Nauczyciel polecił uczniom zaprojektowanie ciągu przemian, które umożliwią przekształcenie benzenu w związek o wzorze:

Uczniowie przedstawili dwa projekty, każdy składający się z trzech etapów, opisanych na poniższych schematach.

Rozstrzygnij, który projekt należy wybrać do realizacji, aby otrzymać opisany związek z możliwie największą wydajnością. Uzasadnij odpowiedź. Odwołaj się do wpływu kierującego podstawników w pierścieniu aromatycznym.
Rozstrzygnięcie: ……………………………
Uzasadnienie: ……………………………
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź wzajemne położenie podstawników w produkcie docelowym.
Podpowiedź 2
Porównaj kierowanie grupy nitrowej i atomu chloru.
Podpowiedź 3
Wybierz kolejność, w której pierwszy podstawnik kieruje drugi do położenia meta.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Rozstrzygnięcie: 2 (projekt drugi).
Przykładowe uzasadnienie CKE: Tylko w projekcie drugim związek A2 zawiera grupę nitrową, która jest podstawnikiem kierującym w położenie 3- (meta) względem znajdującego się w pierścieniu podstawnika.
Alternatywnie: produkt A1 pierwszego etapu ma atom chloru jako podstawnik, który kieruje kolejne podstawniki w położenie 2- lub 4-, a nie w oczekiwane położenie 3-.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie oraz poprawne uzasadnienie.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Uwaga: W uzasadnieniu zdający powinien jednoznacznie sformułować określenia opisujące podstawniki w pierścieniu benzenowym, np. atom chloru lub grupa nitrowa.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Kolejność wprowadzania podstawników wpływa na miejsce następnej substytucji. Grupa nitrowa kieruje kolejny podstawnik przede wszystkim w położenie meta, natomiast chlor, mimo dezaktywowania pierścienia, kieruje w położenia orto i para. Aby uzyskać wymagane wzajemne ustawienie, trzeba więc najpierw wprowadzić grupę nitrową, a dopiero potem atom chloru.
Odpowiada temu projekt 2. Wyjaśnienie powinno nazywać podstawniki i wskazywać ich wpływ kierujący; zdanie „drugi projekt jest wydajniejszy” jedynie powtarza rozstrzygnięcie. Nie należy utożsamiać osłabienia reaktywności pierścienia z kierowaniem meta — chlor jest ważnym kontrprzykładem.
Ostatni etap redukuje grupę –NO₂ do –NH₂, zachowując położenie chloru w pierścieniu. Powstaje 3-chloroanilina.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Rozstrzygnięcie: 2 (projekt drugi).
Przykładowe uzasadnienie CKE: Tylko w projekcie drugim związek A2 zawiera grupę nitrową, która jest podstawnikiem kierującym w położenie 3- (meta) względem znajdującego się w pierścieniu podstawnika.
Alternatywnie: produkt A1 pierwszego etapu ma atom chloru jako podstawnik, który kieruje kolejne podstawniki w położenie 2- lub 4-, a nie w oczekiwane położenie 3-.