Zadanie 20 — maj 2026 — Formuła 2023

Formuła 2023rozszerzony3 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 19.–20.

Reakcja Hecka jest stosowana do łączenia cząsteczek dwóch różnych związków organicznych z utworzeniem nowego wiązania węgiel – węgiel. Jednym z substratów tej reakcji jest halogenopochodna węglowodoru aromatycznego (halogenek arylu), a drugim – związek nienasycony z podwójnym wiązaniem przy skrajnym atomie węgla. W odpowiednich warunkach reakcja przebiega zgodnie z równaniem:

Ogólny schemat reakcji Hecka z oznaczeniem halogenu X jako Br lub I.

W jednym z etapów produkcji leku przeciwzapalnego – naproksenu – stosuje się reakcję Hecka. W jej wyniku powstaje związek Q, którego wzór przedstawiono poniżej.

Wzór związku Q; atomy węgla oznaczone literami a i b.

Na podstawie: B. Cornils, W.A. Herrmann, Applied Homogeneous Catalysis with Organometallic Compounds, Weinheim 2002.

Do reakcji Hecka użyto 0,1570 g bromobenzenu i 0,1081 g kwasu propenowego. W wyniku przemiany opisanej poniższym równaniem otrzymano 0,1245 g kwasu cynamonowego.

C6H5Br + C3H4O2 → C9H8O2 + HBr

bromobenzen + kwas propenowy → kwas cynamonowy + bromowodór

Oblicz wydajność opisanej przemiany. Wynik podaj w procentach. Napisz nazwę lub wzór substancji użytej w nadmiarze.

Obliczenia:

Wydajność przemiany: …………………………… W nadmiarze użyto: ……………………………

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Przelicz obie masy substratów na mole.

Podpowiedź 2

Porównaj ilości z wymaganym stosunkiem 1:1.

Podpowiedź 3

Od substratu ograniczającego przejdź do teoretycznej masy produktu, a następnie oblicz procent wydajności.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Przykładowe rozwiązanie CKE:

n(C6H5Br) = 0,1570/157,0 = 0,001 mol
n(C3H4O2) = 0,1081/72,0 ≈ 0,0015 mol

W nadmiarze użyto kwasu propenowego (C3H4O2).

mteor.(kwasu cynamonowego) = 0,001 · 148 = 0,148 g
W = (0,1245/0,148) · 100% ≈ 84,1%

CKE podaje także wynik 84,0% przy obliczeniach z odpowiednio zaokrąglonymi liczbami moli.

Zasady oceniania

3 pkt – zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie obliczeń i podanie poprawnej wartości wydajności oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa). 2 pkt – zastosowanie poprawnej metody bez sprawdzenia na podstawie obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie obliczeń i podanie poprawnej wartości wydajności oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa) ALBO 2 pkt – zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, ale popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku albo wyników i obliczenie wydajności oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa) w odniesieniu do wykonanych obliczeń ALBO 2 pkt – zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie obliczeń i podanie poprawnej wartości masy kwasu cynamonowego lub poprawnych liczb moli kwasu cynamonowego oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa) ALBO 2 pkt – zastosowanie poprawnej metody uwzględniającej sprawdzenie na podstawie obliczeń, która z substancji została użyta w nadmiarze, poprawne wykonanie obliczeń i podanie poprawnej wartości masy bromobenzenu, który przereagował oraz poprawne wskazanie substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa). 1 pkt – poprawne wykonanie obliczeń i wskazanie na podstawie obliczeń substancji użytej w nadmiarze (wzór lub nazwa). 0 pkt – zastosowanie błędnej metody albo brak rozwiązania.

Uwaga 1.: Jeżeli zdający poprawnie wykona konieczne obliczenia, a w miejscu przeznaczonym na wskazanie substancji użytej w nadmiarze nie dokona wskazania albo wpisze błędną nazwę kwasu lub błędny wzór kwasu, to za swoje rozwiązanie może otrzymać maksymalnie 2 punkty.

Uwaga 2.: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń. Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Wydajność liczymy względem substratu ograniczającego, a nie automatycznie względem lżejszej próbki. Bromobenzenu użyto 0,1570/157,0 = 0,001 mola, a kwasu propenowego około 0,0015 mola. Równanie wymaga ich w stosunku 1:1, więc bromobenzen ogranicza ilość produktu, a kwas jest w nadmiarze.

Teoretycznie powstaje 0,001 mola kwasu cynamonowego o masie 0,148 g. Stosunek masy rzeczywistej 0,1245 g do teoretycznej daje około 84,1%. Masy obu substratów nie należy dodawać jako teoretycznej masy kwasu, ponieważ część atomów przechodzi do bromowodoru. Wskazanie nadmiaru musi wynikać z porównania moli i stechiometrii.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Przykładowe rozwiązanie CKE:

n(C6H5Br) = 0,1570/157,0 = 0,001 mol
n(C3H4O2) = 0,1081/72,0 ≈ 0,0015 mol

W nadmiarze użyto kwasu propenowego (C3H4O2).

mteor.(kwasu cynamonowego) = 0,001 · 148 = 0,148 g
W = (0,1245/0,148) · 100% ≈ 84,1%

CKE podaje także wynik 84,0% przy obliczeniach z odpowiednio zaokrąglonymi liczbami moli.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2023_2026_05_glowny_20

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania