Źródło
Informacja do zadań 19.–20.
Reakcja Hecka jest stosowana do łączenia cząsteczek dwóch różnych związków organicznych z utworzeniem nowego wiązania węgiel – węgiel. Jednym z substratów tej reakcji jest halogenopochodna węglowodoru aromatycznego (halogenek arylu), a drugim – związek nienasycony z podwójnym wiązaniem przy skrajnym atomie węgla. W odpowiednich warunkach reakcja przebiega zgodnie z równaniem:

W jednym z etapów produkcji leku przeciwzapalnego – naproksenu – stosuje się reakcję Hecka. W jej wyniku powstaje związek Q, którego wzór przedstawiono poniżej.

Na podstawie: B. Cornils, W.A. Herrmann, Applied Homogeneous Catalysis with Organometallic Compounds, Weinheim 2002.
Do reakcji Hecka użyto 0,1570 g bromobenzenu i 0,1081 g kwasu propenowego. W wyniku przemiany opisanej poniższym równaniem otrzymano 0,1245 g kwasu cynamonowego.
bromobenzen + kwas propenowy → kwas cynamonowy + bromowodór
Oblicz wydajność opisanej przemiany. Wynik podaj w procentach. Napisz nazwę lub wzór substancji użytej w nadmiarze.
Obliczenia:
Wydajność przemiany: …………………………… W nadmiarze użyto: ……………………………
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Przelicz obie masy substratów na mole.
Podpowiedź 2
Porównaj ilości z wymaganym stosunkiem 1:1.
Podpowiedź 3
Od substratu ograniczającego przejdź do teoretycznej masy produktu, a następnie oblicz procent wydajności.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Przykładowe rozwiązanie CKE:
W nadmiarze użyto kwasu propenowego (C3H4O2).
CKE podaje także wynik 84,0% przy obliczeniach z odpowiednio zaokrąglonymi liczbami moli.
Zasady oceniania
3 pkt – zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie obliczeń i podanie poprawnej wartości wydajności oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa). 2 pkt – zastosowanie poprawnej metody bez sprawdzenia na podstawie obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie obliczeń i podanie poprawnej wartości wydajności oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa) ALBO 2 pkt – zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, ale popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku albo wyników i obliczenie wydajności oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa) w odniesieniu do wykonanych obliczeń ALBO 2 pkt – zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie obliczeń i podanie poprawnej wartości masy kwasu cynamonowego lub poprawnych liczb moli kwasu cynamonowego oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa) ALBO 2 pkt – zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie obliczeń i podanie poprawnej wartości masy bromobenzenu, który przereagował oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa). 1 pkt – poprawne wykonanie obliczeń i wskazanie na podstawie obliczeń substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa). 0 pkt – zastosowanie błędnej metody albo brak rozwiązania.
Uwaga 1.: Jeżeli zdający poprawnie wykona konieczne obliczenia, a w miejscu przeznaczonym na wskazanie substancji użytej w nadmiarze nie dokona wskazania albo wpisze błędną nazwę kwasu lub błędny wzór kwasu, to za swoje rozwiązanie może otrzymać maksymalnie 2 punkty.
Uwaga 2.: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń. Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej poprawnej metody i poprawnych obliczeń.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Wydajność liczymy względem substratu ograniczającego, a nie automatycznie względem lżejszej próbki. Bromobenzenu użyto 0,1570/157,0 = 0,001 mola, a kwasu propenowego około 0,0015 mola. Równanie wymaga ich w stosunku 1:1, więc bromobenzen ogranicza ilość produktu, a kwas jest w nadmiarze.
Teoretycznie powstaje 0,001 mola kwasu cynamonowego o masie 0,148 g. Stosunek masy rzeczywistej 0,1245 g do teoretycznej daje około 84,1%. Masy obu substratów nie należy dodawać jako teoretycznej masy kwasu, ponieważ część atomów przechodzi do bromowodoru. Wskazanie nadmiaru musi wynikać z porównania moli i stechiometrii.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Przykładowe rozwiązanie CKE:
W nadmiarze użyto kwasu propenowego (C3H4O2).
CKE podaje także wynik 84,0% przy obliczeniach z odpowiednio zaokrąglonymi liczbami moli.