próbujmy wytłumaczyć, dlaczego Stwórca sprawił, że i ten świat się narodził. Odpowiadamy: był dobry! A kto jest dobry, nie odczuwa nigdy żadnej zazdrości wobec nikogo. Wolny zatem od niej, bardzo pragnął, aby wszystko było, ile możności, podobne do niego. Jeśli ktoś przyjmuje od mądrych ludzi to zdanie za główną przyczynę świata, postępuje bardzo rozumnie. Ponieważ Bóg chciał, aby wszystko było dobre, a nie było żadnego zła, o ile to możliwe, dlatego ujął cały zasób rzeczy widzialnych, które nie były w stanie pokoju, lecz w bezładnym i chaotycznym ruchu, i wyprowadził je z nieporządku do porządku, bo uważał, że porządek jest bez porównania cenniejszy od nieporządku. Otóż nie było ani wówczas, ani kiedykolwiek dozwolone, aby najlepsza istota robiła coś, co nie jest najpiękniejsze. Po zastanowieniu się zauważył, że spośród rzeczy naturalnie widzialnych, rozpatrywanych w swej całości, żadna rzecz pozbawiona rozumu nie może nigdy być piękniejsza od tej, która jest obdarzona rozumem; i że, z drugiej strony, jest niemożliwe, aby jakaś rzecz mogła mieć rozum bez duszy. Pod wpływem tej refleksji utworzył świat, łącząc rozum z duszą, a duszę z ciałem, aby dzieło przez niego dokonane było naturalnie najpiękniejsze i możliwie najlepsze. Konsekwentnie zatem w myśl rozumowania prawdopodobnego należy powiedzieć, że ten świat żyje, jest obdarzony duszą i rozumem, jest zrodzony przez Opatrzność Boga.
Przeł. P. Siwek, Warszawa 1986
Polecenie
Oceń, czy poniższe zdania są zgodne z poglądami Timajosa wyrażonymi w tekście źródłowym. Zaznacz T, jeśli zdanie jest zgodne, albo N – jeśli zdanie jest niezgodne.
1. Stwórca świata stworzył świat, patrząc na jego wieczny model. T N
2. Jeśli świat jest piękny i Stwórca świata był dobry, to Stwórca świata stworzył świat, patrząc na jego wieczny model. T N
3. Świat jest piękny i Stwórca świata był dobry. T N
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Oceń osobno zdanie o modelu świata, implikację i koniunkcję.
2. Gdzie szukać?
Odszukaj stwierdzenia o pięknie świata i dobroci twórcy oraz wynikające z nich rozumowanie.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Porównuj całe zdania, z uwzględnieniem spójników. Brak dosłownego powtórzenia nie oznacza niezgodności z tekstem.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
T; T; T.
Zasady oceniania
2 pkt: trzy oceny; 1 pkt: częściowa odpowiedź według PDF.
Wytłumacz
Dlaczego tak, dlaczego nie?
Co trzeba ustalić?
Oceń, czy poniższe zdania są zgodne z poglądami Timajosa wyrażonymi w tekście źródłowym. Zaznacz T, jeśli zdanie jest zgodne, albo N – jeśli zdanie jest niezgodne. 1. Stwórca świata stworzył świat, patrząc na jego wieczny model. T N 2. Jeśli świat jest piękny i Stwórca świata był dobry, to Stwórca świata stworzył świat, patrząc na jego wieczny model. T N 3. Świat jest piękny i Stwórca świata był dobry. T N
| Wariant / rozstrzygnięcie | Dlaczego? |
|---|---|
| 1 — T | Przy przyjętych w tekście dobroci twórcy i pięknie świata właściwym modelem jest wzorzec wieczny. |
| 2 — T | Powiązanie pięknego świata z dobrym twórcą odpowiada zależności przedstawionej w Timajosie. |
| 3 — T | Fragment uznaje zarówno dobroć twórcy, jak i piękno świata; warunki użyte w rekonstrukcji są spełnione. |
Jak połączyć te ustalenia?
Wszystkie trzy zdania są zgodne z fragmentem. Platon łączy piękno świata i dobroć twórcy z użyciem wiecznego wzorca; zarazem przyjmuje, że świat jest piękny, a twórca dobry. Dostajemy T, T, T. W zdaniu warunkowym sprawdzaj całą zależność, nie tylko osobno jej poprzednik i następnik.
Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie
T; T; T.
Za co są punkty?
2 pkt – zaznaczenie trzech poprawnych odpowiedzi. 1 pkt – zaznaczenie dwóch poprawnych odpowiedzi. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Platon
Dział filozofii: Kultura logiczna, Metafizyka
Pojęcia: zgodność zdań z tekstem
Filozofowie / autorzy: Platon
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 8.1. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymaganie szczegółowe IV. Rozumienie ważniejszych pojęć, zagadnień i stanowisk głównych dyscyplin filozoficznych. VIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie tekstu filozoficznego i zawartej w nim argumentacji, a także w obronie przed manipulacją. I. Kultura logiczna. 2. Logiczne wady wypowiedzi: sprzeczność wewnętrzna, nieostrość, wieloznaczność. Zdający: 1) odróżnia wyrażenia sprzeczne wewnętrznie od wyrażeń fałszywych i nonsensownych.
ID zadania: FIL-2025-MAJ-08-1
Oryginalny arkusz CKE — str. 9
Zadanie 8.2 · maj 2025 · Formuła 2023
Pokaż tekst źródłowy Platon
Timajos
Platon
Timajos
Timajos: Według mojego zdania, należy wyróżnić następujące problemy: czym jest to, co zawsze trwa i nie zna urodzin; czym jest to, co się zawsze rodzi i nigdy nie istnieje [realnie]. Pierwszą rzecz może pojąć tylko intelekt za pomocą rozumowania, bo istnieje zawsze jako ta sama (identyczna). Przeciwnie, druga jest przedmiotem mniemania w połączeniu z nierozumowym poznaniem zmysłowym, bo rodzi się i umiera, lecz nie istnieje nigdy realnie. Ponadto wszystko, co się rodzi, rodzi się z konieczności pod wpływem jakiejś przyczyny, bo jest niemożliwe, by się coś rodziło bez przyczyny. Ile razy ten, co coś tworzy z oczyma nieustannie utkwionymi w to, co istnieje samo w sobie, i posługuje się takim modelem, ile razy stara się wywołać w swej kreacji jego formę i jego cechy, tyle razy wszystko to, co tak tworzy, jest z konieczności piękne. Przeciwnie, jeśli wpatruje się w to, co jest zrodzone, jeśli posługuje się modelem zrodzonym, jego kreacja nie będzie piękna. Zatem gdy chodzi o całe niebo lub świat […], należy najpierw rozważyć problem […], czy świat istniał zawsze i nie miał początku, czy też zrodził się i zaczął od czegoś początkowego? Jest zrodzony, bo jest widzialny, dotykalny i posiada ciało, a wszystkie tego rodzaju rzeczy są przedmiotem zmysłów, te zaś są z kolei przedmiotem mniemania za pośrednictwem postrzeżenia zmysłowego; jak widzieliśmy wyżej, są w procesie rodzenia, są zrodzone. Utrzymujemy, że to, co jest zrodzone, musi pochodzić od jakiejś przyczyny. Znaleźć Twórcę i Ojca tego całego Wszechświata jest wielkim przedsięwzięciem. Lecz gdy się Go odkryło, jest niemożliwe objawić Go wszystkim. Należy zatem zbadać, według którego z dwóch modeli budowniczy świata zbudował go: czy według tego, który jest zawsze tym samym, czy według tego, który jest zrodzony. Jeśli ten świat jest piękny, a jego konstruktor jest dobry, jasno stąd wynika, że patrzył na model wieczny. W przeciwnym bowiem razie – tego nawet przypuścić nie można – patrzyłby był na model zrodzony. Świat bowiem jest rzeczą najpiękniejszą spośród zrodzonych, a jego budowniczy jest najdoskonalszą z przyczyn. Konsekwentnie, świat zrodzony w tych warunkach został utworzony według modelu, który jest przedmiotem rozumu i myśli, i jest tym samym. Jeśli tak się rzeczy mają, jest absolutnie konieczne, aby ten świat był obrazem jakiegoś innego świata. […] Próbujmy wytłumaczyć, dlaczego Stwórca sprawił, że i ten świat się narodził. Odpowiadamy: był dobry! A kto jest dobry, nie odczuwa nigdy żadnej zazdrości wobec nikogo. Wolny zatem od niej, bardzo pragnął, aby wszystko było, ile możności, podobne do niego. Jeśli ktoś przyjmuje od mądrych ludzi to zdanie za główną przyczynę świata, postępuje bardzo rozumnie. Ponieważ Bóg chciał, aby wszystko było dobre, a nie było żadnego zła, o ile to możliwe, dlatego ujął cały zasób rzeczy widzialnych, które nie były w stanie pokoju, lecz w bezładnym i chaotycznym ruchu, i wyprowadził je z nieporządku do porządku, bo uważał, że porządek jest bez porównania cenniejszy od nieporządku. Otóż nie było ani wówczas, ani kiedykolwiek dozwolone, aby najlepsza istota robiła coś, co nie jest najpiękniejsze. Po zastanowieniu się zauważył, że spośród rzeczy naturalnie widzialnych, rozpatrywanych w swej całości, żadna rzecz pozbawiona rozumu nie może nigdy być piękniejsza od tej, która jest obdarzona rozumem; i że, z drugiej strony, jest niemożliwe, aby jakaś rzecz mogła mieć rozum bez duszy. Pod wpływem tej refleksji utworzył świat, łącząc rozum z duszą, a duszę z ciałem, aby dzieło przez niego dokonane było naturalnie najpiękniejsze i możliwie najlepsze. Konsekwentnie zatem w myśl rozumowania prawdopodobnego należy powiedzieć, że ten świat żyje, jest obdarzony duszą i rozumem, jest zrodzony przez Opatrzność Boga.
Przeł. P. Siwek, Warszawa 1986
Polecenie
Używając wszystkich poniższych zdań 1–3 (pochodzących z zadania 8.1. oryginalnego arkusza), utwórz rozumowanie zgodne ze schematem modus ponendo ponens. Przyporządkuj każde zdanie do roli: pierwsza przesłanka, druga przesłanka albo wniosek.
1. Stwórca świata stworzył świat, patrząc na jego wieczny model.
2. Jeśli świat jest piękny i Stwórca świata był dobry, to Stwórca świata stworzył świat, patrząc na jego wieczny model.
3. Świat jest piękny i Stwórca świata był dobry.
Przesłanka pierwsza: [uzupełnij]
Przesłanka druga: [uzupełnij]
Wniosek: [uzupełnij]
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Rozpoznaj zdanie o postaci „jeśli…, to…”. Jego części mogą być złożone.
2. Gdzie szukać?
Sprawdź, które z pozostałych zdań powtarza cały poprzednik implikacji.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Ustaw implikację i potwierdzenie poprzednika jako przesłanki, a następnik jako wniosek. Nie rozbijaj koniunkcji na niezależne zmienne w połowie zapisu.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Przesłanki: zdanie 2 i zdanie 3 z 8.1; wniosek: zdanie 1. Modus ponendo ponens.
Zasady oceniania
1 pkt: poprawny układ trzech zdań.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Używając wszystkich poniższych zdań 1–3 (pochodzących z zadania 8.1. oryginalnego arkusza), utwórz rozumowanie zgodne ze schematem modus ponendo ponens. Przyporządkuj każde zdanie do roli: pierwsza przesłanka, druga przesłanka albo wniosek. 1. Stwórca świata stworzył świat, patrząc na jego wieczny model. 2. Jeśli świat jest piękny i Stwórca świata był dobry, to Stwórca świata stworzył świat, patrząc na jego wieczny model. 3. Świat jest piękny i Stwórca świata był dobry. Przesłanka pierwsza: [uzupełnij] Przesłanka druga: [uzupełnij] Wniosek: [uzupełnij]
Co trzeba wiedzieć?
Poprawność formalna oznacza, że nie może być prawdziwości wszystkich przesłanek przy fałszywym wniosku. Poprawność materialna dotyczy prawdziwości przesłanek. Poprawny schemat nie gwarantuje, że przyjęte przesłanki są prawdziwe.
Modus ponendo ponens ma postać p → q, p, zatem q.
Zdanie 2 jest implikacją, zdanie 3 stwierdza jej poprzednik, a zdanie 1 jest następnikiem.
Dlatego przesłankami są 2 i 3, a wnioskiem 1.
Gdy poprzednik zawiera koniunkcję, traktuj ją jako całość; nie pomijaj jednego z jej członów.
Jak skontrolować wynik?
Sprawdź, czy da się przyjąć wszystkie przesłanki, a zarazem odrzucić wniosek. Jeżeli jest to możliwe bez sprzeczności, nie ma wynikania dedukcyjnego. Nie wystarczy, że wniosek wydaje się prawdopodobny lub jest faktycznie prawdziwy.
Przykład pełnej odpowiedzi
Przesłanki: zdanie 2 i zdanie 3 z 8.1; wniosek: zdanie 1. Modus ponendo ponens.
Za co są punkty?
1 pkt – podanie poprawnego rozumowania (przesłanki pierwszej, przesłanki drugiej i wniosku). 0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Wnioskowanie i schematy rozumowań
Dział filozofii: Kultura logiczna
Pojęcia: modus ponendo ponens
Filozofowie / autorzy: Platon
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 8.2. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymaganie ogólne Wymagania szczegółowe VIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie tekstu filozoficznego i zawartej w nim argumentacji, a także w obronie przed manipulacją. I. Kultura logiczna. 5. Uzasadnianie pośrednie: wnioskowanie (rozumowanie) niezawodne (oparte na wynikaniu logicznym) i zawodne, wybrane schematy (reguły) wnioskowań. Zdający: 1) odróżnia w rozumowaniu przesłanki od wniosku […]. 3) zna i stosuje przykładowe schematy wnioskowań (modus ponendo ponens […]).
ID zadania: FIL-2025-MAJ-08-2
Oryginalny arkusz CKE — str. 9
Zadanie 9 · maj 2025 · Formuła 2023
Polecenie
Wyjaśnij, na czym polega materialna poprawność rozumowania. Załóż, że poniższe rozumowanie nie zawiera błędu materialnego, i rozstrzygnij, czy zawiera ono jakiś inny błąd. Odpowiedź uzasadnij. Rozumowanie Przesłanka 1: Wszyscy materialiści zabiegają o bogactwo.
Przesłanka 2: Epikur był materialistą.
Wniosek: Epikur zabiegał o bogactwo.
Wyjaśnienie poprawności materialnej rozumowania:
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Oddziel prawdziwość przesłanek od poprawności posługiwania się wyrazami.
2. Gdzie szukać?
Sprawdź, czy „materialista” znaczy to samo przy bogactwie i przy filozofii Epikura.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Wyjaśnij poprawność materialną zgodnie z założeniem zadania, a następnie nazwij drugi błąd i pokaż zmianę znaczenia terminu.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Poprawność materialna wymaga prawdziwych lub uzasadnionych przesłanek. W rozumowaniu występuje ekwiwokacja słowa „materialista”.
Zasady oceniania
2 pkt: wyjaśnienie i wykrycie ekwiwokacji z uzasadnieniem; 1 pkt: część według PDF.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Wyjaśnij, na czym polega materialna poprawność rozumowania. Załóż, że poniższe rozumowanie nie zawiera błędu materialnego, i rozstrzygnij, czy zawiera ono jakiś inny błąd. Odpowiedź uzasadnij. Rozumowanie Przesłanka 1: Wszyscy materialiści zabiegają o bogactwo. Przesłanka 2: Epikur był materialistą. Wniosek: Epikur zabiegał o bogactwo. Wyjaśnienie poprawności materialnej rozumowania:
Co trzeba wiedzieć?
Poprawność formalna oznacza, że nie może być prawdziwości wszystkich przesłanek przy fałszywym wniosku. Poprawność materialna dotyczy prawdziwości przesłanek. Poprawny schemat nie gwarantuje, że przyjęte przesłanki są prawdziwe.
Poprawność materialna dotyczy prawdziwości lub należytego uzasadnienia przesłanek.
Tutaj dodatkowym problemem jest zmiana znaczenia „materialisty”: w pierwszej przesłance chodzi o osobę nastawioną na bogactwo, w drugiej o zwolennika materializmu filozoficznego.
To ekwiwokacja.
Identyczny zapis wyrazu nie zapewnia identyczności pojęcia, więc pozorny schemat sylogizmu nie wystarcza.
Sprawdzenie znaczeń
Zastąp wieloznaczny wyraz dwoma różnymi określeniami: „osoba zabiegająca o majątek” oraz „zwolennik tezy o materialnej naturze rzeczywistości”. Pozornie wspólny termin znika, a brak podstaw do przenoszenia własności między grupami staje się widoczny. Przyjęcie prawdziwości przesłanek nie usuwa tej zmiany znaczenia.
Jak skontrolować wynik?
Sprawdź, czy da się przyjąć wszystkie przesłanki, a zarazem odrzucić wniosek. Jeżeli jest to możliwe bez sprzeczności, nie ma wynikania dedukcyjnego. Nie wystarczy, że wniosek wydaje się prawdopodobny lub jest faktycznie prawdziwy.
Przykład pełnej odpowiedzi
Poprawność materialna wymaga prawdziwych lub uzasadnionych przesłanek. W rozumowaniu występuje ekwiwokacja słowa „materialista”.
Za co są punkty?
2 pkt – podanie poprawnego wyjaśnienia oraz trafnego rozstrzygnięcia wraz z uzasadnieniem. 1 pkt – podanie poprawnego wyjaśnienia ALBO trafne rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Błędy w rozumowaniach
Dział filozofii: Kultura logiczna
Pojęcia: ekwiwokacja, poprawność materialna
Filozofowie / autorzy: Epikur
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 9. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymaganie ogólne Wymagania szczegółowe VIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie tekstu filozoficznego i zawartej w nim argumentacji, a także w obronie przed manipulacją. I. Kultura logiczna. 6. Błędy w rozumowaniach: […] ekwiwokacja. Zdający: 1) ocenia dane rozumowanie pod względem materialnym i formalnym i wskazuje powody swojej oceny; 3) wyjaśnia, na czym polega błąd ekwiwokacji w podanym rozumowaniu.
ID zadania: FIL-2025-MAJ-09
Oryginalny arkusz CKE — str. 10
Zadanie 10 · maj 2025 · Formuła 2023
Polecenie
Poniższa definicja ma postać definicji klasycznej. Wyjaśnij, czym charakteryzuje się taki rodzaj definicji. Oceń podaną definicję kłamstwa pod względem jej adekwatności. Swoją ocenę uzasadnij.
Definicja: Kłamstwo to mówienie nieprawdy.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Najpierw sprawdź budowę definicji, potem jej zakres.
2. Gdzie szukać?
Poszukaj nieprawdy wypowiedzianej bez zamiaru oszukania i sposobu oszukania bez wypowiedzenia fałszu.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Wyjaśnij rodzaj najbliższy i różnicę gatunkową. Ocenę adekwatności poprzyj przykładami pokazującymi oba kierunki rozbieżności zakresów.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Definicja klasyczna podaje rodzaj najbliższy i różnicę gatunkową. W tej definicji są nimi odpowiednio „mówienie” oraz „nieprawdy”. Według przyjętego w kluczu CKE wąskiego rozumienia mówienia definicja jest zarazem za szeroka i za wąska. Za szeroka: ktoś może powiedzieć nieprawdę wskutek uczciwej pomyłki, bez kłamstwa. Za wąska: świadome kłamliwe wprowadzenie w błąd może nastąpić także na piśmie lub za pomocą gestu, bez wypowiadania słów.
Zasady oceniania
2 pkt: opis definicji oraz ocena z uzasadnieniem; 1 pkt: część według PDF.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Poniższa definicja ma postać definicji klasycznej. Wyjaśnij, czym charakteryzuje się taki rodzaj definicji. Oceń podaną definicję kłamstwa pod względem jej adekwatności. Swoją ocenę uzasadnij. Definicja: Kłamstwo to mówienie nieprawdy.
Co trzeba wiedzieć?
Definicja adekwatna obejmuje dokładnie zakres definiowanej nazwy. Dla definicji za szerokiej szukaj czegoś, co spełnia objaśnienie, lecz nie jest definiowanym przedmiotem; dla za wąskiej — rzeczywistego przykładu pominiętego przez objaśnienie.
Definicja klasyczna podaje rodzaj najbliższy i różnicę gatunkową: tutaj odpowiednio mówienie oraz nieprawdy.
Nie jest adekwatna.
Obejmuje za wiele, bo uczciwa pomyłka może zawierać fałsz bez kłamstwa.
Obejmuje też za mało, bo kłamać można pisemnie lub gestem, a nie tylko wypowiadanymi słowami.
Dla każdej wady podaj osobny kontrprzykład.
Dwa testy zakresu
Za szeroka: osoba, która uczciwie się pomyliła, mówi nieprawdę, lecz nie kłamie. Za wąska: świadome wprowadzenie w błąd fałszywym pismem może być kłamstwem, choć nie jest mówieniem w wąskim sensie. Podaj oba odrębne przykłady, bo jeden nie dowodzi automatycznie obu wad.
Przykład pełnej odpowiedzi
Definicja klasyczna podaje rodzaj najbliższy i różnicę gatunkową. W tej definicji są nimi odpowiednio „mówienie” oraz „nieprawdy”. Według przyjętego w kluczu CKE wąskiego rozumienia mówienia definicja jest zarazem za szeroka i za wąska. Za szeroka: ktoś może powiedzieć nieprawdę wskutek uczciwej pomyłki, bez kłamstwa. Za wąska: świadome kłamliwe wprowadzenie w błąd może nastąpić także na piśmie lub za pomocą gestu, bez wypowiadania słów.
Za co są punkty?
2 pkt – poprawne wyjaśnienie oraz trafna ocena wraz z poprawnym uzasadnieniem. 1 pkt – poprawne wyjaśnienie ALBO trafna ocena wraz z poprawnym uzasadnieniem. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Jak rozumieć tę ocenę?
Pełny klucz tego zadania z 2025 r. wyraźnie podaje obie wady oraz przykład pisma lub „mowy ciała”. Ocena za wąskiej definicji zależy tu od wąskiego znaczenia „mówienia”. W innych ujęciach kłamstwo definiuje się inaczej; nie każde wprowadzenie w błąd jest automatycznie kłamstwem. Należy jawnie określić znaczenie terminów i uzasadnić przyjętą ocenę.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Definicje i ich poprawność
Dział filozofii: Kultura logiczna
Pojęcia: adekwatność, definicja klasyczna
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 10. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymaganie ogólne Wymagania szczegółowe VII. Posługiwanie się podstawowymi kategoriami logiki i dbanie o kulturę logiczną wypowiedzi. VIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie tekstu filozoficznego i zawartej w nim argumentacji, a także w obronie przed manipulacją. I. Kultura logiczna. 3. Definicje jako środek uściślania myśli i mowy: typy definicji, kryteria poprawności definicji. Zdający: 1) wymienia wybrane odmiany definicji (definicja klasyczna […]) i podaje ich przykłady; 3) określa, które z warunków poprawności łamie określona definicja, i usuwa znalezione wady (nieadekwatność […]).
ID zadania: FIL-2025-MAJ-10
Oryginalny arkusz CKE — str. 10
Zadanie 11 · maj 2025 · Formuła 2023
Pokaż tekst źródłowy Gerard Dworkin
10 zastanawiających kłamstw
Negocjuję cenę ze sprzedawcą samochodów, który pyta mnie, ile maksymalnie mogę wydać na nowe auto. Odpowiadam, że 15 000 dolarów, choć naprawdę jestem gotów zapłacić do 20 000.
G. Dworkin, 10 zastanawiających kłamstw, „Filozofuj!”, nr 1 (7) 2016.
Polecenie
Wybierz jedną z wymienionych poniżej teorii etycznych i w jej świetle sformułuj ocenę moralną kłamstwa, opisanego przez Gerarda Dworkina. Sformułowaną ocenę uzasadnij, posługując się pojęciami lub twierdzeniami wybranej teorii etycznej. Teorie etyki: etyka arystotelesowska, etyka epikurejska, etyka utylitarystyczna Wybrana teoria:
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Wybierz jedną teorię i konsekwentnie zastosuj jej kryterium.
2. Gdzie szukać?
Dla wybranej etyki sprawdź znaczenie charakteru sprawcy, przyjemności albo skutków kłamstwa.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Nazwij teorię, oceń opisany czyn i połącz ocenę z jej konkretną tezą. Nie przechodź w połowie uzasadnienia do innego stanowiska.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Przykładowa odpowiedź zależy od wybranej teorii; klucz podaje między innymi etykę Arystotelesa: kłamstwo jest wadą i czynem moralnie niewłaściwym.
Zasady oceniania
1 pkt: ocena moralna uzasadniona wybraną teorią.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Wybierz jedną z wymienionych poniżej teorii etycznych i w jej świetle sformułuj ocenę moralną kłamstwa, opisanego przez Gerarda Dworkina. Sformułowaną ocenę uzasadnij, posługując się pojęciami lub twierdzeniami wybranej teorii etycznej. Teorie etyki: etyka arystotelesowska, etyka epikurejska, etyka utylitarystyczna Wybrana teoria:
Wybierz jedną teorię i stosuj jej kryterium do zatajenia rzeczywistej gotowości zapłaty za samochód.
Na gruncie etyki Arystotelesa możesz ocenić oszustwo negatywnie jako przejaw wady, sprzeczny z prawdomównością.
Jeśli wybierzesz utylitaryzm, porównaj skutki dla wszystkich zainteresowanych, nie tylko korzyść kupującego.
Alternatywa utylitarystyczna
Można rozważyć zysk kupującego i ewentualną stratę sprzedającego, ale także szersze skutki utraty zaufania do negocjacji. Ocena nie wynika z samego tego, że kupującemu udało się zapłacić mniej. Przy wyborze innej teorii zmień kryterium konsekwentnie, zamiast łączyć cudze pojęcia bez wyjaśnienia.
Przykład pełnej odpowiedzi
Przykładowa odpowiedź zależy od wybranej teorii; klucz podaje między innymi etykę Arystotelesa: kłamstwo jest wadą i czynem moralnie niewłaściwym.
Na co uważać?
Sama niższa cena nie jest jeszcze uzasadnieniem moralnej słuszności.
Za co są punkty?
1 pkt – trafna ocena i poprawne uzasadnienie zgodne z wybraną teorią. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Spory etyczne
Dział filozofii: Etyka
Pojęcia: ocena kłamstwa w etyce
Filozofowie / autorzy: Arystoteles, Gerard Dworkin
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 11. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe V. Umiejętność stawiania pytań światopoglądowych (w tym moralnych) i poszukiwania odpowiedzi na nie z wykorzystaniem wiedzy filozoficznej. VI. Podejmowanie rzetelnej dyskusji filozoficznej oraz formułowanie w niej jasnego i uzasadnionego stanowiska. Poziom podstawowy VII. Filozofia Arystotelesa jak próba pogodzenia dotychczasowych opozycji filozoficznych. Zdający: 5) przedstawia koncepcję cnoty jak trwałej dyspozycji do zachowania właściwej miary […]. VIII. Epikureizm i stoicyzm. Zdający: 4) rozpatruje wybrane problemy moralne z punktu widzenia etyki epikurejskiej […]. Poziom rozszerzony II. Elementy historii filozofii. 8. John Stuart Mill. Zdający: 1) przedstawia główne tezy etyki utylitarystycznej; 3) rozpatruje wybrane problemy moralne z punktu widzenia utylitaryzmu i zasady niekrzywdzenia innych.
ID zadania: FIL-2025-MAJ-11
Oryginalny arkusz CKE — str. 11
Zadanie 12 · maj 2025 · Formuła 2023
Polecenie
Rozstrzygnij, czy według René Descartes’a myśl: Wydaje mi się, że czuję zapach róży, jest prawdą niepowątpiewalną. Odpowiedź uzasadnij.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Odróżnij przekonanie o istnieniu róży od świadomości doznawanego wrażenia.
2. Gdzie szukać?
Zastanów się, co pozostaje pewne nawet wtedy, gdy zapach jest złudzeniem.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Oceń dokładnie zdanie zaczynające się od „wydaje mi się”. Wyjaśnij, czego dotyczy pewność, bez dowodzenia istnienia zewnętrznej róży.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Tak. Niepowątpiewalne jest to, że podmiotowi wydaje się, iż czuje zapach róży, nawet jeśli wrażenie go zwodzi.
Zasady oceniania
1 pkt: poprawne rozstrzygnięcie z uzasadnieniem.
Wytłumacz
Dlaczego tak, dlaczego nie?
Co trzeba ustalić?
Rozstrzygnij, czy według René Descartes’a myśl: Wydaje mi się, że czuję zapach róży, jest prawdą niepowątpiewalną. Odpowiedź uzasadnij.
| Wariant / rozstrzygnięcie | Dlaczego? |
|---|---|
| TAK — wybierz | Pewne jest zachodzenie przeżycia „wydaje mi się”, nawet gdy przedmiot zewnętrzny nie istnieje. |
| NIE — odrzuć | Odrzucenie pewności istnienia róży nie jest odrzuceniem faktu aktualnego myślenia o jej zapachu. |
Jak połączyć te ustalenia?
Rozróżnij istnienie róży od istnienia Twojej myśli o zapachu. Nawet gdy zmysły zwodzą i róży nie ma, nadal zachodzi przeżycie, że wydaje Ci się ją czuć. Kartezjańska pewność dotyczy w tym przypadku aktu świadomości, nie zewnętrznego przedmiotu. Dlatego odpowiedź jest twierdząca.
Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie
Tak. Niepowątpiewalne jest to, że podmiotowi wydaje się, iż czuje zapach róży, nawet jeśli wrażenie go zwodzi.
Na co uważać?
Nie zamieniaj zdania „wydaje mi się” na „róża rzeczywiście pachnie”.
Za co są punkty?
1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie wraz z właściwym uzasadnianiem. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: René Descartes (Kartezjusz), Spory epistemologiczne
Dział filozofii: Epistemologia
Pojęcia: niepowątpiewalność, świadomość wrażenia
Filozofowie / autorzy: René Descartes
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 12. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe III. Znajomość poglądów filozofów reprezentatywnych dla poszczególnych epok kultury europejskiej. VI. Podejmowanie rzetelnej dyskusji filozoficznej oraz formułowanie w niej jasnego i uzasadnionego stanowiska. II. Elementy historii filozofii. 3. René Descartes. Zdający: 1) wyjaśnia, na czym polega kartezjański racjonalizm, sceptycyzm metodyczny i dualizm psychofizyczny; 2) objaśnia sens formuły „myślę, więc jestem”; 3) krytycznie rekonstruuje kartezjański argument na rzecz istnienia świata zewnętrznego.
ID zadania: FIL-2025-MAJ-12
Oryginalny arkusz CKE — str. 11
Zadanie 13 · maj 2025 · Formuła 2023
Polecenie
Dokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych. Jean-Paul Sartre twierdził, że człowiek jest wyjątkowym bytem, ponieważ w przypadku człowieka
A. forma poprzedza materię.
B. esencja poprzedza egzystencję.
C. egzystencja poprzedza esencję.
D. a priori poprzedza a posteriori.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Ustal znaczenie esencji jako określonej natury i egzystencji jako istnienia.
2. Gdzie szukać?
Przypomnij sobie, czy według Sartre’a człowiek ma gotową istotę, czy określa siebie poprzez wybory.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Wybierz kolejność zgodną z samokształtowaniem człowieka. Nie zastępuj tego sporu arystotelesowskim rozróżnieniem materii i formy.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
C — egzystencja poprzedza esencję.
Zasady oceniania
1 pkt: C.
Wytłumacz
Dlaczego tak, dlaczego nie?
Co trzeba ustalić?
Dokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych. Jean-Paul Sartre twierdził, że człowiek jest wyjątkowym bytem, ponieważ w przypadku człowieka A. forma poprzedza materię. B. esencja poprzedza egzystencję. C. egzystencja poprzedza esencję. D. a priori poprzedza a posteriori.
Co trzeba wiedzieć?
W egzystencjalizmie Sartre’a człowiek nie otrzymuje gotowej istoty, która z góry przesądzałaby o jego wyborach. Teza o pierwszeństwie egzystencji wobec esencji wyraża rolę działania i odpowiedzialności w samookreśleniu człowieka.
| Wariant / rozstrzygnięcie | Dlaczego? |
|---|---|
| A — nie | Relacja formy do materii nie jest przytoczoną tezą egzystencjalizmu. |
| B — nie | Pierwszeństwo esencji odwraca sens tezy Sartre’a. |
| C — tak | Człowiek istnieje, a następnie określa siebie wyborami: egzystencja poprzedza esencję. |
| D — nie | Pierwszeństwo a priori wobec a posteriori dotyczy innego rozróżnienia; nie wyraża Sartre’owskiej relacji istnienia i istoty człowieka. |
Jak połączyć te ustalenia?
Sartre odrzuca przekonanie, że gotowa istota człowieka wyznacza z góry jego sposób życia. Człowiek najpierw istnieje, a następnie poprzez wybory i działania określa, kim jest: C. Nie oznacza to, że może dowolnie zmienić każdy fakt swojej sytuacji. Teza dotyczy braku z góry ustanowionego wzorca ludzkiego życia i związanej z tym odpowiedzialności.
Rozstrzygnięcie i wymagane uzupełnienie
C — egzystencja poprzedza esencję.
Za co są punkty?
1 pkt – poprawna odpowiedź. 0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Egzystencjalizm
Dział filozofii: Antropologia
Pojęcia: egzystencja poprzedza esencję
Filozofowie / autorzy: Jean-Paul Sartre
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 13. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymaganie szczegółowe III. Znajomość poglądów filozofów reprezentatywnych dla poszczególnych epok kultury europejskiej. IV. Rozumienie ważniejszych pojęć, zagadnień i stanowisk głównych dyscyplin filozoficznych. II. Elementy historii filozofii. 12. Egzystencjalizm. Zdający: 1) przedstawia główne idee egzystencjalizmu Jean-Paula Sartre’a.
ID zadania: FIL-2025-MAJ-13
Oryginalny arkusz CKE — str. 12
Zadanie 14 · maj 2025 · Formuła 2023
Pokaż tekst źródłowy Aldous Huxley
Nowy wspaniały świat
Aldous Huxley
Nowy wspaniały świat
Gdy weszli, pielęgniarka wstała i wyprężyła się na baczność przed dyrektorem.
– Jaka lekcja jest dziś po południu? – spytał.
– Przez pierwsze czternaście minut mieliśmy elementarne wychowanie seksualne – odpowiedziała. – Teraz idzie elementarna świadomość klasowa. Dyrektor powoli kroczył wzdłuż długiego szeregu łóżeczek. Osiemdziesięcioro chłopców i dziewczynek, różowiutkich i śpiących spokojnie, leżało, oddychając z cicha. Spod każdej poduszki dobiegał szept. Dyrektor RiW przystanął i pochylając się nad łóżeczkiem, nasłuchiwał uważnie.
– Mówiła pani: elementarna świadomość klasowa? Może posłuchamy tego z głośnika. Na końcu sali ze ściany wystawał przekaźnik. Dyrektor podszedł doń i nacisnął guzik. „...wszystkie noszą odzież zieloną”, mówił cichy, lecz bardzo wyraźny głos, zaczynając od środka zdania, „dzieci delty zaś noszą odzież khaki. Och nie, z dziećmi deltami nie chciałbym się bawić. A epsilony są jeszcze głupsze. Są tak głupie, że nie umieją czytać ani pisać”. […] Dyrektor nacisnął wyłącznik. Głos umilkł. […]
– Do chwili przebudzenia zostanie im to powtórzone jeszcze ze czterdzieści lub pięćdziesiąt razy, potem znowu w czwartek i sobotę. Sto dwadzieścia powtórzeń trzy razy na tydzień przez trzydzieści miesięcy. A potem przejdą do trudniejszej lekcji. Róże i elektrowstrząsy, kolor khaki delt i woń asafetydy – nierozerwalnie spojone, zanim jeszcze dziecko nauczy się mówić. Lecz warunkowanie bezsłowne jest powierzchowne i toporne, nie potrafi wpoić bardziej złożonych typów zachowań. Do tych celów potrzeba słów, lecz słów nieangażujących rozumu. Krótko mówiąc, potrzeba hipnoterapii.
– Tej najpotężniejszej siły wszech czasów w zakresie umoralniania i socjalizacji. Studenci zapisali w kajetach. Z pierwszej ręki. […]
– Aż w końcu umysł dziecka sam jest tymi treściami, które mu są sugerowane […]. I nie tylko dziecka. Także umysłem dorosłego: na całe życie. Umysłem, który ocenia, pragnie i wybiera: cały złożony z owych treści. Jednakże wszystkie te treści są naszymi treściami! – dyrektor niemal krzyczał w uniesieniu. – Treści państwowe.
Przeł. B. Baran, Warszawa 2013
Polecenie
W powieści Nowy wspaniały świat jej autor przedstawia określoną wizję państwa i społeczeństwa. Podaj nazwę poglądu z zakresu filozofii polityki, który adekwatnie oddaje charakter relacji: państwo (władza) – jednostka, ukazanej w przytoczonym fragmencie tekstu oraz główną tezę tego poglądu.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Sprawdź, czy w opisie państwa pierwszeństwo ma jednostka czy zbiorowość.
2. Gdzie szukać?
Zwróć uwagę, czy podporządkowanie jednostki służy jej wyborom, czy celom wspólnoty.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Podaj nazwę stanowiska i pełną tezę o hierarchii dóbr. Nie ograniczaj odpowiedzi do nazwy ustroju.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Kolektywizm — dobro wspólnoty jest nadrzędne względem dobra jednostki.
Zasady oceniania
1 pkt: kolektywizm i teza.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
W powieści Nowy wspaniały świat jej autor przedstawia określoną wizję państwa i społeczeństwa. Podaj nazwę poglądu z zakresu filozofii polityki, który adekwatnie oddaje charakter relacji: państwo (władza) – jednostka, ukazanej w przytoczonym fragmencie tekstu oraz główną tezę tego poglądu.
W tekście państwo narzuca jednostkom treści, według których mają oceniać i wybierać.
Dobro oraz stabilność zbiorowości podporządkowują sobie samodzielność osoby.
To kolektywizm: wspólnota ma pierwszeństwo przed jednostką.
Przykład pełnej odpowiedzi
Kolektywizm — dobro wspólnoty jest nadrzędne względem dobra jednostki.
Na co uważać?
Nie sprowadzaj odpowiedzi do nazwy ustroju, np. totalitaryzmu; polecenie pyta o filozoficzne stanowisko dotyczące relacji jednostki i społeczeństwa.
Za co są punkty?
1 pkt – poprawne podanie nazwy poglądu oraz tezy. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Spory z filozofii polityki
Dział filozofii: Filozofia polityki
Pojęcia: kolektywizm
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 14. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymaganie szczegółowe II. Rozpoznawanie związków między filozofią a innymi działami kultury europejskiej, zwłaszcza między filozofią a sztuką (w tym literaturą piękną) […]. III. Znajomość poglądów filozofów reprezentatywnych dla poszczególnych epok kultury europejskiej. IV. Rozumienie ważniejszych pojęć, zagadnień i stanowisk głównych dyscyplin filozoficznych. III. Wybrane problemy filozofii. 9. Wybrane spory z zakresu filozofii polityki. Zdający, definiując odpowiednie terminy i analizując argumenty, rekonstruuje następujące spory o: 1) naturę społeczeństwa (indywidualizm – kolektywizm).
ID zadania: FIL-2025-MAJ-14
Oryginalny arkusz CKE — str. 12
Zadanie 15 · maj 2025 · Formuła 2023
Pokaż tekst źródłowy Aldous Huxley
Nowy wspaniały świat
Aldous Huxley
Nowy wspaniały świat
Gdy weszli, pielęgniarka wstała i wyprężyła się na baczność przed dyrektorem.
– Jaka lekcja jest dziś po południu? – spytał.
– Przez pierwsze czternaście minut mieliśmy elementarne wychowanie seksualne – odpowiedziała. – Teraz idzie elementarna świadomość klasowa. Dyrektor powoli kroczył wzdłuż długiego szeregu łóżeczek. Osiemdziesięcioro chłopców i dziewczynek, różowiutkich i śpiących spokojnie, leżało, oddychając z cicha. Spod każdej poduszki dobiegał szept. Dyrektor RiW przystanął i pochylając się nad łóżeczkiem, nasłuchiwał uważnie.
– Mówiła pani: elementarna świadomość klasowa? Może posłuchamy tego z głośnika. Na końcu sali ze ściany wystawał przekaźnik. Dyrektor podszedł doń i nacisnął guzik. „...wszystkie noszą odzież zieloną”, mówił cichy, lecz bardzo wyraźny głos, zaczynając od środka zdania, „dzieci delty zaś noszą odzież khaki. Och nie, z dziećmi deltami nie chciałbym się bawić. A epsilony są jeszcze głupsze. Są tak głupie, że nie umieją czytać ani pisać”. […] Dyrektor nacisnął wyłącznik. Głos umilkł. […]
– Do chwili przebudzenia zostanie im to powtórzone jeszcze ze czterdzieści lub pięćdziesiąt razy, potem znowu w czwartek i sobotę. Sto dwadzieścia powtórzeń trzy razy na tydzień przez trzydzieści miesięcy. A potem przejdą do trudniejszej lekcji. Róże i elektrowstrząsy, kolor khaki delt i woń asafetydy – nierozerwalnie spojone, zanim jeszcze dziecko nauczy się mówić. Lecz warunkowanie bezsłowne jest powierzchowne i toporne, nie potrafi wpoić bardziej złożonych typów zachowań. Do tych celów potrzeba słów, lecz słów nieangażujących rozumu. Krótko mówiąc, potrzeba hipnoterapii.
– Tej najpotężniejszej siły wszech czasów w zakresie umoralniania i socjalizacji. Studenci zapisali w kajetach. Z pierwszej ręki. […]
– Aż w końcu umysł dziecka sam jest tymi treściami, które mu są sugerowane […]. I nie tylko dziecka. Także umysłem dorosłego: na całe życie. Umysłem, który ocenia, pragnie i wybiera: cały złożony z owych treści. Jednakże wszystkie te treści są naszymi treściami! – dyrektor niemal krzyczał w uniesieniu. – Treści państwowe.
Przeł. B. Baran, Warszawa 2013
Polecenie
Rozstrzygnij, które ze stanowisk w sporze naturalizmu z antynaturalizmem antropologicznym mogą zakładać władze utopijnego państwa reprezentowane przez dyrektora RiW. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Zastanów się, co władze zakładają o możliwości kształtowania ludzkich zachowań.
2. Gdzie szukać?
W opisie warunkowania szukaj związku między bodźcem fizycznym a reakcją człowieka.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Wybierz stanowisko antropologiczne i wyjaśnij, jak zastosowana praktyka ujawnia przyjęte rozumienie natury człowieka.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Naturalizm antropologiczny / redukcjonizm biologiczny; władze zakładają skuteczne determinowanie zachowania przez warunkowanie.
Zasady oceniania
1 pkt: naturalizm z uzasadnieniem.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Rozstrzygnij, które ze stanowisk w sporze naturalizmu z antynaturalizmem antropologicznym mogą zakładać władze utopijnego państwa reprezentowane przez dyrektora RiW. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Co trzeba wiedzieć?
Naturalizm antropologiczny wyjaśnia człowieka jako część przyrody; antynaturalizm odrzuca wystarczalność takiego wyjaśnienia. Uznanie wpływu biologii nie musi jeszcze oznaczać redukcji wszystkich aspektów człowieczeństwa do biologii.
Władze zakładają, że zachowanie i wybory można skutecznie kształtować przez bodźce, powtarzanie i warunkowanie.
To ujęcie naturalistyczne, redukujące funkcjonowanie człowieka do mechanizmów przyrodniczych.
Uzasadnij stanowisko konkretną praktyką z tekstu.
Przykład pełnej odpowiedzi
Naturalizm antropologiczny / redukcjonizm biologiczny; władze zakładają skuteczne determinowanie zachowania przez warunkowanie.
Na co uważać?
Nie wystarczy, że technika oddziałuje na ciało: kluczowa jest teza, iż tą drogą można zdeterminować także ocenianie i pragnienia.
Za co są punkty?
1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie wraz z trafnym uzasadnieniem. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Spory antropologiczne
Dział filozofii: Antropologia, Filozofia polityki
Pojęcia: naturalizm antropologiczny, warunkowanie
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 15. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe II. Rozpoznawanie związków między filozofią a innymi działami kultury europejskiej, zwłaszcza między filozofią a sztuką (w tym literaturą piękną) […]. III. Znajomość poglądów filozofów reprezentatywnych dla poszczególnych epok kultury europejskiej. IV. Rozumienie ważniejszych pojęć, zagadnień i stanowisk głównych dyscyplin filozoficznych. VI. Podejmowanie rzetelnej dyskusji filozoficznej oraz formułowanie w niej jasnego i uzasadnionego stanowiska. III. Wybrane problemy filozofii. 4. Wybrane spory antropologiczne. Zdający, definiując odpowiednie terminy i analizując argumenty, rekonstruuje następujące spory o: 1) istotę człowieka (naturalizm lub redukcjonizm biologiczny lub społeczny – antynaturalizm lub antyredukcjonizm, np. personalizm); 3) wolność woli (libertarianizm – fatalizm – kompatybilizm).
ID zadania: FIL-2025-MAJ-15
Oryginalny arkusz CKE — str. 13
Zadanie 16 · maj 2025 · Formuła 2023
Pokaż tekst źródłowy Aldous Huxley
Nowy wspaniały świat
Aldous Huxley
Nowy wspaniały świat
Gdy weszli, pielęgniarka wstała i wyprężyła się na baczność przed dyrektorem.
– Jaka lekcja jest dziś po południu? – spytał.
– Przez pierwsze czternaście minut mieliśmy elementarne wychowanie seksualne – odpowiedziała. – Teraz idzie elementarna świadomość klasowa. Dyrektor powoli kroczył wzdłuż długiego szeregu łóżeczek. Osiemdziesięcioro chłopców i dziewczynek, różowiutkich i śpiących spokojnie, leżało, oddychając z cicha. Spod każdej poduszki dobiegał szept. Dyrektor RiW przystanął i pochylając się nad łóżeczkiem, nasłuchiwał uważnie.
– Mówiła pani: elementarna świadomość klasowa? Może posłuchamy tego z głośnika. Na końcu sali ze ściany wystawał przekaźnik. Dyrektor podszedł doń i nacisnął guzik. „...wszystkie noszą odzież zieloną”, mówił cichy, lecz bardzo wyraźny głos, zaczynając od środka zdania, „dzieci delty zaś noszą odzież khaki. Och nie, z dziećmi deltami nie chciałbym się bawić. A epsilony są jeszcze głupsze. Są tak głupie, że nie umieją czytać ani pisać”. […] Dyrektor nacisnął wyłącznik. Głos umilkł. […]
– Do chwili przebudzenia zostanie im to powtórzone jeszcze ze czterdzieści lub pięćdziesiąt razy, potem znowu w czwartek i sobotę. Sto dwadzieścia powtórzeń trzy razy na tydzień przez trzydzieści miesięcy. A potem przejdą do trudniejszej lekcji. Róże i elektrowstrząsy, kolor khaki delt i woń asafetydy – nierozerwalnie spojone, zanim jeszcze dziecko nauczy się mówić. Lecz warunkowanie bezsłowne jest powierzchowne i toporne, nie potrafi wpoić bardziej złożonych typów zachowań. Do tych celów potrzeba słów, lecz słów nieangażujących rozumu. Krótko mówiąc, potrzeba hipnoterapii.
– Tej najpotężniejszej siły wszech czasów w zakresie umoralniania i socjalizacji. Studenci zapisali w kajetach. Z pierwszej ręki. […]
– Aż w końcu umysł dziecka sam jest tymi treściami, które mu są sugerowane […]. I nie tylko dziecka. Także umysłem dorosłego: na całe życie. Umysłem, który ocenia, pragnie i wybiera: cały złożony z owych treści. Jednakże wszystkie te treści są naszymi treściami! – dyrektor niemal krzyczał w uniesieniu. – Treści państwowe.
Przeł. B. Baran, Warszawa 2013
Polecenie
Podaj jedną z formuł imperatywu kategorycznego Immanuela Kanta. Następnie sformułuj ocenę moralną – przedstawionych w przytoczonym fragmencie powieści Aldousa Huxleya – praktyk warunkowania dzieci. Uzasadnij sformułowaną ocenę w odniesieniu do przywołanej formuły imperatywu. Formuła imperatywu:
Twoja odpowiedź
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Wybierz jedną formułę imperatywu i stosuj właśnie ją w ocenie.
2. Gdzie szukać?
Sprawdź, czy dzieci są traktowane jako autonomiczne osoby, oraz jaki cel realizuje warunkowanie.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Podaj formułę, rozstrzygnięcie i zastosowanie jej kryterium do konkretnej praktyki. Ogólne „to jest złe” nie wystarcza.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Formuła człowieczeństwa jako celu (lub prawa powszechnego); warunkowanie dzieci jest moralnie niesłuszne, bo traktuje je przedmiotowo.
Zasady oceniania
2 pkt: formuła i ocena z uzasadnieniem; 1 pkt: formuła.
Wytłumacz
Krok po kroku
Co trzeba ustalić?
Podaj jedną z formuł imperatywu kategorycznego Immanuela Kanta. Następnie sformułuj ocenę moralną – przedstawionych w przytoczonym fragmencie powieści Aldousa Huxleya – praktyk warunkowania dzieci. Uzasadnij sformułowaną ocenę w odniesieniu do przywołanej formuły imperatywu. Formuła imperatywu:
Co trzeba wiedzieć?
Imperatyw kategoryczny obowiązuje bez uzależniania nakazu od prywatnego celu. W formule człowieczeństwa zakazane jest traktowanie osoby wyłącznie jako środka; korzystanie z czyjejś pomocy samo w sobie nie narusza tej zasady. Autonomia etyczna oznacza rozumne samoprawodawstwo, a nie dowolność. Heteronomia uzależnia zasadę działania od czynnika innego niż samo prawo rozumu, np. od korzyści lub zewnętrznego nakazu.
Najczytelniejsza jest formuła człowieczeństwa: osoby trzeba traktować również jako cele, nigdy wyłącznie jako środki.
Warunkowanie opisane w tekście służy potrzebom państwa i odbiera dzieciom możliwość samodzielnego oceniania.
Stąd ocena negatywna.
Powiąż ją z wybraną formułą, a nie wyłącznie z własną niechęcią do manipulacji czy z przewidywanymi skutkami.
Jak połączyć normę i sytuację?
Najpierw nazwij praktykę: kształtowanie dzieci tak, by służyły z góry wyznaczonym funkcjom. Następnie wskaż naruszony warunek: brak szacunku dla ich przyszłego samodzielnego ustanawiania celów. Dopiero stąd wyprowadź ocenę, że potraktowano je wyłącznie jako narzędzia stabilności państwa.
Przykład pełnej odpowiedzi
Formuła człowieczeństwa jako celu (lub prawa powszechnego); warunkowanie dzieci jest moralnie niesłuszne, bo traktuje je przedmiotowo.
Za co są punkty?
2 pkt – właściwe podanie formuły imperatywu oraz sformułowanie poprawnej oceny wraz z uzasadnieniem. 1 pkt – właściwe podanie formuły imperatywu. 0 pkt – odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Immanuel Kant, Spory etyczne
Dział filozofii: Etyka
Pojęcia: autonomia, imperatyw kategoryczny
Filozofowie / autorzy: Immanuel Kant
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 16. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe II. Rozpoznawanie związków między filozofią a innymi działami kultury europejskiej, zwłaszcza między filozofią a sztuką (w tym literaturą piękną) […]. III. Znajomość poglądów filozofów reprezentatywnych dla poszczególnych epok kultury europejskiej. IV. Rozumienie ważniejszych pojęć, zagadnień i stanowisk głównych dyscyplin filozoficznych. VI. Podejmowanie rzetelnej dyskusji filozoficznej oraz formułowanie w niej jasnego i uzasadnionego stanowiska. II. Elementy historii filozofii. 6. Immanuel Kant. Zdający: 3) prezentuje i objaśnia treść imperatywu kategorycznego (formuła powszechnego prawa oraz formuła człowieczeństwa jako celu) oraz stosuje jego formuły do analizy i oceny przykładowych problemów moralnych; III. Wybrane problemy filozofii. 5. Wybrane spory etyczne. Zdający, definiując odpowiednie terminy i analizując argumenty, rekonstruuje następujące spory o: 2) sposób formułowania i uzasadniania ocen moralnych (konsekwencjalizm, w szczególności utylitaryzm – nonkonsekwencjalizm, w szczególności deontologizm kantowski); 3) źródło moralnych zobowiązań (autonomizm – heteronomizm).
ID zadania: FIL-2025-MAJ-16
Oryginalny arkusz CKE — str. 13
Zadanie 17 · maj 2025 · Formuła 2023
Polecenie
Wybierz jeden z poniższych tematów i napisz wypracowanie.
• Wyjaśnij temat wypracowania.
• Sformułuj tezę dotyczącą tematu wypracowania i przedstaw jej uzasadnienie.
• W ramach własnego wywodu przywołaj argumenty (racje) na rzecz stanowiska zajętego przez Ciebie, przedstaw co najmniej jeden zarzut (kontrargument lub kontrargumenty) oraz sformułuj odpowiedź na przedstawiony przez Ciebie zarzut (lub zarzuty).
• W wypracowaniu zaprezentuj myśl filozoficzną dotyczącą tematu wypracowania przynajmniej jednego z filozofów wymienionych w podstawie programowej.
• W wypracowaniu odwołaj się do kontekstu pozafilozoficznego, np. do wybranego tekstu kultury.
• Twoja praca powinna liczyć co najmniej 400 wyrazów.
• Podaj numer wybranego tematu w swojej odpowiedzi.
Twoja odpowiedź
Liczba słów: 0 · minimum w poleceniu: 400
Podpowiedź
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Temat 1: rozdziel dobro jednostki, dobro wspólne i utożsamienie obu. Temat 2: odróżnij spór o słowa od rzeczywistej różnicy poglądów.
2. Gdzie szukać?
Temat 1: porównaj indywidualistyczne i kolektywistyczne uzasadnienia wspólnoty. Temat 2: wykorzystaj przykład wieloznaczności lub wadliwej definicji oraz koncepcję analizy filozoficznej.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Pokaż, dlaczego wybrane argumenty wspierają Twoją ocenę cytatu. Rozważ zarzut: konflikt interesów albo spór pozostający mimo precyzyjnych definicji. Odpowiedz na niego i użyj kontekstu pozafilozoficznego, który coś wnosi do argumentacji.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Brak jednej odpowiedzi; szczegółowa rubryka eseju w PDF zasad oceniania.
Zasady oceniania
1. Spełnienie formalnych warunków polecenia (maksymalnie 1 punkt)
1 pkt — • W wypracowaniu znajduje się co najmniej jeden z dwóch kluczowych elementów stanowiska zdającego: wyjaśnienie tematu wypracowania lub teza zdającego. ORAZ • W wypracowaniu przedstawiona jest myśl filozoficzna przynajmniej jednego filozofa wymienionego w podstawie programowej filozofii, która odnosi się do tematu wypracowania. ORAZ • Wypracowanie zawiera przynajmniej jeden argument na rzecz stanowiska zdającego.
0 pkt — • Wypracowanie nie spełnia dowolnego z warunków wymaganych do otrzymania 1 punktu. ALBO • Wypracowanie jest napisane w formie planu albo w punktach.
Uwaga: jeżeli w kryterium Spełnienie formalnych warunków polecenia przyznano 0 pkt, we wszystkich pozostałych kryteriach przyznaje się 0 pkt.
Wyjaśnienia (Kryterium 1. – Spełnienie formalnych warunków polecenia)
1. Na stanowisko zdającego składają się wyjaśnienie tematu wypracowania oraz teza zdającego powiązana z tematem pracy.
a) Wyjaśnienie tematu polega na rzetelnym objaśnieniu kluczowych terminów lub twierdzeń niezbędnych do zrozumienia tematu oraz rzetelnym objaśnieniu zagadnienia (lub zagadnień) filozoficznego wskazanego w poleceniu (problemu lub sporu filozoficznego, cytatu, stanowiska wymienionego filozofia)
b) Teza wypracowania, to zdanie (lub ciąg zdań) wyrażające określone przekonanie zdającego, które odnosi się do przynajmniej jednego zagadnienia mieszczącego się w tematyce wypracowania. Swoje stanowisko zdający może również wyrazić w postaci hipotezy.
c) Formułując swoje stanowisko zdający nie musi opowiadać się za określonym rozwiązaniem zagadnienia omawianego w wypracowaniu, jest jednak wówczas zobowiązany jednoznacznie ten fakt zakomunikować, wyjaśniając przyjętą przez siebie koncepcję wypracowania
d) Jeżeli zdający nie podejmie próby wyjaśnienia tematu wypracowania lub występujące w wypracowaniu sformułowania świadczą o niezrozumieniu tematu (o nieuprawnionej jego interpretacji), a zarazem wypracowanie nie zawiera tezy dotyczącej tematu wypracowania, to wówczas uznaje się, że zdający nie spełnił formalnego warunku polecenia.
2. W wypracowaniu zdający powinien przedstawić myśl filozoficzną jednego z filozofów wymienionych w podstawie programowej – myśl ta musi dotyczyć tematu wypracowania.
3. W wypracowaniu zdający powinien przedstawić przynajmniej jeden argument na rzecz tezy dotyczącej tematu wypracowania. Przez argument rozumie się zdanie (lub ich układ) uprawniające do przyjęcia innego zdania (wniosku, tezy).
4. Teza zdającego lub przedstawiony przez niego pogląd filozoficzny (w tym pogląd
określonego filozofia) dotyczy tematu wypracowania, gdy bezpośrednio odnosi się do jednego z zagadnień zawartych w poleceniu lub gdy mieści się w ramach przedstawionej przez zdającego, uprawnionej interpretacji tematu wypracowania.
2. Kompetencje filozoficzne i kulturowe (maksymalnie 23 punkty)
Uwaga: Jeżeli ostateczna liczba punktów przyznana w ramach kryterium głównego Kompetencje filozoficzne i kulturowe wynosi 0 pkt, wówczas zdający nie uzyskuje punktu za kompozycję wypracowania (Kompozycja wypowiedzi).
2.1. Sformułowanie stanowiska
3 pkt — Zadowalające wyjaśnienie tematu wypracowania oraz jasno sformułowana teza.
2 pkt — Zadowalające wyjaśnienie tematu wypracowania, lecz nie w pełni jasno sformułowana teza. ALBO Jasno sformułowana teza, lecz nie w pełni zadowalające wyjaśnienie tematu wypracowania.
1 pkt — Nie w pełni zadowalające wyjaśnienie tematu wypracowania (przy braku tezy dotyczącej tematu pracy lub gdy teza jest niezrozumiała). ALBO Nie w pełni jasno sformułowana teza (przy braku wyjaśnienia lub gdy wyjaśnienie jest niepoprawne).
0 pkt — Brak wyjaśnienia tematu (lub wyjaśnienie niepoprawne) i brak tezy (lub gdy teza nie dotyczy tematu pracy, albo została sformułowana w sposób niezrozumiały).
Wyjaśnienia (Kryterium 2.1. – Sformułowanie stanowiska )
1. Przez sformułowanie stanowiska zdającego rozumie się wyjaśnienie tematu wypracowania (jego interpretację) oraz sformułowanie tezy dotyczącej tematu wypracowania.
2. Wyjaśnienie tematu:
a) wyjaśnienie tematu jest zadowalające, gdy zdający wyjaśnił rzetelnie kluczowe terminy lub twierdzenia niezbędne do zrozumienia tematu oraz rzetelnie wyjaśnił zagadnienie (lub zagadnienia) filozoficzne wskazane w poleceniu (problem lub spór filozoficzny, cytat, stanowisko wymienionego filozofia)
b) wyjaśnienie jest nie w pełni zadowalające, gdy zdający nie objaśnił rzetelnie wszystkich istotnych dla zrozumienia tematu wyrażeń występujących w poleceniu (terminów lub twierdzeń). Warunkiem uzyskania jednego punktu za wyjaśnienie tematu jest poprawne objaśnienie przynajmniej jednego wyrażenia (występującego
w temacie) istotnego dla zrozumienia tematu oraz poprawne objaśnienie przynajmniej jednego zagadnienia wskazanego w poleceniu.
c) jeżeli zdający nie wyjaśnił tematu wypracowania lub gdy podejmując tę próbę uczynił to w sposób nierzetelny, wówczas nie uzyskuje punktu za ten aspekt stanowiska.
3. Sformułowanie tezy:
a) teza zdającego jest jasno sformułowana, gdy łącznie spełnia następujące warunki: – dotyczy tematu wypracowania – zdający wyjaśnił sposób jej rozumienia stosując poprawnie terminologię filozoficzną – nie uległa zmianie lub jej ewentualna zmiana jest uzasadniona tokiem wywodu zdającego, a fakt tej zmiany jest zakomunikowany przez zdającego.
b) teza zdającego nie jest w pełni jasno sformułowana, gdy jest zdaniem sensownym i dotyczy tematu pracy, lecz nie została przez zdającego wyjaśniona w sposób umożliwiający jej jednoznaczne rozumienie.
c) Jeżeli teza nie występuje lub gdy jest sformułowana w sposób niezrozumiały albo gdy w wypracowaniu występują różne i trudne do uzgodnienia wersje tezy zdającego, to wówczas zdający nie uzyskuje punktu za ten aspekt stanowiska.
2.2. Wykorzystanie wiedzy z zakresu historii filozofii
6 pkt — Funkcjonalne, rzetelne i pogłębione przywołanie myśli filozoficznej co najmniej dwóch filozofów; brak błędów rzeczowych.
5 pkt — Funkcjonalne i rzetelne przywołanie myśli filozoficznej co najmniej dwóch filozofów, w tym jedno przywołanie pogłębione; brak błędów rzeczowych.
4 pkt — Funkcjonalne i rzetelne przywołanie myśli filozoficznej co najmniej dwóch filozofów, w tym jedno przywołanie pogłębione; najwyżej jeden błąd rzeczowy. ALBO Funkcjonalne, rzetelne i pogłębione przywołanie myśli filozoficznej jednego filozofa; brak błędów rzeczowych. ALBO Funkcjonalne i rzetelne przywołanie myśli filozoficznej co najmniej dwóch filozofów; brak błędów rzeczowych.
3 pkt — Funkcjonalne, rzetelne i pogłębione przywołanie myśli filozoficznej jednego filozofa; najwyżej jeden błąd rzeczowy.
2 pkt — Funkcjonalne i rzetelne przywołanie myśli filozoficznej co najmniej dwóch filozofów; najwyżej dwa błędy rzeczowe.
1 pkt — Funkcjonalne i rzetelne przywołanie myśli filozoficznej co najmniej jednego filozofa; najwyżej trzy błędy rzeczowe.
0 pkt — Brak przywołania myśli filozoficznej przynajmniej jednego filozofa. ALBO Przywołanie myśli filozoficznej niespełniające warunku funkcjonalności lub rzetelności. ALBO Cztery (lub więcej) błędy rzeczowe.
Wyjaśnienia (Kryterium 2.2. – Wykorzystanie wiedzy z zakresu historii filozofii)
1. Przywołanie określonego poglądu filozoficznego ocenia się w aspekcie funkcjonalności i rzetelności. Przywołanie to może być pogłębione lub niepogłębione:
a) przywołanie poglądu filozoficznego jest funkcjonalne wówczas, gdy stanowi element wywodu zdającego i dotyczy tematu wypracowania
b) przywołanie poglądu filozoficznego jest rzetelne wówczas, gdy rozumienie tego poglądu jest zgodne z obecnym stanem wiedzy filozoficznej oraz nie zawiera błędu rzeczowego świadczącego o niewłaściwym rozumieniu zaprezentowanego poglądu
c) przywołanie poglądu filozoficznego jest pogłębione wówczas, gdy zdający przedstawia stosowną myśl w sposób funkcjonalny i rzetelny posługując się swobodnie poprawną terminologią filozoficzną. Wyznacznikami pogłębionej prezentacji myśli filozoficznej są, np.: wyjaśnianie kluczowych dla niej pojęć lub twierdzeń, krytyczna rekonstrukcja zawartej w niej argumentacji, funkcjonalne odwołanie się do tekstu filozoficznego, adekwatne przywołanie myśli innego filozofia (w szczególności porównanie), efektem czego jest lepsze zrozumienie poglądu prezentowanego przez zdającego
d) przez wywód zdającego rozumie się ciąg sformułowań, w ramach którego zdający formułuje stanowisko dotyczące tematu wypracowania oraz krytycznie je uzasadnienia.
2. Błąd rzeczowy – to błąd świadczący o:
a) nieznajomości przywołanej myśli (co do jego treści lub autorstwa)
b) nieznajomości przywołanego tekstu (filozoficznego lub pozafilozoficznego), do którego odwołuje się zdający
c) nieuprawnionej interpretacji przywołanego tekstu (filozoficznego lub pozafilozoficznego)
d) niepoprawnym rozumieniu lub niepoprawnym zastosowaniu terminów lub twierdzeń filozoficznych.
3. Jeżeli zdający przytacza pogląd filozofa w funkcji argumentu (np. jako tzw. argument z autorytetu), ale przywołanie to zawiera istotny błąd rzeczowy, wówczas wpływa to na ocenę jego wypracowania zarówno w ramach omawianego kryterium szczegółowego (2.2.), jak też w ramach oceny uzasadnienia (w ramach kryterium szczegółowego 2.3.).
4. Jeżeli zdający prezentuje w swoim wypracowaniu pogląd filozofa, którego tekst (tekst źródłowy stanowiący podstawę do zadań w części testowej arkusza maturalnego) zamieszczono w pierwszej części arkusza maturalnego a prezentacja tego poglądu nie wykracza poza treści zawarte w tekście źródłowym, to za tego typu przywołanie zdający nie otrzyma punktów.
5. Zdający, który przytacza pogląd określonego filozofa w funkcji argumentu (np. jako tzw. argument z autorytetu), może otrzymać za to przywołanie punkty zarówno za argumentację, jak też za znajomość poglądów filozoficznych (w ramach omawianego kryterium szczegółowego 2.2.). Jeżeli jednak zdający oprze swoją argumentację jedynie na przywołanych przez siebie poglądach dwóch filozofów i nie rozbuduje tej argumentacji
w sposób, który uprawnia do uznania tej argumentacji za pogłębioną, to nie może uzyskać maksymalnej liczby punktów zarówno za argumentację, jak i za znajomość poglądów filozoficznych. 2.3. a) Uzasadnienie – argumentacja na rzecz stanowiska
6 pkt — W ramach uzasadnienia występują co najmniej dwa poprawne, funkcjonalne i pogłębione argumenty; brak błędów logicznych w argumentacji.
5 pkt — W ramach uzasadnienia występują co najmniej dwa poprawne i funkcjonalne argumenty, co najmniej jeden z nich jest pogłębiony; brak błędów logicznych w argumentacji.
4 pkt — W ramach uzasadnienia występują co najmniej dwa poprawne i funkcjonalne argumenty; brak błędów logicznych w argumentacji ALBO W ramach uzasadnienia występuje jeden poprawny, funkcjonalny i pogłębiony argument; brak błędów logicznych w argumentacji. ALBO W ramach uzasadnienia występują co najmniej dwa poprawne i funkcjonalne argumenty, w tym jeden pogłębiony; uzasadnienie zawiera najwyżej jeden błąd logiczny w argumentacji.
3 pkt — W ramach uzasadnienia występują co najmniej dwa poprawne i funkcjonalne argumenty; uzasadnienie zawiera najwyżej jeden błąd logiczny w argumentacji.
2 pkt — W ramach uzasadnienia występuje co najmniej jeden poprawny i funkcjonalny argument; uzasadnienie zawiera najwyżej dwa błędy logiczne w argumentacji.
1 pkt — W ramach uzasadnienia występuje co najmniej jeden poprawny i funkcjonalny argument; uzasadnienie zawiera najwyżej trzy błędy logiczne w argumentacji.
0 pkt — Brak uzasadnienia. ALBO W ramach uzasadnienia nie występuje żaden poprawny lub funkcjonalny argument. ALBO Uzasadnienie zawiera cztery (lub więcej) błędów logicznych w argumentacji.
2.3. b) Uzasadnienie – kontrargumentacja (zarzuty)
3 pkt — Dwa zarzuty funkcjonalne lub jeden zarzut funkcjonalny i pogłębiony, brak błędów logicznych w kontrargumentacji.
2 pkt — Dwa zarzuty funkcjonalne lub jeden zarzut funkcjonalny i pogłębiony, najwyżej jeden błąd logiczny w kontrargumentacji.
1 pkt — Jeden zarzut funkcjonalny; najwyżej jeden błąd logiczny w kontrargumentacji.
0 pkt — Brak kontrargumentacji (brak przynajmniej jednego zarzutu). ALBO Żaden kontrargument nie spełnia warunku funkcjonalności. ALBO Dwa (lub więcej) błędy logiczne w kontrargumentacji.
2.3. c) Uzasadnienie – odpowiedź na zarzuty
3 pkt — Funkcjonalna odpowiedź na dwa zarzuty albo funkcjonalna i pogłębiona odpowiedź na jeden zarzut; brak błędów logicznych w odpowiedzi na zarzut.
2 pkt — Funkcjonalna odpowiedź na dwa zarzuty albo funkcjonalna i pogłębiona odpowiedź na jeden zarzut; najwyżej jeden błąd logiczny w odpowiedzi na zarzut
1 pkt — Funkcjonalna odpowiedź na jeden zarzut, najwyżej jeden błąd logiczny w odpowiedzi na zarzut.
0 pkt — Brak odpowiedzi na zarzut (zarzuty). ALBO Żadna z odpowiedzi na zarzut (zarzuty) nie spełnia warunku funkcjonalności. ALBO Dwa (lub więcej) błędy logiczne w ramach odpowiedzi na zarzut (zarzuty).
Wyjaśnienia (Kryterium 2.3. – Uzasadnienie)
1. Uzasadnienie stanowiska zdającego to zabieg polegający na podaniu racji (w postaci zdań) na rzecz prezentowanej tezy. W kontekście charakterystyki wymagań maturalnych uzasadnienie tezy zdającego utożsamia się z argumentacją na rzecz tej tezy.
2. Argumentacja zdającego może mieć strukturę prostą lub złożoną. W ramach wywodu zdającego mogą występować argumenty i kontrargumenty (o różnej postaci). Argumentacja składająca się z więcej niż jednego wnioskowania prostego to argumentacja złożona (o strukturze złożonej). Tego typu argumentacja jest jedną z postaci argumentacji pogłębionej.
3. Formułowanie zarzutu (kontrargumentu) polega na: – argumentowaniu na rzecz tezy przeciwnej – wykazaniu wadliwości określonego argumentu (w aspekcie jego materialnej lub formalnej poprawności).
4. Ocena argumentacji (argumentów i kontrargumentów lub odpowiedzi na zarzuty) wymaga rozstrzygnięcia trzech kwestii:
a) czy argumentacja jest funkcjonalna
b) czy argumentacja jest pogłębiona
c) czy argumentacja jest poprawna logicznie (poprawność materialna i formalna).
5. Argumentacja jest:
a) funkcjonalna, gdy stanowi część wywodu zdającego
b) pogłębiona, gdy ma postać poprawnego wnioskowania powiązanego z analizą historyczno-filozoficzną, logiczną lub pojęciową przynajmniej jednego elementu tego wnioskowania.
c) poprawna logicznie, gdy nie występują w niej błędy logiczne, w szczególności tj.: błąd materialny, błąd formalny, błędne koło w rozumowaniu, ekwiwokacja.
5. Jeżeli argument zdającego oparty jest na myśli filozofa, którego tekst zamieszczono w pierwszej części arkusza maturalnego, a równocześnie argument ten nie zawiera istotnego elementu, wykraczającego poza treści zawarte w tekście źródłowym, to za tego typu argument zdający nie otrzyma punktów.
6. Brak funkcjonalnego i poprawnego argumentu w wypracowaniu skutkuje przyznaniem 0 punktów w pozostałych aspektach oceny uzasadnienia (kontrargumentacja i odpowiedź na zarzut).
2.4. Nawiązania kulturowe Funkcjonalne, rzetelne oraz pogłębione przywołanie jednego kontekstu pozafilozoficznego. ALBO 2 pkt Funkcjonalne i rzetelne przywołanie co najmniej dwóch kontekstów pozafilozoficznych. Funkcjonalne i rzetelne przywołanie jednego kontekstu pozafilozoficznego. 1 pkt Brak przywołania kontekstu pozafilozoficznego. ALBO 0 pkt Przywołanie kontekstu pozafilozoficznego niespełniające warunku funkcjonalności lub rzetelności.
Wyjaśnienia (Kryterium 2.4. – Nawiązania kulturowe) Przywołanie przez zdającego kontekstu pozafilozoficznego polega na odwołaniu się do wiedzy z innych dziedzin kultury (np. tekstu kultury, badań naukowych, wydarzeń historycznych):
a) przywołanie jest funkcjonalne, gdy stanowi element wywodu zdającego
b) przywołanie jest rzetelne, gdy nie zawiera błędów rzeczowych lub logiczno- -językowych uniemożliwiających zrozumienie przedstawionej myśli
c) przywołanie jest pogłębione, gdy stanowi część wywodu zdającego i jest powiązane z analizą historyczno-filozoficzną, logiczną lub pojęciową przynajmniej jednego elementu tego przywołania.
3. Kompozycja wypowiedzi (maksymalnie 1 punkt)
1 pkt — Poprawna kompozycja wypracowania (właściwa struktura).
0 pkt — Niepoprawna kompozycja wypracowania (niewłaściwa struktura).
Wyjaśnienia (Kryterium 3. – Kompozycja wypowiedzi)
1. Wypracowanie jest poprawnie skomponowane, gdy zawiera wyraźnie wyodrębnione i poprawnie napisane części strukturalne: wstęp, rozwinięcie i zakończenie.
2. Poprawnie napisany wstęp zawiera przynajmniej jeden z dwóch istotnych elementów: 1. wyjaśnienie tematu wypracowania 2. sformułowanie tezy zdającego odnoszącej się do tematu wypracowania.
3. Rozwinięcie jest poprawnie napisane, gdy składa się z uporządkowanych części składowych (zdań, akapitów), tworzących sensowny i spójny wywód zdającego. Poprawnie napisane rozwinięcie zawiera przynajmniej dwa zasadnie wydzielone akapity.
4. Poprawnie napisane zakończenie zawiera rzetelne podsumowanie wywodu przeprowadzonego przez zdającego. Podsumowanie wywodu jest nierzetelne, jeżeli pojawiają się w nim twierdzenia sprzeczne z twierdzeniami zaprezentowanymi we wstępie lub rozwinięciu albo gdy pojawiają się w nim twierdzenia istotne dla wywodu
zdającego, które nie pojawiły się w rozwinięciu.
5. Wypracowanie jest niepoprawnie skomponowane, gdy:
a) nie zawiera wstępu lub wstęp został napisany niepoprawnie ALBO
b) nie zawiera rozwinięcia lub rozwinięcie zostało napisane niepoprawnie ALBO
c) nie zawiera zakończenia lub zakończenie zostało napisane niepoprawnie.
Uwagi
1. Jeżeli wypowiedź jest nieczytelna (w rozumieniu czytelności zapisu), egzaminator oceni ją na 0 pkt.
2. Jeżeli wypowiedź nie zawiera w ogóle rozwinięcia (np. zdający napisał tylko wstęp), egzaminator przyzna 0 pkt w każdym kryterium.
3. Jeżeli wypowiedź zawiera mniej niż 400 wyrazów, jest oceniana wyłącznie w kryteriach: Spełnienie formalnych warunków polecenia oraz Kompetencje filozoficzne i kulturowe. W pozostałych kryteriach egzaminator przyzna 0 punktów.
4. Jeżeli wypowiedź jest napisana niesamodzielnie, np. zawiera fragmenty odtworzone z podręcznika, zadania zawartego w arkuszu egzaminacyjnym lub innego źródła, w tym internetowego, lub jest przepisana od innego zdającego, wówczas egzamin z filozofii, w przypadku takiego zdającego, zostanie unieważniony.
5. Zabronione jest pisanie wypowiedzi obraźliwych, wulgarnych lub propagujących postępowanie niezgodne z prawem. W przypadku takich wypowiedzi zostanie podjęta indywidualna decyzja dotycząca danej pracy, np. nie zostaną przyznane punkty za język lub cała wypowiedź nie będzie podlegała ocen.
Wytłumacz
Jak opracować wypracowanie?
Poniższe tezy, argumenty i konteksty są autorskimi propozycjami pracy nad tematem, nie jedynymi odpowiedziami wymaganymi przez CKE. Wybierz jeden temat. Plan służy przygotowaniu spójnego wywodu; nie jest gotowym wypracowaniem do oddania.
Temat 1. Problem i pojęcia
Dobro jednostki i dobro ogółu: czy ich utożsamienie jest konieczne dla rozumności i udziału w polityce?
Przykładowa teza
Wspólnota potrzebuje troski o dobro wspólne, lecz nie całkowitego utożsamienia go z interesem jednostki.
Argumentacja krok po kroku
Millowska zasada niekrzywdzenia pozwala pogodzić współżycie z ochroną indywidualnej sfery decyzji. Rozumny obywatel może respektować innych, zachowując odmienne cele osobiste.
Arystotelesowska społeczna natura człowieka wskazuje, że rozwój jednostki zależy od wspólnoty. Zależność nie musi jednak oznaczać zatarcia odrębności osoby.
Zarzut do tej argumentacji
Zachowanie prywatnych interesów prowadzi do egoizmu i rozpadu solidarności.
Przykładowa odpowiedź na zarzut
Można odróżnić interes uprawniony od interesu realizowanego cudzym kosztem. Instytucje i obowiązki wobec innych ograniczają egoizm bez odebrania autonomii.
Jak wykorzystać kontekst?
Nowy wspaniały świat pokazuje stabilność osiąganą przez podporządkowanie jednostek. Oceń cenę tej stabilności, nie tylko jej skuteczność.
Inna możliwa droga
Można poprzeć mocniejszy prymat dobra wspólnego, ale trzeba uzasadnić granice wykluczania obywateli z życia publicznego.
Temat 2. Problem i pojęcia
Spory słowne a rzeczowe: czy uzgodnienie znaczeń wystarcza do porozumienia?
Przykładowa teza
Różnice znaczeń są ważnym źródłem sporów, lecz nie wyjaśniają wszystkich sporów filozoficznych.
Argumentacja krok po kroku
Analiza logiczna usuwa wieloznaczność: strony mogą używać „wolności” jako braku przymusu lub jako autonomii. Po ustaleniu znaczeń część pozornej sprzeczności znika.
Kant i Mill mogą rozumieć tę samą sytuację, a mimo to różnić się kryterium moralnym. Spór o pierwszeństwo obowiązku lub skutków pozostaje po uściśleniu słów.
Zarzut do tej argumentacji
Różne kryteria moralne także mogą wynikać z odmiennych definicji dobra.
Przykładowa odpowiedź na zarzut
Nazwanie różnicy definicyjną nie usuwa pytania, które rozumienie należy uznać i dlaczego. Potrzebna jest argumentacja dotycząca treści stanowisk.
Jak wykorzystać kontekst?
Spór Antygony z Kreonem można wykorzystać jako konflikt zasad, którego nie rozwiązuje samo doprecyzowanie słowa „prawo”.
Inna możliwa droga
Można szerzej bronić diagnozy Jamesa, pokazując, ile sporów podtrzymują niejawne przesunięcia znaczeń.
Jak ułożyć pracę?
We wstępie objaśnij problem i sformułuj stanowisko. W rozwinięciu połącz każdy argument z tezą: przedstaw rację, objaśnij odpowiednią myśl filozoficzną i pokaż, dlaczego wspiera Twój wniosek. Następnie rozpatrz rzeczywisty zarzut i odpowiedz na niego. W zakończeniu wyprowadź wniosek z przeprowadzonego rozumowania, nie wprowadzając nowego, nieuzasadnionego argumentu.
Na co uważać?
Nie zastępuj argumentacji streszczeniem poglądów ani zestawieniem nazwisk. Cytat otwiera problem, ale nie dowodzi sam Twojej tezy. Kontekst ma objaśniać rację, a nie tylko potwierdzać, że znasz utwór. Nie przenoś limitu słów ani progów punktowania z innego rocznika lub formuły.
Za co są punkty?
W tym arkuszu oceniane są formalne warunki polecenia, kompetencje filozoficzne i kulturowe oraz kompozycja. Szczegółowe progi znajdują się w zasadach oceniania przy tym zadaniu. Minimum wskazane w poleceniu i zależności między kryteriami dotyczą właśnie tej wersji arkusza. Warunek dopuszczenia pracy do oceny nie jest tym samym co warunek maksymalnej punktacji: pogłębiona wiedza, argumenty, zarzuty i odpowiedzi są oceniane osobno.
| Kryterium | Maksymalna liczba punktów |
|---|---|
| 1. Spełnienie formalnych warunków polecenia | 1 |
| 2. Kompetencje filozoficzne i kulturowe | 23 |
| 3. Kompozycja wypowiedzi | 1 |
Wymagana w tym poleceniu długość: co najmniej 400 wyrazów. Szczególne konsekwencje krótszej wypowiedzi sprawdź w rubryce tego zadania.
Uwaga do wysokiej punktacji: rubryka premiuje funkcjonalne, rzetelne i pogłębione wykorzystanie myśli co najmniej dwóch filozofów. Minimalne odwołanie do jednego filozofa nie zapewnia maksimum w tym kryterium.
Informacje i źródła zadania
Tematy: Argumentacja i rzetelna dyskusja, Definicje i ich poprawność, Spory z filozofii polityki
Dział filozofii: Filozofia polityki, Kultura logiczna
Pojęcia: indywidualizm, kolektywizm, logika filozoficzna
Filozofowie / autorzy: Alasdair MacIntyre, William James
Wymagania CKE: Wymagania przytoczone w kluczu CKE: 2025, Formuła 2023, zadanie 17. Zachowano numerację i brzmienie właściwe temu arkuszowi. Wymaganie ogólne IX. Umiejętność pisania tekstu (eseju) filozoficznego, w którym – korzystając ze zdobytej wiedzy z zakresu logiki i historii filozofii – identyfikuje się i rozpatruje określone poglądy filozoficzne.
ID zadania: FIL-2025-MAJ-17
Oryginalny arkusz CKE — str. 14